LUIGI SPERANZA -- "GRICE ITALO: UN DIZIONARIO D'IMPLICATURE" A-Z T TOM
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Tomai: l’implicatura
conversazionale e la ragione conversazionale – la scuola di Ravenna --
filosofia emiliana – filosofia romagunola -- filosofia italiana – By Luigi
Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool Library (Ravenna). Abstract. Keywords:
Deutero-Esperanto. System G – Symbolo -- Filosofo emiliano.
Filosofo italiano. Ravenna, Emilia-Romagna. TOMAI -- Tommai, Tomasi, Tommasi --,
Pietro Francesco (Pietro da Ravenna). Nacque da Gioacchino. Non si conosce il
nome della madre. Per studiare diritto si trasfere a Padova, dove segue le
lezioni di Tartagni da Imola e si addottora in utroque iure quando è stampata a
Venezia, presso Nicolas Jenson, una sua Oratio pro patria. La prodigiosa
memoria dimostrata durante gli studi gli procura una grande fama, al punto che è
invitato a dar prova delle proprie abilità mnemoniche in numerose città, fra
cui Venezia -- dove incontrò Cassandra Fedele --, Brescia, Piacenza e Ferrara.
Insegna inoltre diritto a Pavia, Bologna e Pistoia, dove rimane, ottenendo
anche la cittadinanza. Rientra quindi a Padova per ricoprire la cattedra di
diritto canonico, con uno stipendio iniziale di 80 ducati, portato a 150 e
aumentato di altri 50 ducati in ragione dei suoi numerosi figli -- non se ne
conosce il numero esatto -- avuti da due mogli -- è noto solo il nome della
seconda, Lucrezia Azzoni. In questi anni si fregia del titolo di eques auratus
e pubblicò una silloge di Carmina -- Padova, M. Cerdonis -- e il fortunatissimo
manuale di mnemotecnica Phoenix -- Venezia, B. de Choris --, uno dei primi
testi a ottenere il privilegio dell’esclusiva di stampa, più volte
ripubblicato. È scelto dal duca di Pomerania Boghislao X per insegnare diritto
civile e canonico presso Greifswald. Dopo aver fatto visita all’imperatore
Massimiliano I a Innsbruck, giunse con la famiglia a Greifswald, dove rimase,
ricoprendo anche il ruolo di rettore dell’Università. In Germania soggiorna ad
Amburgo e Lubecca -- dove fu stampato il trattato Repetitio C inter alia de
emunitate ecclesiae --, pubblicò la raccolta di Aurea opuscula, comprendente
anche la Phoenix e nuovi carmi latini -- Lipsia, W. Stökel --, e fu chiamato a
corte dal re Giovanni di Danimarca, invito che declina. A seguito di
un’epidemia che causa la morte di alcuni dei suoi figli, fra cui Margherita,
ottenne il permesso di tornare in Italia con la moglie e i figli sopravvissuti
Giambattista e Vincenzo. Il principe elettore Federico di Sassonia gli offrì
però la cattedra di diritto a Wittenberg, ruolo che ricoprì. In questo periodo
pubblicò a Ettlinger la Lectio de potestate pontificis maximi et romani
imperatoris -- e il Compendium iuris civilis, e a Wittenberg il Clypeus contra
doctorem Caium – Marschalk --, i Sermones extraordinarii et pulcherrimi – Trebelius
-- e il Compendium pulcherrimum iuris canonici -- Stökel. Per fuggire alla peste ripara a Colonia, dove
insegna diritto. Entra insieme alla moglie nell’Ordine dei terziari
francescani, e l’anno successivo da alle stampe sempre a Colonia, presso
Heinrich Quentel, il Compendium in materia consuetudinum feudorum e
l’enciclopedia giuridica Alphabetum aureum. Quest’ultima opera genera un ampio
dibattito in ambito domenicano e accuse d’eresia da parte di Hoogstraten,
ragioni che spinsero T. a raggiungere Magonza, dove continua a insegnare
diritto canonico e pubblica presso Schöffer il trattatello polemico Contra
Gherardum de Zutphania et fratrem Jacobum theologie professores. Sempre
desideroso di rientrare in Italia, si trasferì a Worms, dove muore. Gratius, Ad
Petrum Ravennatem suae peregrinationis criticomastix, in T., Alphabetum aureum,
Colonia, cc. U1v-X5v; J. Murmellius, Epigrammatum liber, Colonia; Hoogstraten,
Iustificatorium principum Alamaniae, Colonia; Id., Defensio scholastica
principum Almaniaev., Colonia; F. Borsetti, Historia almi Ferrariae Gymnasii,
II, Ferrara; Facciolati, Fasti Gymnasii Patavini, Padova Ginanni, Memorie
storico-critiche degli scrittori ravennati, II, Faenza, Tiraboschi, Storia
della letteratura italiana, VI, Modena, Muther, Aus dem Universitäts- und
Gelehrtenleben im Zeitalter der Reformation, Erlangen Ritter von Eisenhart,
Petrus Ravennas, in Allgemeine Deutsche Biographie, Leipzig; H. Heidenheimer,
Petrus Ravennas und sein Kampf mit den Kölner Dunkelmännern, in Westdeutsche
Zeitschrift für Geschichte und Kunst, Wehrmann, Die aurea opuscula des Petrus
von Ravenna, in Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und
Altertumskunde, Bowker, Copyright: its history and its law, Boston, Rivari, T. e
la “artificiosa memoria”, in Atti e memorie della real deputazione di storia
patria per le provincie di Romagna, Bohne, Petrus Ravennas, sein Leben und sein
Werk, in Concordia decennalis - deutsche Italienforschungen..., Köln 1Vocht,
History of the foundation and the rise of the Collegium Trilingue Lovaniense, Louvain,
Sambin, Lazzaro e Giovanni Francesco Beolco, nonno e padre del Ruzante, in
Italia medioevale e umanistica, Besomi, Codici petrarcheschi in Svizzera,
Yates, The art of memory, London, Nauert, Peter of Ravenna and the “Obscure
Men” of Cologne. A case of pre-reformation controversy, in Renaissance. Studies
in honor of Hans Baron, a cura di A. Molho - J.A. Tedeschi, Firenze, Verde, Lo
Studio fiorentino, Ricerche e documenti, I-VI, Firenze; H. Mathy, Die
Universität Mainz, Mainz ad ind.; Rossi, Clavis universalis. Arte della memoria
e logica combinatoria da Lullo a Leibniz, Bologna Belloni, Professori giuristi
a Padova nel secolo XV: profili bio-bibliografici e cattedre, Frankfurt am Main,
Meuthen, Die alte Universität, Köln-Wien 1988, ad ind.; M.J. Carruthers, The
book of memory. A study of memory in medieval culture, Cambridge; Rossi, Il
passato, la memoria, l’oblio, Bologna, Seelbach, Ars und Scientia. Genese,
Überlieferung und Funktionen der mnemotechnischen Traktatliteratur im 15.
Jahrhundert, Tübingen, Girgensohn, Petrus Ravennas, in Neue Deutsche
Biographie, XX, Berlin, Lucioli, La Phoenix nel Viridario. Fortuna letteraria
di un trattato di mnemotecnica, in Lettere italiane, Merino Jerez, Retórica y
artes de memoria en el humanismo renacentista. Trebisonda, T. y Francisco
Sánchez de las Brozas, Cáceres con edizione della Phoenix); F. Lucioli, Sulle
tracce della Phoenix di Pietro da Ravenna, in Cultura italiana e geografie
d’Europa. Atti del XIX Congresso internazionale AISLLI. Trieste... , a cura di
B.M. Da Rif, Trieste, Merino Jerez, La fortuna de la Artificiosa memoria sive
Phoenix de T.: entre el éxito y la retractatio, in Cuadernos de filología
clásica. Estudios latinos, Goeing, Paduan extracurricular rhetoric, in For the
sake of learning. Essays
in honor of Grafton, a cura di A. Blair - A.-S. Goeing, II, Leiden, Pietro da
Ravenna Da Wikipedia, l'enciclopedia libera. Disambiguazione – Se stai
cercando il vescovo, vedi Pietro Crisologo. Pietro Tomai, più noto come Pietro
da Ravenna o Pietro Ravennate e latinizzato come Petrus Ravennas. M. Magonza --
è stato un giurista italiano che insegnò nelle università di Padova, di
Greifswald, di Wittenberg e di Colonia. Compendium juris civilis et Canonici.
Pietro da Ravenna si fece notare all'Università di Padova in quanto, come
allievo di Alessandro da Imola, era in grado di ripetere a memoria l'intera
cognizione del diritto di quei tempi. A soli vent'anni ottenne l'incarico di
lettore. È promosso dottore in utroque iure. T. suscita lo stupore dei coetanei
per la sua prodigiosa memoria. Ad esempio, si vanta d’aver archiviato nella sua
mente, sotto la lettera A, fonti sui seguenti argomenti: de alimentis, de
alienatione, de absentia, de arbitris, de appellationibus, et de similibus quæ
iure nostro habentur incipientibus in dicta lettera A -- Sulle provviste,
sull'alienazione delle proprietà, sull'assenza, sui giudici, sugli appelli e su
altre materie consimili che nel nostro codice iniziano con la lettera A. Si reca
presso l'Università di Pisa e ritornò a Padova come professore di diritto
canonico. Pubblica un libro sulla tecnica di apprendimento dal titolo: Phoenix,
sive artificiosa memoria -- La Fenice, ovvero la memoria artificiale. Il duca
Boghislao X di Pomerania lo conduce a Greifswald allo scopo di dotare la locale
università, da lui fondata, d’un prestigioso nome italiano. T. ricopre la
carica di Rettore. Tornato in Italia, dopo poco tempo ottenne una chiamata ad
un prestigioso incarico da parte del principe elettore Federico I di Sassonia,
che aveva fondato un ateneo, l'Università di Wittenberg. T. tenne la sua prima
lezione a Wittenberg su Il potere dei papi e degl'imperatori. In particolare,
egli sostenne il diritto dell'imperatore a fondare Università, cosa che il
Principe elettore aveva già fatto per la prima volta con la scuola superiore di
Wittenberg. Pietro da Ravenna lasciò Wittenberg a causa di un'epidemia di peste
e divenne professore di diritto presso l'antica e prestigiosa Università di
Colonia. Qui divenne famosa la sua controversia con Jakob van Hoogstraten,
nella quale egli stigmatizzava la prassi, in uso da parte delle autorità
tedesche, di lasciare le salme dei condannati a morte esposte sulle forche:
secondo lui ciò andava contro le leggi naturali e divine. A causa di quella
disputa, che per lui fu anche una sconfitta letteraria, Pietro lasciò
l'incarico di professore a Colonia e si trasferì all'Università di Magonza, ove
poco dopo morì. Lascito culturale L'opera Phoenix, sive artificiosa memoria
("La Fenice, ovvero la memoria artificiale") offrì per la prima volta
ad un vasto pubblico un metodo efficace per allenare la memoria. Sfidando i
benpensanti dell'epoca, Pietro nel libro rivelò «un segreto che ho a lungo
taciuto per pudore: se desideri ricordare presto, colloca nei loci vergini
purissime; la memoria è infatti eccitata dalla collocazione delle fanciulle».
Dopo la sua prima comparsa a Venezia, il libro venne tradotto in numerose
lingue, comparendo ad Erfurt e Colonia: nel linguaggio odierno, si potrebbe
parlare di un best seller internazionale. La Repubblica di Venezia concesse a Pietro
da Ravenna e a un editore di sua scelta, il privilegio dell'esclusiva di stampa
del suo libro Phoenix. Tale privilegio può essere considerato il primo esempio
conosciuto di copyright. I testi di Pietro da Ravenna, in particolare quelli
sull'arte della memoria, furono letti e apprezzati da BRUNO (vedasi), da cui
prese spunto per sviluppare uno dei suoi maggiori interessi, quello delle
mnemotecniche. Opere Phoenix, sive artificiosa memoria, Bernadinus de Choris,
Venezia; Erfurt, Colonia. De immunitate ecclesiæ, Colonia Liberum sermonum,
quos festis diebus auditoribus juris pronununciavit, Hermann Trebel, Wittenberg
Compendium juris civilis et Canonici, Colonia, Hermann Bungart von Kettwig.
Alphabetum aureum utriusque juris, Colonia, Compendium in consvetudines
feudorum, Colonia Phoenicem sive ad memoriam comparandam introductionem,
Colonia. De corpore suspensi in patibulo an remanere dabeat. Manoscritti
Lecturæ, Verona, Biblioteca Comunale di Verona, Fondo manoscritti, ms. Rossi,
Clavis universalis, Napoli, Ricciardi, Mordani, Vite di ravegnani illustri,
Ravenna, Stampe de' Roveri. Ritter von Eisenhart: Petrus Ravennas, in:
Allgemeine Deutsche Biographie, Duncker et Humblot, Leipzig. Dieter Girgensohn,
Petrus Ravennas, in Neue Deutsche Biographi. Duncker et Humblot, Berlin f. Ravennas oder de Ravenna, Peter ein
Rechtsgelehrter In: Zedlers Universal-Lexicon, Leipzig, Spalte, Bowker:
Copyright: Its History and Its Law. Being a Summary of the Principles and
Practice of Copyright with Special Reference to Books. Houghton Mifflin,
Boston, Friedensburg: Geschichte der Universität Wittenberg. Max Niemeyer,
Halle (Saale). Theodor Muther: Aus dem Universitäts- und Gelehrtenleben im
Zeitalter der Reformation. Andreas Deichert, Erlangen. Frances A. Yates:
Gedächtnis und Erinnern. Mnemonik von Aristoteles bis Shakespeare. Akademie
Verlag, Auszug bei Google Buchsuche Opere di T., su Open Library, Internet
Archive. Geschichte der Wissenschaften in Deutschland, su gdz-cms.de. Portale
Biografie Portale Diritto Categorie: Giuristi italiani Nati a Ravenna Morti a
Magonza Mnemonisti Professori dell'Università di Pisa[altre] Artifìdofa Memoria
Clariffimi luris VtnuCq^ Doftoris de miliris domini Pctri Rauénatis lura
Canonica ordì nane de fero Icgenris in Celeberrimo Gymnafìo Pata^ uino in hoc
libello continctur » Etcum unafitFocnix di unusfitiflelibellus: libello fi
placet Foenids nomen imponatis. Eleonora de Aragonia Duciffa Ferraris
&c,Q^uod ab omnium bonoru datore Immortali deo generi huma no conceflum
eftjplæri<j in orbe terrarom a conftitu/ rione mundi uf<j ad hanc ætatem
excellentcs uiri eua^ fere,Q_uos inter nunc adeft Speótatus miles auratus di
Infìgnis utrcxf Iure confulcus dominus Petrus To mafius rauennas harum
litterarum noflrrarum exhiV^ bitor:Q_ui praster alias corpis et animi dotes ita
omni dodlrinarum genere Sitenaciffima memoria refulget ut ne dum (uperiorem fed
eriam in his parem minime habere uideatunQ^uod quidé nuper latiflime re ipfa
comprobauit:ut non folum nos fed etiam omnis hæc duitas noftra teftimonium
perhibere potefì^Q^ua ex re faélu efl: ut eum fingulari admirarione prædpuacj
charitate complexa^Inter noflros praster alios familiarem àrdom^cum habere
coflituerimus, Q^uamob rem Sereniffimos reges llluftrcs prindpes Excellétcs
refpublicas dC alios quofcuncf do minos patces fratres amicos beniuolofcp
nollros precamur ÒC oramus ex animo ut quotieiifcucf d contigerit ipfum dnm
Petra tamoptimcmcritucumfuis.famulis& cquis ufcj ad numerum oélo cum fuis
bulgiis forccriis &capfis cu pannis &C ueftibus fuis libris uafìs
argcteis di aliis qui/ Dufcun^ rebus fuis ac armis per eorum urbcs oppida uicos
panus aquas loca die noftecj libcrrime de expe ditiffimeabfijalicuius dadi
gabellai et alius cuiuflibct oneris folutionc amoris nolrri ÒC potiflimum tam
ma ximarum huius hominis uirtutum caufa tranfire per/ mittant eommendatiflìmum^
ipfum femper haben// tcs ei prouidere uelint de liberrimo expeditiflìmo(j tra
fitu de idonea cohorte ut opus fuerit di ipfe requifiue/
rittQ^ùodquidemnobisiocundiflimuni femper cric at(^gratiflìmumparatiffimis ad
omnia eorum qui fìc in eum fe habuerint beneplacita.Madamus aùt omni bus di
fìngulis magiftratibus quoruncuncj locorum noftrorum 6^potiffimum cuftodibus
paffuum reli/< quifq fubditis noftris ut prædida omnia di fingula in terris
di ìoós noftris inuiolabilitcr feruent feruaric]^ fa ciant,Sub indignationis
noftrac incurfu di alia quauis grauiori poenapro arbitrio noftro cis
imponenda:ad quorum robur di fidem has noflras patentes litteras fieri iu
flimus di regiflrari di noftri maioris figilli munì mine roborari jDatas
Ferrarise in noftro ducali palatio anno natiuitatis dominicac Millelimo qi
atringentefì ' mo nonagefìmoprimo Indidlionc nona Die decimo mcnfis Oftobris
&:c. Scuerius Bonifadus Marchio Motis ferrati S^cDccct pmaximc Prindpcs
corum non jfìlerc comendationcs qui fide ac deuotione non modo {ibi dciiinétos
di affcctos effe co gnofcunt fed quorum uirtus ac {ciém 5c mores ubicj patcnt
di illos fibi reddunt gratos acceptos^Sane igi turattcndcntcspræclaras
uirtuteslcientiarum pcritia ac mcmoriam magna prout nolipfì uidimus ac mirabi
litcr fumus cxperti fpedlaBilis ac eximii luris utriul^ doétoris de militis
cadàrei domini Petri de Tomafiis de RauennaPaduasIusCanonicum publice Icgcris
nec non illius erga nos immenfam et cordialem deuotio// nem fìngularemcj
affedionem merito inducimur illu corde diligere dc inter charos noftros
connumerarc, Q^uamobrem uniuerfis òc fìngulis fereniffimis domi nis regibus
illuflriffimis principibus patribus inclytis dominiis magnifìcis capitaneis
excelfis communitatibus flrenuis condudboribus nobilibus et officialibus amicis
&beniuolisnrisad quos memoratus dnsPe^^ trus declinaueritillum
affe^luofecomendamus eofdc rogantes ut ipfum cum equis quinque dC totidc perfb
nis fui{(j bulgiis ualijGis ueftibus libris pecuniis rebus de bonis per omncs
ciuitates terras òe uillas caftra op^^ pida caflella diftriótus et
iurifHiftiones òc portus potes de pafllis eudo dC redeudo per terra dc aquam
die ac no tì:e lemel dC p!Mries abfb folutione alicuius datii peda/ gii
gabellse buUetarum ilrapaflus tolonei fundi nauis de dia quauis oneris exadione
libere ac expeditc dimit tatptrafirejfibi(y|)uideatdeguidis fcorris faluiscodu
busfidisfociecatibus dC ms fauoribus oportunis quos requircndos dxixcric
benigne^ illum rccolligant humancfufcipiantS^gratiofc tradtentnoftri contcm
plationc fuarum<$ prædariffìmarum uirtutum intuì// tu t nam quicquid humanæ
rccolligcntiæ benigni tra-' ftamétipropiai<pfauorisfibicollatum cxtitcrit
nobis ad fìngidarcm complacctiam afcribcmus ;in quorum fìdcm præfctttcs noftras
fieri iuffimus dc rcgiftrari no ftri^ figilli imprcffionc muniriiDatas Pontis
turiac die XKÌiiù» Antonius Priores Vcxillifcr iufliriac populi 5c communis
ciuita tis Piftorii præftantiffimo luris utriufcy doarori dc da/ riffimo cquiti
domino Petto de Tomafiis raucnati no/ bis dileélifGmo falutem^Si reéte omnia
quæ mentibus humanis concipi ac probabili ratione difccrnì queant uel
confiderabimus uel pcrquiremus nihilprofedto in ter caducas opes uarios hominum
(plendores alterni/ tem^fortunam inuenietur poflipfum immortalem deum qui
cunfta creauit ac regit uirtute admirabiliust ca quippe apud uiros bonos et
ingenio daros tanti eft ut non modo iudicetur ipfius diuinitatis particeps uc/
rum 8C poffidentibus eam fìt ftabilis ÒC incorrupta humanæ at<f cdeflis ukx
poffeffioxù ita^nofler Piflori enfis populus diu fìngularem tuam fcientiam
admira/ bilem memoriam ac morum ciuilium cgregiam probi tatcm accurate
perfpexerit motus primum excellentia uirtutuj deinde amorisindidoquod erga
noftra rem publicam 8C ucrbis et opcribus oflédiflrnca demum co gitauit di propofuit
quæ parem eius in te bcniuoIcnaV am dedararcnt^Conuocato igiturpro more ac
legibus duitaris confilio publico ipfìus populi ac Icgiamc cdc/^ brato die
fexta menfis prccfcntis non fine fummo ac fa uorabili conuocatorum cofenfu
decretum fuit tibi tu^ i%defcendentibus benefìciumnoftrx duilitatis cum piena
facilitate confequendi qu2eciin<j ofKda duitaris
S^cuexcptioneimmunitatecjperannos triginta pro
ximefecufurosaquibufcucjfolutionibus quse dein^/ ccps in eadem noftra duitate
quouis modo imponerc tmtka^ in futurum fis nofter duis Piftoricnfls ac prò
Piftorienfedueutprseferturhabearis &reputeris tu uirpræftantiffime cui 5c
honos et bcniuolcnriameri^x to debentur et cuius defiderio fatiffa<fhj effe
putamus hoc noflri amoris indirium fufdpe grato ac iocudo ani mo et memor fìs
noftram hac rempublicam tibi ut csc teris noftris coduibus fadram effe communem
: Datu PilTrorio in palario foìkx nollræ reftdentise fub noftro cofueto figlilo
Antonius luanus Cancellarius ÒCc, Saluus fis frater Jptimc ucnictcm fororium
meum pa/ tauium non fuit acquimi fine meis ad te litteris uacuu uenire t quibus
ÒC fi nihil aliud habeo quod fcriba hoc faltcm habeo quod in inirio epiflolarum
fa^piffime ap^ poniturfi bene ualesgaudco ego bene ualco uxor mea ego falui te
una cum tua faluos effe iubcmus^tu uc/ ro cum omniù «tatis noftrac
mcmoriofifTimus fìs mc^ mento uerbi tui fcruo tuoinquomihifpcm dedifti. Papi«
quinto idus Nouembres^M.ccccbcxxviii» Tuiiuris Lancello^ tus Dccius luris
utriu% doótor* Padu« Domino Petto m'emoriæ Magiflro Quid modo pyramides^quid
iam babylona canamus Q^uid louis de triuise tempia fuperba deæ Non magis
immenfum mirabimur amphitheattum Nam fummc facerent hoc quoq fcmper opes Sdpio
non ultra iaétct quod fcccrat ufus Agmina qui proprio nomine tota uocat Pctrum
famacanat quam nobilis ilie rauennæ eft Gloriajqui plufq doébi mincrua potefl:
uid magni fccere dei mirabile diftu Nam retinet quicquid legerit ille iemel
Effatur triplici quæcuntjorator in hora Protinus hic iterum nfl minus ore
refert Sic reor hunc genuit doftarum quinta fororum (Cui pia mufa nihil non
meminiflfe dttlit, FraterEgidius Viterbiéfishe remita Cremona: Ioannes antonius
PIcbanus cxiV mio humani diuini<]p luris Do/ ftoritdPctro Raucnati falutc,
Vcnimus cxtcrna fub cctta palatia luce Curia confcriptos qua capit ampia patres
Teq ibi carminibus primum ccnfcrc crcmonam Scnfmius de laudcs connumcrarc fuas
Et fìc q uanta tuse celeris facundia linguse Qua par ingcnium ucl quafì maius
habes Ccdit cnfm ingcnio tibi rcgulus imbribus oris Ifcus manans tuUius eloquio
De memori uix mente L'cet con tingere quicq Mortalemquoniam præterit illa fidem
Nunc equidem de te rumor pr^eceflcrat ingens Inuentus multo maior es ipfc tamen
Eloquar hoc fìat fi non iniuria cui^ Aut deus aut toto es primus in orbe uirum
Salue igitur tenuef^ meos dignare libellos Perlegere : acripiunt uerba cSentis
heri Vt<j deus pladda gaudet fc uoce rogari Dona deninc gratis tradere
fupplidbus Sic tu quæfo neges mihi non præcepta prxcanti Q^uæ memor hoc ualeant
efficere arte caput Hæc fìpræflitcris quauis tibi maxima fama eli Illa tamen
crcftct Carmine dC órcmco» Brixiæ Clariffimo &C cxcclicntiffimo C3i[krd
ponti fióiq luris Dodori mirabili memoria prasdito equiticj
rplendidiffimoPetroRauennati Mar// ciis Picardus falutem. Simonidcs ccdat mcnf^
alta themiftoclis una Indytus arpigena cum cicerone folon Cum doftor cum clarus
cqacs Tpkndorqp raucnnæ Mente ualens memori maxima qusec^ canat. Papise
Hieronymi Buticellæ auditoris noftri car mcn ad uniucrfitatem fcholàrium» Alma
deccns fVudio ftudiofum fpernerc noli Sic petrum ualet hic iuribus àt<j pede
Huic profa non deerit rcpetentur milia Icgum Milia quot nun<3 poffe referre
putcs Cannona lì cupies cantabitur undit^ cannon Nec poterit calamus fcriberc
quxq refert Dc^ aliis fcriptis recitabit fplendida cunétìs Tot quot uix poteris
credere fcripta forc Adde ^ illa fuac uirtutis munera fatur Pcdtoribus noftris
addere poffe cito Q^uod fi nunc Tpcrncs lachrymaberis al» ja futurum In tempus
pofthac forf^ lugcnda tua cft Idem Si rua mirantur memorantem fccula cirum Vt
numen petrum fccula noftra colant. Q_m setatc nra paucos cxcdlcti memoria
præditosfuiffc cognouimus ftatui pulcherrimu opus Italiæ dc ioti or bi
traderc;cuius prascepta fì<^s feruarc uoluerit huius ar tis
altiffimùculmcparuotpe mirabilitcrattigetmcc fai lor o leétor cariffimc du eni
præcepta mea per tota Italia cxpirer cuéti dininu potius q hùanu opus le
uidifle afFir mabanaliqetiafecrucefìgnabatneci artificiofa memo ria præceptorc
hui;fed deo mihi auxiliupracbcte regulas pulcherrimas maximis tn laborib
iueni;huc ego libcllu aoótìffimis auditoriblegi me<j legete prsecepta huius
ar tis ab ore meo pédétes Icripferej de q do^tria mea ufi fut de honorc òi
laude fut cofecuti hoc meu luetii exccllétif fimi uiri laudauerut quoj^ noia l
fine huius opis ifcribc re placuit ne folus uidear qd'c meu
laudauifTejqd.pfecto pulchrius iudicabi^fi excellétiorcs habucrit laudatores
mcaigitpræceptacarifCmeleélor aple(5taris oicjftudio de diligétia exerceastex
ipfis eni no ex aliis grana colligcs et toto ope pfedro mihi crede maxima gKam
reporta ois No fumus fufficiétes cogitare aliqd ex nobis.fcribit apfs ii^ad
corinthyos,iii,Oé donù optimu defurfu eft defcen dés a pf e luminulacobi
p,gLin,l»na ÒC demofl:henes,fF» de legibus^Q^uid enim nabes qd* no
accepifli,i,ad cori thyos.iiii,fine me nihil poteftis faceretIoanis,xv»nolite
griarine<jlo<^mini elata ne<j ^cedat magniloquètia de ore ufo qa deus
fciaru efl dnstprimi RegUtiiatelledu ti bi dabo ÒC iftrua te i hac uia q
gradieris ait deus oipotcs in libro pfàlmo^ p os pphetæ dC Baia ^ncipio libri
feu/ do^ no p5t ali^d no boni uclle nifi iuuet ab co q no pot b lì malu uellc t
ósxk Augufiinus ad Bonifaciu Papam gra tia pr æuenit ut udimus bonu, Augufiinus
in cnchari dion mouct ad quærcndu falutc libertas arbitrii mouc te priusdcot Augufiinus
de ccclcfiafticis dogmatibus fine gratìadei nuHuprorfus Guc uolcdo fìucagcdo
faci unt hoies bonu Augufhnus de correétione &C grada uellc etià ojuod bonu
eft no pofTum nifi tu ueliSrAugu ftinus in loliloquiisj et Icribit ingeniofus
poeta in prin cipio fui præclari opis dii ceptis nam uos mutafHs dc il las
ajpiratc meis dc alibi ; Adfìs dc cepto luppiter alte meo»6^pulchreloquit
Cacfarin,lin noie dni,C«de offi ciò pi^feétì prætorio africe intldeo nobis
auxiliu prse-' bctetCtdc epifcopis 6C dericis j di in^Ldeo au^dlorc nrm
gubernate impiunitQde ueteri iure cnudeando dCtcx tus efl: in cap in noie
dnuxxiiiAudC in cap in noie diii de teftibus de in cap ueritatis de dolo òC
contumacia &: in cap no licet,xxvi»q.v»6^ in cap in noie pris,kxiii.di»in au
tctico ut præponat nomen ìmperatoris in uenmox in choet audore deo in autentico
de armis in prindpio in autentico de quæflore in cap primo de baptifmo glofà in
rubrica inflitutionu BalJn rubrica,Qdciure iurado Ad oipotetis igit dei
prouidctia aium meu refcrcs hoc utililumu opus ordinare difpofui in quoamids
fatiffc cero fi obfcuritates uerbo^ et fentctiarà' cuitauero ut ctia idoéli
utilitatc aliqua ex hoc libello affequi poflìnt; in ho^ igit prasccpto^
traditioc lo^ no aùt dicerc cogù tauitut aut rcs darius habeat coduiioncs in
tota arte fa cillimas adducàmt cu Icgifta firn legiftas uidcar imitati. RIMA
critConcIufioj Ars ifla conflat ex ìocis ÒC imagmibus:loca funt tan^ charta feu
p alia materia in qua fcribimusdmagincs funt fìmilitudincs rcru quas memoriæ
uolumus cómendare» Chartam cr^o primu parabo in qua imagincs collocare
poffimus.Et prò fundamento huius primæ conclufìonis quatuor regulas ponOtPri^
ma eft hsecdoca funt feneftræ in parietibus pofìtæ cclu nse anguli ÒC qux his
fìmilia funt^S ecuda fìt regula : lo^ ca non debent effe nimium uidna aut
nimium diftatia» uicinitas enim ut expertusfum in appofìtionc reru me moriam
naturalem conturbar ? fi autem nimium difta rent loca cu mora qu3e locis
tradita funt redtamus me^ diocriter ergo difirabunt unus ab altero quinque uel
fex pedibus diftabit ♦ Tertia fìt r^ula uana ut mihi ui-' detur eft opinio
dicaitium loca tìcri non debere ubi fit hominum frequentiamt in ecclefiis aut
in plateismam ccclefiamquado^uacuauidilfefufFicit non enim fem per ibi hominum
deambulatio uifa fuit dc in hoc expe^ rientia quse eli: reru magiflrra
cotrarium docuit, Q^uar ta fit reguladoca no fint alta quia uolui q? homines
prò imaginibus pofìti loca tangere poflint quod utilefem^ per iudicaui,Accipio
ergo ecdefiam mihi mukumno// tam cuius paites diligentcr confiderò in ea tenp
quater dcambulans difcedo domumcj redeo et ibi per meuifa mete revolvo &: h
oc paéto principium lods do t In parte dextra portai ex qua redo tramite ad
altare maius itur mihi primum locu c5fhtuo:deinde in pariete poft quinquc aut
sex pcdes fccundum &: si ibi aliquid reale sìtpoétum ut cfì: columna
fcncflra aut his simile ibi lo cu pone j {ì autem reale defìciat ad arbitrium
meù imaginarium fingo si tamen hoc loca fabricas omittere ucl Ict timens ne rei
appositæ oblivifcatur cocedatur dum/ modo fit memor ibi locum constituisse Ce
de loco in locum procedatur donec ad eandem portam loca fabricans revertatur
ista fìant in parietibus primis cede// fise omissìs omnibus qux in medio ipsius
funt; dc fiqs locorum copiam habere cupiat hoc ordine monaftenu intret illud
totum locis impleat aut in parietibus extra ecdefiam sibi loca coparena qui
multa volverit me minisse multa sibi loca comparare debenEffO autc quia omnes
homines Italia copia rerum abf(|chartarum revolutione superare volui in sacris
scripturis iure canonico civili et aliis multarum rerum autoritatibus du cfTem
adolescens mihi centummilia locorum paravi et nunc ipsìs decemmilia addidi in
quibus per me diceda pofui ut inpromptu fint quando memoria vires expetiri cupio
a(:cum patria relinquo ut peregrinus urbes Italise videam dicere possum omnia
mea mecum porto nec ceffo tamc loca fabricarej hoc fuadeo ut in aliqua ce defia
de monasterio habeantur loca solum prò reponc/dis rebus quas quotidie convenit
recitar emt funt argumenta rationes historiæ fabuk& prædicationes quac in
quadragefima fiunt ÒC hoc offidum illis lods tatum deputetur et unum quod utile
iudicabitur prò iftis lo/ris in fine scriberc dispofui volo equidc ivuenes
huius artis cupidos pcrfe<5b'ffimc doccrc: loca autcm (ìc conflri tuta ter
aut quater in menfc memoria repetantur.repe titio cnim locorum nullo predo emi
poteft, SECVN da erit Conclufìo ut charta habita modum fcribendi in ipfa doceam
in magna nobiliu corona dum efTcm ado^ lefcens mihi femel fuitpropofìtumut
aliqua nomina hominum per unum ex aftantibus dicenda recitatemi non negauiidida
ergo funt nomina in primo loco po^/ fui amicum illud nomen habentem in lecundo
fìmili/^ ter fic quot dida fuerunt tot collocaui &C collocata re
citauit&: aduertat collocans ut feniper amia! ponat agc tem illud quod
comuniter ab co neri folet t dC ifl:a con/ dufio dare procedit in nominibus
cognitistfi autc non cognofcitm amicus illud nomen habens ueluti Boz/ drab
Zorobobel tunc coUocabis quod loco fuo dicc^^ tur idem dico in nominibus
animaliu ut efl: equus bos afinus ut in primo loco ponatur equus in fecun/^ do
bos intertio alìnus 6^ idem in rebus anima carena tibus ut efì: liber cappa
uefì:is;fedaduertene decipia ris fi in primo loco poneretur liber in fecundo
cap pa fic fìmpliciter poffes dum reeitares defìcere j exci// tare enimmemoriam
naturalem efl artis huiusoffì// cium i fed hx res commouere non pofTunt quia ge
ftusimaginis jgoCkx cxcitat quiintalibus naturaliter non reperitur t imago
igitur in loco talis poni debet quæ fé moueat fi non poteft ab alio moueatur
rem talem in manu alicuius motoris ppnas ut ex mota P ilio memoria naturalis
commoueaturjfed acutiffimi in geniiiuucnisdicet^hæcprjEcepta non funtomni ex
parte perfeda formica in loco pofita fe mouet no tamc propterfuiparuitatemcommouebit
granum piperis in manu motoris pofitum etiam non exdtabit t fatcor hoc fi
formica fola collocctur fed multitudinem formi carum afcendentium et
dèrfcendentium arborem in loco ponamtQ^uod ergo formica fola facere non potefl
facietmultitudoSiamicus etiam in loco multa grana mouebitJnft^bit eoam
ingeniofus iuuenisipulex fal^^ rat nec commouet multitudo autem bene collocati
no potefl fed prò pulice amicum pulicem capientem collo cabo:6^ ego fepiffime
prò pulice excellentiflìmu omnia ætatis noflra: medicum Magfftrum Gherardum
Vcronenfem pofìii quem fcmel capientem pulice afpexi» III efl: aurea Condufio
quia prò littcris al> phabeti homines habco dc (ic imagines uiuas:pro littc
ra enim,a, Antonium habco prò Lttera»b*Benedi<^lum et fjcperfonas in quarum
nominibus prima littera efl illa quam collocare uolo;6^ ego communiterpro
littc/^ ris formoCffimas puellas ponojillæ enim multum mc^ moriam mcam cxdtant
et frequcntiffime in lods luni peram Pifloriéfcm mihi chariflìmam dum effem
iuue nis coUocaui et mihi crede fi prò imaginibus pulcherrimas puellas pofuero
facilius Òi pulchrius rcdto quæ lo dsmandauifccrctumcrgohabeutiliflìmum in
artifiVciofà memoria quod diu tacui ex pudorcfì dto mcmi^^nifTe cupis uirgines
pulchcrrimas collocajmemoria cni coUocatióncpucllaruiTiirabilitcroomouctur
òCqui uù dit tcflimonium pcrhibuitjhoc aut utile præccptu prò dcffc non
potcritillis qui mulicrcs odiùt et contcnunt fcd ifti artis huius fruàum
difficilius confcqucmr uc/ niam tamen mihi dabunt uiri rebgioljflimì QC
caftiflìmi præccptum enim quod in hac arte mihi honorc dc lau/ dcm attulit
tacere non dcbui cum fucccflorcs exccUen^ oflìmos relinquere totis uiribus
nitar» IV cft Coclusìo ut imagines alphabeti seu noia dcmonftra tialittcras
bene memoria teneàtur dC fkpe repetant; Incipio ergo fic fi mihi contingat
inloco ponere iftam copulam et in loco pono Eufebium ÒC Thomam : hoc ta me
ordine quia Eufebius locum tagit 6i Thomas aftat coram cotd autem Thomas locu
Eufebii tenuerit et cu fcbius thomoe non copulam et:fed hoc pronome te in loco
uidebimus appolitumteft enim in arte hac hacc regula ut prius in ordine loco
iit propinquius iìcut enim in chartaprimum,€,fcribimus in ifta copula et ita et
in loco et idem obferLiandum eft generaliter in oibus di// (tìonibjdi aliis
collocadi5> V efl Codufìoin fyilabis trium litt ;rarum in quibus iic
procediti enim vocalis eft in medio uc in hac iVUaba Baritunc imaginé ultimsc
litteræ acc^io rem aiiqiiam addo cuius principium duabus^riccedetibus litteris
limile fìt/i ergo in loco raìmùdum cum baculo locum percutictem pofuc ro
Icgetur in loco fyllaba bar;& fi Simon locum percuf Icrit habcbitur fyUaba
bal^ifta ergo fit regula quæ f?c re pctitur ubi uocaiiscfl in medio in fyUaba
triu littcraru c accipituf imago ultimac littctx re aliqua appofita mobi li aut
fé moucte cuius principiu fimilc fìt duabus littC/-^ ris pr^cedctibusjfì autcm
uocalis fìt in fine ut in bab raituc imaginem primæ ìittCTX in loco cóììoco 6C
re mobilcm feu le mouctem cuius principiu fìt fìmile dua bus fcquctibusjfì ergo
BenedicTij cum rapis uel ranis in loco pofìiero dabit fyllaba brajfì auté
Thomam fyV labam trajcopia ergo rerum incipictium ut fyllabæ fì in
promptuhabeaturmagnam afferct utilitatem j fed fì uocalis efl: in prindpio
lyllabam fàcies ut in hoc uerbo amo tue femper imago primse litteræ collocada
eft in lo co di res principium habcs fìmile fequcti fyllabæ;fì er/^ go Antonius
uoluat molam hoc uerou amo pofìtu Ic/^ gemus;fì Eufcbius uerbu emo:efl: tamé
fciédum no poflumus comode didhone trium aut quatuor fyllaba rum collocareìfed
nec opus eft quia fì-uflra fìt per plu^ ra quod potefl: fìeri per
pauciorajfìifFicit enim prima Òi fccudam fyllabam pofìiilTe diótionc tamen
duarum fyl labarumpofTumustotam collocare ueluri pater pona in loco rem uel
homine prò imagine fyllabac pa;ut Pau lum de prò fyllaba ter^cum uocabs fìt in
medio Raimu dum accipiam telam in manu hebctemxondudo ergo fìcpulchre imagines
alphabeti fìmul iute et copia reru indpiétium ut fyllabæ femper nobis fecr/ict
fi aliac imagines defìierintjfì enim alias habére poflum iftas omit to de
quibus in aliis codufìonibus dicet". VI eft coclufìoin iftis diéhonibus
panis uinù lignum ueftis di fìmilibus et in noibus dignitatu x ut e^ft Papa
Impator abbas cationicustquac ola ctiam'ruflid mtclligunt quid dcmonftrctmd ut
darius loquar uniformcs funt in lin gua ucrnacula &C latina in talibns
ditìionibus alias ima^ gincs non quacro fed pono illud quod diéh'o ipfa fonat
Ottines taliu diétionu pofllint pulchro invento facile collocari; in corporc
na<f humano cafuu imagi/ ncs inucnimam caput cft cafus noiatiuus manus dcx/
tra gcniauus manus fìniflra datiuus jpcs dcxtcr accufa duus pcs finiftcr
uocatiuus de ucnter fcu pcébus cafus ablatiuus;& prò numero Cngulari pono
aut pulchra puellam nuda et prò numero plurali ipfàm egregie or/^ natam aut
illum quem meminiffe uolo t aut ergo uolo collocare rem aut hominctfi rem ut
panem puellam nu dam in loco fibi pedem dcxtrum cum pane tangentem collocabojfì
autem diftionem collocare uolo hominem . in aliquo officio ucl dignitate cóftitutum
demóllrantc ut abb atemjabbatc unum in loco nudu qui cum pedc dextro locu
percutiat ponoj 6^ fi diligctec o lettor dulcif fime cófiderabis hoc inuctu
tibi pulchru uidebit": de ùc has diéb'óes totas folco collocare, SEPTIMA
efl: Co clufìo quia poffumus etia collocare didiones fono uo// ds geflru
corporis ÒC fìmilitudine òc iffas imaginibus frc quctifUme utonpono enimamicu
prò didtìone:do(fto/ re unu cogno|ii qui femp in ore habebat legc per hanc Ode
tpibus appellationu:illam enim tatum legem legu dolor memoriter diccbatmolens
ergo illam legé collocare illum dolorem pono qui femperrifum'excutitS^f c fono
uocis collocacioncm fadojgeftu corporis ponunt c li imagincs quado fìt gcftus
in dizione coprchcfuspra ucrbo cnim fpolio amicu peno qui aliu fpolict; prò ucc
bo rapio amicu per uim aligd rapictetfìmilitudinc colla co imagines quado rem
dizioni fimilé in littcris licct in fignifìcatione diffimiié inucniomt quado
pfo uerbo ca no canem colloco, VIII eft Codufio prò diii^ iure cófukis 6^ de
uoluminib iuris ciuilis dicere incipj> am ^ quado illa lods tradere uolo
colores quibus regu tur aGcipiojpro,fF,ueteripeÌlem albamjpro.fF,nouopel lem
rubeamjpro infordato pellem nigram;pro Codice pellem uiridemjpro uolumin e
uarii coloris pellem^pro \ Inftitutionibus librum paruumiS^ prò autentico tabel
lionem inflrumetum magnù habetem collocojpro au^ tética pueUam priuilegium
habctemjpro libro feudo^ comitem alicuius caftrijpro decreto autem cu in eo
finr landto^ patrum audtontates fenem alique in loco feri bentem ponojpro
decretalibus Papam in throno fede te colloco:pro demetinis puella cui nome efì:
Clemens prò fexto libro infh-umctum illud ita in Italia didrudc- quo fcribit
Ouidius; Altera pars flaretj)ars altera duceret orbemjpro comentatoribus iuris
eos qui idé nomè habétnmaginem aute glofk 2Sià^\o ex dodlrina per primo loco
data in collocatione diftìonu:pro,ff,iunipC/ ram habeo Fiorentino cythara datem
ucorlandi geto catare p oflìt, A llegationes autem decreti fìc collocatur; lìam
prò allegatione quas fit per diflindb'oncs ponit^'puclla qux panum uelcnartam
lacerctjpro qu^eftiòne ali- te colloco iunipcrapcrcutietc famulatpro
cofccràtione cfl (àccrdos hoflia cofccras t prò pocnitctia cft lunipcra qux
mihi fua peccata Icuia cófitetur, NONA cft Co^ dufìo ut oftcdam quomodo rubricas
utriul<j luris lo^ cis traderc debeatnus dC duas imagincs comumtcr prò illis
ponete (oìco'Si enim meminiue uoluero Rubrica de trafaftionibus Thomam ranas
habctcm colloco uel geftu corporis pono duos cnim qui diu litigarunt a lite
receflifle fìngo dc altcrum alteri fignum pacis pra:bere ha:c efl: pulcncrrima
imago rubriche de trafadtionibus. Principia autem legum vel capitulo in locis
ponùtur alphabeto uel fono uocis uel fimilitudine uel geftu cor poris de qbus
iam piene didu eft. DECIMA efl Con dufìo in argumctis coUocadis prò quibus
imagines du as ponere fcleojprima eft geftus corporismt fi dicat fic teftamentu
fìnefeptc teftibus faótuno ualet;tefl:atorc coram duobus terfibus teftamentu
feciffe fingo dc uirginem unam illud lacerarcfecuda eft imago quia duas aut
tres didiones argumenti principaliores colloco:exc plum habe tu iurifcófulte òc
me intelligent philofophi quado in adu reqritur iufTus alicuius ille debet
præcc// dere:hic funt multa uerba fed fufficit iufìum dC prascc/ dere collocare
&: reliquas argumenti partes memoriter dicere poterimus;ex collocationc
ergo duaru aut trium didionum ccefera elcgater recitabimus;&: hoc experto
d-ede magiftro. A est conclusio cum
quoereret quida: Vtrum in ecdé loco plura collocare de beret- reipondi fi in
lods ponere uolo quæ ab alio mihi proponunturutillapropofita ftatim recitare
debcam magin cs unius rei tantum in loco colloco : fcd fì quæ in librislcgo
inlocisponcrcdilponoutilla mcmoritcr pronundarcpoflìmtuncimagincsplurium rerum
in loco uno rcpiiffimcponcrc non dubitaui. XII erit pulchcrrima Concludo t ut
aperiam quopafto numerorumimagines fieri debeant OC prò omnibus numcrisquos
pollumus excogitare uigin^x ti tantum imagines inueni : illas ergo fpedaliter
delcri/^ bam j prò numero decem efl: mihi crux magna aurea uel argentea t prò
uiginti fimilitudo litterae^nferrea uel L'gnea rei alicui rotundse coniunéla
quia numcrum ui^ ginti hoc modo in charta fcribimus zojprotriginta ììmilitudo
illius fìgurac codem modo rei rotundae coniundia x 6C fic ufcj ad numerum centum
imagines habeo quse decem luntjnouem edam imagines numcrorum habco incipiendo
ab uno ufcj ad numerum no uem quas in digitis manuu hominis fabricaui, Eft
igitur digitus primus manus dextrae mihi prò primo nu mero leu prò uno:
fecundus prò fecundo feu prò duo bus: 6^ fic uCq^ ad quartum digitum manus
finiftrae procedo ; ut autem fadlius ifta memoria teneantur pri mum digitum
manus dextrse dico effeghelforumifc^ cundum ghebilinorum ; tertium iudseorum i
quar^^ tum anulorum : quintum auriumi&: ficAc digitis manus finiflrae fit
didrum, Primum ghelforum appello quia ghàfi illum in magnoprecio habere
dicuntur: ghebilini fecundum j tertium iudieorum appellojquia fi digitum illum
iudeis oftetidimus toruo uifu refpid/^ iint ; qui autcm caufam fare cupict quserat
Se mucniV et : cur autem quartum et quintum Tic nomincm no^ tiflìmumeftj prò
numero autem mille michaclemha beo fi ergo mihi numerus aliquis proponatur
imaginem cius fadiime inueniam jaliqua cxempla ponam quibus pofitis Icftor
etiam rudis ingenii conclufionem iflamoptimeintelligctìfi.xi^q.iii^diccrc
uoluero in lo^ co gheffum fingam crucem in manu dextra tenentem 6i iudxù qui
toris uiribus per uim illa manu dextra ra/ pere
tentetjfia'i.adcorinthyosa'iiitponere uoluero in Io co ghebilinu fingam qui in
manu dextra cortinam tc^ neat quam pulchrae puellae ollendat illacy in manu dex
tra redpiaùpuellàm enim defponfàtam prò quarto digì te ÒC fic prò quarto et
nono numero collocojfì de pceni tentiis diftinftione quarta meminiffc uoluero
facer dotem fenem non iuuenem cui peccata confiteatur lu/ nipcra collocabo et
ipfà mirabile faciet i fàcerdotem nam(j abfoluet capiti fuo manum dexteram impo
ncns; ÒC fic ne ininfinitUm fit proceflus fìt finis nu^/ ic pulcherrimas
artificiofaememoriai:incuius praecc^^ ptis omnia fi non explicitefaltem
implicite compre/^ henduntur Vnum tamen non omittam quod hoc in loco
fcribcrepromifi utile in locis effe ludico quae prò rebus auditiitreponcndis
fabricauimus t fi in quinto loco manus aurea ponat In decimo crux aurea in quin
todecimo manus argentea in uigefìmo imago ipfìus numeri et ficin casteris
facete monet mea dodtrina ExccUcntiflìmos in artifìdofà memoria habuiauditorcs
o Icdor dulciffime meacfi doétrinam micis laudibus cx^ tulcmnt quo92 aliquos
nic Icgcrc obi ut puto phcsbit Fucrc mei difcipuli Magiftcr Antonius Trombcta
or^ dinis niino52 theologus cdcbcrrimus Magifter Petrus Rochabonella Magifter
Ioanes de A^a Magifter Nù coletusTeatinus Magifter Hieronymus Vcronenfis
Magifter Hieronymus de Polchaftris artiù et medid nac doftores cofumatiflimi ÒC
PaduaelegcteStSpeétabi les Scuerius 6c Nicolaus illuftriflimi Duds Ferrariae fc
crctarii Dns Ioanes Maria Riminaldus dns Dnicus de Maffa dfis Antonius de
Liuris dns Ioanes Frandfcus de Canali et dns Leonellus de Bruturis luris
cofulti co fumatiffimi di Ferrariae legcntcs Tacebo tpbiles Vc> netos qui me
audito multa memoriter pronudarc didi cerunt Dnicum tn. Georgiu'uirù illuftré
fìlcrio inuoluc re ncqueo qui doéìrina mea ut ipfe affirmabat imorta/ lem fibi
gloria coparauit.Bononias Papiae Ferrariae*^ le gì de qui me audierut multa
memoriter idre inrocpuiit &C quauis mca artifìciosà memoria alio
auctoricatibus fìt coprobata peccare tamc non puto fi afta mea in^hoc libello
Icgétur quae ipfam mirabiliter approbabut Da cfiem iuris auditor nec uigefimum
uidiflem annum in uniuerfitate Patauina dixi me totu .Codice Iuris dvrilis
poffe recitarejpetii na<5 ut mihi Icges alicpiae ad arbitrili aftantiu
proponerctunquibus propofitis fumaria Bar toli diceba aliqua ucrba tcxtus
redtabam cafum addu/ ccbataftaper doftoresexaminaba lextp iftatot habct glofas
diceba di fup uerbis erant poiitae recordabar cotrarìa allcgaba et foIucbamiTum
cfl: aflatibus uidiffc miraculu; Alcxadcr Imolcnfis din obftupuit ncc fabula
narro ego pala locutus fu in uniucrfìratc Paduae de ga
inorcduo^ucltriuflratoéuerbuteflrcs huius rei trcs habcojMagnificu dnm
IoanéFracifcu Pafqualicu fcna torc Vcnetu &l luris utriufqp dodloré
cxccUctiffimum apud UIuAriflimù Mcdiolaniducc nuc Icgatu: 6^ dariffì mu doftorc
dnm Sigifìnudu de Capitibus life ciucm nobile Patauinutcuius pr Fracifcus fuit
acutiflìmi ingc nix lurifconfultus Sperabile dnm Monaldinu de Mo naldinis
Venetiis comoratcnn quo uirtus domidliu fu umcollocauit, Leétìoes etia Alexadri
Imolèfìs Padusc Ic^étis copiofìffimas memoria tcneba &rillasexuerbo aducrbu
in fcriptis rcdigcba illas cria pofl:c[ finicrat afta te magna audito^ copia a
calce idpics rcdtaba ex fuil^ Icdionibusdù in fcholisaudirc carmina fadeba 6c
oés caru partes in carminib pofìtas ftatim repIicaba:&J qui hocuiderut
obflupuerejhuius rei tefles habeo chrifli^ mu c^tc et dolore diim Ioanc
Fracilcu de Miliis Brixi cnfcmtfpeftabilé dotìrorc dnm Sigifmùdu de Capirib
ììiìxtU fìliu Alexadri Imolcfis qui nuc efl: lurifcofultus celeberrimus Cctu 5i
qtragìtaqnquc audtoritates rcli giofìflìmi fr^ Michaclis de Mediolano Paduae
prardica tis imortalitatc aiae.pbates cora eo memorirer 5^^mptc ^nùdaui qui me
amplexus cfl: dicés uiue diu gema singulariso urina te religioni dicatu
uidercjtefl-is cfl: tota duitasPatauinafedmagnifìcu dnm ioané Fracilcum
Pafqlicu 61 dnm Sigifmùdu de Capiribus lifi:ae dc dnm Monaldinu de Monaldinis
teflres hco,Pctii ego doftor Cf catus in uniuerfitatc Patauina ut mihi in
cathedra fc dcti alit^s de uniuerfitate auditor unu ex trib uolumini bus
digcfto^ qd eligeret pracletaret locu^ in quo lege^ re deberé delì'gnarendixi
cnim fup re ^polita innume// I rabiles leges allegabo teftes funt Clanflimus
luris utri ufqj dodtor diis Gafpar Orfatus Paduae lura Canonica ìcgcstèc
dodiflìmus dns Profper Cremonenfìs Paduae cómoras, Oes pr^edicatioes qs in una
qdragcfima ma giRer Antonius heremita Paduce ^nuciauerat co ovdi^ ne quo ipie
dixerat memoriter ^nuciaui et in fcriptis fi bi dedi;quo uilo dixit amplius
Paduae no pra^dicaretf 6^ huius rei fi uiuit teflis efl: ipfe orni exceptione
maior Praedicationes etiadóni Mathei Veronenus canonici re gularis et uiri
eloquétiflìmi quas in tota quadragefima fècerat fìbi in fcriptis dedi qa
memoriter tenebam ài in chartis reponebajtcflis ed ipfe et donus Deodatus Vi '
cétinus canonicus regularis, Dù Piflorii legerc a dnis Florétinis códuftus
lermoné uerbi dei fratris Blafìi de Plob ino heremitse recitauijtefles funt
Paulus magiflri Michaelis ^ Domicius Cacellarius Piflroriefes ciues: et: tota
civitas illa de mea artifìciofa memoria tefHfìcari po terit qusemeimmunitatibus
òc priuilegiis decorauit, Dfiicus Georgius uir illuflris Paduae praefedus àc in
arti fìciofa memoria difcipulus dum Ir as Ducalcs femel legc ret earu uerba
collocaui llatim redtauijteftis efl dns Anibal de Magiis de Baffiano nobilis
ciuis Patauinus t cuius pater Nicolausfuit excelléallìmus lurifcofultus Semel
in fchachis ludcba alius taxillos iaciebat aliul^ ocsiaftusTcribebat ^
cxthcmatc mihi ^pofìto duas cpi'flolas diftabamjpofi:c[ fìncm ludo fmpofuimus
ocs iaéhis fchachorum di taxillorum di cpiftolarum ucrba ab ultimis incipics
rcpetiuhsec quatuor per me codcm tempore collocata fuerutjteftes funt dominus
Petrus de Montagnano et Frandfcus Neuolinus nobiles Patauini ciues» Dum eflfem
Placentiae monafteriu mo^ nachorumm'grorumintrauiutilluduidercm in dor^/
mitorio<jduscomitantcmonacho quodam bisdeam bulans monachorum nomina quse in
oftiis cellarum crantcollocaui t deinde cógregatis eis nomine proprio quemlibet
falutauitlicet quem nominabam digito de// monftrare non potuiflem i mirabantur
monachi quo paélo ego percgrinus nomina eorum memoriterpro// ferrem ipfìs
mirari non definentibust dixi tandem hoc potuit mea artificiofa memoria :
quorum unus dixit er go hoc Petrus Rauennas facere potuit et non alius, In
Capitalo generali canonicorum regularium Paduae prsedicationem domni Deodati
Vincentini eo ordine uo ipfàm pronunciauerat recitaui aftante ipfìus pra^/
icationis audtorc. Semel me traxit ad fui contempla tionem Caflandra fidelis
Veneta uirgo excellcntiflima quac du legeret litteras fereniflimae coniugis
regis Fer^ dinandi ad le mifiàs illas collocaui de recitaui t tefh's eli illa
Dotì:iflìma Virgo t dominus Paulus Raimufìus Dodtor excellens Ariminenfis ; et
Angelus Salernita nus uir darus Scribebat qda Illuftriffimae Ducillae Eleonora
uilegiu alius legebat praefens eraillud<jexuerboaduerbùlo// cis travidi di
ab ultima didtìonc indpics totum recitaui; d u mirabant aftatcsthufus rei
tcflis cfl dns Ioancs He Bm turiis clariffimus Ferrariae óuistqui etia multa de
hac artificiofà memoria narrare potcrit,. uid aut de adtis meis referre poffit
nepos maximi po/ tifì'dsPauh'RcucrcdusPaduaeCanoicus et decreto doétor ìfignis
dns Auguflinus barbus omitto cu cópa ter lit chariffimuStSedqd plurateflis eft
Brixia;Papia: &C Crcmonajquid potuerit mea artifi'ciofa memoria de darat
hoc carmina quaz in ^ncipio huius libelli legunt. Teflis efl: Illuflriflimus
marchio Boifacius di eius pul cherrima uxor quae me egregio munere
donauintefh's. cflnouiflime Bononia:tefl:is eft lUuflriflìmus Hcrcu ies Dux 6^
lUuflrilTima uxor Eleonora t Teflis eft tota Ferraria:duas eni prxdicationes
celeberrimi uerbi dei praeconis magri Mariani heremit^e recitaui : quo audito
obllupuit didlus Magiftcr &C dixit;lllufl:rilììma Du dllà hoc eft diuinu 6^
miraculofum opus;teftis eft Vni ueriitas Patauinaiocs enim led:iones meas luris
cano/^ nid fine libro quotidie legojac fi libru ante oculos habcrem^textu de
glofàs memoriter pronucio ut nec etia mi nima fyllaba omittere uidcar. In lods
aùt meis qu£E col locauerim hic fcribere ftatui ài qux locis tradidi pcrpe^ tuo
teneonn dece di nouc litteris alphabeti uigitamilia allegationu luris
utriu%pofui dC eodc ordine fàcroru librorum feptem milia;mille Ouidii carmina
qua: ab co fapicterdiftac5tinent:ducétas Ciceronis auftoritates: trecétaphilofopho^z
dida^^magna Valerii Maximi par/ temmaturas fere oium aialiu bipedù de
quadrupediim qru audloritatufingula uerba colIocaui;SÌ qn uires arri iìdòfàs
iticmo^isecxpiri cupio peto utmihi ima ex Iris illis alphìibèti ^pònatlfup qua
^pofìta allegationes,pfc roidc ut dare itelligar cxéplu habe;|)polita cfl: mihi
nuc Ir a»a,in magno dodto^ uiro^ couétu di ftati a iure ^n-' dpiu facies
millealIegatioes6^plures ^fcradc alimctis de alienationc de abfctia de arbitris
de appellationib et de filib quas in iure nf o habent'' Indpietib» a dièta
Irata, deinde in facra fcriptura de Antichrifto de adulatioe di multas
allegationes facrae fcripturaz ab illa Ira incipictes
^nuciabocarmiaOuidiiauftoritates Ciceronis di Va leriimó omittadeAfinode Aqlade
Agno de Acdpitrc de Apro de Ariete au<5toritates allegabo di quxcuc^ di^
xcro ab ultimis incipies uelociter repeta Òi hanc memoriae demóftrarioné
pulcherrimaeeputo cuimeobliga ui femp di ad remp.interroget''reuercdiflìmus nuc
uicc gercs Bononiae cu cófumatiflimo lurilcófulto dno Ica ne de Sala qd fup Ir
a,m,mihippof]ta allegauerimn'nter roget^uniucrfitas Bononiaeqdfuplfa,p,de dei
potctia di poteflate Pap£C,pnuciauerim;6i hunclegcdi modu a rerum multitudine
chaos appello qii deo optimo maxi mpc^ placucrit hoc tatù opus Itabse ac toti
orbi.tradam» Hsec etia in Iure canonico tatù locis tradidi tria milia legationù
decreti x duo milia decretalium : totù fextù di cius mille gl(flasìClemétinas
et carù mille glofàs;6<: qix deglofis decretaliù Sexti di Clementinarù uerbù
facio dià:ioncs in qbus funt pofìtsc ^fero Mille etiaiinguW riter di<fta in
Iure ciuili memoriae tradidi nec fabula nar ratlin hiis enim quotidie piculù
hcio oia mea mecù por tare uolui maiora tni cupe ab hiis difco ; naturalia enim
defiderìa infaciabilia funt ut àit Seneca ad LucillujNon omitto cria llluftrc
Prindpc Marchu de Piis qui me au dics obft:upuiu& ex hoc me abfentcm
fepifllme noiat, Dns Bartholomeus Pigafetus Vincctinus uir quidem
fàpicntiffimus dicerc audct dnm Thoma Reatinu qui oium setaris fuae mcmoriofifCimus
fuit noui 5C fibi ma gna amiciria cóiunftus fuitfed te fupcriore effe iudico
Hic libcr cft qui nùc prsebebit lumina caecis Praeceptis potcrunt dicere multa
meis Innumerofcjdabuntuobishaec feculadros Exddet et tanti gloria magna uiri Te
tamen ut Petri dantis pr^ecepta precamur Sis mcmor òc dicas petre magifter
cras, y . Adiens praefentiam Sereniffimi Prindpis 6i Illuflriffimi
Dominii^Egrcgius lureConfultus^Dominus Petrus deRauenna^nuncupatus A
Memoria/Legcs lus Ca^ nonicum in Gymnafìo Patauino Reuercter expofuit fc toto
tempore eius uitae multis uigiliis et laboribus in fudauiflc/ut artem Memoriae
adipiiceretur quemad>'^ modum Deo optimo maximo opitulante adeptus efl^
CompofuilTeij in arte ipfa quoddam opufculum nun/ cupatum Foenixjquod cum
dccreuerit imprefentiaru ad unìucffàlcm comoditatcm^& bcncfìdum edere ku-
militer fupplicauit^detur modus/nc alieni colligant fru ftus laborum^S^
uigiliaru fliarumjCui quidem «quen ac conuenienti petitioni annucntes
Infrafcripti DomK ni ConfiliariitSic confulentc Collegio tèrminantes dc^
crcucmnt ^ decernuntcf ^ Si iubent^^ nemo audeat in hac urbe Venetiarum / et in
tota ditionc lUuftriflìmi Domini! noftri Imprimerefeu imprefìa uendere uolu
mina didli operis^nuncupati Focnix^fub poena amitte di illa/& infuper libras
uigintiquinquepro quobbet uo lumine : Et nuk met poenae fubiaceant illi qui
huiufcc modi libros alibi impreflbs uendere praefumerent in di tione praedidti
Illufbriffimi DominiitExcepto duntaxat ilio Impreffore^qucm praefatus doélor
praeelegerit Sereniffimus Princeps / In Collegio. Dominicus Maurocenus
Confiliarius Nicolaus Leono Confiliarius Thomas Mocenigo Confiliarius Marcus
Fufculo Confiliarius Nicolaus Triuifànus Confiliarius Leonardus Lauredanus
Confiliarius Gcofgfus Nigro Sc^ cretarìus Ducalis* CtLyanìi dctàtonftìchon ad
Candiclum Icdorcm Si mcmorcm tcnras fieri te Candide kdor At<f iiiter
cclcbre^jf om cn habcre ukost Pcrkgc quod prifcac Ipecimen priegrandc raucnnae
Eàmk : òC cxìo laudibtfS'uf^ loca. Etpotes &debes merito cenreremagillmm
Arrifìcis genti iudidi<f {imuh Eia igitur cundli numcn uenercmuf in seuum Et
mcriòcas Jaudes 'quifq poeta canata Graeda non fimilem uidit ncc romula tellus/
Necnon pofteritas eft habitura ^ ualc. Befnardinus.de Choris de Cremona
Impreflbr delc/ ftus Impreffit Vcnctias Die.x JanuariitM«ccccxd« i i -- Tomai.
Phoenix – de artificiosa memoria. This is a reproduction of a library book that
was digitized by Google as part of an ongoing effort to preserve the
information in books and make it universally accessible.
https://books.google.com S.Rom C 275 5. A B C D E F G H 1 J K 8 7 6 5 4 3 2 1
10 YxyMasterGmbH www.yxymaster.com 15 T
11 10 9 20 cm R S T UV Balance Q N Focus L M 13 12 15 14 18 17 16 W X Y Z 19
VierFarbSelector Standard-EuroskalaOffset 10 9 8 7 6 5 3 2 1 0 11 12 13 Lefty
FLEXISHATTERPROOF Baverische Slaatsbibliothek München D r Collegiis.Serrijuntori's
Ar LompendiumJurisciuilisdīni Bottaris petri Rauennatis cú multisAdditióibus
Aureisdi crisquenonfuntinprimoLom pendioeiufdemBoctoris.
Rogaueruntmenõnulliauditoresmei(cũvi deaturipishecfacultasjurídicamaremagni
etpfundu)vttraderealiqua lubbreuiopendio quofaciliusad aliquājuris
cognitionéperue nirepoffent.CogitauiegoPetrusdeGauēna
Jurisvtriufqpdoctorminimus qualiterillisfa
tiffacerepollemTandeſtatuiinfcriptisredige recognitionëmultarū
jurisreylubunobreui Compendio/qömemorieomendatipoteritho noreafferre
mariedifputandoErinipfoperi tusiudicabiturmitainiurevidille/ principiu
facíainjureciulideindecuociummaius dabiť injurecanonico. Sufcipiteigiťopusveileau/
ditores chariffimi/etcũlegeritis veltri prepto/ risPetrimemores eſtote
quiprovobismitas noctesduritinfomnes Dalere. 3 InCompendinJurisciuilis
PetriGauēna/ tisJuris vtriulos doctorisi equitis clariſſimi
RicolaiMarſchalciThurij Prefatio. Leques clariffime/queAntifthenes philofophus
cynicereptor ſecte(quinullus oinodifcipulozrecipevel let)neclauaquidēprohiberepotuit
quediuus Pierony musAlexádrocognomēto Dagnopotêtiozëzvitevicto remdixithumaneqd
queciespervniuerfazvitaabalys audiffetvelipfelegiffetbreuiterdigellerit
7auditoub fu is comunicarit. Apudgrecos etia laudantSpeusippus Platonis exfoгогеперов/fimulzlcinous &
inplato nisdogmataepitomenediderint.Apudnoftrosvetoju Itinus
qTroguPompeinfcriptorefertiliffimizLuca
usFlomsqLituLiuinlacteoeloquêtiefontemanans tes miravrerezbreuitate fit
coplexns .Itaroêsſinccon trouerfiate(quicõpendinbocrunciuilis fapientie/eques
ſplendidiffime leget)nopoteritmeritonolaudare. Dic olsfateornonmõ
encyclice/verietiazceteredisciplineet auctores plurimos librosinnumeros/nulla
estininter omesquebancidest iurisdisciplināvel auctorvllibro
riicopíavllaexpartepoffitiuxta exequare totfunt eius auctores/totauctorlibri
totſentētieex quibus thnbreuit omibus tuacneceteroz quideomiffis,vbicus
visuzelt neceffariiplacitis cõpendinhoctabrenequavtiliffimus ſummocustudio
accura ingêti/7quátade bone acqua obscuriffimaexfiluaquacõpilastiluculenter.
Magnain genijzmemorietuequaoibuspreſtas experièria.Diden
turoinoillaqueintedocentezrecitantememoriteraiad uertimaioramibi ijs
quereptozipſe méorieSimonides fecerit.Maioraetiaquaquireferturab oibus Dithrida
tes/quiduazzvigintipuinciarirextotidēlinguisiura dixittocontionesinglas vtait
Plinius/fineinterprete esteffatus.Daioradeniqg quáqueCirus Perſazrexde
ſepreſtiteratquioibusinexercitu ſuo militibus noiared / S didit.Dirabarolimquin
teftimoniadetevirorilegerem grauiflimonquimemoriatibitantaeſſeaſſeuerabat.In
credibileerat.Audiui nunccora.Plura amaiozarepperi
quaalibilegi.CodiceJustinianumemoziterinpatauis noſtudio terecitarepofieaufus
espolliceriannos necdu natusviginti toti Sexti.totas Llemētings/jurisalles
gation vigintimillia/liboy ſacrozſeptemmillia.multa jtezinalijsmillia
thefauromemorietuemadaſti,exquo thefaurotuoquotidieiaminacademia noſtrainaudito
rio celeberrimo inter multos doctos/imoetiadoctores q telibenteraudiunt
mirificecoluntnondicereſedfulmi nareoibus nobvideris.Auditte D.FredericusRo.
Impe.Archimarschalcus/7D.Joannes germanusei principesnoftri
Saxonieilluftriflimisiquadopocinrei fuepubliceliceat/quive ampliterolim
fapientie antistiri PlatoniDionyfiusSicilietyranus aliasfeuitie/vtait Plinius
fupbiesnatus vittatanauemiſitobuiam ipſe quadrigisalbis
egredientëelittoreexcepit/ita teillipges
nuinaſuabumanitatezamorequeminreligionezacom
nesdoctosvnicegerunt/raruminprincipemunus/egre
giumzhononficentiffimeexceperunt/audiunt/veneran tur.QuaremiPetredoctorreques
clariffime/qunabe atvtprecipit Calliftratus.ff. libro quinquagefimo ti.de
iureimmu. venerabilis nobis ellesenectus/7vtAquili usRegulusde Micoſtrato
preceptoretitulodedonatio nibuslibronono ettricefimo charinobis eêpreceptores
eris tumibibarbat fenex/7preceptor ſempaprimisve nerabilis/seng
chariffimus,Valefeliciter. LompendiumJuris. InnominedinAmen.Geperiaturtrestermi
niContractus Obligatio etActio. CõtractuséqnGincindenascikobligatio.l.labeo.§.
tractu.ff.deverbo sig.Exquosequiťostipulationon est tractus exquoetiasequiko
noincluderekin dispo fitione.Jobligatio eft mater/actio filia.l.licet.§.eaof
ligatio.ff.depcu .Erobligatio vnaestnaturalis/aliacis uilisinsti.deobli,
inpn.in.l.1.ff.depac.Et eftvnanari ua.aliadatiuaEfttex.fingu.in.l. jurisgentin..j.ff.de
par.Bar.in.l.1.ff.deacti. 7obli. Beperitetiazobligatio naturalisfola7Gor
preraditõezpsone.l.fraťafratre. ff.decondi.inde.l.1.ff.denoua.Et siceftcasus
inquoab initio reperiturnaturalis finepromitatiaciuilis.Bepe rituretiacafus
inquoab initio prurritambe +postea remanetfolanaturalis veinabsolutõefactaa
indice.l. Julian vezdebitoze.ff.dedi.inde.Sutaligcontractus
inuentideiuregentiuvrin.l.exGociure.ff.deiusti,tu.
Ergoobligatioasupponitprin(ficutmenztuū)illoju refuitinducta. Ciuilis
esttriplex fola.promitatadu duz.cocomitatanicGolaineo &nihildebebatzfuitco
depnat Concomitatadudiiin cõtractuiurisgentium. Concomitatanunc in contractu
iurisciuilis. Deactionedirectaavtili. Quiavtdicta eftactio
nascitexobligatiõe/nonascit indesinéter/sed ab initio sicin
picto.vtdeclaratBar. in.l.j.ff.deacti. obliga.Esteria friendūy reperitactio
directa+vtilis.Vrilis quadruple accipitrefpectudirecte cõpetentis ad
idezvedecedereet cessionario.l.j.C.deacti. etobli.Scdo respectudirecte que ia
petijtsed nuncnon petit.l.afterius.ff.derute.Fra.diftra.vtiedictoprozie
Demiozib ,Tercio respectudirecteque nuncoperit.l.i. C.dedona.quesub.mo.Quarto
morespectudirecteque coperitad aliud.l.pent.ff.fiqua.pau.fecif.dica.hecactio
vrilis coperitersinoquadrupes sed alind aiafpauperies fecerit, 11 ام 6 P ri 6 e 1 6 6 11 t
10 Orilis reglariter Sa essedatinaqdpreditquia noconcurritobligatio/in
eadempsonassithui obliga riõismater+vbispectatobligatio pncipaliter ad ceffio/
navruz.l.1.infi.ff.deinstito.Erin cafu illo énatiua.Si
autvrilisfirmetmereinradice obligatiõisad aliu sepa rumquesuospalinites ad
cessionariunonintendittüc est simpledatiua.l.exlegato cuibinota.C.dlega.Ereft
notanduqd'quatuzad effectu nodiffertvrilis adirecra. Anq;dedirectaactio
refpectu cõtrarie+q2 qños fitiſta distinctio etqñq; no. Estsciendiqe qñqs
eftaliquis con tractusinquo novariatnométract/necnomenpera
Geriuz/exvtraspreestdirecta.ff.pro.fo.perto. Anqs va riaturnomécõrrahentiu
cõtract &tuncceffattalisdi stinctiosocuilibetapetitexnomievt in
ti.deactio.empri. Añq;variaťnomécõtrahentiŭnõcontract /iftavaria
tiocötigitqenomédesciditanoietuncdiftinguitdirecta etcõtrariavtinti.mada.
Quadoq;variaknoméptraße tiuzznomenodescenditanoieetnõvariatursensus со eractusvtin
cõtractupigпогів
7negociozgestozitūc fitdiuisio interdirecta+ cótraria/q2directa coperiteiad
quérespriner.Lontraria cõpetitalteri.l.tutor.§.cötra/ ria.ff.depigno.acri.
iftis casib tādirecta ĝi cõrraria di citurdivecta refpectuvtilis.
Etestnotandus&vtilisą cõpetiteodé caſucũdirecta sicedaturnihilremanetapd
cedentez/q2 soluillaz vrikezhabebat/secus in illaquealio cafucõpetitlicet in
aliutransferatur/th remanetapd'ce dentetsicpoteritdici directarespectuvtilis
que cõpetit ceffionario.vtibonozpossessoredejurepzerozio reftitue/
teGereditatépertrebelliani.l.j.§.6onoz.ff.ad trebellia. etistud estvtileperea
qhabeturin.l.iij.L.denoua.nam tuteactõis remanetispõtagerenisism declaratibi.
Erdepredictis pBar.in.l.1.ff.deacti, obli.in.l.curato/ ris.C.denego.ges.In.l.ex
asse.ff.ad trebellia. QuidfitActio. Actiodzius perseğndiad differentiaexceptisis.l.j.ff.
deexcep,Erilludqd porestpeti actõnerealiprienödicit ain
debiriveinſti.deactio.in prin.Erillud q8petitur actiõe popularide
debitipostlite testata.l. pe.ff.depla acti.
EractioiniuriarunondresseinConis.l.Iniuriaru.ff.de iniurys.l..1.§.emacipat.ff.decolla.bono.l.penales.
ff. adle.fal. Quantiad träfmiffionénoestinbonis tipt cedivenota.in.l.fi.
C.dehere. vlacti.ven. No efttë traf
miſſibilsimpleqetucnopoſſetcediBar.idic.l.iniuriaz Etdiffinitio
acrisisoperittutori filibus.l.quifundi. §.fitutoz.ff.pro.emptore.
Dereivendicatione. Rreperituractio invéqueéreivědicatio,in exparte agério
deberinterueniredominiuz exparte reicõuenti possessiovel quasi.regu.pro
poſſeſſore. dereg.iur.isex. l.vnica.C.dealie.iudi.mu.că fact. Etdicasohecactio
dakcorraeuzquipossidetvl'est inpossessionecăcustodie
velaliťdetiner.l.officii.ff.dereivédi,poteft tamen puen
tusnominaredominiiniudicio.l.y.L.vbiinremacti. Deactionepubliciana. Reperit't
aliaactioin vé quedepubliciana. dakilliq nact'estrétitulo abili ad traflarõnez
dominýanondño bonafidecadésapossessiõeEtfuitinducta cumdirecta
vēdicatiolociGienopoſſir/in aregritur traditio vt asi.
Hocppterincorpalia.lfuus.§. incorpales.ff.deacq.re. do.Et credat hodiesenõesse
dimqi ponit/alias eét sibicótrari/t admittikhodie iste libellus/dico taleréad
mespectarejuredominij velõsivthaberin.c.Abbatede sen.z
rejudi.ivj.7pglo.in.§.alieinsti.deact. 7hoceqn
dubitatur.Frépubliciananodatcõrradim.l.pe.fi.ff depubli.Erhecactio
publicianacõpetit emprozi lz vēdi torhabueritmalā
fidez.l.euj.§.prozait.ff.depubli.Et ex5segturqëmateriapublicianenõeft
correctapauté. malefidei.C.depscri.lo,te.Liczilla aucte, comigat qitu
advfucapiõesvréglo.no.idic.c.Abbate.dsen. reiudi. Deactionerefciffozia. in.v1.
Sivesabsentis caveipublicesitvfucaptavelprescrip raipso reuerso infra dziennurestituik/vragatacfires
noeffetvfucaptavelprescita.Etsuntduojudiciaindis criot acti di one menti uy
cinzrescindens&actio rescissoria. Judicii rescindestol lirurądzienio,Octio
refciffozia rollie anno villeannus Incipitcurrereadie habitereſtitutiõis vedeclaratBar.
in.l.fi.C.exqui.cau.maio.Et notanduq illdrescissozia nõest,spunnomé
actonis/szadiectio.Naillaactioanti quasublatapvfucapiones reftituit
appellatvrilis res frifforia/q2 circaeas feaestrescissio/tista actio nooperit
nisirestitutiõeprehabita/vt notakin.l.ab hostib.§.fed qd
simple.ff.exqui.cau.maio.in.l.fi. L.eo. Anaurez iftaactiorescissozia sit
datiuavelnatiua.Erdzoq qivsu capirurresmobilis cũrūc achraturdirectidomininz7
actiopmafirtotaliter sublata.actio arestituitureritda tina.Sivo firpscripta resimobilis
cũruneno sirpscri pruzdirectidominiuszveileeritnatiua.czexdominio directo
qdresiderpenes reftitutum. crio lid Deactionepauliana. odie Eft etianotanduz q8
reperiturvnaactioqueappella turinfacenspaulianaab inuétore, quedatcreditou ad
reuocandualienatain fraudesadebitozesuo/etianores
ſtirutoprecio,laittorin.§.fi.ff.de his quein frau.cre di.Etveitirulus est
onerosus regritur&vterq;partici/ petdefraudesiautestlucratiuus sufficitop
alienasfuit infraude.l.pe.L.dereuocan.his quein frau. credi.alie. funt vbihabeturqurequirituro
bonaprincipalis sint excuffa/tiin'veparticlari/necesse estpbare fraudez/secus
inoibusbonis.l.oes.§.Luci.ff.dehis infraudecredi. E کام Etplatfraus eoipoodebitor tpe
alienatõis noestsol uedo.Ethinduxitprozqecreditores no habebant bona
obligataEtquiaactio pſonalisnontrafirin singlarez fucceffores.Etno.qststres
actões dequib?pglo.in.l.j. inv.actiõib .E.dereno,Gis qifrau.credi. Eretex.ima te.i.§.jtesigsifrau.infti.deacti.
Deactõemana. Eft etiapuianaquedaturotracolonuzinquilinuve Gaber
.§.jtékuiana.infti.deacti.i.l.certi.L.loca.co. ip it 1101 Et
sifuianaéillaqdargñaltcreditorib orrabonade Giroz. illud quod dicitdeseruiana
procedit meaque Gabentin.l.deiros.ff.depig.videlicetpeedirGocinppe/
tuitatebonor/secusinrealitate hypothecada etiazst fic resmobilis
dummōnotradaturErgo sedeur dио requiriturvedicaturpignustmobilitas reiztraditio
1.pless.§.fipignus, ff.deever.ſigni.Et notaqiftaactio estrealis/taduocat
poffefsioné. rex.ejt eft quispallegatur in.l.ficuzvenditor in pain.ff.de
euic.Etdehypotecaria pigraticiaactõe.Vi.pul.glo.inprofe.ff.in v.easdezres.
Actiodeconſtiturapecunia. JeftvnaactioquedadecostitutapecuniağGabetlocu qiquis
cõftituitsesoluruz ipse debervelalius.l.qui
aut.§.fi.cu.l.fe.ff.deasti.pecu.Etest specialeinhoc ve
nudopactoteneat.Eftinnecesse ovelnaturalez ciuile
debituvelnaturaletmpredatostituti/secus siciniletă
tuz.t.).§.j..§.pent.l.iij.§.j.ff.desti.pecu.Drin illo qui tutus eftcxceptiõepartitin
cõftituto intelligiturtacite
ſpaciudecedieru.l.pmiſſor.§.j.ff.decoſti.peru.Licetin alijs obligatiomb
incotinenti cedatdies.l. cuz qui.§.q/ tiens.ff.dever.obliga. Sed incõstituto
etia cedirdies of ligationisqerēpus adijcitur folutioni.l. fi cuz militi.§.
cuintra.ff.decopensa, Potest deduciincõftiturūillud
qddebeturactioneiniuriaru.l.quiininviari.ff.deasti.
pecu.etiaanteiuramentiqefubeftdebituetiaantequaz
turerurlicerfitnobisincerti.Ernotaqiniftamateria duoinutiliafaciuntvnŭ vi
vtile. adde q habeturin..de conftituta.infti.deacti. Depeculio. JEycõtractu
seruivelfilý teneturdis depeculiovtin to.ti.depeculi.Peculiuz
estquedaparuapecuniaquam feruusvelfiliuspparsimoniaacquifiuitvt in.l.peculi
umexeo.ff.depecu.Jrezpeculiadiciturqd'dis etpater vemerenticonceffitid est qd
sic inpeculiopermisithabe reetiatacitefiueperueniatapatresiueabalio contépla
tionepatrisvrefttex.in.l. peculius inpris inprinci.7.1. quatu
beronis.§.frive.ff.eo. Erest notanduodepeculionon eftactiosedformulaseuadiectio
glo.nota.in.l.in.§.cui congruit.ff. depecu.Erinmateriaiftapeculind'zqd'do/
minusfepauiraſuis rõnibus & fernoesceffit.vtestglo. nota.in
rub.ff.depecu.No puenirurti paťdepeculiop
maleficiofilty.l.in.§.exfurtina.ff.deperu, nisipodena tõez.qe
tucpuenikexofiSetu.l.iij.§.idefcribit.ff.d pecu. Deactioneinfacrumerjureiurādo.
Test&aliaactio infactuzqiquis iurauitinjudicio/
aduersariodeferere.vti.l.acrozi. C.deiureiura Queha ppe 810 ditio ветвосӣдӣinfоrmitiuratuseft.alias
agitur actiõevri actio liexeocõrractu nata exfacramento.7aduersario simili
teractiotribuiturarfivere cötractus precessifsz.dequo in.l.fiduo.§.fiquis
jurauerit.7.§. Darcellus. ff.deiu/ reiura,Etficactoriqnq;daturinfactu.quoq ria
loni ;vtilis exco/ tractu.qingzvrilisinremin activereali.Etfireusurat
inactonepersonalistic tm exceptioneacquirt.Etcriain
actiserealisijuraueritrempetirozis nõ effe siautresuā effe.
tucagitperaactorénocontratercius. Jernotap defertjuramentu fup eo qd
fuirdepteritovl estdepiri. ErinHocdifferra ti.deiureiu.quiest
indecreta.quibirra inle lera qui כונה 5.9 вов ctaturdejuramentoqd'estdefuturo/qnaliquis iuratse
facturidequoinisto ti, nofitmetionisi invnoloco.l.
fiduoi.fi.ff.eo.Necin.C.eo.ti. & firmétioialiyýe pribus Jurisetſcias
yjuramentudequoihocti.tractat.fuit inuentiiadlires expediendas.l.j.ff.eo. ti lm
TE be eria 큰 a
Deactionibuspenalibus. Suntquedaactionespenales.vttqūaliquis corripit
albuzpretoris.velPaufertdato no cozrūpat.dequoi.l. i.ff.dealbo scriben. z eft
pena.l.aureoz.du tamédolofa ctu sir.l.fije id
qd.ff.djurisdi.om.iudi.Etno.qsiali quiscorriperetel remouererpictură
factădealiquoin parierepublicoabipfa republica occafionealicuiusdeli
ctiinrempublicăcomiffi incideretin penaqui edictier poffètcóueniri aquoliberde
plo.Etitelligeqüillapictu rafuirposiravribieffetperpetuo vtintex. Deactioneinfacti quedaturpatrívelpatro
noinfiluivel liberti/fifine veniacos in mevocauerint. JDaturetiamactio
infactipatrivelpatrono cõtrafi b mb liumvellibertűvocantes eos inius finevenia
ad.l.au) reos..pe.fi.ff.demiusvocan.Ad'th intelligiturdefil lioemacipato.qrfili
in prareetiacuvenía nopotnisip caftrenfivelquasi.vthabeturin.l.lis
nulla.ff.deiudi. Eristanonprocedūtin caufacriminali.l. quiaccufare.
ff.deaccusa.Eradde tex.in.l.fi.C.deinius vocan. Actiodeeoqui exiuitillüqui
ininsvocat?eſt. Veperitetiazactio in facri penalisqnaliquiseximit
illiquiiniusvocabaturdolo.veldolo fecitop alius exis mat.vr.ff.in ri.nequis
euzgiu ius voca.estviexi.Erepi/ més teneturquati inlireziurauerit/etest penalis
expre iuraris.qa forteiurabitvlerareiveritatem.Exprateexi métis eftpenalis
etiaqadarqd nõ adeft.er,ppter hocпов liberaturdebitorqr est merapenarespectueximentis.
Deactionibuspreindicialibus. JReperituraliqueartiõespiudiciales'vtqndisputa/
turdestatualicui".Jredepartuagnoscendovtoiapse tur5filius cöseg dz. Alias
aûtagitdeparru agnoscedo apteralimēratm.&filiationinopreiudicat.qesummati
gritur.l.j.§.julianus.f.fi qeliberis.§. sivelparis.ff.de
afen.velagnos.li.Etdiciturpiudiciales.qzalielitesint
easpsonasfilet.l.j.C.deozdi.iudi. Et etia finlla aliaque ftiomouetur.qzinspicikapruudo.
JErestnotandu q dīsnõpõragereaddanduz nisiotrafureodio furis.l. pe.t fi.
ff.decondi.ob.cau. Erficpsonalis actio cõpetit addanduno operitp resua.
13pperatad tradeduzvein ti.como.depo.l.exempto.in prin.ff.deacti.emp.qree
semelfactasuanõpõtamplius fieriſual.ij.§.expluvi bus.ff.de acqui.poff.
Deactionibusreiperfecutorijs. OActiões que oziiturexcotractu suntreipfecutorie
ex reptaactõnedepositiin quattuorcafibus. Anfitdeposi tiicaufa tumlrus
ruine.naufragy, incendiy/tucquia indupluagiťprerdoludieſſemiera.§.feinsinsti.deac
rio.Erideinredibitoria.l.redibitozia.ff.de edili.edic. Deactionibusquedeltedunt
exmaleficiis. Inter actiones aut descend éres exmaleficijs,quedaz
funtreipfecutorie.vt codictiofurtiua. ğdampenalesve
actiofurti.quedamigre,vractioviConozraproz. Deactionibus mirtis. Beperiatur
tres acriões 5 suntmixte,familieGercif cide.cõi diuidido.7 finiuregudoz. Et
dicunt mixre.d clt. mit ceir in eis petitaffignaridomini/quod 63illepetens et
tüc dicitrealisEtqe etiapetiturfructus prepci.etifto respe ctu dicitur
perfonalis.l.jtēlaseo.§.familie.ff.fami.Ger cif.Etduratifte actiones triginta
anisinspectopotius 98fint psonales.l.j.C.de annaliexcep. Ernotaqlicet fteterim
recuzin cõioner.xxx. anos tipoffuz petereve pre diuidam.vtno.doc.indir.l.f.
13glo.tenueritotravin 1014 Queartõesintiumplu.qiduplu. iödruplu. Estfriendűp
actionuquedasunt insimplu.queda simp in duplu.quedain
tripli.quedainądzuplū7no5vitra.In fea édo Lati int
simplu.vrtreglavitericorractib".excepto depositoiqua ногcafibus.dequib dem
eft.s.Induptuestactiofur! rinecmanifefti.Jrezlegs aquilie,&fuicorrupti. In
tri pluz.qnreus foluit noiesportulari.qractorpetijtmaio remantitatezinlibello
in a cotinekeftimatiodani.Inq dzuplüvefurrimanifesti.&decoq metuscau. factieft
Estti aduertendu q actio furtinonmanifefti.'tsui que tur riis corrupti.differta
ceteris dequibus fupza, qristeduesüt originaledupli.Sz actio legsaquilie,
depositiduplica pinficiatione, fzipfireresuntifimplu.l.5negante.
C.ad.l.ag.Jdeinactiõeqdmetus ca.qu reo qrabfoluikitfiiuffu iudicis reftituar.alias
in quadruplu denat.l. ficii exce prione.§.Gecautactio.ff.qd
me.causa.Vlonficinfurto manifefto dequoin.§.oes.infti.deactio.
DeactionibusAvictijuris. bonefidei. JAction quedaſtsbone fidei.dazstrictiiuris
Erque 1t3bonefideienuerantin.§.actioni.infti. deact. pgl. in.c.cu venerabil.de
excep.Alieāribinōenueratedicunt ſtricti iurs.quieis no veitnisi id qd'exigit
stricte natura bý actionuz.ideo in cõtractibus ftricti iuris nõvenintvfu recxтога.fecus in
bonefideiptractibus.l.in.C.devfu, I.moza.§.ibonefidei. ff.de vfu.Vlo veniür
eria fructus msiatpelitis cõtestate.siperaid qd nõ fuitmeu.l.videa
mus.§.fi.actione.ff.devfu. Erestimatoriaactio eftetia bonefidei, dequa
in.l.j.ff.de extima.actio. Antisirem meamdovtautremaurdecereddas.7de
istaactioneha beturindic.§.action . Erfuntquattuorgeneraactiõis
infacriquceriaeſtſtrictijuris, vringlo.no. institu.de interdic. infi.Datur
emþmo ex omi edicto pretorisvbi
nodeditcertuznomenactiõis.§.fi.infti.deinterdic.Se andoisubsidinlegs aquilie.
§.fi.insti.ad le.aqui.Tercio cocurritcuactioneprescriptis vis.1.).in
fi.ff.depfcrip. ver.Quartozvlrimodatur exvarijs figuriscaufaz.l.
fancimus.C.defacrofan.eccle. vbicunq;iniurenõeftex preffumnomenactionis.
Deactioneexftipulatu. Jeftetiaactio exstipulatu/quedaturpro dotelocorei
vyozieacronis. dequaintitu.C.dereivyo.acti.+ Hz locu ſineſitinterpofitafiueno
etiasi inutiliterinterponatur EriniftaactõneétacitaHypotheca cuprelatione,qepre
ferruromibushabentibus etiãtacităanterioze.nonaut
expreffam.vrno.in.l.affiduis.C.quipoc.inpig.ha.Er Gocpriuilegiumprelationis
competitfolivuori erdesce dentibus.l.vnica.L.depriui.dotis. Decompenfatione.
Jeftetianotandu q8tazin bonefideiiudiciis quain ftrictifuris
habetlocicõpenfatio quado iureaperroni
tirur.l.ficõuenerit.ff.depig.acri.l.finofortë.§.ficentu. ff.decondi.inde.
Erspensatio est deviri crediti interfe cõtributio.l.j.ff.decopen. Etideo inuéta
eft opensatioqe noftrainterestpotius nõfoluerequaſolutuzrepetere.l.
ij.ff.decopen. Quern firdequaritare ad quarirates.Et siopponatactioniin
rem.jobýcipõtcõpenfatio/ergonon firdeäitiraread quaritare.Sed
hocintelligideberande neniri dzad exrimatöez.Eft tënotandüqest neceſſeg (116
vij talisexceptio opponaturab homine&oppofitionefacta
Gincindeipfoiureextinguituractio Estthinhactiode pofiripriuilegiata cuinó
obycituropenfatio.vtin.l.pe nul.fi.L.depofi.in.§.bonefidei.instit. deacti. Adra
menintelligitf Giturin.l.lucitin.l.diespõsalio ligiefmeaq ja-Ga 510 vbi 010 ip
101 113 ur E in 11 ru.§.j.ff.depo.videlz qn pecunianosignatadepositaeft
sisignatatucalia rõne impediretcompéfatiovtdcm eft.s.Ersidepositari
grauatnoestmiruqededolo tan/ tuz tenetardeu quiinpn.ff.deiureiuran. Deactionib
quedancurinſolidū. quenon. Suntetiaquedaactõesquib qiqs solidū cösequinõ poffum
,vtinpeculio/deqdictu est.s.Jrezslagakdedo م teprramariti.qenotenernisi quatenus
facultarespa tiurur.l.fimarir in id.ff.folu.ma.§.funtprerea inftit.
deacti.l.intereos.ff.dereiudi.Fallitnifivoz sitinops. Bar.in.l.maritiin
id.ff.folu.ma.Itezfalliricaſuque ponitglo.fin.in.l.marit , ff.folu.ma.
facitglo.fin.i.l. siquisarjentu.§.f siquis.C.dedona. Dosetiaminuitur,
pterimpesas,vein.l.qddi. tito. ti.ff.deimpé. Ad të intelligitdeneceffarijs
ipēsis. vtsi indoreeftfundus+ресиnia.dos siftensinpecuniami nuitur
ipojureapterimpenfas,fiautfolus fundusest indote, tucsifimulvel diuersis vicib
expenditur quan tumestfundus/ipso inredesinitessedoralis,alsnon.ve
indic.l.pdi.Si autfuntvriles impense.nominuut sed
repetuntactiõenegociozgestozi.vlmādari.Sedvolū
tarieimpenſenorepetuntvilocafu,& tolluntfifieripo/
reftabfq;lesionel.vnica.§.fed песosimpensas L.derei vyo.acrio. Etsituvisfcirequesunt fe
itimpéseneceffarie .de .figt. Vriles. volitarie.videpul.tex.in.l.impése.ff.
Etno. sivxozdeditindotescaftriexpensefacreincu ftodiacastrinoreperunt.l.q8dicit
vbi Bar.ff.deimpe. Erno.tex.in.l.neqsstipendium.eo.ti. q quipripitfruct d3
tributa collectas foluereErdi,Bar.ibino.Gāc.l. Deactionequodiuſſiu.
Reperiťtalia actioquenasciturexti.ff.qiuſſuque bij disvelpatertenenturinsoliduz
siuedirigantiussuzad ferui/velfilui/fiuead contrahente, fiue quocunq; modo
rarumhabuerint.qz contraheresvidentfequi fidez ipsi us.l.j.§.firati.ff.q iussu.
Non referrquibusverbis parveldis vrak. fufficitem õlitercios appareat ad §ve
reneatur. qd'iuffu.l.j. verfi.fed fimandauit.ff.co. Etno. ibiglo. femper
allegaturqe rogatio supiozisvel dõiha bervimiuffuseftibietiazglo.g
quifubfcribitvel figil latcöfentit.gqdintelligedumodo videat scripturaz ipruvaz
98in dubiopresumiturfmPan.deCaf. fr Deactioneexercitoría.
Jeft&aliaactioexercitozia anomeassumpsitappone/ readqueptinetnauis
questus.si preposuitmagiftruz nanistei grafiatcõtract renetin solidū.l.j.§.mgim
ff.de exerc. Inisto ti tractatdeillis i palios obligan/
rurQueobligatiodiacceſſoriaqrpicapleobligantcon/ traheres.fecidario
dis.Eridesglo.in Bu.ff.eo. dicitp estacceffona.Eractio adaturcõtra exercitozez
estdatiua. qadaturaprozeptercõtractucelebzaticumgko inexer/ citorem.Sed illa
quedaturinmagiftrű est Ciuiliserna tiuaquiaozirurexcontractu.
Deactioneinſtitoría. Test actio institeria quenoméassumpsita preposito
quiappellaturinstitor.qui est prepositus alicuinegocia tionivniuerfali. eiusgra
fiatstractus.teneturdisin solidiperactioneinstirozia. Ernotatex.in.l.quicīg.
§.nontamencum seğntiquiano obligatpreponentem nificõrrabatin causavelnegotio ad
qdprepositus est. Noraetiamop tutor'tcuratorpossuntinciperealiquane
gociationequestnariamtibipreponereinstitozez.Etex contractibus cuillo
celebratis tenebitpupillusdic.l.qui cūqs.§.fiab alio qd est
notabileQdtiintelligefmDoc. quralisnegociatioexercebarp piez pupilli.Erpupillus
poteft effeinstitor.l.fedt si quis infi.ff.eo. Deactionetributona.
Jeftetaliaactiotributozinquehabetlocuzſi ſeruusin peculiarimerce/fcière dão
nestorietur &in eoqd 'eius cau ſacõrvactuest quicquid eritinmercibus
+qdinderecep ruzestdistribuiturinter dimz ceteroscreditozes p portione. Lerido
appellaturtributozia qesidisminus tribuir creditores põratur.agikifta
actiõeeria sinihil rata подо Sipli erbia
tribuat.l.1.7pto.ff.de tribu. Et licetdis an ois creditos
reshabeatpuilegia/qncõueniturde peculiovedemest. tipretormoderat eftqëfuus
seierezpatièredñomerea tur/qurūcintroduxit hacactioné tributoziazp quădis
cõrribuit/quaten meryseextedit/cuceteris creditoribus pintitaredebiticuiufcuqs
quiinilla mercecotraxitcus Buo.Esttiinvnadana inter dum&credirozes.qrcontri
тва Jone Frus gim
Jan / cit q figil 18 in butiofitoimdebitor dnivndeciq; t ex cunqzcădebes
antur.sed nõ sicde debitis aliozcreditoru/qzfolü in illis quecõtractafuerit in
mercedla veleiusgra.vrijtaoia Gabéturindic.ti. detributo. Queactio no
hzlocinifiin cyzograpHarijs creditoribus quinonhit hypotheca.se/ cus fiomes
velalterpretenderet obligatiõez realez.l. pro
curatoris.§.fiplures.ff.detribu.Etactordeberageretri butoríaveldepeculio
proutsibimagis expedir.Sieniz maioréparréhabet inpeculio qua inmerce.magis expe
ditageredepeculio.vtin.l.q inGerede.§.eligere.ff.derri bu.JErénotanduqdhecactiodetriburoziain
aligpris per th fito ocia 6 ane cipatnaturăpsonalitatis ptercötractiferui
inaliquo natură realitatis/qedis nö cötraxitnecvnq; fuir oblie Far.szp eosolo
qd 63 peculin puenik. Estencasusinq pinotenekdepeculis.qnfili recepitpecuniamuruop
Gibētesenatusconfulto macedoniano.vrin.l.j.pto.ff.ad mace.
Etno.pisteti,procedirqūfili velfuus cuicon/ ceffuz eftpeculiaincipit
negociaripatreſcienteconsenti revelpaciête53 siignoratloquitur
ti.depeculio.Erno ta pin.l.procuratoris.§.fed fipluresdecidunturplures
gõnesquotidianeinterquas eftiftamercator&zapoteca
indiuerflocsRomeFlozētie7BononieCreditozes àco travertromenõpitvenireflozentia
zpereredbonіsіvі 911 exitib nifipus
sitfatsfemoibcreditorib'qöverrfloritie Deactionedeinremverfo.
Veperitureriazaliaactio dein remverso.quatenetur disexcötractufuiqe
impenditneceffarioinrebus dõi. veinti.ff.deinremverso.IEtsi tuvis scireqi
dicatin remditvelpatrisversuz.Vidpul.tex.in.l.ij.§.inrem. ff.eo.
Ethoceftnotandii pintellecru.l.ciuitas.ff. sicer. pera.aucre. jus.C.defacrofan.eccle.
Etnotaibitex.g curiosus debeteffecreditorquo vertatur. Denoraliactione. Habemus
actionenovalez inti.denovalibusqueco, petit
tradimpromaleficioferui.Ernovaestipm cors pusqdnocuitNoviaipmmaleficiu.
Izquosiiurevnuz ponaturproalio. Etdis condenatus$3facultarefolue diipsumcoгpus. që
tiigrauit,velprohibere noporuit sifauit.aliasinsolidū.l.j.l.in
delictis.ff.denov.l.in.C..JEfttëfriendūq nduq estimatiodanieftinobligatione.
traditio cozpozis é in facultatequeduratquousq; cõues niaturiudicari.l.Item veniunt.§.cumpгедіатив.ff. Deperi.
Gere.l.miles.§.decem.ff.dereiudi. Etomnis no palis actio fequiturcaput
&factamanumiffioneextin guituriftaactioet efficiturdirecta. ficutilla
queeratdi rectaposteaincipiteffenovalis.vein.§.omnis. insti. de noy.Etiftaactio
noG3 locu interdim zseruŭ fibidan temdamnuetiaalienatuz.l.j. L.denoy. Exista
materia nohabetlocuinfiliofa.l.apud antiquos infi.L.defur.
Gedipsedirectepuenitur condenatofiliodaturactio inpatreinfactidereindi.pro
peculio.l.7 si condenatus ff.denox.l.iij.§.ide fcribit.ff.depecu. qui
rey.allegatsp qiniudicioquasicorrahit. Efteraliaactiofilis exti.fi quadru.
paupe.fe.dica. Erdirecta actio illius tituli has berlocu inatalibus mafueris
quemouentprranatură sed inaialibus feris eftactio vrilis. Ex edicto ti edilicio
eftprohibituztenere taliaaialia quo vulgo iterfit.l.Gij
em.cu.l.se.ff.decdi,edic Sed dubitaksi iste dueacriões concurratanvna
tollaralia.Erdicas ficq fiptres acro nespenalesdeturvnitra eunde siomesexvno
delicto naseantur/vnatollitaliamper exceptione.nonaute co
arsu.l.nundi.ff.depua,delic.nifiiid qd'excedit.l.).ff. vi bo.cap.Erides ides
sifirreipfecurone.qz tolliturpexceptio
nénoncócursu.l.fimerces.§.culpe.ff.loca.Siautvnae penalis aliapfectutoria +
illapenalis fitorignaliterpena lis.neutrap alteratollitur.l.fiprofure.s.furti.ff.de
co dufur.Fallitincafu.l.licet.§.fi.ff.nau.caupo.fta.Etro eft
ibiqevnappetitdeiurecoi.alterad'iurespéali.Giau teznoestoriginaliter penalis.
vnapalteramtollitur.l. metu.5.15.ff.qdme.cau.Ervideglo.fi.infti.fiquadru. 6di
icafim ficet pau.fecif.dica. Deactionibusperpetuis ettpalibus.
Jacronésdescédentes ab aliquaprejuris ciuilisfuntp
perue.tticerrametaefteisimposita.inpfonalib trigi
taannor.l.ficut.l.ocs.C.dpfcrip.trigi.ano.Inrealib triu.dece.&viginti.fed
triginta deficientetitulo.l.vnica C.devfucap.traffor.InHypothecariaémeta...
el.annor.l.Cuznotiffimiinprin.C.depſcrip.trigi.an/ no.Dueticiuilespsonales
duratperannu.l.Sinoco/ folui orit lone ronel
/ ide uicy.C.deiniu..l.ij.ff.ad le.iuli.repetu Pretorieautvi
uutpanninisifintrei pſecutorie,fallittiin reſciſſozia dequademestsupqepreaius
ciuiledatur debezinredibi rozis.l.sciendi.§.fi.ff.deedil.edic.qrdatur contra id
q8 conueneritptraheres,penalis tipretoriaperpetua eft. ineo.qdad
delinquentéperuenit.l.j.inpri.ff.devi.vtvi. arma.Etinpersecutorijefallit
in.l.Huius actõis.§.ha actiones.ff.qd fal.tuto.in.l.fi.C.dedolo. ur
Deactionibusorientibusermalefirijs. Actiones ozientes ex maleficijs
nõcõpetûtcõtraGere/ Bal 69 des. nisi litecõtestata.etnisialiquid ad eos
puenerit.C. exdelic,defund. vnica.l.in Gerede. ff.decalunia Etan/
nusdequodemestsupra eftvtilis.l.j.§.anno.ff.devi.t vi.arma
Estticafusinquoiſuiprincipioeftvtilis s adfuiprogreffuzest
continus.l.annus.ff.decalunia.Et addetex.in.§.penales insti.deperpe,
tempo.acti. to Deptractib?iqb,obligatio strahitſoloplenſu WLAN f 110314 C
Suntquidacontractusqui nominaturin.l.confen/
su.ff.deactivoblig.erinsti.deobliga, excofen.in quibe obligatio cõtrahikfolo
solo psenfu. Etcircahocescurrunt quedadifficultates/textus em dicitqd'ideo
perahuntur cosensu/quianeq; scripturane pitiaopusest.ergoide
inoibuspactis.l.inhis.§. impator.ff.desolu.inc.f.pa cruqd'
bonafide.C.depar.Ergodeoibuspactispõtdici dicitindictis
iuribus.Szdicendueftqdillaiuralo quuturdeobligationib efficacibusSz
adhucpotinsta rideobligationibив огіenrib сурастоquesuntefficates
veindonatõezinalije ğnotanturin.§.depecuniaaute conftitura.insti.deacti. On
debeantannumerariilfisq ponururinti.deobli.excösen.Etvideti nõgitex.vide
turloquiſpealiterenueratinedeillis/nonexéplificariues qrd'zibiinemptionib nõvtinempriõibus.Dicenduest
getiainiftisobligatio fiatexcosensu sedquillicafus ra risunt.et aliquidenouo
introducti/iuriſcoſultuszin/ peratornocuravitenumerare/ Goctenetglo.in.l.cons
trahitur.ff.depig.vbi videturessetex.def Sz quid decs tractib innomiatis/in
quibozituractio excofenfureta mesequuta.vt.l.explacito.C.dere.pmu.no annumera
turillis.92ibifolitractaturdeobligationib quefiutcõ sensu+suntefficaces nullo
adminiculoaliorequisito, etraliscótract no habetpriafpem.necſpéalestractatu
pan.ff.depac.Ersi queratquareme Ciurifgentiucirca lius fiantobligatiões&
substantiacapiatpuroconsens fuiniftis quainalijs cõtractib .Ridetur,ppter
frequen tia.ideoiuravolueriteismagis fubuenire. Etq2 iniftis contractib? no estopus pitiavidek
hocnoposje pcedere.qa cõsensus de simulsensus.7Gocnovidekpos
Secadereinterabsentes. Sed rideruropdebzaligd inter
uenireqdsuppleatpresentii.venicius.velepta.vl'alige quirecipiatpro
abfente.l.fiego.ff.denego.gef.Erillud dedenicio intellige destinato,vteglo.nota.in.l.j.in
fi.ff.decotrahe.emp.glo.in.l. confenfu.ff.d acti.+obli .in.l.abfenti.inprin. ff.dedona
, Erexdictsnotaq actioemptiorituretiaprecio nosoluto,licetaliqui volue
runtdicerecontrariű.vtnotatin.l.fitraditio.C.deacti emp.Etiniftisobligatiomb
Gincindeoriturobligatio etsin his noftidea.l.iulian.§.exvedio.ff.dacti.emp.
Depactonudo. Estnotanduqdpactu nuduzdicitconuentioHabita interaliquoscuiius
nonprestar efficaciaagendi.l.legé
C.depac.Quadosdiciturnudiqd'caretvestibus.l.tu telas.§.fi.ff.decapi.dimi.
Quädoq;nuduzasufficienti ca.l.nungi nuda.ff.deach.re.domi.Anq;denuduzsine
accefforio.infti.devfufruc.inpn. Erqz supradictu est devinoveftimtoparti/q2
cõsensu vestiť. vtinfti.deobli.g exconfen.Sciendieſtq etiaaliye
modisvestitieBe.vr inmutuo&inalijs dequib°inſti.qbus mo.re.trahi.ob Tunt
ordin cisfta todi li.Verbis.vtinti.ff.dev.obli.Cohereria tract .l.petes
C.depac.Interuetureiin cõrractib'innoiatis.l.ex vtin donative.l.fige placi
icated to.C.dere.pmu.Legis auxilio ar
genti.C.dedona.Iteincafufpealiaiureiurado.l.vrin vide Carine rifiura.ff.deope.lib.qzregulariťcõrra.f.
sigspeo.ff.de fideiuff.Etsipromifitibi mutuare,comodare.velvende restalepactu
cũnõ transeatinspecialenomécontractus eftnudu.l.iurifgentii
inprin.ff.depac.Etintelligeop in cótractibus qui cotrahuntre. res
ipsadesignatad quid dueft 67 f.com dde fia vet fuira quifinn ractat Mare
cotrahaťobligatio .vtad releq; bona reddenda.noficin
alijscõtractibusinomiatis.imovoceoptetdeclarare,et verbis.ErGecest bonaratio
quarevnaactioozirurexre. alianõ.Eteftnotandiq pactain cõtinenti appositapo
ducirnouaactione, informat vetere.l.iurifgentiui.§.
quinimo.ff.depac.Quiaactioprimainformatid estno/
uaformaeidatur.l.tener.§.j.deacti.emp.l.y.C.depac. interemp.Nouaautemactio
appellaturprescriptisver confen freque 928190 bis.glo.in
dic.l.explacito.Erdevestimentis pactoriiest
glo.in.l.iurifgentiu.§.quinimo.ff.depac. opoff det jd po inter Demutuo.
Inmutuodiciturrecontrahiobligatio.infti.quib. Ecilind mo.ve.contrahi.obli,in
prin.Erdicitur mutum.quiaex meofitruum.l.j.§.appellata.ff.ficer.pera. zobli
norage cij volue Erficinrebus quecofiftuntponderenumero+mesura necestnecesseqd
reddant redezres,sed alie eiusdénature etqualitatis, sieederedderentno
defineret effemutuus ſiaprincipiofuitalterius poſiti.l.ij.ff.ficerripeta. Er
siobijciaturnihilestqomesurarinonpot,vtterra.tur res.
menia.quinimosuntinuentescie. Dehocridetur qdinhacmateria affumikpro reb
queitadarisoletsub noiemutui.titarestringiturad eas resquecofueuerut
itamutuatirecipie tradi.in.l.ij.§.mutui.ff.ficer.pera.
Etexhoccotractunascitcerticondictio.licetfitaliacon dictio certigeneralis.
iftafuit opinioglo.pquavidet
rex.infti.quib.mo.re.contra.obli.circaprinci.Contrahi curetinveobligatio,vtin
to.ti.decondi.indebi.Que con dictiodaturadrepetendisolaindebitafactaaccipientis
l.indebiti.§.1.ff.eo.decodi. indebi. Quiaaliter nopoffèr agi.l.fi.ff.
vfu.fruc.quiad.ca.Etdaketiaad augmenta
naturalianociuilia.l.j.C.decondic.indebi.Et ingntum eft locupletiorsi bona
fideaccepit.alias intotu.l. finon forte.§.libertus.ff.decodi.inde.
Esttinotandūq qua dosdatur dictio quo adpossessionez.dic.l.indebiti.qd
eritvtileperere.quest difficilepbaredhiuz.nifipecunia
fuiſſercosumpta.qatuncrecociliatur.vtnotatglo.idic, Lindebiti...
EtdicitBar.indic.§.j. q qnfitaliquis contract inualidus
perminorevelEccliaz.7eiusvigo repoſſeſſioeft thi translatainaliapoteritrepetipercon
ditioneindebiti.qd dicitméoriecomendandi.Etsiobijci atur&aalisobligatio no
videtexcõtractuconfifterecu ponaturinti.deobli.queexquaficontrac. Videturqd
aliquid tacitegeritppterqdpositus ciftecafus interobli Fatiõesqueoniturexcõrvactu.l.fiinarea.ff.decodi.in/
de.l.fiisqui.§.vlti.ff.comoda.fallitistamateriai.l.ea que.
C.decondi.inde.i.l.in summa.ff.eo.in.l.cuhis.§. fimulier.in.l.1.ff.eo.Et no.
bonas reglas queponunt in.l.).ff.depdiindebi. soluésperrozeindebiti.repetit
Secus sisciéssenodebereErvideibiglo.no.ihacmate/ ria.Ereft,tex.in.l.cui
perrose.ff.deregu.in. 10 . Decommodato.
JIncomodatoetiazcontrahiturobligatiore.Etinco modatariu nõtträfferedñiuz/necpo
/necpoffeffio.l. reicomoda re.ff.comodati.Etcuimutuŭfactu tenetindistincte/fec
incomodato.l.incendii.C.ficer.peta.Etreglaritertene turdeleuiffimaculpa.l.in
reb.§.alioquin.ff.como. Lz quadosdesolodolo teneat.l.fivtcerto. §.nücvidendu.
ff.como.angdeculpaleuitantuz.dicta.l.inrebus.§.h
ita.Decafuautno.nisipterculpaz.l.fivtcerto.§.nunс videndu.ff.omo. Etexépla
Goromittuntarbitrio bo niviri qui ſcomfactozu veritate 63iudicaredediligen/
theGoim.Naponendo exempluinequo comodato.qn teneturdeleuiſſimano debet fidere
dediligentietiafa miliari.fed ipepsonaltd3 puidere fed qudeleui.fufficit d Coll
116 104 98precipiatfamulocui diligentia eftexptus.Siautez delatatantufufficit
qdcomittat famulo nõitaexperto quécredebatbonu/quêforte
repperitincauponaGospits ſuitsicinsimilibus pitponiexépla.Et denaturamo
datieft/vrfiatgratis/alias eft locatio, velcõtractusins noiatus.§.jtemis
cui.infti.qui.mo.recotra.obli.Etno raaliud fundamentānotabileiniftamateria q
actio co modatiduratetia re modarareddita.sitideteriozred datur.Etiftud
eftgeneralein oibus actionib bonefidei l.ij.§.fireddita.ff.como.fecus
inactionibus ftrictiiurs id 92 eftfublataactioprima.l. zelegater.§. no
solu.ff.ddo lo.l.exhibitiõis.C.adeexhi.Et topetikdicta res/vtconfes
quaturpetésintereffe.l.julianus.§.j.ff.dver.obli.Erco modotari
nopotreferrequestionédoming.l.itasifur. ff.como.Bar.in.l.comodare.ff.comoda.dicitq
Horpro/ 11 reditonreusvultopponereo agens no estdis/velop al terest dis.secus
siopponiturq ipsereus eratdis tempe
contractusSedcotraBar.eftrex.in.l.pent.C.depo.Et
ibiperBar.Etfpterdebitanopõtretinerires cõmodaż ta.l.fi.C.coто. Deactionedepoűti. Actionedeposititenetur
illeapud quez deponiturres ciÿ aliqua, vtinto.ti.deposi.Etno
teneturnisidesolodolo, etclaracud laraculpa.l.qd nerua.ff.depo.Ad
taméfallirvoneco uentionis.rõneculpe. eculpe.tronemore.l.j.§.fepe.§.fiquenes
rit.ff.depo.l.fiin asia.§.fi.co.ti.Etilleprraquez agitde positi.
etiacomodati.potexceptõez opponere dominy p paj.notercih.l.quitem.&ibi
nota.ff. depo.Est etia notas duzqdcreditor accipiens pignus.veobligat.
aliternõ.ct nafciturpignoraticiaactio.Erfiqueraturqinafcatur, nasciturtpeſolutiõisvelfatisfacrisis.Siqueratvina
featur/nafcitur excotractududūinito zcelebrato&tra
ditiõesecutatficnafcithodie exmateria antiqua.veno
tantglo.erdock.in.l.firem..ois.ff.depigno.acti.Qui rex.allegatur ad hoc/ qd
demusolutapecunianascit/ad ideztex.in.l.qidin.C.dedistrar.pig.Ercreditortenetur
folideleui.qeralis tractus celebraturgtavtrinscp.et creditor plat
cafuz.debitordoli.velculpa.venota.in.l.
ficreditor.C.depig.acri.in.§.fi.instiz.qui.mo.recontra.
obli.Erincipitcurrerepfcriptiocotra pignoraticiaactio nëqueftnata.antenō.l.j.C.deana.excep.
Prescribit th iuriofferendi & foluendidebita, nõ ipsi actõipignorati
cie.glo.indic.f.ois.Bar.in.l.pignozi.ff.devfuca.Etna fcirurralis
actiofifoluatcreditozi.velalterilegitrimere cipiétipro eo.velcreditori
creditoris.l.foluti.§.solutaz. ff.depig.acti.Etininmateriadepofiti
notaqdirectaactio daturdeponétipro reſtitutõnerci. Contraria dakdeposi
cariopexpenfisquas fecirinredeposita. Ernotavnus fundamentiqd
habetin.l.j.inpn.ff.depo.qquiremde ponitabdicat abseextoto custodiaEtidepofitariitraf
fertEtperquesbafiatdepositus habesgl.i.dic.l.j.in. Detipulatione.
JQuiasepiffimefacta estmentio destipulatiõeestscie dum stipulatio eft
boxcoceptio. aliquiddareevifa
rerepromittim.l.quinta.§.ftipulatio.ff.dever.obliga. quehocnomiedicit.qr stipuluapud
veteresfirmuappel labatur.forteastipidedescendes.vreftrep.glo.infti.s
ver.obli.in prin.Erexista obligationeverboz duedefce . duntactiones.condictio
certi,etexftipulatu.qn incerta eststipulatio.Ettriticariaetiamhabetloci.
sineperim cerrumfiucincerti.dūmodono petaturpecunianumer rata.l.j.ff.detritica.
Ecsi pmuriruraliquidigenere,no
valetpromiffio.l.cupost.§.gener.ff.deiur.doti.Ersiin
certumdeduciturexaliocõrracru. agiturcondictionein certi.nameftproргій потенастõnis fmglo.inſti.dex.
obli.inprin.Necinconficiendaftipulationerequiritue aliquafolēniras verвоги.dūmodo
seintelligantadinui cem.l.j.in pn.ff. de verb.obli. Et si stipulatiofiat indiez
starimdebetur.&ftatimpetinõporest.eris diciturquod ceditdieslegati,&
nonvenit,vt in.l.cedere.ff.dever.fig. Erlicetstipulatio fitactuslegittimus
recipit tamendie. quianonenumeraturin.l.actus.ff.de regu.iu.Siaute GIEN ingg no
CIE notil eststipulatiosub conditione,anteeuentumconditionis
ceffatobligatio.Enoomnis.ff. sicer.pe.Neceapendente dicitur debiroz. est
ramendebituzspe &trasmittiturilhe spes adheredes.§.ex
condictionali.infti.de ver.obli.Le gatarius tamencondictionalis non trasmittit
aliquaz spemad Geredem fuu.l.fi.§.finautem.C.cõmu, delega. Siseruus
Gereditarius stipuletur acquithereditatiia centi.infti.desti.feruo.in
prin.Etferuus ftipulando ac quiritdomino,vtnotaturin.l.j.ff.desti.fuo.
Vliſiſtipu leturfactiquodab eo fieridebet.§.fedcumfactu.infti.
destipu.feruo.Etferuus habenspluresdominos.vnis amy cuiqs acquiritpro dominica
portione nisinomiatimiuf nisiperpropria nomina,quiatuc
ſuvniusftipuletur.ettniſi provirili tattenditur quod precedit cuilibet prodimi
diasipropria etappellatiua pofitafuerint.l. fiferuus cõ rem Jip eft fo
munis.ff. defripu.feruo. Stipulatioprorsus est inuti lis/quando deduciturillud
quod noneft in commertio noftro/necftabitinpendenti,l. inter stipulantem.§.fas
cram.ff.de verb.obliga.Etsialiquispromittatfacruz alienum
nonobligaturnisipromittatsefacturum.§.fi quis alium.inftiru.deinutili.
ftipula.etibiglo,nota/ bilis queponitquosdamcasus fallentie.Potefttamen
quispromittereper se et heredem fuum. quianoneft
oftaliusquasteftator.in.aucte.delu.tura.amozil, prests §.j.coll.v.
Beglenonpõralijs stipularialteri extra
nes.l.ftipulatioifta.§.alteri.ff.dever.obli. Quiaftipu lationes
inuerefuntvevnusquisqs stipuleturqd ſua in tereft qd ti fallit inquibusdacasib
notatis perglo.in S.alteri.infti. deinutili, ſtipu. Comittie enpenasifus
irappofita.dic.l.§.alteri.Solurio ti benepot ferriie tranen/vespondes
mihiautTicio.7 soluensliberatur. licetnopoffitfoluieius heredi +mutato ipsius
statu.er lite cõtestataperstipulantes.l.ci quis.ff.d ver.obli.l.cu quis.ff.de
folu.Erf Etsipromiffio noesestoformis interroga tiõi eftinutilis etpromissio
subsebués simplefacta, res ferrurad oiaprecedentia vteftrex.qui allegatadmulta
in.§.preterea.infti,deinutili.fti. Erintanturequirunt verbay murus+surdusnon
pitstipulari.l.j.inpnoff. dever.obti.Erpupillus fineauctoritateturousobligar
fednonobligatur.§.pupillus insti d'inuti.fti. Etillud qd dcmest supraqd quis
nonptalteriftipulari intelli girursisuano interest/vtitutore stipulāreré
tipularerépupilli pup uafore/vti vein ti.ff re.pu.fal.fo.Et fal
Etobupmittoininstru mentoopofituincludit Dit interrogatione.l.fciendi.ffff.de
obli.§.fifcriptu.infti. deinuti.fti.Etstaturinftrumēro 9dpartes
fuerintpresentes/nificatrariipbetur.l.optis
ma.C.decotrahen.etcomitten.ftipu.Sialiquis obligat secerroanno
velmenseperstipulatione,nopot couení rinisi elapfis omnibuspribus ani.l.qui 5
anno.ff. des. obli.Eteft notanduosuntqueda stipulaciõesiudicia les
quedaprerozieque,pficiscuntaproze/vtdaniinfectis
*vtlegatorinoiecaueaturEtpuentionalesacõuentio
nepatriiErcomunes/q2partimsuntinuenteapretoze. primaiurifconfultis/vtin
cautionederato przestandaa procuratoreactozis/t apretozez pcuratozereita urifco
ſulto.((Na+ procurator rei quiq;cauerderato.l.poponi §.fed&fius.3.ff.
depcura.Eryvideque habetin.l.j.ff.dep to,fti.)folu per stipulationefideiuffor
obligatur.l.blan dirus.C.defideius. madato..l.v 1.v.§.fatis acceptio.ff. de
ver.obli. Etomiobligationiaccedit fideiuſſor.l.fideiuf
for...ff.defideiuffo,Erfibicoperiteoceprioveil.tamã datozi.C.densпитереси.Erfit dimino
interfideiημο
resquifuntfoluendotpelitis conteftare.oppofitaepifto
le.l.interfideiufforest.l.fe.ff.defideiuff.s.fiplures.in ſti.eo.tibiglo.nora,
inmateria. Necpotinplusobliga viquapncipalis.l.grece.§.illud.ff.defideiuff.
Ersibirs petitactiomadati,vrin ti.ff.madalKeperiturtitulus deduob reis+suntduo
reiftipulandi, duoreipmitté di.Diciturduo reistipulandi.qifepariminterrogatde
Biroze.tipeveriq; vnder.alias eer érdinersaobligatio.Dus reipmittendit që
stipulator interrogat eos fepatim.
+sepatimsinglivideant.textaliobligatiõetenenturin
soliduzdebetinsolidū.Jetnotaovnačobligatioquo advnueffectu.l.ij.in
fi.ff.deduo.reis.Sedplures funt rog qeplures tenetur. invtraqs
tiobligatiõevnavestantie fertur. inquantitatedebitavelregdebeturnopot esse
imparitasinterress.ß inalgefic.l.exduob.ff.eo.§.fi.
cuglo.infti.co.Erestnotanduqd hodieetia sihacri fir
expreſſe.pteneanturinſolidūnotenenturtñ.nifialtero absente.velinope
exiftente.in aucte.deduo.reis.§.j.Ni ligat telli
purenunciatifueritilliconftitutioni.l.penul.C.dерас. Delitterarumobligatione.
JQuandoaliquis scribitsedeberequod numeratuzно eft.potvs ad biennium
opponereexceptionenõnumera tepecunievltranõ.titelligedeberiexcausamutui.fiau
tem finecaufanopreiudicat,l.cude indebito, infi.ff.de proba.
Etsicincõtractumutuiquifrequéter cötingit cofeffio.noplatnumeratiões
niſiprobeturnefiantillis citeextorsiones.Etifta exceptio nosoliopponiturexcipi
opri endo.ß eriaagendo.liptractib.§.fi. C.denõnuе.реси» curia depl Deemptioneervenditione. Duobus modisfit
cötractus,empriõis7 venditičie inscriptis. sinescriptisSinescriptispficitur eoq
dep siocõuentieftetiasinõduz firnueratu.unsti.deempti.
ven.inpn.Siautfiatinfcriptisnõ aliterpfecta eft.ni fi qñaliquidnõdesir,&
qnfitconuentioinprincipiocon do LAT ver.copellit.infti tractus &infcriptis
fiat,tunediciturinfcriptis fieri.. ptract.C.defi.inftru.Etarra.est
fignuemptionis tra cre.l.qd sepe.ff.decotrahe.emp.Etsiemprorrecufat.amit
tatilla.véditordupli restituit/ tract remaner.glo.in infti.deemp.
ven.Requiriťpreciuz certi 98potcomittiarbitriotevey. valebitvéditio,sicertuz
arbitretur.fiautnovult/velnõpõt, tūcotracteftnul lus.l.fi.C.decotraße.emp.
Etprecii decofiftercinpecu/ nianumerata.l.).§.j.ff.co.§.irez
precii.infti.eo.Coipso 9deftpfecta empriopericuliest emptoris,etiarenotra
dita,finedoloetculpavēditozis.etíacomodiacceditfibi
nisivenditorsuscepiffetinfe,vtiti.ff.deperi, &como rei vendi.Tenerur
tivenditoztansdiв седегеастібевстр tozi.§.cu
aut.infti.deemp.tvé.l.itemcla.§.legis.ff.ad legeacqui.Eteftnotandiqdin
iftocõtracturespotco mittiinalterius trahentisarbitrin.fecusincomercio
in.l.cpsepe.§.j.ff.decotrahé.emp.Etvaletvěditio reialie
ne.sinpreiudiciivedirozis.l.realiena.ff.detrahe.emp. Necresvēditafit,accipieris
nisi folutoprecio,vel fidedeco.l.qd.vendidi.ff.deprrahi.emp.§.vedire.infti.
dere,dini.Necfueveivaletempro. fiuefitfries siueigno ras.l.fuerei.ff.co.Nota
tex.quisp allegatin.l.fi.§.fi. ff.decontra, emp.gr obligatiopfonalis
nosequitfundi poffeffore.Etquirenuciatcafib fortuitis.intelligiturde cafib
cõiter contingétibus. Casus est sin.fmveruintel velGabira
letri.in.l.fistulas.§.frumera.eo.ti.deqpdocto.in.l. fed etsi
quis.§.quesiti.ff.fi quis cau.in.c.j.десото, Delocatoetconducto.
Sicutemptio&venditiofitcertoprecioitalocationcõ
ductio.l.fimerces.ff.loca.Er locatori cõpetit actiolocati,
ercõductozicõducti.tsipduco renonſtatuto precio sda
rurusquantuinternoscoueniet,nonestlocatio/snas cituractioprescriptis verbis,
ideo parciarius colonus, diciturfocius.lfimerces.§.vismaior.ff.foca.
Dejureemphitheatico. Jobidaturaliquod prediuzperperuofruendumercede
conftitutainpreciovt pecunia.dicitur cõtractus emphi
theoticus.l.j.er.j.C.deiureempsi.Emphitheosisgrece latinedemelioratio,quolim
timsterilia dabant. hodieers emphitheotamtransfertursoluvriledominin, natura
liter empossider.vt notatglo.in dic.f.adeo .Et ex hocro tractunasciturcõdictio
ex lege.pro obfuationecõuento/ vū.Etsinofoluiturp trienniu cõtinuŭpenfio. etia
sinõ dicatur.potest expeffi.l.ij.C.de iureemphi.Erin emphis sfieril t.glo
rumdedeniciando diño sivultemcereiurafua.alias ca
deretaiurefuo.l.fi.C.deiureemphi.Erfolitotius reiin terituspertinet ad dñm.l.1.
C.eo.Siestfactacõuentio cuzaurificevedesuo auro faciatanulos cerriponderis.
cerroprecio statuto.est venditio, fecus sisibidaturauz. Eriniftocõrra Copy 92
reno redit fi theora tunonvenitnifileuis culpanonleuiffima.l.fivtcerro.
§.nucvidendu.ff.como.ztransirad Geredes.l.viaz.C.lo ca. Ervbi suntplures
Gabitantes in eadédomo/vntusre ecclie statuti is.ff. por
glo.fin.in.§.fi.insti.loca.l.j.C.comuniadevfuca.Etil lequicodupitno
cogiturreftituereqd confecutus eftno miefurti.l.is aré.ff.eo.tidéin
comodatario.l.fi.§.c infcda.C.dfur.fec eftincreditore.l.fipigre.in prin.ff.de
rial Seem Bab pig.act.qucoductory comodatari amisertvsuz. Actio excoducto
coperitcoductozi ſieifrui noliceatre.l. liceatre.l.cycons
ductoipn.ff.dloca.Etfificafuscoritari plonaconduct Tirury седев non pot alia
zisnihilominusdebeturmerces ſecusipfonalocatoris vtplenehain.l.fivna.§.itecuquida.ff.loca.7ptermag
namfterilitatem remittitur pesio colono.l.licet.C.loca. Etno.viptractu
locatõnissinopueniatdecertemer rederéfeturtacitepuenti valet tract onfundus
sole batlocariadcertamercede.Vlotatdoc.in.l.excepto.C.lo ca.fer in cõtractu
vēditiõis/qz ibitalosuetudo nocadit substituere locat SEM
Etsilocatoznoprestatdomu locată liberaturenprestan
doequecomodahabitatiões.Cafus eftnota.in.l.fiqedo muinprin.ff.loca.quod
nonproceditincontractu emp ntto tionis etvenditionis,vtibiperglo, docto. mw Dý
est biennui .Jrez loco fui inuitis est aliud paстӣ taci alijs .vee Decontractufocietatis.
Societasqiqzcotrahitoim bonoz.qiqsalicuiusne Gociatiõis/
taciteintelligitactuzopres finteõles in fu crozdano.insti.deſocie. in pn.valet
puentioqd vnpo natpecuniaalteropera+lucridiuidat. vtnota.i.l.j.С. eo.Necvaletpuentio
&vnus habeattotālucruz.l.fino fuerit.§.fi.ff.eo.Benevaletqd
habitaprelucrinotener Dedano sitiinaligrefuit danusinaliqualucri fitcõ
+qd'supest intelligielucri.§.zadeo.infri Erfocietas foluitmoztevni १०. penfatio fup
exsociis datoopluresfup fint/nisialiterdisponat.§. foluit.infti.eo. Nonti tran
firadheredesetiaexpacto.l.ades..l.nemo.ff.eo. Fallic
infocierarevectigalii.l.vez.§.in Geredez.ff.eo.Socius tenerdeleuiculpa
nõleuisfia.§.fi.insti.p socio.Et actio prosocio
éabvtraspredirecta.&nafcitur finitafocietas re.l.tadin.C.eo.Et eo ipso qd
trahiksocietasoim bono rumressocioz cõicantquantiaddhiumabsosaligtra
ditive.tex.eft nota.in.l.j.in fi.cu.l.fe.ff.eo. Noiaautem cotrahiturexpreffe
Etqu transeutfineceffione.l.iij.ff.eo. oim bonozcoicatur hereditas.legatu.
donatio.fecus fi simple.qefolű cõicant a venit exīstu.l.in.§.j.l. cois
ril.questus.lnec adiecit.ff.proso.Estetianotanduqd're mūciatiopreiudicat
renunciatiſtatim. aduersario non. nisihabitanoticia.tex.eftnota.in.lt
ſocius.§.fiabsenti ff.co.Etnota&eftdarefocietatem queestincidensvtqu res
efficiuntcomunes interplures absq;cozcouentione vtinGereditateplurib delata.ex
quaorituractiofami. Gir.Etinvelegataveldonatapluribusexqua orituract
tiocomunidiuidundo. Demandato. Sciendiqdmandatuzdzeſſegratuituzaliaseftloca
tiofipecunianumerataireruenerit.Adenintelligas qu
aliasnõerarpariturus.fecusſieſſet, quiatuncpecunia
nonfacerenoeffemandati.l.firemierandi.ff.mada.Et fipromittiturinmadato.vel
postincotinenti.petitur co Evexiamandatiinformata flautesexinteruallo,officio
iudicis.l.).C.co.l.falarii.ff.es.Siaut sittalispersonaq no
fueuitlocareoperasvelresquenon ſueuitlocari. etia fi pecuniainterueniat
nolocati& pfcriptis obisa tur.l.naturalis.§.atcudo. 7.l.fitibi.ff. deprescrip.ver.
Erreaturpisnoobligatmat atmadatuz.l.l.fi ver nonrenumer
randi.§.fiadolefcens.ff.mada...illud insti.co.Dan datariusnodebetexcederefines
madati,7quatenus ex/ reditnonbyactione.l.diligerer.inpn.ff.mada.§.isq.in/
Arifti.co.Giant fit. quiainmaiori & in fi fumma minusеxреді .Habzactiõesqe vtiliterger ineftminor.l.j.§.fiftipulan
rend cerebonafide.l.ij.ff.madati.Pandatireintegrapõtre
nocaripmandantez.7finitur ve integramortemanda
tis.etmadatary.l.madati.C.māda.§.recte.infti.co.Et nondz resintegrafinoinceperitinter
5inceperit intereffemadatary. bsi procuratore..madati.ff.eo. Excufatti,pbabilis
igno rantia/queestprobabilisin froalieno.l.idéqz.§.pe.ff.eo.
fecusifactopropo.l.quas.ff.ad velle.l.jsquis.C.dere frinde.vendi.Neccogirurqeab
initio suscipemadatuz. Bpostas accepitdebzexequi..madatu.infti.co.Etman Falls
Et actu focieta bon datariustenetetiade lenissimaculpa.l.apcuratore.Г.
mada.qriftecõtractusin multis discrepatabalys. auren quasi nullaindustria
oritur vtinmandato *tučnovenitnisilataculpa.l.fi da.Align illud inquovtitur
méexacta.vt fideiuffor.in aliqualis adgerendi nitlenisculpanoleuiffima light
negotia fideiuſſor pn.ff.man industria extraiudicialia . procuratore.l.eo .nota
.Etve doillud inquo vtitur toprocuratozis fatm exactiffima Et adlites.Ettic detseassevere
fic . Aliqua diligétia . vtinmada venitetia leuiſſima diligétiſſimű pclude qavi
.titaitelligit.di.l.apcuratore Deactõenegocioy Jactio negocioz geftoy
iturexaliquo cõtractu.f incidēteri qandex nonascitur floy exa
exofiptractu.infti.de detutel gestozoziturex sicontractu fm doc . . qeprie
maleficio ecunia actiooziturqūsinemadato office interdumandatur oblique . ideo
ex ficontrac.in pn.Que quisse offertingerendis aligd in ne quo gocijs. Filldqd
impedirgeresreperit.Falliricafu.vegi disabinitio.phibuit.l.fi.C.denego.Jef.in.l.fipino.l.
officio.C.eo.Etin solidu renetille cum negociateftasür dumõfirveiliťceptu. 15
diuerfus exir fitfecur.l.fanvl enegogef.Qdtifallit injbusdacafib . vri.l.fi
tro.ff.dene pupilli.inpn.t.l.fi negocia..l.fineHereditaria. ff.
tuctenerinantuzestlocupletioreffects.vridic.locsp
mocafusigeffitfinemadatonegociapupilli, Secudo si
aiodepredadigeritnegociaalicui ,qe nõtenéknisiin on
tuftseffectilocupletiores.Erestnotandiggestortener intduzdedolozlata
culpa,vesiaddesta locaaccefferit. l.ij.§.induz.ff.eo. qnqsdeleui.76 est
reglr.l.tutori.C. eo.qugdleuiffima.vtquali diligéri volebat admistra
re.f.fic.infti.deobli.qeqsi preac. Tutor etiaztenekey quafiptractu.etpupillus
corratutorehztuteleactõez.t tutor pupilluprraria.etidiuest rutornõozikactio.!.
fitutor.§.fi.detute.etro.diftra.Etsicactiotuteleestdire
ctarstraviaIfuifelinerogat anfitnecesseo tutorha biczieadédomocupupillo.etridiq
noAllegrauitex.no ta.vbipglo.etBar.in.l.noeftexigendi.ff.detute
Quomodoheresobligetur. Treheresobligatex quaficotractu.l.ex e acti.eto Geres.
3.ff.dea Etobligatactiõeeexteftamto et talis obligationascituradendo
hereditate.l.apudjulias nu.9.fi.ff.qexcau.ipos.ea. Itepetitio Gereditatisest
exquasicotractu cuisnootravitapoſſiderp Gerede vel possessore.vri
ti.depeti.Heredi. Etno. petitõi heredi tatispfcribitspacio.xxx.anno.l.
Hereditatis. C.depeti. Geredi.Necdatur5titlopoffidente. vtibipglo.docto.
Etin.l.regli..ff.depeti, here.Ernotadecisionequecolligi turextex.in.l.in
restituida.C.deperi.Gere.fmBal.psi aligemozitinhospitio &hospes
fecitexpisasdesuoifu nevevelininfirmitatenõtenekei bonareftituerenisisi,
Biveftirutsexpenß.Nostaktidrofuo.ßdzpbaripverifi miles piecturas. Etnotaqe
diciturexquaficõtractu. quiainterfenihilcontraxerit& dicitur exquasicontra
cru.quianooriunturexmaleficio. vel. Deinterdictis. Gutquedainterdicta ideo
ficdicitur.qrinterduos datur.+ q dantaptore/appellantprohibitozia.grverant
fieri.vti titi.ff. nevis fiat eig inpos.mis.e.Etioibusalijs incipiétib
pilladronezne.Quedarestituroria.vtintdi cru.vnvi.qdintraannūhzlocupro
hisğnõpuenerunt adviolenti,ProGis autapueneritppetuo.l.).inpn.ff.
devitviarma.Etexhibitoriavtinti.deli.Ho. exhibe.er pins efta fil
deli.exhibédis.Est etiäintdicti adipiscede.vtinti.q.bo. Ferdakiltiqui nungi
Gabuit poffeffione,vrékonoppof sessordeiureptorio. Estintdieri
faluianiqddakdiisp mercedib fundi.veriti.depca. &falulintdic. Eft etiaint
dictaretinede,vripossidets.p Bant veil ecide idets,preb"immobilib
,zvrrobi. proreb mobilib ,zistainedicta hitlociqude,sprietate or
cõtrouerfiafit, ß anqueriťvrerexlitigatoub poffideat tend dic.Erinvero intdicto
illeoptinerotpelitisconteftate possidet.necvi
neccla.necprario.§.hodie.infti.deinter dic.Ervisingetatiua
paritHocintdictus.l.vimfacit.ff. devizviarma.Etetiasi no
cötenditpossideresinfertin mol mijta rende qr
iuria.l.fiduo.§.fivicin.ff.vtipoffi.etvioséactor't re et magnu аст eft duit
ioappellantdupliciainedicta.§.duplicia.infti.deinedic Etproiftis iterdict
datactioinfacri.§..fuzibiglo.no ta.infti.eo. Erdeistaactoneinfactuосте comodu .Erifle est
dzclapoſſidere. claculo meabsentepoffiderevolis igre dikfunduquezego
poffideo.l.clapoffidere.ff.deacq.pof. Precatiodepofsiderea meaduerfari vesiprib
fuismo tuspreffifibire,veiti.ff.depca. Eft intdicti qzlegatoz
vreadipiscedepoffeffiois. operit heredi5occupatelega
tuppaautoritate.l.j.ipn.ff.q.le.7 itellige an possessiões possessio.§.comodi.insti.deints
eden lapp Bern l.noēdubin.C.dlegi. Erilla.l.esin. caditaiure fuole héfaz ab
Gerede Gatari si pria auctoritateoccupat paditaHereditate, . qe tucdakinedictu
apphesaspossessione,vtibi.Etéspealeop etiasioccupersi nealigvioletiacadatajurefuo
taji tor Nonpreditthqntesta vecupāde .vrno.i dediſſetlicetiazlegatario
accipiendispriaauctoritate, glo,notain,l,ticia cutestamento.§.j.ff.delega.ÿ.
Debetergopetiasherede,quepetitioeft neceffariaqu eftcerradelegefalcidia,
autdubitatur. &vbieffetcertuz plexfalcidianullatenus imineret, tuncGerês
agens con tralegetarinrepelleretur iffa exceptiõe.dolofacisglo.in
dic.l.).Efteriainterdicti detabulis exhibedis/qn aliqe cofitetur
apudseeſſetabulasteftameti neccamallegat quarenodebeatexhibere/spellenduseft.
7sinegatseexs Giberepoffeveloportere/tucphinterdictusfibifuccurri
tur.l.j.§.fiquisforte.ff.detabu.exhibe. Eriazsirestas
mentinovalz.l.j.§.hinterdisti.ff.eo.Eristeri.procedit eriainreftamto
nucupatino.Bar.i.l.i.ff.eo.Etsituvis fciredañazinteractionead exhibendu. Hocinedicti.Er
illudquéadmodutesta.aper. videglo..no.in.l.ii.in fi.ff.
adexhi.in.l.j.C.derabu.cohi.Etqn periturtotutestam
tumexhiberi.hocfacitfolusheres. legatariuspotper terevtexhibeaturillaparricla
quefacitprose. Estinter dictidelocopublico fruédo.dequoin.ff.eo. Hocinterdi
stumtueturemptoresvectigaliipublico /t cozsocios
quiprohibeturkmlegelocationisvectigalibus public Esteriain.ff. liquélo
fruitficde nouoti.deviapublica,&itinerepublico reficiêdo/deedi libuscurulib
adquoz officiispectateaquesuntin.l. peilliusti.Etinteraliadribiqdvnusquisq
kmlõgitus dinez &latitudiné domussuedebzviapublicăaferuare
etmanutenereiuxtadomu.etetinağductipurgareFrez iuxtadomusuaquis debet bi
cöftruereviamvtpoffint Gaberetranfiti nedumhoics &vehicula.
larisbyviacorruptaantedomu poteftillam facerecon Frezpsescho ſtrui expēsis
mercedis domusqd'est nora.Eftetiainter dictudeviapublica velitinerepublico
reficiendo.qrcui/ libetlicz reficereviapublicat locupublici.+prohibito
daturillud interdicti.vtin illo ti.Er viepublicenonpre fcribitureriämilleannis.l.
viapublică.ff. deviapubli. Eftinterdictudefluminibus/q influmiepublicoza
ripanihilimmitri potestpropterqdstatio nauigyfiat deteriorveinti.ff.deflu.Eft
interdictu nequid influmie publico,& in hocdiffert vnus titulusasalio
quiaimpre .7112 Tamil Dominiuripesir redened fir sta namgy illud Frez
imittipotedificiuinripa finedanotivicinoz2/fithvici пивdicatsedanuztimereextaliedificio
adhucpermitti turedificare, fed fmqualitatempronaricauetvelfatif
daturdedanoinfecto.Estiterdictiideitinereactuspai dictu ve illud ripapot in de
eft prer nauigi nauigabili Jet cem flumie apud finato.quo onerarenaues gene 16
alii .Eft gla nauigare Goc de vtilitates . hocpter quolibet liceat anal
cauerursialiquis eftvfusvia/velactu interdictu nere.infundovicini.xxx. dieb in
anno. nõpõtprohibe fit vfus vi.clam.velprecario.Eft interdicti
deaquaquotidianateeftina.coperit mall ridusthno +exonerarelics ,contra de /vel
iti ripa Spetitilli qui iquivfus est fer/
uitutisiurehocanno.nonvi.nocla.nopcario.etiavna die/velnocre.aquaquotidianadiquequotidieducipos
test licetnõducaturEstiuaestquaquis foluvrituresta prom te.Ervsus
aqueſicuritineris est quedazquafipoffeffio. anideo Gancetillaz dicti
derinis.sivolo reficereaqueductuzvelaliquidde circustantijs+phibeoz
poffuzveihinterdicto.finonvi. cla.velprecario
abipsoprohibéreduviaquafuitutisiu/ Dictidefon eftig tuetur tehotannos
alitermihinocõpetit. Eftinterdiutu pretor foc re.qdtractatdefuitute Gauftus
aque. Et interdicto etefti eft interdicti decloaciscõtraprohibente
nepurgerurcloace.qriterest reipublice,naceluzaliterfitpestiles.Eft
intdictuqdvie autcla.testrestituröziiqeneminilicz isoloabaliopos/ munieda
reddito . Estint Fancin edfeffo tihocintdictonon obstatexceptio
doming.l.j.§.hocine edificare ,vi.vel dictus.ff.qdvi.autcla.Etloquitur dequocungoperein
cla.etia po 0.920 si fuŭeffeprendat preiudiciumalterius facts. Dedonationibus.
Jestduplexdonatio.causamortis, intervinos.Dor natiocausamortis est.qnfirmério
demozte.vtqesimo/ kiakdonasdonatarius Gabeataliterno inquahzlocus .zidoag. son
a puty lico a penitéria, reuocatsipusdeceffitillecuidonatuest.zeg e Rum flumie
phibente dominti fi agruz .Eft int . rip non paraturlegato,
inquarequiriturquingsrestes sicutin legato, aliaviriavolutateexcepto
reftaméto.l.fi.C.de dedona.cau.mor.Erifta habentin.l.j.erp to.ti.ff.dedo
na.cau.mor. insti.dedonatio.inpin. Hodiper quos reuocatur donatio că
mortisponunturin.l.noois.ff.ft cer.peta.interquosponikpenitériadonantis
Qdintelli Jenisi reuocasdecederet fineherede. Cafusésin.cuglo,
in.l.j.ff.quiſinemanumiff.EteftinauditusfmAnge.
in.l.quiRome.§.flauius.ff.dev6o. obli.Erpalienatio
nëvolūtaríareuocat.Bal.in.l.ftichuz quimeuserit,ff, delega.).Erppniamdonatarý
noreuocatur.glo.èrepu/ carafin.in.l. cupat.§.mat.ff.delega.y.Sztuadde alia,
in.l.ficui.ff.dedona.cau.mor. Ethodiepficitnudopa
croglo.repuratafin.in.l.cupat.§.meuio.ff.delecta.y.
ztuallegaaliain.l.y.C.deiu.docius.Etanaccedatco tractuivevleie volutatiplenep
moder.in.l.ij.ff.dlega.. Sedillaquefirinterviuospure. Inullafactametio
nemotis,cirreuocabilis.l. velles.C.dercuoca, dona,C. pfecra. C.dedona. sub.mo.
Etpactonudopficitur.l.fi quisargenti.tin.l.pe.eo.ti.C.dedona. Reuocaktipгo prercausas
ingratitudinis ponuntin.l.fi.C.dereno. dona,zin.c.fi.dedona.Estetiadonatio, apternuptias.
fitvoozipermaritiad quantitatedorispsecuritatedo ris, inillapuliturvoozifoluto
matrimonio.mereacă fentietepotalienari.ifti.quibalie.li.velno.inpn.Etvo ozest
diailliusdonationis.ticetnohabeatfructus. Deſponſalicialargitate.
Teftfponfalicialargitas qnsponsusspõseр вадеfu
turodonatpurensrefpectudotis.queconditionematri monyhaber.l.euverteru.l.
fiaſpoſo.C.dedona. aйпир, Derebus
corpalibus. incorpatib?v deferuitutibusvel.etrust.predion.
Tomiainquoridiffinitionib Gecdictioius ponikinp
dicato.funtincorpalia.l.fiferuus.§.incoгpales.ff.deac quire,do, 7 infti, derebus corpali. t
incozpoza.Datoqu gviij, tres corpales.vtin hereditate,&sunteria .tv / fos
find fura in iffis etiaz enisia seruitur im63.crtales Banox.edificia fint
fuitutes acquiritur ſtitura.rusticos bus, eriainteftamentis.veinsti.deser.ruftico.predio.
.&funt in fi.Etperfcriptisex.v.annoz.l.j.z..C.defuituti.et ſti.co.inpn sia
tractab . ftipulatioi, feruitutes vvebana non aqua.Etsinodebet
fuit.reselibera.l.altius.C.dferui. suntagriz pñt.qr no .Et appellank
dumfuu.§.fere.§.plane.ifti.dere.diuisi pot . Etfuntferui dicunt
rusticopredíozi.t epipla predi Dia prediozuqz acquirere rutes realesqr
debékarerei.ztodz oo daturshiapdioin iftis fuiturib .l.
quiinaliena.§.fi.•ff.denego gef. zlicet Puitusdebcaturidio actio
ticopetenepeacõpetitpfone . eria veriusq fm qe nisi fine quibz ;ponitur
fiivilla co predijs ,nec nopedio.l.ij.inpn.ff.fifui.vedice. ibividepBar. glo.im
Devfufructu Jofufructus eftius in alienis rebus veidi salua
tantia.l.j.ff.devfufruc. estins uarerufub 16 pfonale.l. corruptões.
C.devfu.ethabi.§.finitur.infti.codes. Eteft vfufructus cafri formalis.qz eft
formaquedasepata.l.pmifceri.ff.deach.
possessi.Itezeftcaufalis.cuproperate.l.ficutestamento
argenti..pe.ff.deexcep.relindi. Noneftituiturinreb quevfucosumunt,sed
cautioestlocovfufruct.vein ti. ff.devfufruc.care.
vsu.psu.Nectaleiuspotcedialsfit solidatio.l.fi vfufructus.ff.de
in.do.tincohzlocii ins accrefcendi.Et videinti.ff.devfufruc.accref.quointel
ligaturhoc. &adfructuarii prinenttoés fructus/omes upt reddituszois
moditares. l.vfufrucru.l.Hacten.ff.eo. тив Etadipm ptinetcolerefunditdemansuafraispcipe.
Devlushabitatione. Dinusesthaberevsum is sufructus.vthabetur. in 16 %
sti.devfu. Gabi.quiaineoveniunt.folumquotidiana etquihabethabitationem
poteftillamlocare.l.cuman tiquitas.C.devfu,et habi, ej debere . in costitui
Ystaferuitushabzdiuerfaznaturaasvfufrucru&vfu
Etnodebetnisiindomo.dequovideindi.l.cuantigtas.
Besmobilisacquiriturvfucapionetriennycocurrente titulo 7bonafide.imobilis
spacio.v. vel.xx.vfucapio nëimpeditviciuzreale,vtfurtu.fires alienaſciétervēdas
turnõpõrvfucapietiazabonefidei emptore. Godieaf vtraqspreerequiritbonafides.
aucte.malefidei,C.deрге scrip.lo.tep.
Besautmobilispõttvfucapideficiêtevitio
reali.qdeftqnveditinptatezdni.§.aliqi.infti.devfuca.
Reseriafilyapatrealienatano vfucapitnififpaciotri gintaannoz.
novalentiagerenocurritprescriptio.fcz ipfifilio.l.1.infi.C.deanna,
excep.ErrozetiaJurisiftaz impedit,Fetiaerrorfacti.l.nungs.j.ff.devfura..nouif
fime.insti.devfuca.Nifiincafunotabili.l.qd vulgo.ff.
pemp.Erdūmodoinitiufueritiustu.possessiodefuncti
SrinuaturinGeredemalefidei+cõiungiturtpe auctors
l.diurina.C.deprescrip.lo.rep.§.diutina.insti.de
Etsialiquisafiscoemitrealienavtfifci.estturus/ fuc curriturdño
infraquadzienniŭptrafisci.в.венеазепо ne.C.de
drien.prescrip. Notaoista.l.nonprocederet vbipnceps fciretreeffealienā.glo.
eftfin.in.l.j.C.de vfuca vel di.re.fif.li.y.No proceditetiam.l.iftain
eccladonararia pncipis.glo.eftfin.ic.quicuqs militu.xy.9.9.Etfmro
ma.infingu.fuis multidoc. ConfulueritnoGabitame tionedeillaglo.Nonprocedit etia
in rebus eccliedonats afterippncipezvtefttex.no.indic.c. quicīgs milituVis
preditetiaindistinctedeiureCanonico.glo.eft.fingu.in c.y.dere.eccle.non
alie.Etibiper A6.quemvide. Deedendo. Quivultageredebetactioneedere inqua
tineatres +causa.l.j. inpn.ff.deede.Etdeberis iniudicio edereoia
quibusvfuruseft.l.j.§.edenda.ff.eo. Etnotapeditio actionis eftpreparoziaiudicij
dequoi.l.edira.C.eo.Tra crattiinti.deeditiõerõnumzinstrumento quenoest
preparozia& instructoriacause.Tractatetiadeeditione actoz.l.y.C.eo.Etiftaprinet
ad deliberationé &decifios necause. Eradinterionëfundandareusno editactozi.
sed econtrafic.l.fi.C.de eden.Falfitinfisco.l.nequisqu ff.eo.quiafiscuspotest
cogere. Depactis. quidinteritinterpactū.
pollicitatione.pactione.transactionem.. Pactiestpactioduoz velpluriiinidesplacititcon
Sensus.l.j.ff.depac.Etdiffert apollicitatiõe/cufitfolius promittétis.illud
veroduoz.tideo nonvaletnisiin casi vfucap bus.l.pactu.ff.depollicita.Erest
differétia interpactuz etpactioné.Napactifratactuputestinfieri.Pactiove
rofeateffectiputestin facto eſſe.Etquentio eftgenera!
liozispactu.qzquipueniutinscholis,velincomededo. dicuntquenire.
tnnopacifci.Ercõuentionualiaeftex publicacaufa, alia expuata.Et
illaqueestexpuata.aut erer v GoM pad τρα ris 5.10 Deflint C.de eftlegittima.autiurifgentiu.l.couentioni.l.legittima.
ff.дерас. Растіїпudi nõproducitactiões
&exceptionez l.iurifgentiu.§.igiknuda.ff.depar.Eractiones exmale ficijs
defcédentesperpacruztolluntipfo iure.l. fitibi.g.. quedas.ff.depac. Etpactii
appofitiintraditionealicui reiad cõmodutradentis vestiturcoherentia contractus l.intraditionib.ff.de
pac. Adrifallitin multis cafib ibipofitis polo.Est
differeriainttransactioné&pactus. qrtrafactiofitſup redubiaetlite incerta
aliquodatove retéto. &pactuestgratuitu.qa fit fup recertatindubita
ta.l.j.ff.detrafac.Necvalettrafactio nisi inspectis&cog nirisobis
reſtaméti,vesilegatariusvellerträfigerecuz Gerede.l.dehis.ff.de tranfac.
Necfupalimétisfutursre lictieinvltimavolūtatefineauctoritatepretozis.&prete
ritis fic.l.ci hy.zpto.illale.ff.co.l.dealimentis.C.co.Er
postſniam5träfuitinreiudicatăpotqiq; valeretrans actio.l.
postre.ff.detras.Necpcuratorpottraſigereni
sihabeatspecialevelgeneralemandatucuzlibera.l.pcu rator Ingu cui.l.procuratsarotozi.ff.depгоси.. Depoſtulando. eaf
Serra Postulareestdesiderium erumfuu velamicifuiinture.id eft inlocoindich
apudiudicesexponere,velalteriusdesider e iÿ 13 vio
dicere.f.).5.poftulare.ff.depoftu.Expoftulatores
dicitaduocati.l.j..aduocaros.ff.de varijs& extra.cog. Eraduocatidebercertarelegib
non puicije.l.quifquis, C.depoftu. pretor datexofficio aduocatu noGabenti,
1.1.§.aitproz.ff.depoſtu.Vlecillitteratipite catipitesseaduoca ri qedit
examinariiniurecushabeantallegareiniure. venotantdocto.indic.§.poftulare. sunt multiquipro
hibenturpoftulare, prer dicanitateprerozis.vrinfames
etalyquinominanturin.l.j.ff.eo.Ernonpatiturpretoz Hocetia siaduerfarius
veller.l.quos phibet.ff.deDepostu. Notayquiliberadmittiturad ritur ad
poftulandus nisitepe riaturprohibirus.Etides est factiedictuzinquoprohi
Cuitpreroz aliquospoftularein quoedicto sunttres or dines.Primus édeillis
quinopitpoftularenecprose necproaliye.vtin.l.j.vs ad vfi fcdo loco.Orpueri vos
addecimifeptimaannu,z furdus.Scd's ordoestdeill quipñtpoftulareprosenopro
alio.vemlier cecusvero lumie.Itezinfamisgrauiinfamia.vtin. §.remouerof
gad.§.aitpretoz. Tercius ordoest deillis quipñtpostu larepro feetprocertis
pfonis quenumerantin.§.fi.tex traillasnopit.Etiftifüt infamesinfamianograuiq
indinerslegib repiuntphibitipoftularepeinfamiaz. Deinfamia. Touplesestinfamia,
iuvis &facri.deinfamiaiurisha Bet
in.l.j.ff.dehisquinota.infa.Deinfamiafactiin.l.
Honori.ff.deobse.patro.pref.in.l.interlocutio..in.l.obu. C.exqui.caufis
infa.irroga. detaliinfamiafacriintel ligiturrey.in.l.fratris.C.deinoffi.testa.in.l.neqs.C.de
digni.li.vij.&nonsoluzdamnatus fedpactus inactone
famosaestinfamis.l.athletas.infi.cum.l.fe.ff. dehis.
quino.infa.Quodtamenincelligiturcumprecio.l.fur/
ri.§.pactus.ff.eo.Condemnatustaméprocuratoriono minenoneftinfamis necetiamdominusquiilitigauit
perprocuratorem.l.furti.§.fiquisalieno.ff.eo.Etfunt eriamquedasciuiles
quesuntfamose. +vbireperirurdi rectaetcotraria,folumindirecta condemnatus
eftinfa mis,necin illispace eftinfamis.l.furti.§.io.l.iactio .טא nibus.ff.
co.Etpendente appellationenoneftquis infa mis.l.furri.inprinci.ff.codem.
ino.inffa.Queponit JetEtvidelo.no.in.l.j.fff.dehis quin quosdazmodos quib
contingit infamiafacti.Ernota qestinfamiajuris 7deure.qiquis
infamatur&facto perfuiazlegis scripteabfq; fententiaiudicis Exéplapo/
nuntindic.l.j.in.l.palaz.ff. dre.nup.Sz infamiaiuris
tmveldeiureestillaqueinfligiturpfniamiudicis diffi nitinădeexéplisidic.l.j.
Ervbicuq; infamiainfligitur perfniamiudicis rõnedelictieadem rõneinfligereturex
generepene,licetno feret feret fnia.Szinciperetindexab Gabe exe
cutione.quiaquis repertus fuifferinflagranticrimine. itaq
hoceratnorozium.l.ictus.ff.co. Decollegýs illicitis.
Jomecollegiuintelligiteffereprobatuznisispecialesit approbatu.zidéinqeungs
vniuersitate agregatiõe.l.j. qua infam cpoff ff.qcuius.vniuersi.no.
Etibinoiankästsapprobata.De eria.ff.decol.illicit agitpactore
visindicu.feupuenit Naprocurator prieparticlaris pfone. vrinti.depcura.
Notaergoregle y suntprohibiterales cögregationcs apterscandaliqdpotfequico
cogregatiõehoim. qesepe tursaturrespublicacufaciantcõiuratiões.Sz'quid de ligis
seucõfederationib quefintintomunitates&prin cipes.Dicas y
suntpmiſſefifiantpncipaleaddefenfam Secussiadoffensaz
DeqpInno.i.c.cudilectadeexcef. pla.in.c.cuab
ecciazdeoffi.ordia.Bar.i.l.fi.ff.dcot.ilti. Faming Dedaroobremturpem. iris mind
Sialiquisdeditpecuniavtalterifiarnegocinperca/ luniaz.erficeftturpitudo ex
verasparre.vel fidatvens fiatnegociumpercalunia.erficeftturpitude cepartereci
pientis.vtroqscafudafactio infactiadrepetendieiol acro cui danuzdarafuitpecunia.intraanniin
druplu.p annuminfimplum.l.j.in prin.ff.decalu.experto.ti.
Jernotaoisteriloquitur qidatur vtaliquidfiatper caluniazinnegocioiudiciario
Secus fiinegocioextras iudiciario,Etideo sidarestitio.. vemeoffenderernoda
turmihiBecactiocontratitlusad repetenduzdaraGed
aufertafisco.qzillicitalucrafuntauferenda. liGeredez eo.ti.fmPau.deCas.in Bu
istiusri. Recesariserarti, decodicti,oftur.cau,quibitractatanrepererepoffitiffe
ideditquocafudistinguitvtibi.Hocveroedictii preto risprouideteiincuiuspiudiciidatiestvelicsdansnã
posfirrepetererepetitillein cui preiudiciumdatumeft. Dehisquibuspretorer
equitatefubuenit. Pretos fubuenirpreſtitutione oibuslapsisseudecep,
tis.finemeru.finecalliditate.fineetate.fiueabsentia,ve inti.qd.me.cau.dedolo.
demino. Exquibus cau.maio, *ideotex.in.l.j.ff.deinintereſti.dicit.
illetitulusnon indigetcomendationequiaseipsumoftendit. Dealiena.judi. mu.cau.fac.
Sialiquisinfraudesvtcõftituardurioreaduerfariu reminaliitranftuleritcausamutadi
iudich.tenerqua tumnoftrainterest.vtdisponittitulus dealienatiõelu
dichmutādicausafacta. IEtdebes scireqfipoffidesre
meaBabeoarrateveivendicatione.Ersidesines poffider redefinitstratecõpetere,q2
nõdaťrõnealicuiusobliga tionis et qepringebat& desinebas
possideredolosetrans ferendoreminduriore aduerfariipreroz prouidit.vefor
codirectereivendicatõis queрив претеbardeturactioin
factiqueestpsonalis cõtra tead intereſſe esperitetiãcõ
eratevrilismihireivendicarioque nõoziturex Hedicto.
Bexdolotuo.l.electio.§.fiis.ff.denova. Extrailluzin qudfactaeftalienatio
incipitcõpeteredirecta,quetrafic depsonainpfonamrõnepoſſeſſionis Etsic
habeotriare media.Ereftinelectionemea. Deactioneconfefloriaernegatoria.
Guntdueactiones quedatur proiuribusincorporat libus.vepro puiturib
confefforiases & negatorial... 1.ff.fifer.vendi.§.eque.insti.de
acr.Confessoriadakillig pretenditsehaberefuitute.Regatoriailliquinegar.Ete
notanduzq quelibetrespresumitliberaafuiturenisip
Geturferuitus.l.altius.C.defer.7 aqua.Eriazsi reussis
inquasipoffeffioneferuitutis illanonreleuatas onere probadi.glo.eftfin.in.l.ficuti.§.fiqueratur.ff.fifui.vi
di.indir..Habes.tex. fin. litis cõtestatio nointerru
pitprescriptionemlibertatis contraferuitutem. Deactioneadexhibendum. po Est
actio ad exhibendi.queestvrilis,ppterreivendica tioné,vefiatcopia vidēdiréquaquisvultperere,
agis debetdiceresignarei/desagit.vtin.l.)...7.ij.ff.ad ex bibé. Eteftpersonalis
Gecactio,licetin remscripta.l.ij. Gen §.eftautpfonalis.ff.ad exhi.
quiapoffefforepromitatur etsuntaliepersonales 5suntscripteinresquasenuerat
glo.indic.§.estaut. NodaturGecactioproreb'immor bilibusquepsepatet 3pro mobilib
.Ernotavnufun poll Dant damentuqvedeturtalis actio requiriťintereſſepecuni
ariuzextimabilerex.eftno.in.l.pent.ff.eo. fen der Deactionefamilieherrilcunde. cõidiui/
dundo.etfiniumregundorum. Eftactio familieGerciscunde. zcõidiuidūdo. finius
regundo.lzaplurib ponedesintincomvnoiudiceps
ponidit.&itadisposuirti.ff.dequi.re.ad eu.indi.ca.Et Bahvide диндойпесетакіŭestmensoreadhiberizinquibusdaz
alije, is fuitfactu edictu.ff..si mesos fal.mo.dix. Addat actionéinfactucotrailliquifalſoo
renuciauit. tenetur ener ibiglo.no.ponente misolide Fano offide doloetlataculpa
tenetur.l.j.S ofetra rõnez . Quia estlocatio etcoductio.qrpotius
operaprebekbeneficij.et idqddaturad remunerandidatur.l.). inprin.ff.eo.Et dicatibiBar.
inter aduocatiietclientulu medicietin . Gecactio.ff.eo deimpericia . Neciter
autetnegligétia inactione finiure / firmunõpõtdicilocatio
.qeiistisquiexhibitopas c talespersonas fiftūtialigarteliberalivelſcia.no
delocatio vinductio. Dereligiofis etſumptibusfunerum. Sialiquisimpendit
pterfunus crediturstraherecũ defuncto.no cũGerede.l.j.ff.de.religio.et
fump.fu.Detvi deaturHereditarius creditospropter beneficii separatio
ms.dequo.ff.inti.desepa.QueponituristomoGeius f estdebitor.decedit.Ticius
fuccedirei, Gavercreditoresна estsoluendo. Etno.ti.dereli,disponito sisepelitur topus
humannin aliquolocovolitateilliuscuius eft locus efficit
religiosus.§.religiofuz. insti.dere.din,Si autinalienotenetinferesdio
lociactisein facti,veaut toffatqd'intulir.autfoluatprecii loci.dequoin.l. hisj
ff.eo.Etfuitinterrogat quidaiuristavbi effetin.C.ti.x sepa bono.
nesciuitvidere, noestmizqacõiter rubrice fedentin sellaSziftaincluneequi
Derrubricaeft.C. de bo.aucto.indi.poffi.Ersepa.bono. Deſeparationebonor.
CreditozesSeijvesibiſatiſfiat piitpetereſepationes konozSeiyzinquibusdazalijs
casib fit.dequibusper glo.nota.l.j.ff.desepa.Etpistaimpesa loci by actiofu
neraria.l.figo.§.labeo.ff.dreligio. sump.fu.63pro alijenegocisgestis iacete
hereditatebi zlociiactione gocioųgeftoiquilla potueritgerivinsdefuncto.
Deinlitemiurando. Inactionibusinre, inBonefideiiudichsiuraturin
litéppterstumacianoreftitueris, etaffectiõeagétis.Sz
indexopõttaparecertafummaapncipiozpostojestiura
potinminoricodénavel,inactiõib.ff. dein liteiura, tu Erno,odžinlirëqenōdefertnifiilite.Etefttriplexists
iuramentusezſupinteffefingulari erextra rë.Jrezsup
comuni'ttuncdiinlitezqdestveritatis.Iteſupinteref feaffectiõis.
fictribecasibusdefert.Erdeiftisin. dic.l. inactõib in fi. cũ.l.
fegnti.vi.l.numis co.ti.&deferkeria Hiuraméra
inactiseinvesepta.+strictiiurs arbitraria, Decondictioneobcaufam.
Etfidataliquid peeraliquacamceffatrepeticiocau/ sasequuta.
l.).+perto.ff.ders.ob cau. Gabzlocipenite ria.l.fipecunia.co.ti.Sires eratoino
itegra,fecus sino omino.quiatuncnonpoffumrepeterenificonferuemte
indemnemdeeoquod fecifti,Etſciasqesido tibi ve ali
quidfacias.Sinonesinmorafaciendinonpoffamre
peteredatumpropterdefectumVeltandicausanonsub sequuta. Sed simepenitetGuius
contractuspoffumrer petereexcapitepenitētie toziketiäpscptis obisvtfiat.
Decondictioneobturpemcauſam. Etquoddaturofturpecaufazrepetitursiestexparte
recipientis.ersi veriusq;.eftpotior coditiopoffidentis.l. H.C.decodi.obtur.can.
Eriftacoditio daturetiasicau sasequatur.qdintelligepostdatione,ſecussiprius
erat impletazpofteadak.qrnorepetit.tey.ein.l.penul.co.ti.
Decondictioneindebiti. Jetsipererrores foluat aliquisindebiturepetit,ziste
estcafusin&toleraturerrorifactosprio.qetractardeda
novitando.l.j.l.fed&simepute.ff.decon.inde. Decondictionefinecaula.
Ercondictiosinecausaeftgeneralis&cocurritcuom nibus conditionib*fpecialib 7
habetlocivbinoalie.cu aliquid finecausapromittitur. Velcuzaliquid daturob
causasveraquepofteareducitad nocausaz.vrin.l.1.Ga betetialocuqn daturaliquid
obcam.depreritofalsam. Ration 11.6 FACTION Decondictioneexlege. JGiobligatio
introducta fitnoualegeneccaueturde actionc.exlegeestagendi.l.
vuica.ff.decodi.exlege.Et potexéplificariin.l.municipaliveoziatactio exstatuto.
Deeoquodcertolocodarioporter. Sites ciden Erdato q aliquissit stipulatussibi daricertolocotal
menpoteftpetere+aliolocovbipromiffosGaberforum.
nestipulatioreddaturinutilis.l.j.tpro.ff.deoq cer.lo.
Etiiftaactõearbitrariavenitintereſſevtriufq; actoris. etrei..arbitraria.ff.eo.
Etnotay actornohabzneceffefacerementioneinfua peritõe& reus deducatfuuzinteresseNotantdoc.indic.
arbitrariaLumitatamen iftammateriapertex.fin.in pe fý .l.quod
siepGesi.§.interdi.ff.eo. vbi etiaarbitrinztudi risverfaturincoraliter
abfoluendo. Etno, reperitur vnaactioqueappellaturTriricariaquecõpetitp quali
Betvedebira.texquatiqs causadebeatur.Fafficinpecus
nianuerataquillapetiturpercerticoditione.Faffitetiaz inrepropaqueno
codicitperhacactione.Sicutneccere reconditionesdaturdñoniſicotrafure. vlraptoze.vrin
1.j.er.j.ff.eo.et ibiglo.Etforte illequi induxitHacactio nefuitdeordineminozu
quiois resrecipiirpreterpecu nia.velfuitphusquicõremnebatpeсипів.
Deredhibitoriaetquantiminoris. Sialiquis ematanimalviciosuz potagereredhibito
riainfrafexmenfes, etquatimions infraannum.l.cuz sex.ff.deedi.edic.inquo
ponituriftamateria. Devluracenteûma. Licitaeftreciperevſurăceresimapro pecunia
traiecti ciapropterpericulum qdsuscipit inse creditor.itadispo nitti.ff.et.C.
denauti.feno.Erppedztraiecticiapecunia
transmarevehic.l.1.ff.eo.Etficproptpericuliexigi turvfuravltralegittimummodum.
Dedonationeintervirumetvroгem. Terdonatiointervirutvoozezestprohibita &morters
firmatur.l.donatiõis quas.C.de dona.intervizetveo, repto.ti. Adtë
intelligitintueniétetraditiõe.l.papinia nus.ff.dedona.intvi.t vy.velaligloco
traditiõisglo, GabesmirabileßmBar.in.l.y.C.dedo.cau.nonume. Плодова Detutelis.
Tutelaestmunuspublicuauctozitare+vtilitatepua
tuz.ergodaturinuit.C.dedecurio.li.y.l.nullus.Erda turetiainuito.l.ij.ff.de
rute.Requiriturtiqdsitmaior
xxv.annis.l.fi.C.delegitt.tu.§.furiosus.infti.qtes.ru. da.pof.Erest
triplextutela. Teftametaria.legittia.+da
tina.Quiadantagnatietetiacognatihodie&deficiente reftamétario etlegittio
tutoresucceditdatiuus. 7mater prefertur oibuscxcepto reftamétario.inaucte,
matri.et quie,C.quadomuli.tu, offi.fun.po. Ingevedisppupil ін. tum requiriruvrutozle
sifibeacovat Decuratoribus. ri.§.tutor.ff.de auctoritas.alias . exinteruallo
auto.tuto tita.§.itezinuiti.insti.de . remaccipit. §.interdu.infti.co.Eribihabesglo.nota.
etro nihil apposita nihil valeret.ni valz.l.obliga cura. Pupillus ti qnqs
curato Ponitcafus inquibив
Gabentitutoredatur ruroz, Callied Defatifdationetutorum.. Et curator
Necpotestdariinteftamétonisieonfirmatus.§.dan tur.infti,decura.Er dit
rutores& curatores cufideiusso ribussatisdare répupillifalua fo.alias datio
novaleret Caca Etpitcogicaptispignorib vrfatifdent.§.fi.infti.desa
tisda.tuto.Etq recipitfatifdatõez min idoneeteneracto
nesubsidiaria.§.fedu.ifti.eo.Etibividpul.gl.imatia Deexculationeecutorum.
Etexcusantinmultis.vtinto.ti d'excufa.tuto.Etno taopillequifalsis excusationib
eft excusatus noestlibe ratus.imotenetexrpedationis.§.fi.ifti.co.7ibi vidgl.
Defuſpectistutoribus. tra Etpot remouerivesuspectus qunon adminiftratbo/
nafidelicetfitfoluido.etquilibet admittiturad accusan pea thie
Depriuatisdelictis. JSūtpriuatadelictadequib in ti.depua.delic.cuti.fes
antibus.Etdicuntpriuataq2 quilibetnoagitſicuripu Blicisetpõragiciuiliter
crimialiter+datoqn agiteri papi minaliterpena
appliceturfifco.tamenquilibetnõadmit citur.vtnota.in.l.fi.ff.depziua.delic,
Defurtis. Eteft extraordinaria penaveibi.etfurtuqëprivatuz delicti eft. Est
duplex.manifeftu finitioponikin.l.j , etnomanifestu . ff. fur.Eftemcõtractatio
. 7 dif reialiene fij datur cõpleta turefa.et durat vfq ;ad .. re.l.quivas.§.
vetare.ff.defur. Necintitalidelictolocus Gaberpenitentia.l.quieamente.ff.ddefur.
Fallienisige mittatfurruzincitatus arefuper quadelinquit,Bar.
indic.l.quieamente. Detignoiniuncto.
Terdakactioindupluzptertignuiniunau.qenonpot diffolutitadisponete.Con
tabula,vriti.ff.derig.inica, Deeoquitestamentoliberelleiuffusaliquid añedita
hereditatepoftdiii mortesurripit autcorrupit,
Datactioinfactainduplűinftaanni5illuqinflue esteelib inteftamtoz
anhereditateadita alijd deHeredi catesurripitdeqin ti.ff.fido intesta.li.
effeiuffusfue. Defurtonautaru; cauponu.tabulariozur. Etozikactiofurti aduersus
nautas.caupones.ftabu larios. eft inptareagereiureciuili5fure, &prozio
exil, lo edicto nautavelcauponc. eftinduplu.l.i.§.naui
gandi.ff.fur.aduer.nautas Erindupliactioeft. Hospitarusdedit hospitivalisiam.
in manedicit damfuissefubtracta.Sifuitdatasigillata,& eodem mo do reddak.no
habetde& congrak.Siautreddikdiffigilla
rafeuapertra.eftaltercatioaliquivolutq fteturfuojul
ramento.SzBar.in.l.1.§.j.ff.fur.aduer.nau.Dulto HoccafuiudexGabearalegeprates
fupponeditorturefa miliares dom . aliosquierarindomo.Etpcedendisur
per&summatim.EtitadicitseferoobferuaffePisis.Et
Bar.in.l.j.inpn.ff.deoffi.prefer. vigi.dequo etiamper
Bar.in.l.).§.ficista.ff.depo. Defamiliaquefurtumfecir.
Quandofamiliaferuozvniusfacitfurtipõtofferrees Aimationeacfivnuslibfurtifeciffer.
+retiner fua.vrinti.ff.fifami.fur.fe.dicatur. Hocvezsieoigno cantefurtifecir, vribi.
Defurtoerincendioruinanaufragio. Etsialiquisrapueritexincendio
cuina.naufragio.te neturinfra aunuin drupli.pºanniisimplu.l.j.ff.eo, exil
Devibonosumraptorum. Wilay Etiffequivapit bonapvimtenetinquodruplu.fire
tinecmanifeftiinduplu.nisideprehendatur.l.j.ff. viso Jernota offenfo
no.rapro.Jernota olicetmifericordia clamares
clamandoSuccurritesuccurrite.tex.eftno.in
1.preroz.§.fiquisaduentu.ff.eo.Etquadruplānā toruz Sonafidesidis
eftvaptorcaditaluresuoSiveronoest guest distenekad tārunde.l.fiquis intanta.C.
vndevi, pena.§.quadruplu.infti.eo •Deextraordinarijscriminibus. Midi ngu
Sutquedapriuatadelictaexquib folücrimialesori unturacrises.teptraordiaria
na.cri.In.l.faclary . pena.vrinti,deextraordi .fut queda.est tex. . Etsialige
delictadebet sal hummones Bar, in.l.cunctos
plos.C.defum.tri.Ernotaetiaztex.i.l.fub farizdiffoluitin hepi
epihitiurisdictione.Bal.i.l.j.§.co Henticulaz.depa.iura.firman.
Defepulchraviolato. la proz Etsigeviolatsepulchzi denakeiadque lg queptinetquan
queptineatagere. datur eftad tiequividebit.finemo punirim
actiocentuzaureoz.l.iy.inprin.7.5.1.ff.desepul.vio. pretextu oeft Etifta actio
condenationefactainfamiairrogat.l.f. whalf.eo.Gepulchra . codem mozez propter
in pn.C.co.Etronedébiti.fepulturedefunctornonpit dicuntdom
defunctor.l.quifepulcra rapuitré sua prouinciarii Impediri,
&otrafeceritiureſuo puat.l.cufir.ciQuc» mala ibipofita.
C.co.Necantenouedies as obitunumeran dos poteftfierimolestia aduerfus
quelibzexdefuncrip (sonavtibi. Sipropterrimozezaliquid darur
officialireftituitue puntur.l.).ap to.ff.decocuffi. Decaccufatioeftppes
tuacõtraregulapofitaz in.l.querela,C.defal.sex.efing
Indic.l.1.6mvnumintellectum. Deconcuſſionibus pa coffe Deabigeis ſtatuta
videlicta ticitu collegiuz omittunt.non põt caf JEtquipecoraexpafcuis
velarmentissubtrahuntdis cunturabigeialiternon.vt.ff.deabigeis.
Depreuaricaroibus. cator Jetquiaduerfazprem adiuuatproditacausa.preuari
dicitur.expunikereasdiarie.l.f.ff.depuariErpo prietamé preuaricatoreft quiin
publico indicio accufar uerit.l.j.§.preuaricatorem.ff.adturpi.
ShopDereceptatoribus. Jerreceptane fcienterpunit vereceptus.l.j.ff.derecep
Defuribusbalnearis. Gicdictiquiainbalneisfuraturetextraordinēpuni
unturEtidezinfuribusnocturnis.puniunketiadiurni extraordine& mitius.de
quoibiperglo.Et Bar.in.l.fi. ff.depziua, delic.dicit& cötranocturni
furemaugetpe nal.autfacta.§.tempus.ff.depe. Deeffractoribusererpilatoribus.
JEteffractorescarceris qui euaferuntcapitepunitur Siautfugerurpernegligentiacustodi
mitiuspunii, tur.l.j.ff.deeffrac.Etfures effractores nocturnipuпій,
curgrauiusquadiurni.l.fi.ff.co. Decrimineexpilatehereditatis. Jerextra
ordinespuniüturilliquiexpilaueritheredi, Farezanteillamadiraz.
veinti.decri.eppi.here.Itemda, turactiociuilis
adrecuperanduzpoffeffionemqueeftin factum.fm.glo.in.l.j.ff.decri.expi.Here.
Decriminetellionatus. Etsialiudcrimennoestqdobticiatur.estcrimenftel,
lionatus.qd'eminpriuatis eftdedolo .incriminibus accusatio dehoccrimine.
etestpena extraordinaria qua doaliquisagitvnumetaliudsimulat. Determinomoto.
Erfialiquis enellitterminos.estpenapersonalisnon pecuniaria.l.i.ff.eo. Verum
eftop poftea fuitstatutaper Hapecuniariaad arbitriumiudicis.lagratia.ff.eodem,
Deactionibuspopularibus. Reperiunturquedampopulares actiones.qrcuilibet depolo
dant.&illepferkcui interest.vtinalbocorrupto. ff.depopu.ac.pto.in.l.figs id
qd.ff.deiuris.om.in.No datinGeredeztitalisactio.nisi lite testata.l.fi.cuglo.
ff.eo.depopu.ac.Necadmittitinfamis ad agendu.l.po pularis.ff.eo.Viotagl.fin.in1Wu.ff.eo.g
fiatikad pe nacorpaleimponendueexcriminepuato admitrittmille cui interest.63
siadpenapecuniaria,tuncġlibetdepo pulo admittit.qd'estnotabile. Et
quidicantdeplo.eft rey.fin.inauct.dequesto.§.fivero.g forenses dicunt de puan
pplo Etinmateriaestglo.fin.in.l.y.§.pent.ff.nequidin lo.pu,deop doc. in.l.
inpuiciali.§.fi.ff.deope.no.nic. Demiurys. Vionfoluffiriniuria facto,&etia
. etiaverbis.§.iniuria.in jtideiniu.Erquado sexvnainiuriapluresnascuntur der
actiones.l.j.infi.cu.l.fe.ff.deiniu..patik.inffi.co.Etin tribus casib
eftciuilisinductaalegecorneliaInaliyeé ptoria.l.pretor.ff.co.§.ferlex.inſti.co.
Ertisp tollikan Barring noprinus.vtnoglo.in.l.finon puicy.C.eo.tindic.§.f
etlex.Etfmgradūdignitatiszvitehoneftatem crescit autminuiteftimatio iniurie..atrox.infti.co.l.iniuri/
avuestimatio.ff.co.vbipglo.quofiareftimatioiniurie Etibietia8298noadid tõus
refertquo iudicat. &ad id quofactaest.Eteftcasus singlarisin
iagitvtiliactiõe vesiquisleuaueritmanucausaprurienditinopoussit. cri
in.l.Treapud labeone.§.j.ff.eo.Potestagiciuiliter minaliterpiniuria.§.in
summa.infti.eo.Ossiegitvna via.nopõrrediread alia.qzvtriq;iudiciučadvindicta.
f.proz.§.j.l.qd senat ff.co.Etsicno hz loci.ti.C.qnciui. actio.eteftlexvnica.
ibihabetqd eodétpenonpot agi vtroq;indicio.Et ipfo iure pacto nudo
tollituractio in/ nqued iuriavu.l.fi tibi.§.queda.ff.par. Queda actiõesp pactus
ipfo iuretollunt.vtiniuriavi.etiazfurti.Toffituretiam
perdiffimulatione.vtesttex.ciglo.fingulariin.§.fi.in malia
ſti.co.Etppterconditionépfonepiniuriapotimponip
namousitafaluakglo.fin.in.§.insumma.infti.co. ர und on
Delegeaquilia. Etactiolegisaquiliecoperitpdano datoid ipdestrus tionealicui
veifacta.Naficdidanumdiminutiopatri mony.l.ij.ff.deda.infec.Surripiendo aut
& no destrue donoteneturhti.factive furri.texestnota.in.l.fifuus
serui.§.vinianus fcribit fiolius.ff.ad le.aqui. Depublicisiudicis.
Publicaiudicianoinstituuntp actiões &paccufatis nes.qz
inciuilibusagitvedetur.fed iniftisveaccusatus
puniat.&ficnecinspectoprincipio/nec fine/necexercitio/ funtfilia.&deexerciriohabet
in.l.vbi.C.adle.cor.defal in.l.falfacirer. C.deaboli. Inverisq;
tn/offerëlibellus. Clibello.ff.deaccu.aucte.offerak.C.deli.cotest.Etdici
turpublica qe cuinisexiplo executio corumdatur.faflic
in.l.juis.in.C.adle.iuli.deadul Eriudiciuzdicitpublis
cuztribusmodis.Unomolargiſſime.l.interdu.ff.depu bli,iudi.Olio
molarge.vtin.§.psensinsti.desuspec.tu to
.Inhocdatregula.Omeiudiciuqdnonrefpicitoffen famcerrepfoneprinciptr.deillo
porquilibetdeplo accu fare.l.qdfenatuscon.ff.deiniu. No autpuničpenainfa amieficutcodempnat
decrimiepublicastrictefumpto. Tercioaccipitpublicustricte, vtinmaterianữa. Oino
sequitgliberpõraccusare.Geftpublicu.putaccipithic Tudlegëiuliama.Que&
crimieleſemaieftatia Crimele iuliemaieftatis.estpublici. 7iduobcasib
danaturmemoriadefuncti vein.l.poftdiui,&in.l.me/
miniffecuglo.C.ad.l.iu.maief. Ervidetex.etglo.in.§
pcontrarii.infti.deGere.queab intefta.Et nota,vyz
dictanotabileopena.l.quisquis. C.eo.non habetlocus inilfoquicomittitaliquid
ptravicariiimpatorisveno rabilitervultGali.ibi.quia estpenalis. ficpuniekquo
adseznon quo adfilios.Etidezvideturdicendiinilloà aliquid
comitritinpfonaminferiozis supгeтoprincipe,
dequoibigCy.zSali.perBal.in.l.dataoperainquin tacolii.C.qaccu rõpos.tp dogun.c.
felicis/depe,in,vi, 2ndlegemiul.deadul. turilliquihabeturin.l.quauis.C.deadul.dato
q sitpu Diphytem blicumiudicium. legiulia Nolegemcomeliamdeficcarys.
deadulte.in Jeftleycomelia& ficcarijsqueprofequiturhomicidав vltoreferro.vtin
ti.deficcarijsErdiciturficcarijaficca. quodestgenusreli/sed hicgeneralius
accipiturproquo/ cunq;telo.Ereader.l.puniuntquivenenovlsusurrisoc
ciderunt.leoz.C.demalefi. mathe.Iteminhaclegere quirikdolus.
Pin.l.comelia.ff.co. Notaqsipcosulesfa Sent liadeficcarijs.Tex. eft
nota.in.l.j.inprin. vbiperBar. ErpBar.inl.quidolo.ff.adle.iuli.devipubli.
Ethunc &vnus rex.dicit singulareBal.in.c.j.§.iniuria.depa.iura.firs iudex
man.ofalsusteftisiin caufacrimialiputaGomicidij pu ferat malaz nieturtang;
Homicida si deposuitcontrainnocentez do rec exe le.com lomalo.Alexan.in
exan.indic.l.j. reft Ndle.cor.defalus. .E cuius ſniam accusatione preferi
tenent lege Testlexcornelia defalsis/ermultis modiscomittitfal sum.
quoin.l.quid fir falsus.ff.adl.cor.de uoeftvitimusupplicii.et
1102mpublicatio.f.j.Sefi.ff.ad fal. Etinfer inlibero deportatio etoim bor
le.coz.de fal. deplo Крепый
Notayaurificespuniuntdefalſo, quifaciuntauruz etargentidemioziliga is
requiratciuitas.l.legecorne lia.inprin.vbiperBarc.ff.eo.Inciditetiamipenafal fi
illiquinōdeniciatdelicraputin veritatefueritomif
fa.veindic.l.legecoznelia.§.quidelatozevbipBar. Adlegemiuliaz
devipublicaapriuata. atc Jeftlexiulia devipublicatpriuata/inpublica eft de
portatio.inpriuataeft terciepttis BonozpublicatioDeğ
in.§.frezlexiulia.Iufti.depubli.ju. Derapruvirginum.
Etraptuspervimvirginisvelviduc.estpenacapitis, lovnica.C.derap.vir. g j corne
udlegempompeiamdeparricidis. Zexpompeiadeparricidis imponitpenaillis quipre
parauerutmortealicuiqui nīcupationeparenticonti neatur.l.j.ff.eo.Siautalijs
psonis cognatione velaffi nitate coniunctis eftpena legis coz. deſica.dequo.in.§.
aliainſti.depubli.indi.in.l.f.C.eo. Erinmateriano vide
tur&Bar.beneloquatin.l.j.in prin.ff.eo. Tldlegemjuliampeculatus.
Jestlexiulia peclatus, quedurat quinquénio etincho
aturcontraGeredes.l.peculatus.ij.er.l.fi.ff.co . Tidlegemfauiamdeplagiaris. pe
Testlexfauia&plagiarijs3dequain.l.j.in.l.eu.in.l.
§.fi.ff.eo.in.l.qm.C.eo.Inquibuslocishabeturquan dohabeatlocii.Er pena
poniturin.l.fi.C.eo. Ndlegemjuliamdeambitu. Jestlexiuliadeambitu
5bzlocuinöttuorcasibs,Tres ponuntin.l.vnica.ff.eo.Quart ponikin.l.vnica.C.co,
Ndlegemiuli.repetundarum. 「Lexiulia
repetundariestetiacrimenpublici.dequo in illoti.quado
indexperpecuniafacitaliquid.velomit tit.penaciuilis estin
quadruplum.l.j.C.co.Criminalis eftextraordinem.l.legiulia.S.Godie.ff.co .
Ndlegemjuli.deannona. Teftlexiuliadeannonaqueprouiderotraillosquifa
ciuntofannonafitcharioz.vt.ff.ad.l.iuli.deanno.l.ij . Derefiduis. Estlexiulia
deresiduis quadoaliquid fupfuitexali quaadmiftrationepublica.tipse
invſumſuuspuertit, luj.§.&quipecunia.ff.ad le.iulpecu. Peculatus eftpe
nafimpli.tinterciaprevltrasimplu.vtibi. Materiaultimavoluntatum.
Testamentuestiustasniavolutatis deeo quodquis postmortez fierivolu
voluit.l.j.ff.detesta. Etdziusta ptervle Jatum.q:noneestpfectaſniapostojnon
eftquirepresen ratdefunctus.etintelligitdemocrenaturali.nonciuili, nisiciuilioGabeateundez
effeerus que naturalis, illud
delicto.glo.i.f.1.§.exigit.ff.debo.pof.seci.tabu.Eract 6.qd rentice onem
reftandiestactusphibitonus,vtnota.in.l.fi queramus ff.detesta. Erin
quaetatepoffit quisrestari. Gaberin.l. quaetate.ff.deresta.Etfiliusfamilias
eriapatrepmitte renonpõttestari.l.quiinprate.ff.eo.Fallitin.l.ta16.§.
j.ff.dedo.cau.mor.vbid29d filiusfamilias patreconfen tientepotdonarecămortis.
ratioeft qrestpotius con/ fignificatiõi ponik.infti.co.inpn.eft venir defect
Dequo /stamus absq tractus/quipotpendere,fecus invltimavolūtate.Non chavalet
Perurgut.eius.ff.d testamenti ;delicto diffinitioni allusio noviciať . vbi
repugnat testamentu.fec non allusioni .Sisup 13toruiniurib
quehabebattpecaptiuitatis,&ficfictio adhocnonporrigit cuz deficiat cxtremuaquo/vtin.l.
facti resta . ViecHicopatur prie ficuz
retro.ff.decapti.postli.ve.Zexcorneliaofirmattesta/ menti.92fingitmortийргейвива Ногacaptiuitatis.l.le της . ab illoquierat
inprate fictiopoftliminij.qzilla hostium
Jecor.detesta.Erquinobyteftamētifactioneactiueabs Etinter
delicto/põtthiepafaffiue.l.filiusfamilias.ff.co. dictiolegisvt
hoishzimpedirereftamenti fieri. Lis cui ff.eo.Ettpereftamentiinfpicitconditio
reftiis Fallitpro prercõemerrore.l.ad restin.§.conditiöez.ff.co.iunc.l.j.C.
co.Etoptetog testamentifitfecti zpublicatuzcozătesti lici.N
bus.l.exeascriptura.ff.eo.l.fideicomiffa.§.j.ff.dele.tj. Intestamêtomilitis
solanudavolūtas sufficit.l.).ff.d Cristin mili.testa.tibiglo.nota.
qūtesteriurecõi,&iuremilitas ri.Etinmiliteceffantecausaceffateffectus.vistareglain
telligiturdecausafinali.secus eincăimpulsiua. vedzde
Calphurniamuliere.in.l.j.§.sexi.ff.depoftu. Potétia pinquaactuireputarpactu.tid
Desille adhucpoffetrestari.l.pe.ff. demilit quinoestmiles i.testa. Et
inmilitenõ Ga bet locu reguka.iussnostruz.ff.dereg.iu.l.fimiles.ff. Larus
eo.etibiprobatqd similesinftiruatvnuinvecerta, inve liquoneminez,
Gabetlocum'ius accrefcendi.ferns inpa/ gano.l.1.5. si exfundo.ff.dehere,insti,
Sec si milesin gij ſtitueret quota.l.quadi.C.co.Slimpaterbortafilijmi firis occupabatiurepeculi.l.j.
f.dcaftren.pe.Godieno. inaucte.dehereabintefta.de.§.fiigikdefunct.Etactus
restadiestfurorabilis.l.quaerate.ff.detefta.Sicutetiaz dede
vfucapioe.l.ivfucapionib . f. devfuca.Er vfuca.Etinterdi etio
factastraiuslitigarozis noptraaius legisGaberim pedireeius
reftandi.by..C.qñpus.nõest eft necef.Erpfone
noupitteftariponuntyglo.vlt.nota.in..fi.ifti.qui busnoestprus.faceretest.
Eropret instituerevelexhere darefilinalsteftamentu estipoiurenullus,insti.deex/
Gere.li. inpn.Etidé estin posthumovero/7inposthu
monovero.Leyvelfeiaintroduxitmoduzinposthumo noveroGallus ant
modiinposthumovo.l.stallus.§. ...ij.ff.deli.tposthu.Et sista olimnoprederentin
emaciparis tihodie eneceffe emācipatusinstituatvel exheredek/q8 sins
fiat/emacipatinodicutnullumtesta menti&Gitprratabulas.veinti.ff.deCo.pof.trata.
Preteritio inmaterna velmaternelineehabet pexheres
datione..mat.infti.deexhere.li. Etdebetfiliusnomia/
timexheredari/fiauteexheredavetinterceterosteftamen tunovaleret.l.j.ff.deli.t
pof.Hodieautequantiadex Geredatoesftat.§.cas.inaucte.vtcud'appel.cog.cot.vij
Dediuíñonehereditatis in.xy.uncias. Hereditas diuiditurin.vij.
vincias.§.Gereditas, insti DeGereinsti.Nisit iteftator
alicdisposuerit/veinſtitueds VNUitmeexsemiffe necpottinftituiheres ad certutpe
vel excerto tpe. B indiem incertasi fic/vt.l.quifilio.j. rifo..
intps.ff.dehere.insti.iunc.§.heres.insti.eo.Etrodiffere tie eft/q2 vbieftdies
incertus/velcoditio/qicunqs exiffet semp trafikvetro/7sempiffeviderur
decessifsctestar fer rusindiecertaquenotrahitretro/tsicvidetur deceffiffe
ptpetestatus prpeintestatus/nec reglaActuslegitris
mi.dereg.iu.habetlocuînactuteftandiqabinõnomi natur
ilequinonestsuusHerespotestinstituifub omi conditionefed
fuussolisubconditõnepoteftatina.l.fu xovin usquoginpn.ff.deHere.insti.Subcasualienpot
fiin defectumconditionisexheredetur.quia finon effet exhe fpiritu.no
estneceffeqintalicafu exheredek.gr factosuo Gocoringit/ hodie
omnegrauamésubducitdelegitria minponbus.L.dinoffi.test.Etdeset
reinstitutionis..aliud haberefilius in qscaplin,iaurte,vecideapel. cog.al's
testamentinõvalet.Invitimisvolitatib im pada meentecoditione possibilis
conditio viciatur.vtin.§.impossibilisinsri Ginftituatur dis hald lisimo
conditioneceffaria/quiasipreditdispositio turs
pis.velimpoffibilis/viciatinstitutione.vtfiiubeoquod Patremtийоссіdаs istud estturpe/etimpossibiledeiure.
imp Core Geredi.insti sinosocadasdesTitio centi.istaconditioetsinonocci давest
neceffariadeiure.quiastraria éimpoffibilis,&si /sinede ve wi . Siue
facto.sed diceret sipreceditcoditio neceffaria/ergostatimdebettan wi . de
redarus poffèt sub sitimpossibilitas pura.l.fipupillus.§. q2 sub
coditione.ff.denous.Sz Gocestideoqepreceditdispositio turpis. sinon
Devulgariſubſtitutione. oulgaris subfritutio estsedainstitutio. devulgars
quiaemagiscõis/q2aquolibet cuilibetfieripõr.Erdis cituretiamvulgaris
quiadirecta ad differentia fideico Set per
miffarie.Etfitrantiintestamento/etnoincodicillis.ni sifciret se codicillari,qe
directo substitutus admittiturp fideicomiſſuz.Cscenola.ff. ad trebel
Sccussicrederettre/ stari.qurunenesiure testamentines Biure iure codicillorum
valeret.l.j.ff.diu.codicil.Exista substitutiovulgaris.fi Gereenonerit.
comphenditduoscasus.scznoluntatis impotentie. l. cumprоропав,С.deGere.insti.Einſtitu
riinuicemsubstitutieasdem partesvidenturhabere in substitutione quas
ininstitutionehabuerunt, nisite ſtatozaliter disponat.l.fi plures.ff.
devulgari.ſubſti,lo .C.deimpub, alije.ſubſti, 1511 19 estapposita fereperire .
sic conditise testamentu que aliquo cafu non pot effer preteririi nullu.z impleri
denatura conditio /finede in impossibi . sez vitimo licet fili defici in vite
Dedinilioneſubſtitutionum. Suntquingsgenerasubstitutionu.vulgaris.pupit
lavis.exeplaris.Breuiloquaseu reciproca,&cõpendiosa. Vulgarisestduplex vna
expſſavobisnegatiuis.Oliata citaverbis affirmatiuis/vosinuicésubstituo.l.cuinte
ftaméto.§.j.ff.dere.ifti.EtGeceypiratadiraHereditate
lpoftadita.L.deimpu.zali.sub. Pupillaris subdiuidi turinterexpsfazet
racita.Expreffafitobis affirmatiuis Tacitasbisnegatiuis.vtsi vulgaritertmpupillo
subs ftituatur/92tunctacitafubintelligitur, &fubpupillari racita
vulgarisfubintelligitur.l.naGociure.inpn.ff.d vulga.erpupil.fubfti.que
aducientepubertateexpirat Terciaeftexéplarisinductaadexéplus pupillaris.tieft
fit etiamaiorib &ficpuberi differentia/921ista exéplaris вив.в pupillarie is folum pupillis.Tres est
aliadifferétia quiainexéplari ſubſtituitur certepfone.l.Gumamitat
C.deimpub.zingpupillaris iſubſriruitquicuqs. Brenі loquasubstitutioé qnduob
heredibussinftitutisdicit, vosintuice fubftituo/etsiambo pupillisuntcotinetqua
tuorsubstitutiões.Etappellatur etia reciproca.l.naGoc lure.§.j.ff.eo.Est
copendiosasubstitutio/vtqeteftatoz aliquoinstituto dixitqicunq; decefferit Titiumfubsti
tuo. sifiatamilitevaletiuredirecto qucuqs decedating fricutus.Cmilesita
Gerede...ff.der •I.ff.demili .ff.demili.testa. Nifimať crus fitinmedio quo
cafuiureefideicomiſſivaletsipubes fa decedat institutus.l.precib2.C.deimpub.
Sivofi atapagano valetiuredirecto simozik institut inerate
pupillari.fiveropoftea fipista obafuitſubſtitur fub ſtituoiffuz tuctrahiturad
fideicomiffaria.l.freuola.ff. adtrebel. Siantdire instituo/tqicunq; decefferis
tibi iffumfacioGerede nullomovalerel.his vbis.ff.dehere.
insti.Operaturpupillaris fubftitutio inpupillo exhere dato/vesialiquid obueniat
de hereditatesiue aliudeipfi pupillo.§.no soluz.infti.de
pup.substi.Errequitqdpa/ rerf fibifaciat teftamentuz aliasnovaleréttabulepupil
Lares naralestabulesuntpars ersequela reſtamētipať mi. §.liberis,
insti.eo.puberiaut filionsporest paterdi
rectesubstituere,fedperfideicomissumfic.§.fi.insti.cod Teftamentufunvalidu
rūpiturparroctationez/quasi agnationefui heredis.inf ib.insti.quib
mo.testa.infic.in inpn. Expofteriorcteftameto tolliturpmāctiasifuit fineeffer
ctu. facitreſtatozeintestati decedere.§.pofteriore.infti. sscom si in sedo
dicatse velfevalere Gatis pfectiietiasiin eo sirivecerta Heres inftitutus.ni
tre copen siapfideicomiffuz restituet.l.fide Bel.Eteeftratio.tex.in.l.j.§.fi ex
fundo.ff. Etficp arrogatione/agnatões. +1 pmuz.quocafuinstitur jepore.ff.ad deHere,
insti fcom.col pure sex. tptestamenti scon liturpmu.Erfiliopterito
testamentuzestnulluz.th equitatepualefcit sifili se abstineata bonispaternis.l.
na certa filiopreterito.ff. tide eo ist .Etsicno
curlegaraexcapreteritisis.licetolim fecus effet.aucten. Гибри Bex ure.in caufa.C.deli.pre
reftatorenatusdecefferit.Geresscript pbonerpossessio Sertan
nemfmtabulasobtinebithereditatez. l.posthumus.ff. . Etsiposthum deiniuft.cup.
ir.testa.Ersedmvs pfecturollirpmuz st incofintinstituiveniëtes ab sitprerirus
.l.hacofuftiffima C.de §.figsaut, f.deintus.rupturw.testa.Gut
thinhatvolitatequingstestesnecessary.Quiadicti est icig Supra
paterexGeredare/veffiliuinstitueredebet quas cotingit&
iniufteexheredatvelpreterit.siestaliquisde lineafeminea ideodeinofficioso
teftamétoagerepit. appellatur rela.vtinto.ti.C.de inoffi.tes.Etin fratreer
fororeBabetlocuturpibuspfonis institutis.duztinon ocal infint vrerini сŭvbialiud
remediippetit.neq;vbialiquid relictusfit. qe
tuncagikadsupplementu.l.fam.C.deinoffi.tes.§.ta aut...pe.infti.co.Etvbihz
quartānopõt agere.l.cuz tm.l.frés C.eo. Talis queritur.l.parentib .
C.eo.Ogensnoie alienosi exne ceffitateofficij faciat/no videturapprobareiudiciidefun
cti.l.fi.ff.dinoffi.tes. Et hodielegittima estterciasisunt struozfilij
velpauciores.ſiveroplures edimidia.aucte, 'tiquerela nohabz osiderak .+vino lor
qd 'est szqd eſſepot.k pater filio . ff.
noissima.C.es.EthodieſedmcomunezopinionezGaber focus iftamateriaquerele
qncausaeinſertaintestame to z noprobata,siautnonefferinſerraeffetipfoiurenut
lum.veGabetinaucte.nolicet,&in auten.exca.C.delis, pte,Fexhere.Geruus
eftneceffarius Geresdii.quoinsti turoeritGeresetliber,vt inti.C.
deneceffa.fer.Here.insti Illeautquiobtinet primülociinptateeſt ſuus&necef
vino ita eritfi fariusdeiureciuili,перовautez eiuspaterdesieriteffefuus Heres.vt tap fuminfti,
dehere.qua.erdiffe.e.tin.l.in fuis.ff.deli.expof Fidelicetpoftu.Er pellatfu
heres exartificio iuris ciuilis.diel.infuis Bentenfiliy fuiGeredesaiureprozio
beneficuiabstinedi vrin.§.fet hispmittitpretoz. infti.deHere. quali.erdif
fe.Dimes autéaliysuntextraneietiafifint d'liberis. + Ge reditassemeladitano
repudiatur.l.fics.C.dereputab fti.Gere.Succurriktnminorieius Seneficio.
7Godiesfuc curriturcuicīgs maiori volentiveibeneficioiuftiniant
dequoin.l.fcimus.C.deiu.deli.In extraneis inspicitur capacitastribus грівus.testamenti
mortis.etaditõnis mediuzautrēpus nonnocet.l.fialienu.§.inextraneis
ff.deGereinfti.Infuisno infpicittépusaditisis.qestari funtdni.dic.l.infuis.
Hereditasautnudavoluntate aditurdutamëdeclaret.l.p
Gerede.l.gerit.ff.deacqui.vel amir.he.Factoetiaquisefficitur heres.vtexercendo
act quinonpitfieri citraius & nomen heredis.vtdeclarat
Bar.indic.l.gerit.Requiriturtamé vnideneceffitate, •Geressciaten incuius
bonisgeritpro Geredetestatum velintestatumdeceffiffe.+ se
Geredeeffe.vtindic.locisDe Luretiprerozioestneceſſe agnofcere
bonoruzpoffeffione cozăiudice.l.fi.C. admitti.Etsiab actuincipias/estne
ceffariavoluntasetactus.l.potuit.L.deiu.deli. Delegatis. Legatum eftdonatio
quedaza defunctovelicta,7ab Geredeprestanda.l.legatuz.ff.dele.ij.et
insti.co.in.§.le gatum.Proquodanturtresactionesvthabekin.l.j.C coin dele.
Erideo datur actio in rampterdominii,Lati rid.ff. defur.Quod tamen
intelligiturquando legatuz eftinspecie.t resestteftatoris. siaute
ingeneretunccom petuntdue.psonalis sez&hypothecaria,incafuenſoluz cõpetit
exteftamento/etexceptio.l.qdmihi.ff. delibe.le. resalienapõrlegariafciente.
7Heres cogitredimere.aut estimationezprestare.l.cuz aliena.L.delega. §.nosolū
rantuinonnocet.vrin dic.l.cumaliena.Erdue caufelu ligan
Demrem.§.firesaliena.infti.eodé. Etinterduos collecta Earios
Gabetlocumiusaccrefcendi.fineconiunctim er .Gert madurisim fit relictuz. nisi
mortuo Nontiomib fiue wopum rius/quiatuncad heredesuuztrasmittit.l.vnica.§. his
mita.C.deradu.tol. Erhabetdeiftiscõiunctis.in.f.recon/ insti.eo
Luncti.ff.dele.iij.Mon valetlegatuzreiproprie.lproрав oftud teftatore decedat cratiue
C.defe.Etperalienationeexneceffitatefactanonreuoca turlegatumfinoadimendianimo
estfactaalienatio.!. non pit fideicomſſa.§.firem.ff.dele.ij.
Quedistinctiopositain dir.§.firem.noGaberlocuzindonatiõe.l. remlegata.ff.
deadile.Inutileestlegatuzqidebitoz legatcreditozi.si mhilplusēquain
debito/datoq habeatplures actiões. wovrest tex.iune.glo.fing.in.§.econtrario
cussialius leger.quinterest ,insti.de into.ti.ff.dedoreprcle. quia plenius
estlegatuquadedo creditoris plures reactio.propter
cõmoduzrepresentatonis.l.j.§.cuzaurē. reoshabere C.dereivyo. acti.Er quiaactio
est insolidum. etqepacta eacqm rrema tollunturinpreiudiciuzmulierisfacta.
l.j.ff.dedotepre le.Etvaleceria legatuzdorisquanoaccepitvir.dumimõ nonsitfactuz
legatumsimplr.§.fed sivozi.infti.dele/ Ja.Geresteneturdeinteritu fifuit
imora.l.cuz res.§.fi. ff.dele.j. Tenetur eriamdedolo.lata.etleuiculpa.dic.l.
cumres..sed siculpa. Depeculiolegaro. Jersiteftatoz relinquitliberatez
seruointeftamento h u agik.l.cus legata .Viisi fieret
filius.§.varije.ff.dele.ij.Etia legatuz fimulconcurrere cõiunctepfone.qe in le.
Ger eundez tuncignos Goiem teas nonvideturlegaſſepeculiu.fecusfifuitmanumiſſus
in geme tervinos.92tuncfufficit si non adimat.itadisponitticu lus.ff.dpecu.
le.Viderey. +glo.i.f.peculi.infti.delega, esponslesauren+singlares eftftatutu
rit omia bõa alicui addebitu zadcredituzteneaturEst remеdій emptornoteneaturad debitaq ematoisres fingulariter rey.eftaure
in.l.fipeculiu.ff. depecu.lega, vbipBar.quedicitmemorieomendandi zincotrari
umfacitqd fingtivoluirBar.in.l.nomen.§.filio.ff.de
lega.iij.vidipity.Comes.§.lutius.ff.dehisq in frau, credi
preditqnquisdonatquasitoti patrimoniudona dotalezettalezrem.Etvidet illadecisio
Bar.fitapproa bara.Erlegatuingeneregeneraliffimoeftinurile,nor.
glo.§.fignaliter.infti.delega.Jus optandi trasmittik
adGerede.teti.ff.deopti.le. Eti cafudiscordie res dirimi
turforte.l.fi.inpn.C.coia de leg.optionislegatu.infti delega.Etnotaqsiteftator
sua bona distribuitinter paupes eligendosytales. illenonpoteligerevnizdare fibi
omia.dc.estnotabileVar.pilluz rex.in. C.j.ff.deop tio.lega.Bar.in.l.j.in
reperitive.C.defacrofan.ecet. Et notap.l.de his.ff. detransar,predit in
lectatarioquino infpexit.tifciebatquid intestaméto cotinebat,dic.estno
ta.Bar.pilluztex.in.l.fcipfi.ff.de deoptio lega. optio.lega.Qd Addicit
memoriecomendandu.Eretin incorpalia pitlegarive Geves
teneaturcedereactiones,licetträfeatvtiles finecef fise.l.exlestato. L.d leg.Erpexactionetestatorівіdubio prefumičextincti
legatu.l.fideicomiſſa.§.firez.ff.dele, in.l.pe.§.fi.ff.deadi.le.Erroznomis no
viciatdispositio nemficostatdecorpe.l.fiinnoie.L.detesta. Deconditionibus
etdemonftrationibus. Viensfalsademonstratio neesfalfa cahabetviciare,l. demöftratio
falfa.l.citale.§.falsam.ff.deco. 7demon, Mificöditionaliterilla
cafitplata.Etcoditio firesi.mo dus pvr.caperquia.demostratofitaliquid
ostendido, idemopaturmodusad conditio hocexcepto.qrillud qu datursub
modo.ftatimperipotprestitacautionedeime plendo.l.queGeredi,§.fi.ff.decondi.
&demon.l.fitibile Gatum.ff.dele.in. Dehisquepenenominerelinquitur.
CaufaHeredis cohercendipotfierilegatunoiepene.ve in ti.C.dehis
peneno.relin.t.§.fi.insti.delega.Visite/ ſtatormanderaiurerepzoCara.etquois
volūrasdefun ctiestambulatoriavses admorte.l.iij. infi.cuz.l.se. ff.de
adi.le.Etido legatarelicta,velineadezvolūtare vlinco dicillis adimunt/et erid
transferunt,vtin.ri.ff.deadi. transfe.le.Ernofolicörrarijsverbis & alijs
quibuscun g.etiasiposteainimicus .m.z.ij.ff. co.Etsifiatineadez
volūtare,videtnō datusiinaliada emato
tum.etpofteaademptu.l.fiitafitfcripti.ff.dele.j.l.j.de His qintest.delen.Et
itellige singleqd dictueftfupraqu inimicitie supuenerit
culpalegaravy.vesingleprosak in.l.cuz.antabulis.§.j.vip Var.ff.dehis
qui.vrindig. Etaddeinsimilinotata p Bar.i.l.j.§.cuz96.ff.deasti.
In.l.miles.§.fi.ff.deadul. Delegefalcidia. Perlegëfalcidíaminuunt
legata.etfuitinueta.quia pleriq;inteftatimoziebantqzGeredes pnulloautmini
montid 18 Sar , fit Mari molucro nolebantadireHereditatäerplegëfalcidiafuitj
introducti venõ licerer legarevltradodrantéoimbono ru.fiautfiatcontrariude
singulis põtfieridesectio.idé Caris g quarteprisdetractio.7ipfo iure.l.
lineamargareraz.ff. adle.fal.In rõnelegis falcidiecõfideratquatitaspatri
monyğerattpemortis teftatoris.necaugmentünecdi minutiopoftea contingens
anteaditahereditatezlegazo rarijsnocetvl prodeft.l.qntiras.ff.eo. Sed
opterpacisti cũ Herede. qralias destituto testamēto nihilpsequeretur ντιβί.Inrõelegisfalcidiededucites
alieni.funeris im penfa. preciaferuorimanumſſon.7deresiduoquar
taparslegatoni.tfipluse legatuözsintvirespatrimo nijillud primodeducit.
pofteapatrimoniumdefalcat.ve GeeBabenkin.§.fi.insti.dele.fal. Erdu dicites
alienuz. intelligitur etia deeoqd debetheredi licet confufionefir h iij
factiindebiti.l.dffundi.ff.ad e.fall.irriti.bin tuy
neda.C.co.nifiexpssephibent.l.fi debitor.ff.eo.Elefinis Hilérelicti
detraherGeres qrraz.fialijd ad fupplerõesde reaher.l.in pritate.§.fi.ff.eo.
ErGodichzlocuFalcidiafa croiucrario.l.fi.C.deiu.deli.Vlechz locuilegarsadpias
cas.aure.file.C.adle.faf. Eridebitu folutapfacrierroze reperiť. fe fi frient,
lab erratei iurefoluar.l.error.C.co. Defenatuscofulto trebellianoet
fideicomilla JanGeresJuarurderestituedo (rijsGereditaribus. Hereditatealreri.ift&appellatfideicomiffuzvniuerfale.z
Geres the reftitutsis retiner gera hereditats.ğappellatur trebellianica.
tresiduŭreftituit, praraportiõediuidus turactiões inteos tuzad creditores.
istuzaurad lega cafolus fideicomiflari tenek.&fipesuanofufficirrener
adlegataineo qdhz vltra örta.fiautſporerestituittota Gereditare.tücoés arrões
petitfideicomissario. aduer fasen.veheroiaGururprey.glo.7 doc.in.l.y.C.adsena
rusco.crebel.in.l.j.§.fi.ff.eo.Erreftitutiofitre+$60.1. feta.ff.eo.
Necaneftdis.l.Marcellus.§.res .ff.eo. Nee
obstartex.in.l.fi..sq2.C.coia.dele.Quiaautintelligi tarfetareftitutise.aut in
rebalienatio.qaticdatreive dicatio vtilisan reftitutiõezfactă.
pfenatusco.Trebel, peffikHeresreftituere qunoffer, tücneсдатийпессор
moduremanetapdGeredez.zsiteſtavoz velingtcertare, vtpecunia
illaéfineonere.§.fije vna.istidfideicomis. Gere.Eriailleimozikab inteftato
potrogaredereftituen do.§.pterea.infti.co.Erinstatiaindich cepta.Geredem
notrasitinfideicomiffariu.tioSéneceheredicaueri.l.c fenatusco.trebel. Ervbicīgsresta
Hereditas.in.pn.ff.adsenate tornoluitſolenitertestaris
infideGerediscomittere.Her restenetiuravenofuifferelictu.vlfoluere vterex.no.in
l.fi.C.defideico.zin.§.fi.insti.co. Nofolugñaliter sed eriäſpéaliterpotrogari
Geres.7 no soluzdere priatesta rozis.f erinheredis.7corranei.13 in6vltio
cafufiardifti ctioseievelignorantie.§.qdaute. insti.de lega.l. vai ex
familia.§.fire.ff.dele.y.Põtetia rogariilleqaccepitqd reftituat.duz ti
nõrogeturinplusquaacceperit.nifire,
linquatantitasergranetinſpecie,qzrūcvidekestimaffe thmillaspez.nectalisğuatus
retinetortafalcadia.veher biturin.§.potintex.glo.insti.desing.re.pfi.relic.
Erno.qrestdañaaint itfideicomiſſfuz vlezgnale.Navle
82qnrelinquitGeredirastota.velqta.Szgnaleqūjele Jauerit.velpfideicomiffuz
reliğritoēsfuosfuos, vtois resquashz intaliloco,dequo nõloquikisteri.Szvide qd
Gabeki.l.fi.H.j.ff.delega.j.Etno. specialia relictes
noprinetnisilucru.vtno.in.l.fi Gereditate.ff.mada. Et iftd senatuscosultuloci
63qūje priafuaHereditatere Atli linquit pfideicomiſſuz.Eridé fipvialegati.kofijeferuis
trebel and§.fi.cu.l Defideicomillarys libertatibus. . adp
Ereodémõpõrrestatozrelingrelibtatefideicomissaria comill cretiaz
nõvultvēderenon extinguit.&differt. pariafutnoffe. vipliustopriovelle.l.no
dubii.§.fi.ff.delega.ij.Eteft libtusheredisnonteftatoris.nisidirectelibrassitdata.g
fuoextraneo , dy emredimiz manumitti.fitidis tur.arpetestameti.
tpsmortis.qdfuerit teftatoris,να Gabetin.§.fi.insti.desing.re.pfid.re. Ete dañainliber/
taterelicta fuoalieno. Finpecuniario legato.qeinferuo no.ff.defideico.lib. Et
sialijd relinqealicui vevēdarser Umno intelig fitdistinctio Nafr cotin
anfciuerit unvepoffitmanumitti illdaccepit juismodicu.ppel likvēdere.l.deberi.
C.defideico.lib.Et Codieéreiectasbo rīvarietas,vthaberi.l.omeobu.C.cõia.delega.Pitei
relinglegatapobapceptiua.pratiua.directa.7obligEst endañaHodieireb vlib
,qrpdirectacapiksua manu.p obliğcapiťmanualteri ,vebiin,lenqua.C.defidero.i
Icoheredi.S.cnfilie.ff.devulga.erpupil. DeCodicillis.
oligrauerit.l.paulus.l.alie Codicilli fuert inucripterillos Berovg ppter
ipotentiafcinopoteratte stari.secsipptimpotétiaiur.l.diu .codicillos.ij.ff.de
urecodi.Ereriaab itestato pit fieri,ividentGodie tes ſtamento cõfirmatiqn
reftatoz nonreceffitavolūtareil Late
la.l.fiquis.§.fi.l.abinteftato.ff.eo.Etneconfundatius. testamenti
zcodicilfozi,Gereditas nonpoteftdari, neas /
adimi.necconditioinftiruriõiapponi, necſubſtirutiofir vi.sz
pfideicomiffuz.l.Hereditate,C.decodicil.§.fi.insti, decodi.Etcuzad
instarteſtameri fintinuenti codicilli vriliactioneexreftameropetuntrelictaicodicillis,
vtno. glo.idic.§. fi.Etsiestfactadirectasubstituts.trahikad
fideicomissariaz.l.fceuola.ff.ad crebel. Ernisiptrariaco
tineatvolutateporquiscuzplurib codicillis decedere qu fecus
éinteftaméris,licusponats.C.decodilernullass linitasdesideraturnisitarum.v.reftes.l.fi.C.eo.
Defuccellionibusabinteftato. Modovidenduestdeordineillozquisuccedutabinte
staro. sedmlexij.tabu.Hereditasintestatozprimolo coprinetadfuosheredes fine
sint naturales&legittimi fiuelegittimirm excocubinanatiantematrimoniucum
quaprractueftmatrimonii,vt legittimérurfilijdeiure
cuiliiniftocafurequiriturduo.fcptura dos. f hecss lénitasdeiurecanonico
eftfublatacui ftamus.c.tata.g fi.fint le. Ernepositademu eft fuus.fiprecedens
pfona desieritesseinptateparris.§.irademu.infti,dehere.que
abintef.deferu.EtposthumiSuiGeredes für.finativins parentefuiffentinptate,
cuhabeaturpnatisqries dees paricomodoquerit.l.quiinvrero.ff.defra Bo.Deredi
rasacquitfuisipfoiure,ita o necauctoritastutoris nec curatousenccaria.Estcasus
inglicer tpemortisfilino fueritinptate.tamenſuus eft.vesireuerfus eftasGosti
busfictionepoftlimini.§.fed siabhoftib infti.quibus
mo.iuspa.po.fol.g.interdu,insti,deHere, queabintef deferunt.Efteriacafusinquo
licetfueritinpratetempe mortis.tifuusheres noneft, vesimeoriapatrisfuitda
natapostmorte, nohabersunGerede. cufisc fuccedit.ve
induobuscafibus.lesemaieftatis.vtinch.fi.ff.adle.iul maief. dequoetiain.l.
Pantonius.§.rei.ff.de acq. Here, Erdituncdamnarimemoria.qz mortuusnõ damnatur
l.pe.ff.queſen.siappel.refcin.Erdanaturmemozia 5mo
do.PronunciocontraimperiiTicinfecisse. ideo bona infifcuinferrinăper
hocmemoriadanatur. zinfamia quadaafficitur defunctus.etex
spedelictiomiffialiena tõnes factenonvalent.l.pe. L.ad leg.iu.ma.Etidemeft
etiazin crimineGerefis.c.cu sedm leges.deHere.in.vi.Et
sicifiliofitnepos.filiusalteri filypariterfuccedit. nõ
laofftanteofilifitpximioz ingradu.q2nepossubintrat
patrisloci.videdenepoteetpnepose,zinBcafunoinca pitafin stirpes
diuiditHereditas.§.cufili.insti.dehe re.queabintefta.defe.Est frienduzq
deiurecimlieman ciparus éincognitio noestsus beneficioprerozisita admittitur
vndeliberi.acsifuiffet feumanfifferinpra re.pti.C.vndelibe.zin.§.emancipati,
instideHere.jab intesdefe. Et sipostiz est emācipat tradidit sein arroga
tioné.nohabetlociiruucbeneficiiprerozis.nisi ammorte fueritemacipat
abarrogate,& deterious éditiõisema sipat adoptiuus.97nullo iureadmittit.
fee in emācipa CE dece toaparrenaturali,vein.§.min.infti.eo.Etetíadeiure prozis
fili legitrim' +naturalis inptate.eremācipatus fi firpreterit . 3ptratabulas.nisi
fitin adoptiua fami liatpemortis.qnnosuntinftituti,neqsvroptetexGere!
dati.venti.dbo.pos.co.tabu. Etinistamateriaestvnu mirabile, sipreritus
mittatedictus,institur hz tra rabulasbūficiopreteriti,necexpectatipsuzpostis
semel onficio alioz ad id bificiiadmittit.etnoncuratautpe
ratnecne.tex.eno.in.l.fip morte §.exheredati.ff.debo pof.orra.tabu.Defuncto
aliquofineliberis.qrpzimacă deban vedictueft, eftliberozinfucceffione.aucte.
infucceffione Fin L.desucele Succeduntparentessisolifuntfaluagra dusprogatiua.fiiparigradu
suntpiterfuccedit.parnis dimidiahabétib , maternis dimidia.13disparsitnues
rus.finautsupsint fris velsorozes defunctivtrimq; có/ eft ab iuncti,fuccedurcus
ascendentib'ingradib,peimis.7fa ciuntvirilesportões, vthec
oiainaucten.defuncto.7in rorpeauctético . C.ad ter.Erdudictiestdefilijs fratris
genvtroq;parereptingunteuzde cuiushereditate agit filiy fratrus
fucceduntcuparentib primisgradu.fras reisfilius&fiterciogradu sir.prefertur
fratrib defuncti infa quienvnotantuzparenteconiunctifunt. aucren.ceffan
incospeaucrenticorvi fumptaeft.L.delegit.he.Et fuitopinio inter a30.
&accursiuzdefilijsdiuerfazfrarz anfuccedatinstirpes.anincapita.Eta30or
incapitaat cursiuspinftirpes, etvidetmagtis cõiterapprobataopi
nioaccursij.Namtex.icorpe vi fumitdicta aucte.ceffan re.dicit.periaqi
funtfolisinepatruissucceduntinloci patriseozi,
filyfucceduntinlocipatrisfuitm.qutra ctaturdefucceffionepatruivelaui.fed
fitractatdefuccef fionealiorifecus.vrinaucre.poftfratresexvtroq;.C.d
legit.Gere.Etpoftfratresfratris filiosvenir quicios
funtgraduproximiores.etparesigradupariteradmir? tuntur.
Necestdifferentiaintermasculos et feminas.er fit tuncdiuifio incapita
noinstirpes.dic.aucte.postfia tres frarrusfilios. Itezqedictuseftfupraqjisirfra
tres.pariteradmittuntcus parentib?ingradu,primis, dubitaturanfraterdefuncti
excludataundefuncti Erd damtenueruntoffic.pertex.indic,aute.defuncto,vbidi
citurcuz afcendentib ingradupoimis.erpoimuseftille Paterfuccedit
quenemopredir.l.proxim.ff.dever.fig.•Dater filiopsenatusconfulturercu.er, prerGoes
faer ti.adterr cu.Eriafifitvulgo ğfirus fili.§.fi.infti. Adsenatuses, Fercu.
Vifimarerfieilluftris.l. sigillustris.C.deosрыі Sicecontrafili nõfuccedit matri
illuftriveidi.Kepel liturtimaterab Hereditatesi intraanninonpetierittu rozez
filio,vtincly.pro.illazle.ff.ad senatusco.tercu.Et filius fucceditmatri
perorficianifenatusconsul,tetiaz neporesneptesq; auie.ad filirudinesfilioz.
etetiavulgo queſitus.nisi fitextalicoituqui poffitdanari.§.finau
cre.qui.mo.na.effi.fu.Oliterfucceditmatrinõpatricus fitincertus.siaurhabetcertupatrenaturali.nontamen
fucceditcinisiinduabusviciisabintestatono exstanti Buslegittimiszaliasinnihili,
aucten.licer.E. denatu li.ct.§.discretis.inaucte, quibusmo.na.effi.fu.Spuriy
antinnihilumfuccedunt. imononpoffuntpetereapa trealimenta,dic,aucte licet,
auct.excomplexu,C, Dein xxpuy.
refnup.EtGocdeiureciuili.deequitateautecanonicase rus.c.cuz haberer.deeo
quidux.illasin ma.quapoll.per dekouladul cumpatrisfui.vt
no.in.l.fratris.C.deinoffi.testa.tno. meriprop.feruari moder.indic.aucté.poft
frés.Etqepoftfratresvtrimqs Minaminofficiofi coniunctosadmittuntilli quifunt
exvno lateretantus pariteradmittuntvedictu est. Gocintelligituri bonis a
defunctoquesitisdecuiusfucceffioneagik. sed sihaberet
aliquabonaacquisitaapatrevelexeius latere.inillisp fereturfraterco
laterepatristanticoniunctus.Ferstra .Erscom magis etia deber interris imperý
cõem teftamenti deemancipatis.ad fi.C.delegit.Here.Fiaucte.itaq.C conclusione
fili cõiadefur.Ersialiquis moziturrelicto patrevelmatreg proka Gabebat aliqua
bonaquesitaexlaterepaterno.puraas edunt aliquo
confanguineopatrisssuiquiipfuzinstituerat co
templationepatris.veleconucrfo.habebataliqua bona ec
quefitaexlaterematris.paterpreferturinillis, etmater
inaliye.CafuseftfingularissmBar.i.l.qdfcitis.§.fi. C.debo.queli.licetBal.tenuerit
contrariusp tex.indic. aucte.defuncto.quiloquitur fimpliciter, no tīrīdetad
legemallegatăpBar, cui opinio comunitertener.glo. tiisupzaalle.pгoceduntin
fratribus& filijsfratri.vtfi/ atilladistinctiode bonis paternis
etmaternis,sedinve terioribusconsanguineiononprocederet,vtinpatruo.t fam
Fantasy auunculo,quicumfintinparigraduparitersuccedit.
tipatruusnopreferturinbonispaternis.Faunculus inmaternis.fedpariteradmittitur.quiahocnonrepe
ritur expreſſuminiure.etcumfitquedamextraordina ria successio. non debet
fierinisiin casibusa iure expref fis.vtnotantmoder.indic. aucten.post fratres.
festay Dearboreconsanguinitatis. Graduseftnumeratiopersonarumfingulari.cogna
tionepiunctaruz. itogradu vna perſonadistetabalias
optimeindicas,itadeglo.in.§.hacten ,isti.degra.cog, fratris difpofitio Quanti
non illiue fubintratlo adquere / Etdeiureciuilispgenerarapfonagraduadicit.Pater
fili funtinpmogradu,cuempatrimeo.fiminvnogra du eripseparrimeoinalio.fum
Ginduob gradib.far to afcefu ad parré, õsipquendagradi. &nullusextraf uerso
primiszfratreinuenit,&nonpotinueniripmus grad alatere. Itez opponitsipiest
mihiinpmo.tego fibiinalioprimo.&fum induob .Videtur&egosum
eiinpmoitaoineode.zintmeetipmemgradufacim ad filirudinéfenestre.Maduecoline
exlaterib vnafaci untfeneftra.terciaetiaadiecta. fieraliafeneftra.itaigra
dupfonaadiectafacitgraduz. Exquofequieo filifras
trismei.eftmihiinterciogradu.etnepos fris inquarto,
*sicdesinglisErestsciendi& incõputatiõegraduŭ af
tendentuiconcordarveriqgius. & inalijsdifcordat.qede iurecanonico,duo
fratresfuntinprimogradu.Siureci uili.insedo Etnota
hancregulaintrafuerfalib?deure canonico.inlineainequali,vtquotogradu
disketremoti ozaftipite.toto distentinise,vepatruus&nepos.istisür
inlineainequali.qznep перовdescenditpervnigradu.five
rofuntinlineaequali, vefily duoz fratz, quotogradu
diftaralteraftipite.rorograduinter se Seddeiurecini
liintrafucrfabilisinlineaequalidateiftaregula.Quo togradudiftat
quisacõistipite, totojdu duplicato di ſtantinese.Inlineainequali
totfuntgradusquorfür personedemptostipite. Debonorumpoſſeſſione. Bonoz
poffeſſioestest iuspsequedi retinendiqsparri moniyqdvnicuiqzcuis
mozikfuerit.l.in.§.Conozu.ff.d bono.pof.Etfuitintroductaaproze căsuppléditemen/
dādiiusciuile.§. qr.infti.delegit.ag.fuc.Veinemaci patis agnatisfeminis,dattiqisptorbonozpoffef
fionécofirmadigratiaiusciuile veinti.ff.debono.poff. feci.ta. Davemillasillis
qrectefunt inftitutiiteftame to.7etiazabinteftatovocatfuos&agnatos.licetad
eos prineatGereditasdeinvecinili, &ideo forfecitproz vefuc cefforibusvias
ampliaret,7pretozfolusnofacit aliquez Geredez.sedloco heredis.tex.eft
ant.infti.debo.pof.Et quiſpallegat.in.§.quod vocantbonozpossessoгes , 7pmo
to.quadatliberispreritis,fiueemancipatis. aris.fivefuis.l.
maximüvicii.inpn.C.deli.pre.Erficfilius inprateha betduasvias.vnade
iureciuilipquapotdiceretestame tumnulluzvedicti estsupra.Aliadeiurepretoziopqua
dicitannullandū cufieriheres nõpossit. cõrratabulas Szexteftamero,
cumagisprrateftamentidicadeberer cuzrūparteftamenti ideo
sicdzqesinetestanitoapetere grade Panopot petitilladarinōpõr.lillud.§.fi.ff.debo.poff.Itemdat
. pmisirillaz mafcdmtabulas neming Pretozinduxit bono.pos.secu.ta.qrdonecista
ispro gmenti oibusiureseptis ५.८.४bo.pos.secu.ta.Abinteftatopmo
focosuis.zemā est factiinscriptis , alias sсдт heredibus сіратівdat бопоzūpossessioné
vndeliberi.vtin ti.vnde libe.Eteriamortuo filio emacipatodakpavērivõliberi.
cũequaratiovocetpatread hereditatefilij.venotatglo.
in.§.adhucinsti.depo.pos.Que bonozpossessiodakom nibusdescedentib .си оёвinferiozesdicant liberi.l.liber wom
Befeu rozu.ff.de gula . Goranteſta пипсирatione.l Deduplicipoſſeſſione.edictali. decretali.
Cteftnotanduqd estduplexbonoipoffeffio.edictat lis.decretalis.Edictalis eftilla
queedicto pretozismoz on rentibus aliceutis agnati ruispetebat noerat
neceffehancperere.liij.§.& fine mirruntur tépus in.l.j.ff.dediuer ver .fig
,on vir .Itez mo.ff.eo.Aliaeft decretalis. apretozevinodecernitur. Gecolim
folēniterperebat, hodiesufficitquocunq ;modi anni cognatie aly est voor
catsevellecognofcere.quet iudicialisdicipõt.qzin iudi cis presentia
agnofcat.l.pe.fi.C.quiadmitti.Et estno/ ad bonoz perendū . kandu.qgntuzad
bonozpossessionévnvirtveo.quia . ifti . dies centum tempo.prescrip tez
possessio preroz bonoz sunt iij bonoz com . poffeffionéptra dierigefionice vi
dat vtiles legittimi poffeffioné.tce liberis sedm quod עטטט + / tabulas exreſtam . . habetur pa
Habetlocuzsivaltveniread totas Gereditatépropterde fecruzcõiunctori.sed siad
quartapremsprereiuspaup rate diuitiascõiugis defuncti etiano deficientibusarg
natisvelliberis,potveniredeiureciuili, aucte,prererea, L.vnvir
vy.Sunttresbonozpossessionesquenstri Cuutdominiuinbonis Gereditarijs,sed
nudazpoffessio nem&adminiftratione,quantutamenad poflessionem
eftveruinillaquedaturey carbonianoedicto. deven, inpos.mitren.Sed illatercia
quedatgratialitis agnof cendeetiapoffeffionénontribuit, sed dutavarlicenciain
rentandiquerelaquanohabebatemaciparus exhereda rus.cufitdeiurecuuli.zipeilloiuveno
cognofcat.hodie verocognoscitidovideturqilla nofitneceffaria dequa
pglo.docto.in.l.qjuis.L.deinoffi.testa. De Carbonianoedicto. Ercarboniana
Gaberlocuzqifiliusnoestinftitutus nepexheredarus sed preteritus.inftitutusembe
sedista Culas.exheredatus querelam, preteritus vero carbonia
na.Viahocestregulareqd illidaturcarboniana cuidar cotra
tabulas.l.j.§.j.ff.decar.edic. Etin hacBo.pof.fit
probatiosummaria.tfemiplena.l.fina.C.eo. Eteftnor
tandus&illequipotadiredeiureciuili,potetiaz deiure proziopererebono.pof.eligatquaviavelit,ſieligatviaz
iurisciuilis.eritdirect Geres.fiprozis, eritvrilisViecob ftato
Siureciuiliexnuda volutatealiquis efficiaturhe res. ifflequipetitcozăiudice
bonorpossessionevidetder clavareanimifui&ficvideturadiredeiuve ciuili,vevi
deturcafus in.l.pubere.C.de in.deli. &cõiterglo, doc,
renentpreaviuzibi.7in.l.fedcupatrono.ff.debo.pos.r viaquaelegirfibipatet,&
ficno efficitur heresdeiurecis wili.qenofuit.fediureproziotm.cyquo notabiliter
turfmBal.inrub.C. quiadmitti.q sinovalzagnitio bonoziipoffeffionis.zipealiterno
adivet,decedésnotraf mittitHereditates ad heredes.Bonozpos.co.ta.tăolim
quaGodiećneceffariaemacipato.no autfuo.quipotve wireriusdicedinusluz. pceditſiemaciatus
fuitpte ſequi eftglo.fin.in.J.cxheredatos. inaucte.de Gere,&fal Goce Etficklapfuzanni
excludet. necoobftatqueeftfublata Go diediffereriaemancipatiõis
patricpoteftatis. Hoceft répup er.com Dagpulverum ritus
fuccedenduperareftaméti,&ad est autsublataquo ad
Gorallegaturglo.indic.l.fifilius.ff.demino. Decollationebonorum. pogii quantu
fitvenire deiure Godie.p.§.aliud cum caufa adfucceffioné cinili нев ди .non , alias quos intestati.vt
totaHereditaté. emācipaturepellebatexroto.Pretorau
tezemancipatuadmifitvnacufilioinptate,velpercon tratabulassifuitpreritus.
velpundeliberi, sideceffitin reftatus.ersieduplices iniuriafaciebatpretoz
filioinpo restate.primo.quiafibiauferebat dimidiaz Hereditatez.
sedo.coqueficaperfiliui inprāteipipatrifueratquefira. eteffectadesual
Sereditate, diuidebankpofteaiterveri litis a Pina olin 3.ßquefirapfilui cmacipatu
post emancipationesnon fueritpatriquesitased ipfifilio,&tuncilla habebatpro
priaetnoncõicabarcuzfratreinprate, tamenGabebat prem
corumqueerantacquisitaperfratres.apterhocad mitiganduziniuriaspredictas pretor
fecitti.decolla.ve emancipatusveniensad ſucceſſionespercontratabu. vľ
vndeliberi.teneatur ferreNam bonaquesitapostema Cuz lep envisuus duodecim
testamentuz caplim.aucte.veci emäcipar &vragnatus pos effer ipfo iure de ,
nõ tabulavu Cac So cipationéfuifiſſentqueſitapatri fecus incastréſibus.vel
quafi.l.j..neccaftrenfe.ff.decolla.60.Bequirebatergo freha
pretorduovtemancipatus conferret.Primo, & illiface retiniuriam fecus
sifilius inpotestatepetatcõtra tabu las beneficiopreteriti, quia deipso
uspotest conquericai augeaturportiofua.l.j.§.totiens.ff. decolla.bo. Toties
igiturcollationilocus eft.quoties aliquo incomodo af? fect est ish
inprateeftinteruétu emācipati, ceterisinõ est collatioceffabit. Jrereqrebaty
ambo venirent codes admitteret filii ap.cog nullis .zde iptatead coinbeg
iure.putadbop cõtratabu,velvndeliberi.sed siinstitut ushio Emb petitfim
ta.7prererirusstratabulas,non poterat infti tutuscõpellereemancipati.l.filii.§.
videam.ff.debo. pof.contra.ta.Szscenolaftatuito fufficitipmpotuiffe
venireprotra.ra.licernovenerit.&fic cogitcõicare.dquo in.l.fifilius.ff.decol.bo.
Añautfiliusinpratefuccede Batcualioipratenihilfuit tractati ppretozedecollatio
naprieloğu ne.qroiaerant acquifitapatri.+inter eosdiuidebankta bonapaterna
quediuifionodzcollatio. docollatiofitde bonis pains ipfiusfuccederis.nodebõis
Gereditarijs illa em diundunt.l.certu.L.fami.Gere Decollationedotis. Deruzqe
etiainveveterireperiebatcafusinquofiliağ estinpratehabebatpropriu.putadote,
queeratetestpa trimonuimulieri.etetiaziureveri filiainprareeratca
paydominy.actõis. obligato:6indote,tresidebatie psonain tm.odicebatdos
exiſſedepatrimonio+Geredi/ põponiusphiladelphus.ff.fa.Gerc.Exif
tatepatrissifueratab eo pfecta. l.fi.ff.decoll.do.umc.l. phus. ff.fa.Gert.Ex
sequedarq fipi decedebatintestatusrelicto filioinprate, & etiasfiliado/
tatadiuidebant hereditatespaterna equaliterinterfeet
indosremanebatfilieprecipua. actio ddote eratcõis
interpatréetfilia.pmortepatris solidaarinfilia.fic eratmelioris ditoisfemina
quamasculus.ideofupue nitdiuusPiusimpator. introduxit Hoccafu prereq tatemfuandam.ti.decolla.do.
Orinpoſleſſionelegatoru misso leufideico/ fuandozicausaeffeliceat.
Satisdariodelegarovelfideicomiſſo prestado añadis tamhereditatezprester.qn
estdubius an hereditas adeat anno.velfitaditavelno.fiautestcerriq est repudiata
velomiſſa.no recurritad hocedicei.k.j.ificuz.l.fe.ff.ve inpof.le. Evasequik
exiftentia suiGeredisnon 101confir matlegata fecus eftinllibertate
l.sciendi.ff.de. ma.teft, Ettaliscautioprestaturpheredes eriafisitlocuples.li
§.j.ff.vtle.no.caue.quesi nonprestatur.tuc legatarius mittiturinpoffeſſionezbonoz.veinti.ff.veinpos.le,
f Erdebes scire prolegatisconditonalibus.velindiez Geresaquo
relictasunttenckſatiſdarecufideiussozib de dandoaduenientedievl
conditiõe.vtinti.velega.no.ca ne.pstaketiacautio in
legatispurissisuntpetita.Ethe fatisdarededadosi fuccubit.l.j.§.j.
vsi.plae.l.ets.ff.eo. Deoperislibertorum. poterat стро conditiõesimanumissus
offenderetpatronu.qmexhac prarefu promiffioneonerantliberriin tm
videbantadhucesse serui.l.y.ff. deopeli.tunc.l.j.§.qonerade.ff.qua.ve.ac. nonda
Permittitur autstipulari operaspurezmodel miu a writerate.no
l.quionerande.ff.deoper.li. immoderate.92 cumanumittit simpliciter
Deoblequinsaliberisetlibertis.pa/ . feruos reprobat rentibus
etpatronisprestandis. in qu etiatuncvidetoneravi Guntautopemltiplicisgeneris.ſczobsequialis.que
optieope,qz non pfiftuntinofficio dalle que occupatiõe protuzdie.fed in actib
moméraneis.dequie businti.speciali.ff.deobse.pa.preft.Eriftesuntquedam
infaciendo. quedain nofaciedo .vein affurgendo.inno vocandoiniussineventa nëpronëdo
actionezfamosaz. istadebentdeiurenaturali.Fista obligatio redigiturad
preſtandineceffitatepofficii indicis.Quedafuntopere fabzules.vtartificiales.
&ifteno debentiurenaturali.ni sifuerintimposite
pmisse.l.opis.ff.co.Etſituvis sci redistinctioneoperari.vuple.glo.in.l.si
nõsorte.g.liber rus.inver.natura.ff.dec econdi.inde. Debonislibertorum.
TestsciendiopatronusGabercotrareſtamentuliber/ tibono.pof.cotrata.pquanon
rescindiëtestamentu.sed consequitintegralegerrima, queéterciaoim bonoz.ve
in.§.fed nostra.infti.defuc.liber.Licetprotrata.queda
turfilijs,totireſtamentuzrescindikqneratinstitutex k suos abufus stipulaviab
libertus . qerat in сів opera
stipulando pure sub traneus.l. fed cuz plono.ff.de bo.pof.Ethocintelligitan
deceditfineliberis.qe ficuliberisnihildebiel.inteftato ff.defu.
Flegir.Etfiliberrusfraudādo patronuzalienar, alirercuq;
alienauerit.fiueritulolucratiuo,fine onerosa fiueintvinos.fiueinviriavoluntate.refeindiealienatio
quaten cõcernitpræiudiciipatroni,valuiten meroiure etträstulirdñiuzqialienauitinterviuos,
daractiop/ fonaliscatuisianapetrapoffefforiad refcindendiraliena
tioné.Sivoinvitiavolutatenovaletipfoiure.qedebi
ruzpatronipceditlegata+fideicomiſſa. deifta materia tractatti.ff.figd
infrau.pa.fac.fit.7.C.fiinfrau.patro. alie.fac.fit.Erpdictapredit qnlibert bzin
bomevlera rentusaureos.fitonovlera.nulladebetpatronolegitti
ma.l.filibusminori.ff.in.patro.Patron infualegitri maestmelioris diriõis
quapaťinlegitriaquafili sisi debet.rõneemacipatiõis.qzreuocatvedemestalienation
nesetiaonerofasfactas intervinos,patvo norifi
liussiringenuusnofuiteirestringeda admiftratio fo noz.quomin
invitapoſſeralienare.&fi invltimavolu tate, novaletipreiudiciu legitrie
quetanāsdebita pferk legatis &fideicomiffis, isotruc habererprea ta.7Geeha
benkin.l.no vfqsadeo.ff.fiapa.je fue ma.t.l.parfiliu
ff.deinoffitesta.Jrezetiain alio.qenopotimponercope
Fasfilio.l.pe.ff.fiqsapa.fue manu.&patron ficvedi ctueft. Erfiliusprolegittianopõtreuocare
alienatiõe onerosas factasintvinos.Szlucratiuasfic.pri.C.de inofficio
dona.Szdeiurecanonico põtreuocarealiena
tionesfactasinfraudefuelegittie.dequopPau.deCaf. referentezBal.inKu. C.ſiin
fraudépatroni.ptex.in.c. Kainutius.in.c.rainaldus.detesta. Jestetia notanduz
adoptiu pupilluscuidebet qeraibonis arrogatoris potreuocareficutpionus,qzillaeidebetiurecuiufda
osi cötract &interuenitin adoptise.l. fl. ff.fiidifrau.pa, Ersilibtus
nõpsterobsega nõtnreuocatinfuitutēnifi qnno aluirpatronu.&fipreffirlibtusad
cõtumeliavel iniuriafactietiäleuëbipõtinfuitutëreuocari,&dehis omnibusestglo.nota.in.l.y.inglo.fi.C.
delib.zcomlibe. erilla rubrica delibertis teo.li.tractat qualepropterin/
gratitudine libertustei liberireuocantinterdiuinser niturezveincasibus
posirisperglo.indic.l.y. Deiureanuloyaureop denatalib?reftitued.
JQuiahabem?rubricadeiureanuloz aureozzdena ralibreftituendis.estfriendus
olimlibertinopoterat portaveanulos aнгсов.Досетпõppetebatnisiingenu
is Goibus. ciuibromanis.necpoteratportaretogas.ve
difcernereturabingenuis,vtvidem fieriinindeis.ßin fineon terdű
imperrabatabimpatorevt poffentannulosporta re.vrindic.ti.Per15
thnoefficicbankingenui.necmura/ bantstatu.&obūbzabant.vr qutuzad
huncactushaber rentp ingenuis.7 sicerat queda dispésatiovtnoobsta Dafa Sendri
Feanp redefectulibertinitatis poffentvtiannulis.inalys ergo
Gabebaturplibertis.fiautreftituebantnatalib , muta
bantstatuzetefficiebantingenui.ficutfi fuiſſentnatili beri in
oibusapoia.qriftareftitutioeratquo adomia.
cũquisnõpoffiteffeiduplicistatu.l.fipavirer.ff.delibe. ca.Eratergo
quedareintegratio vniuerfalis, tnoeratfi crusingenuus&verus.qeprincepsinhis
queconsistit iniuvensinducitfictionésedveritate. ista differeriaeft infin qua
pi eft altern cx.l.sed si hac.§.patronu.ff.deinius vocando. Delegittimis.
Etsiclegittimatus estverelegittim acfuiſſylegitime nat.
1õstatutuloõnedelegittimis.pprehenditetiazle gittimatos.qdnõeffet,
siefferficrelegittim .qd eftdicti
Bal.inl.cuxacutiffimi.C.defideico.Eridezdicendi eft пром inliberto restitutonatalibus,
Detatuliberis. Statuliberidicuntureſſeilli,quihabentdestinatălib
tateintépus,velcoditione.vriti.ff.de ſta.li. Ertal'staru liber
pterdelictipunik.vtlib.novetuus.l.ftatulib.ff. deftio.l.mozis.S.fi.ff.depe. Ad
tameintelligenisideli quissetantes effet statuliber,qetuncpuniturtanosser uus
glo.estin.l.ft.stuliberia ceteris.ff.co.desta.li. Eril ky mortisca lud
qddarstatulibercansa dirionisimplende.appellar turmortiscaufacapio.l.
&precio.ff. de emo.cau.do.laz quicquid occafionemortis alteri capit. caufa
nuncupat, vtindc.l.qutprio. vesiprecio accepto he pio resrepudiethereditate.et
illud etia ad capikalegatario, iftamortiscaufacapionerequiriturcapacitas.ti
Erin spuriononpotestrelinqui.vtestglo.fingu.in.l.qd codi tisis.ff.demos.cau.do.
Eran Hercomputetur infalcidia Heredideclaraturibiperglo. Deliberalicauſa.
Sicutiuradifponitqë libertaspreſteturqndebet p, tari,itaetiadisponit deilla
tuenda.qd fitpeamlibera lez,fiuequisinliberrate, pclamer,fiueinfuituteperať,ve
inti.ff.deli.cau. Erqn feruus estvenditusveintracerti
tpsmanumittatfuemanumiffioneefficitliber.necpot
véditosmutarevelūtate,veiti.ff.qfi.ma.adli.pue.pof. Totvideris
auditoreschariſſimi/pestisnos expellitde vniuerfitate tpeſuoopusinceptuz/deo
disponerepficia beefuntadditionesfatteperda minidoctorem.Petri quadoCompendin
hoc publiceinterpzerabatinalmavniuerfitate albiburgiesi Inrubricade
actionedirecta vtili. Toddeqdlicetvtilis actio dicaturreglariterdatiua.Boc
nopredir qnestfacta ceſſio de sensudebitorio.velapain cipio creditoz
fuitstipulatuspserp quibus cedereinга voluerit.natuncapter2sensuz debitoris&creditozis.vti
lisobligatio descenditin ceſſionarius.vtdeclaratBal.
in.l.j.C.deactio.tobli.zin.l.exlegato,C. delega, etiaz declaratibiquevtilitas
resultatexGor. Erduzallegaui rex.in.l.j.in fi.ff.deinstito.dicas qdin
cafuilloènatiua. AddeetiaqdrestituraHereditate extrebelliano,traflats
vrilibusactionibus infideicomiffarii,directeremanent apd
heredesineexpiudiptare,l.j.postin.ff.adtrebell F A 1. MOLA
Inrubricadereivendicatione. Weivendicatiopoteftintétaripera omes à tenêt.7Ha
betrestituidi facultate.l.officium.ifi.ff.derei vedi.Etduz
ibiszexprepoffefforis dicas expreconuenti. Inrubricadeactionepauliana.
Jaddepetiap alienationez bonozprecioso presumit Fraus.tex.eft
fint.in.l.fummacuroneinpn.ff. Specи. Inrubricadepeculio. ende.ag
Taddeopeculiuziniuremultiplyaccipit.glo.eftnota. inrub.ff.depecu.
peculinsolavolutatenococedit,sed Benefolavolūtateadimit.tex. eft
nota.in.l.nonstatim. ff.depecu.exquosequitor difficiliusres tranfirinpeculi
umquaaddimredeat.Addeetia&quoufq; fili velfer/ apant minuus Heritpratez
efficiturannalis.tiffeannus disponitritu.ff.quado depecu.act.eft estin potestate
estvrilis,ita anna. nrubi.deaccioneinfactumdejureiurando.
Addeqiuramentuzmultiple accipikiniure.glo.eft.no. . actio prim wain rub
depeculio te.tex. eftno.in.l.ij.inpn.ff.deiu.iura. Etaddoglo.in. .ff.de S.item
siquis postulante.insti.deactio. iu.iura ,tibié nru.actio
deoqeximitilluqiniusvocat?ē. glo.no.9 eftpperua . sed sievi Addе aстoгd3 pbares ducebatadiudiceautorita/
iuramentu teiudicis petentis.itaqpGacexéptõeznopotuitvenive adiudicium.Revo ad
suadefensioned3pbare.giflenon debebatvl'nopoteratiniusvocari.f.fipalium.§.docere
спой
l.j.et.ij.ff.co.ri. Inrubi.deactiõib? defcenditexmaleficijs.
Adderex.in.§.exmaleficiis.insti,deacti. Inrubricadecompenfatione..
Taddesinglariter& cõpensationopreditinterciapso . na.tex.eftreputat
fingu.in.l.inri.§.i.ff.decopenfa.s mihividekyalius efttex.in.l.eius.C.decõpensa.Etca/
fusinquibusnonproceditcompéfatioponunturpglo ký testis dz
nota.in.l.obnegociuz.ff.decopensa. Inrubricadeactionibusmirtis.
Inmateriaactionisfiniuregundorest pulchraglo, tglo.i.l.j.ff.f in.l.).in v.inpsons.ff.eo.etg
•ff.fami.Gircif. vule oy prescribatdiuifioninefiat.rinftisiudicis mixtis il le
de actozquialiiad iudiciipuocauit. siambopuоса! rentdirimivet
forre.l.intribus.cu.l.fe.ff.deiudi Deactionib? queidantinſolidu. queno.
Jadderey.fingu.in.linvolūtarijs,ff.deimpēsis.petia
fivolitatemuliersfintfacrevolitarieimpése.no tirepe runk.Oddeetia qualijsceffit
Bonisiacquisito poftea nopuenienisiinqutuzfacerepõr.§.fi.infti.deactiome
Inrubricadetributoliaactione. Addeononpdestvnicreditoziqd' mercessintcõpara redefuapecunia.&peuratoris.§.plane.ff.detribu,
tibi eftglo.nota.que limitathancmateriam. In rubricaquodiuſſiu.
Notaevtraq;hzloci,z mandati, &q8 iuffu.qnver/ Sadirigantad extraneu, sedqd
iuſſutmquadfilius.vel ferui.glo.eftin.l.firisi.C.mada.in.l.fi mandator, C.98
cues.J.lj.ff.qdiussu.+add tex.i.§.ifuma.ifti.qdcueo,
Inrubricadeactisenegociovgeftoy. Notaqnonfolü habetlocu hocedicti għaliquisge
ritnegociaabsentis, sed eria presentis dūmodo ignoret.
aliasscientiacupatientiainducittacitu mandaturage returmandati.glo.
estin.l.j.ff.de nego jest. Terno.pulchratey.etglo.in.l.finegocia.ff.deneg.gef.
vbienumerantur cafus inquibusgestortenet nosoluz deculpased eriamdecafu.
Inrubricadeinterdictis. Nota in interdictofaluianoſufficitfolii probarede
poffeffionedebitoris, vtnotakin.l.L.defaluia.interdi.
Efteriainterdictidemigrado.qddak inquilino tra lo
catozevepoſſitrecederecurebusfuis folutapensione.etsi recedit ex
neceffariacausans tenetadpenfionefuturite F 0 اج pozis.nifialiud
fitactiintereos.l.i.§.fipensio.ff.dem Fran.Eftinterdictus.ff.degladelegenda.
qddaturqua dofruct meicaditintuŭfundi,licitevadoadilloscof ligendos. situmтердібев.tuncrecurroadiftud
edicti. odiudexintribe diebus деветсоpedire.zinistamateria appellationeglandis.ois fructus
stinetur. vtin.l.j.ff.d amthan.lecten . Estinterdicti.ff.de disponik qdsiarbor
tuapederin edев теавдевсotibide arbozib
cedendis.in nunciarevreaadimas.fitunegligis&ego velim incide
reztumeimpedias.ticrecurro ad hoc interdicti.eftem Prohibitozi.nemihidñoeding
volenti adimere vimfar ciastudisarboris.Esteria ti.ff.deremiffionibus.inquo
disponitur qsialiquishaberiusprohibendinese inui твори tofaciasaliquod opus.etnuciauitпоийорив.sinuncia
tioremittaturtūcpoteftfacere.naestti.ff.deoperisno/ uinunciatione.quocauetur
ysialiquisedificat etegop tendo nonhabetiusedificandidebeonunciavenouuz
opus.tsispre ifpreta nunciationeprosequaturopus.deberde
ſtruiregulariteretiasiBabuiffetiusedificandi vein.l.). Peamil
zin.l.pretor.air.inpn.ff.deope.nouinucitinfaciendo ne taleznunciationez
noneftnecesseadirepretozem.qzfine
riuslicentiafieripoteft.l.j.§.nunciatio.ff.co.
Testinterdictumdesuperficiebus.culus actiodaturil liquihabersuperficiem in solo
conducto si impeditur frui.l.j.inprin.ff.defuperfi.Etsuperficiarie edes sunta
inconductosolopositefunt. etearumproprietaseft eft illi cuiuseftfolum,
quodintelligitur iuredirectoeftdomic nus.fed fuperficiariusvtilitereft dominus.
ethabervri leminvemsi ceciditapoffeffione.l.fi.ff.co.l.fuperficia/ rio.
ff.dereivendica. quod tamenintelligiturquado su, pficiariusnecvi.necclam.necpcario.poffidz.vt
idic.l.1. Jeradde& nonestsempneceffeqpsupficiealig anua pésiopreſtetur.vtqn
conftituitemptio.donatio.vellega rum.Bar.in.l.fi.ff.desupfi .Etnota goductozad
non modicitépushzactionévtilezinvefecus,inillo duxit ad modicutps.tex.egspallega,i.l.j.§.qd
it.ff.desupfi quo Testetiaz edictum de damnoinfecto.inquodisponitq
fitimetdamnideread rez.veqedomus vicinieftruins fa.potpeti
adñodomusruinoseocaucardedanoinfer/
to.Erdzdanuzinfecti,qdnondufactaeftffutuzvere mur.l.ij.ff.deda.infec.Erno.greftdañainterinterdicti
redditu.nam etedictu.Nāinterdictādz, idestinterduos
qneratquestiointerduos.7prozaliquid itereos statue Bat.tuncvocabatinterdicti.
deiftiscõponiturliber& interdictis.&quest positŭ exrvalibzi
zprerozloquikpre reptine,tuncdiceturinterdictu.qrexobisapparet intdu
osredditum.vbiverononeffet interduos redditumsed pretozexfuo
officiofacit.tuncdicituredictus, vtdeclarat Bar.in.l.j.ff.deope.no.nuncia.
InrubricadeOlufructu. fi Jaddeqditademuinterfructuarioshaberlocuiusar
crefcendi. qncõiunctim vfusfructusrelictuse Fructusrelictuseft.fecus in pn.ff.
sepatim.l.j. devfufruc.accref. nutilis effet ppzietascertismodis
extinguitvfusfructus tad adpprie tate
reuertit.l.iij.ff.devfufruc.Etintiffeq.mo.vfufruc, amit.poniturmultimodiquib
extinguitvsuffructus &bitatiofolamorrefinir.l.fibitatio.in.ff.devfuthi,
Deactionefamilie hircil.comuni diuidundo&finiumregundorum.
Jactiofiniuregundozdaturvragvis finibustermi imponatur.
fropusest.iudexdebetireadlocutocu lispropzijs
infpicereexpenſislitigantii.l.fiirruptione. §.fi.ff.fi.regi.uicgl.ibiEtacriofamilieGircifcude
fuit inducta prercoheredes volentes discedereacõionequa intcos
resHereditariediftribuerent.l.).ff.fami.hireifen. Etactiocõidiuidido
pdiuifionereri cõium,fiueressit coisensocietate.vtinterillosquipariter
emeritaliquaz rem.fineefinefocietate.vt intereosquibuseademrebar eft
legatainteftamento.l.j.t.j.ff.comu.diui. Inrubricadereligiofis.
Samiliariafepulchrasunt.quequis fibietſuefamilie conftituit.Hereditaria
quesibiheredibus suis.l.fami 11 مزاج liaria.ff.dereligio.Etnotafing.qdimpenfafunerispre
ceditomecreditu eriacuzpignore.tex.eftfingu.in.l.im/ pensa.ff.dereligio.Et no.
qnaliquisestsepultus indi uersis locis.illelocusestreligiosusin quo
écaput,qrilla estpopncipaliozhois.lcuindiuerf.eo.ti.Etis fmBar. si
interrogatreftis an illefitralistrideat of sic.qz vidit capurer
velfacieeius.fufficit, dequo pulchrepBar.in l.stigmata.C.defabzi.li.oj. Etnotaq
cõcluditq non valearſtarurigaligedebeatin fröte bullari.ptex.in.l.
siqsinmetalli.L.depc.qrfacies Hoisnondemaculari Inrubricadeſatiſdatione tutoгит. Ram rinn adde&
Gocintelligitinlegittimis tutozib qeteftamě tary
dariexingsitõneaiudice,notenetfatifdare.infti defatifda.tu.ipn. tutela
edeiureciuili.iftudtut.in. Inrubricadepriuatisdelictis.
Oddeglo.nota.inrubri.ff. depopu.acti. Etsiagitad penampecuniariam.tuuc
quiliberdepopulo admittif. lecusfiagaturad imponendazpenacorpalem.
Inrubricadefurtis. Nota emptorcuinõefttraditares. nohabetactiões
furti.tex.eftno.in.l.eu qui.in pu.ff.defur.qesuans int eftnifironeiuris psonalis.Necteneractiõefurriillequi
Intrauitanimofuradi.l.vulgaris.§.quifurti.ff.de fur tis.Etcriaillecomittitfurti
si Gabetanimualterilucră Eril dietnofibi.tex.eft no.in.l.fiqopferenduz.
ff.defur. Et lequiſuſtulieres tacenteinterralucricausa,omittitfur tum.reg.eftno.inmateria.l.falfus.§.qalieni.ff.
defur ris.Etilleocreditdim pmiffuruznõ ta.in.l.interoes.§.recte.ff.d fur.7
no.fing.tex.fm Bar. eno ibiin.l.fiquis vxozi.§.apud labeone.ff.dfur.Etno.tex.
no.in.l.cu creditoz.ff.eo.cpcreditorsubtrahens réſibipi finca
gnozată,nonteneractivefurri.Rotaeriatex.nota, quia eftglo.multavi
leguinGacmateria.i.l.fiiscur.§.cius
rei.ff.eo.Ersidomesticusfuratnontenetfurri.l.filiber,
tus.ff.co.l.refpiciendi.§.furta.ff.depспів, Inrubricadefurtonaurarum.
JDefactoviatoricauponotenet,nifires faluasfortere
repit.l.1.§.fi..l.ficut.ff.nau.cau. indic..ferui.hake tur& hofpes
nopoteftrepellereiter agentes qd intellige, onposuit fignahospicij,
&talesrenentex ösimaleficio, §.fi.infti.deobliga.ex fi delict. Excusant
etia prerma gnamititudineGospitatii.Bar.i.l.1.ff.fur.aduer.nau
Laubricaarborumfurtiumcelarum. Cõtra cedétesarbozesdatactioexillo
titu.estiduplū l.furtim.§.fi.ff.eo. &artiolegisaglie.l.j.ff.eo.+redispo
restpuniri rangilatro.l.ij.ff.eo.Etquo accipiascederein Bacmateria.eftpulcerrex.l.cedere,
ipn.ff.eo. Etvtheat lociopterofitfactiigrantedio.l.furtim.inpn.ff.eo.
Inrubricadeincendio.ruina.naufragio Vlorapillud edictuz
habetlocieriaqi,sprerincendia Velproptertrepidationeincendirapit.l.j.§.concedio
ff.eo. ficilladictio ex.denotatcăm remotam. InAubricavibonorumraptonum.
Motaoillequiestprincipalis ethomines соядипаціс feu cõgregauir.renetdedano qd ipsededit,
dedanoqu deditalius.tex.enota.in.l.ij.§.fi quis noGoies.ff.vibo
no.rap.Etdatetiaiftaactio illi quinoestdis rei rapte. l.y.§.in hac.ff.eo.
Etnota etiacyillo tex.in.§.fiquisnõ Goiesopillequiestinter coadunatos,no tenetdedamna
nisi qd deditipse. Maderoqd' dederitaly.Adestmemo riecomendandußmBar.ibiinfoгoconscientie.
Inrubricadeextraordinaryscriminibus. Terponeexemplu inilloquisollicitauitron Habere
си aliquar Ver
quamuliereenupta.et nupt ficnonperuenit nifiadасси bi.l.j.in prin.ff.co.Pone etiaexemplu
inexpendentefal fammonera.l.facculary.ff.eo.tinillisq portatmercea falsas.Eribi
efttex.multum notasi. q illequivaditani
mofurandi'tnonfuraturextraordinariepunitur, InAubricadefepulchroviolato.
Notaglo.nora.in.l.veimur.ff.defepul.viola, ſigli elij cuiestconceffafecuritas
veniendi,intelligituretiamcon ceffasecuritasrecedendi.Dota
etiaglo.reputatazsingu lavemin.l.iij.inprin.ff.eo.qquado penavenitpaplican
dafisco.etiamsi sirpecuniaria, diciscausacriminalis.
eftaliaglo.in.§.infummainſti.deintur. InAubricadeconcuſſionibus.
Torsiofficialisdicat& iussupconsuluz debeataliquem capere
&nondixitverum.&apterHunctimorem aliquid eifueritdatum.vrestglo.nota.in.l.j.ff.eo.
InAubricadeabigeis. Mora&quando aliquisfubtrahittotűgregemzil
leeftabigeus,siautefurripitvnivelalterumanimalse pius.deHocartem faciedo.eft
abigeus.l.j.§.j.ff.eo.fiaur temnonfurripitfepius furripitaialgroſſluz.vt equus
mal velbouem.estabigeus.autfurripitvnumexanimabus
paruis.tuncnoneftabigeus.l.j.§. fed quiponuz.ff.eo. loucs.ff.co.vbiperBar.
Etnotapulchzitex.indir. §.fed quipогий.ф рож? numeraturinter
bestiasminus ras.equust bos.intergrossas.qdvaletadstatuta.
Inrubricadereceptatoribus. Motaqdpuniturreceptatos nontamen eadempeпа.
vribiperglo.tBar.Ernontrados obliuioni.glo.nota. in.l.j.ff.derecepta.q ira
demipunitur receptane si fuit friens.etignorantiaprefumiturnifieffet
notorii.qdef mota.ad idez eftglo.no.in.l.fitutor.C.deperi.tuto.
Rubricadefuribusbalnearibus. Notaillumrex.in.l.). dum dicitextra ordinem.qvbis
cungsleyficdicit.intelligituriudicis officio.de quo in.l.fi
cui.ff.decondi.etdemonstra.Erperglo.in.l. cum filius ff.fi cer.peta.m.
).§.eftant.ff.deexercito.in.l.falarium ff.manda. In rubricadeeffractoribus.
Notaibiter.notabilez in.l.i.ff.eo. quandopenanoest limitatain iure,
remanetimponenda officio indicis. tenementi glie 06
Inrubricadecrimieexpilatehereditatis. NotaqreiHereditarie nõ rie
nofiefurti.l.fi.ff.eo.titleetia igrarré quafurripiteeGereditaria.ti
tenek.qzin15no atreditfcia furripietis,tex.no.ad multain.l.fi.ff.co.
Inrubricadecrimineſtellionatus. Poneexempluz no.in.l.iij.§.itéfi quis.ff.eo.qu
alige vaditinplateaz. de revenalipmittirplusdebirovralyfie
emant.reneturcriminestelfionatus.Etpuniturctiaztal licrimineillequiiurauit
aliquonon deferencevealum deciperet.rex.eftnota.m.l.fi.ff.co.
Inrubricadeterminomoto. Pena eft quinquagitaaureoz quefifco applicatur.l.
agraviainprin.ff.eo.etcuilibetdepopulo eft licitumaccu fare.vtibiperglo.
Inrubricadeiniurés. Notaq dis.rex.est no.in.l.1.§.e In aliquis
infamatdefunctu.eftiniuriaGere 1.§.ersiforte.ff.de iniu. iniu.Ernotac iuriano
firinvolente.tex.eft quisempallegat.in. l.j.§. vs adeo.ff.eo.qdenintellige qu согривпо nofrangitvel
destruir.qe tuncpot accusari.qenemoeftdis mébгогиз suoz.l.liberhomo. ff.adle.aquili.Vlorapulchai
cafum quiquotidieeuenirepõr.in.l.quicufuo.ff.eo.coſiegovo
léspruterequecorrigerepoterate pruffins teneozactio neiniuriaru.erqe animӣпõ habui.7qгдавāoperāreili
cite.Ernotaponfitiniuria alicuidecognatisevidekfie ritori cognatiõnivtpoffit
criminaliteraccufari.licersit priuatuzcrimen.tex.eftcuglo.no.in.l.ley
comelia.ff.eo. Ernota98iniuria dicitfieri corpori.ftiffis veftibus.tex.
no.in.l.fedeftqftionis.ff.eo. Notaetiatex.nota.in.l.en quinocentem.inprin.ff.eo.co
si interestreipublice+dica turveritas.noteneturaliquis actioneiniuriarī,
Inrubricaadlegemaquiliam. Jaddegd ilegeaquiliavenitetiazleuiffimaculpa.tex.
eftno.in.l.legeaglia.ff.eo.Fetiapotaccusaricriminalit, glo.estno,i,
lrespiciendi.§.delinquit. vbi Bar.ff.depe P it elij nis.Etnotaq eoipso oprobo
ealiquisveniebatcontra mecucuftello.zegoorcidieuz statim.eft,plata defenfio
mea.tex.eft nota.in.l. f 7quicunqs.inpn.ff.eo.Etfif sid dugi.antenear. eft
pulchertex.in.l.fifuus ferui.§.pculus.ff.adle.agli. Noraqdpoffuzmea
auctoritatetollereqdinmeopositi eft.tex.eft a spallegatin,
l.quéadmodus.§.precru.ff.co. Notaetiatex.no, in.l.itaqs.ff.eo.q licet hoies
conocare etcocitareotramalefactore. Dagiftervľpreceptozinobe
dientédiscipulupõtcorrigerecorrectiõemoderata.fiaur exceditmoduno renek
taĝidolosus, qanoprefumitin eo dolus.ß randiculpabilis.rex.allego nota.in.l.
fed siques 116 cuq.§.fimge.ff.eo.qdeftvez nisi exgñeinstrumentip/
sumerekdolus.vrqe pruffitferro.tex.allego nota.in.c.fi gnificafti.adfi.dehomici.
tex.pulchri in.lj.§.&ficlas ua.ff.deficca. Mota
etia&manuvacuapõtGomiadiuz ppetrari putacupugno.7calcibus.rey.habesnota.il.
active.§.occisus.ff.co. Notaetiaq nopuniturilleq in
publicapugnapeutitpugnanti,ſecussinõpugnantez velextralocipugne.cafumadduconota.in.l.
quaactio ne.§.fiquis incolluctatiõe. ff.eo. Notaetiagrilleinefcit equitareno
debetafcedereequi.tio sinescitpofteaequi retineret regere.tequus
alterifaciatdamnuz.tenekno mineculpe.rex.eftnota.in.l.ides iuris.§.
mulione.ff.eo. Nõdeber'aliquisp locipiculosuzttrafire.e. sitrafeat.im
putetursibi.tex.efttno.in.l.iréfiiobftitrix.in fi.ff. ff.eo.Do taoperegrini+adu
Basically адиенерит ідпогаrecófuetudmesloco
ruzglo.habes valdenota.in litezmela.in v.queridebe re.ff.eo.cui
sissempmemoz.qzoccurretfepiffimeillazal legare.Dotafingleolicetpami vulnus
effermortale. tisialiuspofteainterfecit.notenerprim deocciso.qano est secuга тогь ехртo vulnere.cafuzallego mirabilem in.l.irez
mela.§.celsus.ff.eo.Nota o qñ alijsvadirdoz
mitudebetextinguereigne.vl'iraaptareeq nocerenspos fit.alias
eftinculpa.trenekeyincendio subsecuto.tex.al
legosingu.in.l.fisuusferui.§.fifornicari.ff.eo.qdest lin editate
notabilecõtrainquilinos.vbietiaprobatur quistene! turdeculpacuftodis
queapposuit. Loraetiafialijsing ponarequoseuasinotammagnipondus qdferrenon
pot.texhoc equuspaffus eft aliqddetrimentuzin aliq mebro.renerimponcs.tex.habes
no.in.l.fiBuus ferun simulier.ff.eo.Et nota o fiequusculpa affefforisir
ruatinalii.punit.aliasno.veputa.qefuit ruptumfre
nu.erideonopotuitcumretinere.ter. Gabes no.in.l.quê
admodu.§.finauis.ff.eo.Etilleà deftruirveria alteri licz teneatad
ipforeftimationi, noteneturrõnelucriceffan
risqdillefeciſjersiretianofuiſſentdestructaja istudlu crumpendetnimisacafu
erfortuna.tex.allego valdeno ta.in.l.quéadmodi..idemlabeo.ff.eo. Etnotaqd licer
repeviä alaliainmeodamnidantia,tamennonpoffum occidere,fed bene
poffumexpellere. donecadmoneazdominu.tex.allego no.in.l.quint mus
tius.ff.eo.Iteznotapulchre sisecretarius reuelatsecre
tum.teneturadintereffe,tex.habes no.in.l. fiquisrefta/ menti.§.fed
&fiquis.ff.eo.Etno.casum stidianum 98 aliquispoteft deftruerealienum
nedeftruaturfuum.x ratioeft.quia hocvideturfaceremagis causadefenfiois
quaoffensionis.cafum habes noncontenendi.in.l.figs
fumo.ff.eo.Itemnotaeriam& imperitiamedici,velnes gligentiainfumi,
nonimputaturpercuffosi.tex. eft ad in.l.fiexplagis.inprin.ff.eo. Ernotafingulariter
quan doaliquiluduntadinuicem.7vnusprojciataliuma 1 terrametfrangitfibicrus'noteneturproijciens
nisistu diosefeciffet. &extranaturamludi.tex.do tibinotab.qui
ficintelligitur.in.l.ficeplagis.§.ficumpila. ff.eo.Etno
taistaspulchrostex.etmemouecommendes,quiaquan dospoffènttibi honorem facere.
Aubrica de his quideiecerunt veleffuderit. Idestdehisexquozdomo aligd
estdeiectiveleffufuz *quantiiexearedamnidati,factuueerit,ineuquiha
bitatindupluindiandar.li.inpn.ff.eo.exhocsequitur 1 pluij.
fialijsprofecitlauaturaſuppanos tuos.deberduplum tibiemendare.t tsi ex eo ictu
homoliberperiyt.estpenain Winquaginta dejcikinilluzquivaditde
noctenonpunitdeiciens.tex. est sing.in.l.hocedictu.§.labeo.ff.eo.
Etnotapulchrum aureoz.l.j.§.j.ff.eo rex.l.fi.ff.eo. prolesionealicui debet
fatisfierip medi istmedicinis. FrezdeberKaberiratiooperari quibºca .
Dotatinotabiliter riturus eftfiinurilis fact est Er si aliqd estsuspensuzqd
cadens possitnorereest statura pena.x.aureoz.quia nõ spectam vtnoceat.&
finocerepoffit.§.cui.ifti.deobliga. queex fi delic.nas.l.fi
vero.§.pictor.ff.co. Inrubricadepublicisiudicijs. Damnatus cypublicoinditio
fitinfamis, sec fipua to.nififittalecrimecuiusciuilis actioinfamet.tex.eftq
femperaffegaturin.l.infame.ff.depub.iudi. Taubricadeaccufationibus.
Veglavitermuliernõpoteftaccufare, fallitin busda cafibus
ànoiantur.l.j.etibip.glo.no.ff.de accusa.Etfili Bellus noneft
bipreptusabfoluitaccusatus ab instan/ Equity tiaindich/etiasipars
noopponat.tex.estno.in.l. libellos vii.§.etfi libelfi.ff.eo.qaiudex
pnunciabitnoneffeproce denduz prerineptitudinélibelli.Etno.vnuzmira. ille
prohibet accufareliberi.prohibeturetiaaccufarefun. tex.cftmirabilis fm
Var.in.l.feruos.ff.eo.Etnoraetiaz reglaz alibetpõt
accufarenisiaiureprohibeatur. p Soneprohibite
numerantin.l.quiaccufare.ff.eo.Etnora vnasolénezlegtemfin
Bar.in.l.fenatus.ff.deaccu.que moobidemcrimendebet condemnaripluribuslegibuв vrin illoquioccidit
filium teneturlegecorneliadeficca rijs.7.l.pompeiadeparricidio.
Hubricadecuſtodiareoum. Iftetitu.fuirfact?q accusaticuftodiunt + exhibent.Et
no.pulchra.l.j.ff.eo.q vultq accusar cuftodiakarbitrio
indics.caußinspectsaponuntinillalege. Etno.pulchra
Gin.l.figsreu.ff.eo.qponirpfectequale deberpuniriide osi quinonexhibet
reumquem.pmifit.Etno.fingu.cafum inquoaliquis puniťad
mortéendelictocomissofinedo lo.vri.f. milites.ff.eo
vefireusfugitculpacustodiecar ceris.adidez tex.in.l. adcomentarienfes.C.eo.p
quêtex, dicatBalabiesfeidezincuftodecafter.Vloraeriafinglari rerqdilleq
aufugiteffracto carcere deberpuniriacsive/ recomififferilludcrimenppterqd in
carceremiffus erat, rey.eftmultanota.in.l.incos.ff.eo.Notaeriafingu.tex.
in.l.no eftfacile.ff.co.in fi.interdit. fivnusdecusto dibus fugitciipfonacuftoditao
parciealtericustodive) manenti.Mõeftaliquisincarcere ligandus antescon
uincaturvelconfiteatur.tex.eft no.in.l.nullius.C.deex Biben.re.etpoftea
eftpmiſſuzillum ponerein cõpedibus Ermuliernodebetderineri in carcerep20debito
ciuili,au cté.hodie.C.decusto.reo . Inrubricaadlegemiuliammaſeſtatis.
JQuifintilliquiincidantincrimenGuiuslegis, pul chiedeclaratin.l...ff.eo.Et
no.fingu.glo.in.l.).inprin. violansfalu conductapncipis inciditinillazlegem,
Ernotaetii nota.tex.indic.l.j. illiquimittitnuncius velleashoftib
inciditinhancleges.Ernotaeriasing Pilligpreparantexercitifineiuffu fupious
inciduntin Fancleges.rev.estnota.in.l.lev.og.rabulavu . f.eo.Ite notaetiaq
illequidatauxilinhoftib? incidirinGanele
Jem.Etillequimutuatpecuniadaprestareauxiliui.rey, eft no.in.l.cuiusq.ff.eo.
Etconspirascotra cosquiſtat adlatuspncipisinciduntin hanclegem.tex.eftno.in.l.
quifquis.C.co.Etquomoferatſnia stramortuiincri mielefemaieftats
Gaberin.§.pptrarii,istideHere.Haß Inrubu.adllegeiuliadeadulterys. (inteft,
Dicituradulterii.quasiad alterius thozi acceffus.glo.
estin.l.interliberos.ff.deadulte.Ernota pillequasiad ulterpunitqui
fuadomiprebetveadulterinzcomittat tey.eft no.in.l.quidomu.ff.eo.quitex ,
etiaplatostatu rumfaciensmentioné dedomo.no foliintelligiturdep paia.feria
deconducta.Er nota singulariterqdeffequi טוא prestat domuad loquendumdeadulterio tenet+ipsede
adulterio.rev.eftnota.in.l. siamicis.ff.co.Etnotappul,
chairex.in.l.miles.§.mulier.ff.eo.gfamaexcusarado lo.Notaetiaemаdатогеврасrioniillicitavutenenteas
dempenaqtenentipsi facientes.tex.estno.in.l.iscuius
ope.inpn.ff.eo.Doraqdparhaberius occidendiadulte/ vuminuentuzcũfilia, di
tivtriqsoccidat.l.patri.ff.eo.
Etnotapulchzuztex.in.l.necinea.§.iusoccidendi.ff.co. gilleqpotoccideremulto
magisptumelige afficeresEr notasing.tex.in.l.qdait.§.qdair.ff.co.in maleficije
82incontinerifieriqdfit vno impetu.licerdurerp Gozas Marixa.Confeffio facta
extraiudicii estsufficiens indicins adcostura.glo.eftnota.in.l.
capiteinto.ff.eo.Erno.qd fimaritusinterficitvxoreinuentain adulteriodebetmis riozipenapuniri.tex.eftfingu.l.fiadulteriucuzincestu.
.impatores.ff.co.Etnotaa vyoznullomõpõtaccusa
remavitiretinenteamafia.necipazamafiazsad crimina
lempunitione.glo.eftno.in.l.jj.L.de adul.Retinesvro xor xor potast maritudag:
remquain adulterioinuenitpunitvtleno.fecussitan/ tumfufpicatur.tex.eft
in.l.y.C.co.Etstupratapvinino patikpena,necefficitinfamis.tex.eftno.in.l.
fediffimaz allegatfic.tollevoluntatedemedio tois ace? Totle votutate C.eo.qtex.
estindifferens.Erajuis mulieralignadultereren sipari arfiliuzpfumitlegittim.tex.estsing.
aureus.in.l.mi les.§.defuncto.ff.eo. Eridez estinnato excõcubinavetë,
raindomoopresumakfiliuscõrubinary.glo.estsingu. in.c.michael. defilijspressi.98
ti intelligesiinfimulco Gabirabar.tpGocallego tex.in.l. sivicinis.inver.domi
Gabuifti.C.denupti.Eradufteriipostquinquennii ac
cusarinonpoteft.l.adulter.L.co. Inrubricaadlegem Corneliamdefalis. Viota o
sitestisaccipit pecuniavtdicat reftimoniuz
veri.tenerpenafalsi.tex.eftno.in.l.j.inpn.ff.defal.Ersi aliquis facit testes
nõveniatad deponenditeftimor núi,inciditinGancpena.
etiateftisfiaccipiatpecunias venondicattestimonii,tex.in.l.j.§. figs.ff.eo.Mota
m jape etiaz98 sinotariusvelprocuratorinstrumentavintusp
tisonditalteri.tenerurcriminefalsitey.Habesvaldeno inillo
ta.in.l.j.§.isqui.ff.eo.p quêrey.dicas idem ruitleaserronditaduerfario
mitreris.fianttipfelegit.pu niturextra ordinezcrimine stelfionat
.Bar.in.l.quite stamentu.ff.eo.Etnotaqd estfalsuzerösifalsuz.deqin
2.1.§.fi.ff.eo. Erafifalſuz dean geno facitinftrumétus falfus&vtitureo.Trez
qn alijsseafcribitinteftamento, k.j.§.testamera.ff.eo.tincaful mi
cafu.l.)..tutores.ff.eote 7 nozpena.l.falsi.§.ordine.ff.eo.Etnota single
sinotari usfuitrostatus dequodainstrumēto ticij. deminotari
usfucceffitillitixio.potfinemerufalfi notarius confice retaleinstrumentu.
illovri.tex.allego fingu.in.l.dees. §.illud.ff. defals. fufficitem qdab initio
fuit rogat ab alio.Notaetia filiuspõtconficereinstrumentupma
ree.vthabetin.Csipatri.. cu matri.ff.co.ratioeft.ja
noestinpratematris.Etvirtabelliopõõficereinstru mentiprovroze.tex.eft
in.l.vyozi.ff.defal. Notaetiaso illequi allegatfalfas lestespunit pena
falsi.tex. eftof f allegaturin.l.fi.ff.eo. Erilladiciteffefalfa leyquenun, is
fuitfacta, velsifuitfacra eft correcta.etidezetiaeftdi
cenduinallegantedictualicui doctoris.cinöfit.defal fopotagi
ragicunliter&crimialiter.l.dam.C.defals.Etno. ofalfumno
puniëvefalsuzvbiceffardolus.rex,eftqui
sempaffectaturin.lmecexemplum.C.defalfis. Inrubricaderaptuvirginum. Jadderex.fingu.i.l.j.umin.C.derap.vir.codepzesisus
infragranticriminepõtoccidiimpune a coniunctiopso
nis.rutoribus.etcuratoribusmulieris,попойзбут InRubricaadlegempompeiadeparricidijs. Dotatex.norabilem
in.l.fifciente.ff. deparrici.co iffe
quimuruatpecuniavideturdareauxilium,&idoincidit
inlegem.etnotaibiglo.fingula. mediatores cõrractus
vfurarýtenenturitareftituerevfuras.acft ipfiaccepif sent. exquo fequitur&
nunci perquosfiunttractatus maleficiorum.debeurpuniri,etpro iftaglo,
videturesse P siem fum F10 in rit in pit ind lv(. م
teg.quemponderatBar.ibiin.l.j.§.incidit. ff.adturpi,
Inrubricaadlegemiuliampeculatus. Titalexdifponitcontraillos quiinvſusſийсõисктūt pecuniampublicam.velrem
facram.cteftpenaдерогга
Notataméqdpeculatus crime nationis committiturabeocuius periculo resnonfuit.l.
facriles . Th.S.labes.ff.eo.Officiales autez tenentur.l.iuliadeve
siduis.llege.§.legeiuli.ff.ad.l.iuli.pecu.Ertex.i.l.j.C.
coponitexempluzdeiudicibusquitemporeadministra tionisрublісавресиnias subtraxerunt.
Inrubricaadlegemiuliamde plagiarijs. Punit
venditozemtemptoremquiscientervenditvel teftama
emithominesliberum.lj.ff.co.Viotao cardinalesy fibi inuicemdonantvnum
pulchrumcantorez,noninadut inhanclegem.quianon donantvteos sualibertatepris
ient.fed qr fintliberiapud ipsum.ficutstabant apud ip/ fumdonantem. vtprobaturnotabiliterin.l.legeiulia
ff.co.vbidiciturop illequinonfacitdolo nonteneturilla lege. Notactiamo
quisubtrahithominemliberumzce
lar.diciturplagiarius.tex.eftin.l.nonstatim.§.legefa. ff.eo.etfemelquidam
fueruntcondenariiftalege, quia vnum iuuenemfubtraverant.Etnotatex.in.l.cõpan/
rez.C.co.qqlibetfocius eftequepncipalis.zido punik. Inrubricaadlegemiuliamdeambitu.
Notaglo.in.l.1.ff.co.plicer dare pecuniaspalampгo Gonore Habendo.sedclametinfecreto
nonlicet. qdtame intelligede honore sineadministratione.sed pro honoze
cumadminiftrationenullomodolicetdare.italoquitur titulus.vtiudices sinequoquo
suffra.etidez est dicendu quantumadprecesor sitlicitum palam,dequoperglo.
indicta.l.j.Etillequiinstituitnouum vectigaletiamsi
nonexegirteneturhaclege.dicta.l.j.§.is qui. Tetno, ta singulariter&
ingrediens domum iudicis studio/ feorcapter cumeofamiliaritatez vt
eifaueat.inciditin my Ganclegem.tex estsingu.iunct.glo.in.l.j.in fi.ff.co. Et
penaQui legisestcentu aureoz.cuz infamia.l.j.ff.code,
Ernoraosiestdatavacatiotrii annozu nozuofficiali.vr officiali veofu
itofficialis nonpoffiteffeantrienntustalige fuitoffi cialis
peurauitciamicisoinftatrienniuseffetofficial,
sideistapcuratiõepotcostare.nedidebetcaffari,& debet
deportarizbanwi,vtnotableprobaturin.l.j. C.eo.
Inrubricaadlegemiuliazrepetundarī. addepistaactiodatura
delictoomissoripmofficia lezpncipale.7prodelicto comissop ciussocios.l.incomi
tes.ff.eo.Etp acceperuntfocy etfamiliares.nofolu ipfirecipientes poffunt
cõueniri, vtindic.l. in comires.f etaipfeofficialispncipalis.l.j.C.eo.ti
exhibendoillum accipientezipsedebetliberari. l.ficumnexhibuiffent.ff.de publica.Etherestenetdeh9dpuenit
nonpuenitintra annutm.vttenetglo.in.l.y..ff.eo. incipitcurreretёрив quoicipit heres
effe.pallegata.l.y. Erin dic.l.ij.no. adie fingu.glo.o
licetlisdebeatterminariinfra.xy.dies...), C.vroestamciuiles.qd'illud
intelligiturqui officialisrõ ueniturinpatriain quaofficiuz
exercuit.fecusfiidomo priapueniatur. Fideo licet officialis forensis inciuitate
#tanspoffitQueniri nisitpesyndicatus.tnindomosua poteritcöueniqррегно qucunq;pгo delictiszepreſſibus
fmnaturaactionis,vtindit ly.qdeftfingula.¬a. pillud qdeftdatu, preconfuli
velpretozi continetvicinz quasireale.qdimpeditvfucapione.l.qd contra.ff.eo
Inrubu.adlegemiuliadevipublicaapuata
Notaqnolicerhaberearmauiſirõneitineris,vtvena tionis.
Hocdeiureantiquo.l.j.ff.ad.le.iuli.devi.publiz Godieautindistinctenõlicet
haberearma.vtinauten.de armis.&illazconstitutionévsuscomunisno appгobat,
deiurecodicisindistincte nõlicet armaportarenisidepn cipis licería.
l.).C.vearmoz vsu.li.xj.zin aute.dearmis falfiringladioparuo ad
incidendupane.tex. eftfingu. cumglo.inauten.dearmis.§.fi. Erno.singleotribus
modisfitiniuriamihi exiftentiidomo velincastromes l if M Cent Care пів Bli arn ud рев Gary pre not perr
elvij. Primomodo expellendo mepvim.Scdomēdādo Preliuzlicermenopoffitvincere .
Tercio mofaciēdoredi midiredo deргeдabozte
oestalia faciêtes miki nisidederismihi tantăpecunia distalege.rep.i
valdenota.in.l.iy..eadelege.ff.ad . jadhibet hoies vriftafiat,tenentur leiul.
devipubli.Sialige berataliunõestcrímépublici.ni siintribus cafib . Primus
qnappellaffset éqñaliqseffetlegat Sedus
ris.tex.Gabesnota.in.Clegeiulia.ff.adle.iulia.de TerciusquhoceffetfermGoibus
Ficiali bli.in.l.quidolo.§ turiudicibus coaduna vipur .
penul.Notaetiäqilliquiminan nota.in.l.quidolo.inpn.ff.co.tiffi neindicent ficut
dit, tenetGaclege.tex.eft ditnoievectigalii.incidutin in.l.fi.ff.co.Et
armis.dicet quiexigutevimpl hanclegez.tex.eft nota. si alijsdeicitalui Hoibus
cögregatis vispriuata.tex.eftin.l.fije iuli.devipua.Erno.duas ludevipua.cõtra
fine alique.ff.adle . legespulchгаsinti.ff.adlear creditores apropa auctoritate 06.1
resdebitoris fineauctoritate creditifui, incidutin intrant
iudicis,nādītpriuariiure Bende Etnotaoparcrimen lcrimen.C.ad
illazlege.in.l.penul.fi.eo.ti . eft rapetrapinareceptare.tex.in leiuli. devi.publi.machine
Inrubri.adlegemjuliamdeannona. in Notaſpéalescafuz inquofuuspõtaccusaredimidi
caturfraudaffeannonapublica.l.j. ff.co. +penapunit.
in.l.annona.ff.deextraordia.crimi.Etno.profulesciui ratūpoffuntftatuereiuftum
preciifrumento.fer sivel lentstatuereiniuftuzprecius.l.fi.vbipBar.ff.eo.
Inrubri.adlegemjuliamvifcellam. Sifuusvellibertus adpublicoshonozestacitaveris
tatepmotuséinciditinlegeiuliavifcellaz nisilibrus im
petrafferiusannulozaureoz.l.j.C.adle.iuli.vifcel . Ho diesnonpreditinliberro.p
rex.in aucte.vtlib.decere.S. 1.71o.glo.indic.l.j.hui legseratpia
extraordiariapā Inrubri.adturpilianu. (litaredelicti. Hicponitur&tribus
modisdetegituraccufatozuzte mij meviras/autemcaluniantur/autpuaricant/autterst
uerfant. Caluniariestfalfa crimina ſcieter intendere.f. j.in prin.ff.ad turpis
penacaliniatoruseft filirudo sup plicyinhis quehabërpenaordiarias/inhisvero
qGaber penaextraordinariazest penap motuiudicisglo.eftin
dic.lj.zregliquinoplatpfumecaluniarith talispre fumptionoeftpresumptioiuris
deiure, sicpot,pbari contrarii.venotabiliter.pbat in.l.j.. caluniatonb.ff.
eo.Preuaricator estilled coffuditcu reo.l.j.§.puaricato
re.ff.eo.tpunitextraordine.l.j.ff.depuarica.Illeaurez rergiuersatquidefiftir af
accufationefineobolitisetin cidiriturpiliani.l.1.§.fiquisaut.ff.
adturpil&depena Gabet.l.ij.infi.ff.depuarica.in.l.quicrime.C. quiaccu
sa.nopos.Erdeabolitioeopfittriplex.eftpulcherrex.cuz duobusfegntib.i.l.
abolirio.ff.adturpil.Dota oactio
neiniuriavupõtquenirigperameciuiliteregitcalunio/ se.glo.
Habesnotabilesi.l.figsrepetere.§.i.ff.adturpil. proquotex.in.l.itez apud
labeone.§.figonodebitozem. ff.deiniur. Rotasinguleof statutiidifponesdecarcera
tisrelavandis,nonporrigiturad carceratos decrimine
falfi.cafumBabesfingulare.in.l.lucius.ff.adturpilia.
Etfacitrex.in.l.fallaciter.in fi.C.deabolitio.vbiicrimi
nefalfinoGabetlocumabolitioetiam& partiivolunta tetinmateriaabolitionis
illeeftpulcherrim tex. Aubricaderequirendisreis. italie Quiareus
quadosestcontumay,ideo factuseftille ruulus/qualitercõtraillumprocedatur.qr
bona descri Gunturinfifcum. pofteasibiGocnotificatur. sivene ritinfra
annibonarecuperat. postannuvopdit bona. nontipropfessohaberdedelicto.&ipo
veniente sedebe bitdelictuexaminari,vt haberin illoti.derequire, reis,
*iftasuntveradeiurecõi. s exformastatutoz cintatu /contumaxhabeturpro confesso/zposteadecrimie
nonauditur.Bar.in.l.1.ff.eo. Rubrica dequeſtionibus. Ci nir dir me D peru bata Mor werer diciu fi.C Bab p rellic Магик Nelice in quar deni
ff.co kgati Quiareusquadochestpresens.ideoinhoctituloponi turõliterprocedit
contrareiad criminis examinationé. erquid
contineatappellarõnequestionis.eftrex.nora.in litez apud
labcone.§.qftioni.ff.deiniuri.vbidetormen tatcozpozisdolozead eruendu
veritate.eribiglo.nota. dicitidem.quandoaliquis poniturincarceremvenoco
medatdonecdicarid dequoqueritur.Ernonestincipien
dumatorturanisiprecedantindicia.reg.eftin.l.j.inpn. ff.eo.tibinotabiliter
diciturog debet incipiasuspectiffis mo.tsiomnessuntequalitersuspects, debemus
incipere adebiliori.l.vnius.in prin.ff.eo.Etnota singulariter quandoreushabet
aliquaindiciapro se, debenteffemas gisgrauiacontra feiraqepreponderent
antespoffitper calisat ueniriad rozturam.tex.eftelegans.l.j..ad questionem.
ff.eo.quod eft notabilefmBar,ibu.Viecstaturcofeſſio nifacteintormentisnisiinea
posteaperfeuerer..l.j.§. di uusfeuerus. isinotatur.ff.eo.Sed quid siindextorsit
aliqueitao mortuuse/anrencatur,etiniftamateriaest
cr.notabiliffimus.in.l.questionis.ff.co.etconclusio eft siiudex exceffitmoduz
confuettum.ermoduzquidebe batadhiberi fmqualitatepersonetenetur.Etnoraq115
perueniturad torturamnisiinfubfidiuquādoaliterve ritashaberinonpoteft.tex.eft
nota.in.l.edictum.ff.co. Notaq exconfeffionefactaintomentis nonprecedenti
busindicijs, nondamnaturaliquis etiamsiinca perser weret.glo.allego
singula.in.l.penul.ff.eo.Etnota pin/ dicium debet
probariperduostestce.glo.eftfingu.in.l. ww fi.C.fami.Gircifcu.fed vnus
reftisfacitindicum.glofam Gabessingu.in.l.in.C. ad leiuli.maiesta.quetamenin
telligitur quando eftint Fintegreopinionis. Aubricadepenis. Postmaleficii
inuenti.ponieifteritulusqualiterpre
daturcõtrareŭadpeneimpositiões.Erpenaestdelictivl delicrozsatisfacrio.
alegevlmiſtes legs imponik.glo . eft in rubrica.
ff.depenis.Erno.pulchra1.1.ff.eo.pal legatur&inimponendis penistépus
delicti,notempus fententieinspicitur.quelesintelligiturquadomuratue cöditis
&tpedelictinulla fuberatspes muratõis,tonon potfoluerein ereluitin
corpus.l.j..gialiter.ff.depenis Erlicerdicatqeõlibetcorpalispenaeft
grauiorquatiq pecuniaria.l.inferuor.ff.depe. hocnoproceditinperso nisvilib
.venotabiliterpharurin.l.Heeope.ff.dope.lib. Nonfirexecutioad
mortedemulierepregnate,necdeea tortura Gaberidebet,
rex.eftnota.in.l.pregnantis. ff. de pe,Sialiquis estdänat
admorte7fugit,peccat.veno ta.probat.in.l.relegari.ff.depe. fic ibi
esttex.popi.thes logoz.Notapulchra cautelaad differendamortealicu ius.
cõpareataliqs dicens q exercuit negociafua, to
vulthabereredditionerōnis.tex.est nota.in.l.j.C.dево, dana.Etnotaetia
oillequirūpirconfinia,debz staredu supest.tex.enora.i.l.aur
plicatorpe.7duplicatillud qd põtingrere defen
damni.§.qfquis.ff.depe.Notapulchai fiore refus officio Nonesp
reoneminedefendere. Et no.fingu.tex.in.l.fine pfinito.ff.eo.psialijsdanatur
adtépussimple,intelli FiturdedecênioEr no.pqnalige est copulfusdeciuita Tempter
proditione, verundsfuntinsigniafuaineius Bo nozemdebetdestrui.cafuz habessingu.
incl.co.ff.eod. põrabfoluie Nota&fipoftfniaz diffinitiua
apparetdeinnocêtiarei, foluiexgraspeciali.tex.eftnota.in.l.diuifratres
ff.eo.tibidixitBar.nunājtradasobliuioni Gac.l.No, taq
fialiquisfacittumultuzinpploplafciuta,punires
ordinequiponitin.l.capitalui..folet.ff.eo. Sed vbiali
quisfacirtumultuexpropofiro acclamadofortireropmo
tianturilliquiregut,tuncGaberlocutitulus.C.desedi clo. qe debz
mori.Etno,singleopſicur holesnobiles exco suetudinens
fufpēdunt,necpaciuntiftasviles penas. idez estdealijspplarib
diuitibus+Goneftioribus.tex.eft
fingu.in.l.capiralius.§.feruicefi.ff.eo.vbipBar.Mota fingu.tex.in.l.ad
beftias.ff. depe.pillequiestin aliquo artificioexcellensnodebet puniripena
mortis ſieffervti lisreipublice.nifipmo cosulaturprinceps, 72iffuztex d p Tev
Pehi 16 cell inde eisp fm 1.§ . re my
repe peri inl duc elix. quidasprinceps initalialiberauit vnimagni artifice,
Notaograui punitdelicruqdfitcupecuniaquaz sine pecunia.rex.eftnota.in.l.cicero.ff.depenis.Notaduas
legesaspallegant.in.l.fipreses.in.l.interptatione.ff.de pe.qdebem intelligere
legesapponētes penasindubio inbenignioreprez.Notaqdeiureciuilinõdeberaliquis
damnariadpретийcarcere.l.incredibile.L.depeis/zsen
tentianovaleretqriudexnonpõtimponerepenasinfoli
tasdeiure.vinspoffermadarepaliosdeturriprecipite turvelq balistet.92certepene
suntalure inducteaqui вивіндехпорогдuertere.l. mozis..i.ff.eo.Bal.in.di.k
incredibile.Notaoo fuia lata finerpisprefinitiõeestppe/
tuatex.eftquispallegat.in.l.fuus.C.depe.zido sicinis tasdanakadmurozdestructiõesdebetppetuomaneresi
nemuris.Notaoq spterdelictinemo est signādusinfro 0 re. nodeberfacies hois ad
silitudinediformata fedari. tex.Habes nota.in.l.figs.L. depenis.Etnotaqvoiprin
reps refcribit aliqd ptrasolitimodu,no eststatimobte peranduzrefcripto.seddebet
iudexdifferre.tex.Habesval desingu.in.l.fivindicari.C.depenis.
Aubricadeapellationibus. Suitintroducta appellatio qzvsus ei estfrequés&nes
ceffarius.&causaneceffitatis apparet.92p indiceappella tionis
corrigitimperitia, velinigtas iudicantis.liceton cotrarum pringat.l. j.inpn.ff.
deappel.Notao licetca fircomissapſulendadepsensupartius, tnafentétialata
Emdictupsiliuipõtappellari.tex. est nota. ibiBar.in.l.
1.§.qsitu.ff.deappel.Nota e qliberpõtappellarep eoqui duciturad
fuppliciu.rey.eftnota.in.l.no tm.ff. deappel. etibidtBar.essenotandu pillis
ducuntadsuppliciuzz indexfacit sibiclaudios qnopoffintloquivtquilibetp
eispossitappellare.Ernotaqpter metus iudicissufficit appellatiointerponat
cozăviciniszhonestispersonis Tey.eftinl.cuz quida.ff.eo.dehocest
factarubrica.C. Dehisapmetuiudicisnopuocavit.Dorapulchruztex.
in.l.cöstitutões.ff. deappel,vbiponunttrescafusinqui 9 bto
busnonlicetappellare, &videintitulo.C. quopappelfa.
norecipiant.aſniaiquaeftexpſſus erroriuris.noeftne ceffariaappellatio,
quefttippoiurenulla.l. Pa.l.ficopsſuz.ff.de
appel.l.ij.C.qñpuo.noeeftnecef.Norap repusappellatio nis interponede
eftvtilequo ad fuiinitii, prinun qадр ceffum.l.j..dies.ff.qnappelfit, Ernotao ab interlocu
tozia ğinferrgrauame.qö nopõrp appellatiöezadiffini tinarepari.poteft
appellari.tex.eftquifemper allegatur in.l.ij.ff. deappel.recipiendis. Aubrica
ilnouariappellationependente. Intelligehancrubricaqoiaquependèreprincipalim
dicio poteratperi pendete appellativepitetiapeti dz nilnouarizë,veru eftin
hisapendereprincipaliiudicio fieri non poterant.l.poftj.§.imparoz.ff.
vtlegato.no, Fauca.Erintelligepindiceza quoeftappellatuz. qreaus
Rubricaadimunicipales. (officiuscoquiefcit, Motaoquattuorfuntgeneracognitioni
fezderepe, cuniarisonousus.l.cognitioni
cuniaria.autdeeftimatioe.autdecrimiecapitali.aurde fidevarie extra
mdina.cog.Erqrdetrib dicri eft.feqturvideredequar to.veri qa
predictaindicuntciuibus & incolis. idoponi rurritul.ff.admunicipales &
d'incolis. Erqualitalige fiatmuniceps alicui ciuitatisvel municipi.pulchrede
claratiurifcofult.in.l.j.ff.eo.Eteftnotaduzpillidicun гидрлетипісарев.quifunt
receptinoSiscuzinciuitate vefaciantnobifcuzmunera.fimuerispricipes.licslar ste
aliter accipiatveibi.Ernota o filiusfequikoriginepa rrisquantu
adciuitate,noautdomiciliumpris.tex.eftq fempallegatin.l.affumptio.§.fili.ff.co.
Etno.pulchai tex.in.l.municipes.ff.eo.qrest vrilis ad multa.vefciam
quifintcitandi,velquibus eft facienda protestatio.qua
dociuitasécitāda.Erno.finglioq sidicirstatutu&nul
luspofsireffepronfulnisiGabeatbonaexrimata mulleli bzis ralicafuno
debethaberirespectus ad bonadoralia, licermaritusfitdisboпогū doralum.tex.Habesmultum
norain,Clucius.§.idem refpondit.ff.ad munici.Dota 0111 CI de 01 Te p 116 ad
Aici De N inc inte tha per gl 1. confinatiinaliquoloco.ibifortiuntium
domiciliiquo ad oneranonquo ad honores.tex.eftnota.iunct.glo.in cimisillius
lociinquo habet stipendui.tex.estnota.val mdein.l.municipes.§.miles.ff.eo.quitex.licet
loquatin milire.extendiketia ad doctozez. qrestmiles legalismili
tie.7proHocallego etiazglo,ordinariain.l.milesinpre mperf.dereindi.que Naplin
Notatex.mirabilesfmBarabiad probandūquomoin/ colatuscontrahatur.in.l.eius
qui.§.fiquisnegocia.ff. eo.Itenorapulchzitex.iunce.glo.in.l.inter conuenteres
ff.co.cpprorogatiodeberfieriinhis quesunteiusdezspe
equiparatmilirearmatemilitiect lectalie l.fily.S.relegatus.ff.eo gabun
qpostaseft impositacollecta.nonpot aliquis veuticiare incolatuinififoluat
Drozsequiturdomicilinviri.tex. eft Patioga quisp
allegatin.l.fi.§.iterefcripferunt.ff.eo.etidezinvi
dua.l.fily.§.vidua.co.il/Motaq licerminor.gov.anis etta pert
fitfactusproconsul.nontamenhaber voceminconfilio penda mapali
Tex.cftmulruznotabilfimBar.ibiin.l.fpurij.§.mino/
res.ff.dedecurio.Etnotafingu.tex.in.dic.l.fpury..fi.ad
Hocquishabeatprimavoresincofilio. Ernotapsialige
interfuitelectionietnoncõtradixit. no poteftpoftea con tradicere.alias
semppoffs opponere.tex.est nota.in.l.im peratores. §.idemrefcripferit.ff.dedecurio.Nota
singu. licetpaterfecerit expenfasp vno filio doctorado. mor/ tuopatrepro
aliofilio non debentfieri expensede comus pellatug сиз обди cici . Nota . Etnota single doctor dicitur
texnotabileziune. glo.fingu.in.l.incola.ff.eo capital m.tex.eft fingula.iunc.glo.in.l.etquioriginem.§.fi.ff.
demune.ethono.Eridemdicas dealijsexpenfis factisp patrempro filio.vequandoduxit
vrozem,velquiafuit creatusmiles aprincipe. Notapulchruz tex.i.hrefcripto. pp.p
.debitores.ff.demuneri. ethono.q ille qui fuit officia/ lisantes reddat
rationem illius offici.nonpotest eligi ad aliquod officium.et ibi fingulariter probaturqsuf
tave orefhang ficitinhoccafu. preftetidoncos fideiuffoгes. Dotaetiamfingulariterof
reusaccusatus interim pendente accusatione non porest Gabere aliquos Gonores,
attenig . tex.eftfingu.fmDinuin.l.reus.ff.demie. Gono.Quer
rofieftelectusaligsinrectoze.no vultsuscipeofficiu.gre medioppellitur.
videoindicis officio.tex.Habевпотаві, in.l. figemagiftrat . ff.de mune. Gono.Etpotcaptis
pignozib cogi. Notaopindexcogitiudicave.tex. eft sempallegat.l. muneri.§.
iudicandi.ff.demuneri. Go no.p querey.etiadici solet op tabellio cogit
oficereinstru menta.Norasingle o si daturpriuilegiutibipofterifqz tuis.no
extenditadnatos ex feminis casuzhabesin.l. 1..fi.ff.deiur.imu.Nota o
illiquisuntin collegio arts necexercentarte. nodebentgauderepriuilegio
arris.tex, estno.in.l.femp.§.quibusda.ff.deiur.imu. Efteriatex.
in.l.gsubpretextu.C.defacrofan.eccle.qdeftnota.cotra scholaresmatriculatos +
nõstudentes. Notaoappella tionebaliftenocontinetarcus nececontra.venotabilep
baturin.l.fi.ff.deiur.īmu.qribiponunt tansdiuersa,
Notaonomihifoluestsuspectusinimicusтеив.вегі amamicus
domesticusinimicimel,tex.eft nota.i.l.fcie dum.§. fiaccufatio.ff. delegatio.
Dorafin.tex.in.l.y.s 9dsidefrumeraria.ff.deadminis.veri ad ciui.ptine.pre
uifozesrationipncipis,pitproniciareofficialez preteri
tumeffedebitoreprincipis.ipso absente noncotumace erestcafusfpecialis.
Notaoqpenaftatutinõligatigno rantes nifitalis ignorantiafueritcraffaetfupina.tex.e
nota.iunce.glo.in.l.fi. ff.dedecre. abordi facien. Nota
pulchairex.corrareligiososquicapellazaliquozdefun стогūattribuūtnominialteri ,q 2Hocfacerenopoffunt.
Frezcotraeosqabzadūt insignia alterius&ponutsua.
in.l.ij.infi.ff.deoperi.publi. Etnotasingle põrphiße rialigenefaciatdomuiuxta
murosciuitats. exquapof fetdariintroitus&exitus hoftibus,tex.énora.in.l.op
ff.deopi.pub. est etiapulchertex.in.l.edificia.C.eo.No. qiest officius
fumptu.fili habetvacationé, ppterpa wealiasfecus. tex.habessing.i.l.filio.ff.delegatoreNo.
tex.singu,in.l.j.ff. denundinis.psi.alicuiestconceffum punilegiuzdoctoгandi,etillopriuilegio
nonsitvsuspde def ۵,۰ 6. muita fitlög
Jencar gibu adtre pattin net Meq cotr eifal fif rulie que 10 % 16 . Bicon dev
Tr 10. reniuz.qpditurtalepuilegius.qd tiintelligeonpotuit notafingu.q queest
suspitio de jean vei'tnoncurauit.Et ali Ditio seu alienatiobo/ quonefugiat
potestinterdicivenditi nozīmobilu.ficutpitmobiliasegstrari.tex.eftfin.in.l.
depolliciratõib ff.dpolli.fmBal.in.l.pdiuersas.C.ma) isel'
aligodeditpecunimneğuaretinmu nerib publicis.dixio debebatpderepecunia.et o
nihil Harinomin Garantis.§.cu е. Вона ape
ermedicis/ obstetricibus poſſirpeti costituifalarii offi tioiudicis.ti
incantatoг подетедіcus, necpotpetere si?
biconftituifalari.tex. Gabes fing.in.l.j.§.medicos.ff. offai ing Etal ' debebat
Mcarnet quida.ff.de grauari.tex.affectaui devarijs+
extraordi.cor.FreznotaepsenetaHaberoffi ciuzudicis,p salario
fuo.l.j.ff.depseners. Etpseneta eft dain могам pollicita ip.q.vidi illequiingritvoluntates
aliquoz.veladmunera.velad cõtract ,veladamicitiasfaciendas, velfilia.et
costituit singu.in.l.in .Jtenotaolicet doctonbus prina eisalarii extraordinariu.Etnotaistoselegantes
cafus colli gio marsiscies motulis funtcollecti rumtitulorum. am
affectare.audientes Lota ap . mõbreuiter mirabunt Aubrica.ff.dedecurionibus.
JQuifintdecuriones..eftrex.in.l.pupillus.§.decurio/ nes.ff.dev.fig.Sed hodie
decuriones dicuntilligregūt ciuitateglo.eftinrubri.C.eo.li.y.Etglo.inrubi.C.que
Candun . 792exdiuersis aligdicădecognitive Fupima cuales p
sentat.Addeglo.i.l.fiexdolo.§.j.ff.dedolo. Bar.in hac
rub.in.l.ciuitas.ff.ficertipeta.in.l.no ambigit.ff.deles gibus.in.l.ftipulationi
alie.ff.de 60 obli.in.l. oibus.ff divit&per confiliusregirurciuitas.
onestum fitlocga cõsue Scien Aubricademuneribusethonoribus.
Tractatibidemuneribus& honoab?imponidismu nopoli ComMnicipibus pomir ,dixit
patrimonialia.quedammixta.dequibusin.lj.pertotī . Erin.l.munerum.§.mixta.ff.eo.
adtrebel.vbi quap stsmueraciuilia.daz qcofilii ciuitatis
Aubrica.ff.devacationemunerū. Errubrica deiureimmunitatis. suntpfonalia tota .
ğdam coneglian nij ti ipso ciuitaté repres 116 Intitulodevacationemuncrum fractaturdecaufis
excufationum feu vacationum. Inrubrica.ff.deiureimmunitatis.tra taturde psonis
excusationemperunt. Gubrica.ff.dedecretis abordinefaciendis.
JJbiaccipiturordopillisquireguntciuitatez Aubrica.ff.deregulis iuris. Sialiquis
interrogabitre quid eftregla,refpondcas
gdregulaeftplurimveruzcõpendiosanarratõefactatra
ditio.vtpatetpexemplaintototitulo.ff.dereg.iur. Aubricade procuratoribus
defenforibus. Rota procuratordiciteypreacrozis. defenforce p
revenErnotapistetituluslo quikregle 'procuratore ad indicia.titulus mandati.d
pruratoread negocia.Velpo restdici titulus istedepcuratori,lo quit depeuratonb
quoadofficiuzexeğndi, s titulusmanda loquicquoad rationéreddendam
actusexercirivelneglecti.Etnota vfus pcuratoriseft pqua neceffari perillos
&nonpit velnoluntinteressesuisreb.vefaltepitpaliosagerevt
cõueniri,tabfenspotcoftitui pcuratoz.dumodo fit cerr l.j.§.vsus.cu.l.fe.ff. co.
Erpcuratorest. alienanegocia mandatodñiadminiftrard.1.ff.eo.Etnotavnazreglaz
iniftamateria, or ad eaquedepot folusfacere adcapo reftfolus
peuratorecoftituere.l.filiusfamilias.inpn.. eo.Etnotapulchzi
tex.in.l.fidefunctus.ff.eo.op satisda/
tiopprocuratorepresentefacirvrmandatumorediins finiatur.fecussipro
absenteetignorante.et dtBar.ibi, notamirabiliterGaclegez opcũhodiein
omiinstrumen tocotineatur fatifdatio dii. sidis decedit posts.pcu/
ratozrecepitinstrumentānoreuocarelmadati.Erno,
pantelitezcontestata,potpcuratorliberereuocariado
mino.fedpoftlitezcõtestatanisi cacognita.tex.cftin.l.
antelite.cuſegn.ff.eo.Etnota dationesedipcurato ris regularitereftreuocat
prisz.l.fiqscipcuratorio.§. fr.ff.co.Crconiunctapesonapotest
agereproconiunctasi fr Com dé B ref
dara 10p ch proc rep Alli ner pre ff 10:
reci m ali lij. nemanda fed &hee.ff.deprocu.vbiponiturexempla
depfonisconiunctis.Etnotapulchritex.in.l.pomponi us.inpun.ff.eo.vbienumeratur
cafus inquibus requi riturfpecialemandaru.Nota etiapulchai tex.in.l.om
misq.ff.eo.gillequiopponitexceptionecaluniofam.vel frustratorias,
nonvideturdefendere.qd eft notabileßm Balabi. Ernotavnalegem fingulariffima. in.l.fireus
paratus.ff.co.licetdebiroz fueritimorafoluendi.fitn is.ma
feoffertfolururuantelitem conteftată.noncogiturcam arg
conteftari.neciudiciumsuscipere. si vero post. no debetco denari.sedabfoluiab
obseruatõeiudich.7sinoeftpsona quepoffitrecipere.debet
consignarietdeponiofficio iudi cis.et iftalex estmultifingularisp
debitoribusabsenti um.qui nõreperiuntcuiofferant,vt adeantiudicestea
mandatodeponat. etcoſignet.tamétutieftvtprecedat aliquodproclama.l.fieo tempe.
C.deremif.pigno.Etno efponfio tamirabileconfiliŭ
exiftalege,nealiquisinfamerur.cft emconfiliuzoantecodemnationéfoluat.Etnotapul
chaitex.in.l. paulus respoder. ff.eo. aliud eftreuocare procuratorez. aliud
sibiaffiftere, naz reuocareestexclude reprocuratores. 98nonlicetqiq.aliud est
affiftere,nam affiftere éprocuratoreinstruereetadiuuare.Ernotasin
gula.proprocuratoribusprelatori quimaximosfruct
recipiunt.quilicetnonhabeantmädatumspeciale. vlge nevalecumlibera.tipoffunt
alienavefructus. ergo etia predialocave.fm Bal.tex.allegosingula.in.l.procura/
tototourm.ff.deprocu.Nota fingula.glo.in.l.feminis
ff.deprocura.cpprofiliopupillo maternonestlegittima
refponfalis.nisieffetturris, Ernota fingulareztex.fm Balibiin.lacтoгівprocurator.ff.eo.q exaccidentiman
datumextenditurvltra naturammandati.Etnotasin
gulavemtex.in.l.incause.inprin.depzocurato.Obino/ rabiliterprobatur& non
valerillud procuratoriusqua dopromitto ratumergratum haberequicquid legitris
meprocutator fecerit. quia perhoc partem repzobo.et Danie Partemapprobo, quod tamen
nonlicer,vribi, erprohoc eftglo.fingu.in.c. relatio.ppi.q.).Ernotavnimirabile
inhocmadato.qdnoneft inalio contractu qenorequi rirurad hur
mandatieffentiasnunciusvelepla.rep.eft nota.in.l.j..dari.ff.eo.Et hocnonsitim
alijs contra співивти
habesglo.nota.in.l.confenfu.ff.deactio.7of liga.etin.l.j.in
fi.ff.decontrahen.emp. Etdedifferentia intericonomi.fyndiєйргосигaтоге, етастоzem.videpul
changlo.in.l.j.§.quibus.ff.qdcuius vniuerfi.no. Aubricadearbitris.
JQuiaptesquosconcordatet coponuntinarbitros an redi vadantadiudicii.ideo
fuitfactaifta rubrica.Erno tatex.in.l.j.ff.eo.quisp allegat, o
arbitriasuntredacta adinſtariudicioz..gioibus imitantiudicia, tainpnci
pio.quainmedio.quainfine,nifialiud ſpecialitinueni
atur.Notaetiamtex.quifempallegaturin.l.iij.§.tam etfi.ff.eo.q abinitionemo
cogiturarbitriumfufcipere. sed posts suscepitcogitur adimplere.quod est notabi
leßmBar.ibi.Etnotaq copromiffuzinquonofirfacta mentioGeredis,
nontranfitinGerede.neceiusinstantia fed effectus laudiiazlatipowigiturad
Gerede.tex.eftqui fempallegatin.l.dies proferre.§.1.ff.eo. Nota arbiter
femelteligerenunciusquicire incaufa, ter babes in.l.
fedinterpellatur.§.arbiter.ff.co. Non tipõrcitare restes/q2 quo ad eosnoneft
arbiter.fed iudex citabiteos, Bal.indir..arbiter.Dota mirabileetſepefuiconfule
dehoccafu.copromiffuseftinalique, arbiteriuffitaliqd
darifisconoiepene,sinoreftiruatqd'iussirreftitui nihil fifco
acgritursinonreftituatur, etiafihocfacererexfor
macopromiffi.tex.eftmultinota.fm Balibiin.l.arbit intracertum.ff.eo.Jernota
pulchrumtex.in.l. arbiter ita.ff.eo.parbiternonpor exercere suaptatezvtraqspar
recocorditer tradicente.Etnotaltex. principaleminhac materia. in.l.
nodiftinguem.§.deofficio.ff.eo.pptas
arbitridependerexppromisso.Notasingleoinumicitia interarbitrum etpartes facitop
parespotestprote fratarbitronearbitretur.reg.eftfingu.in.l.nondifting 1 lic ام ad 110 pa guemus.§.al quidd.ff.dearbi.
Eteftratio,jainimicus eftprompt ad nocendi, siarbiterHornoobseruat7p/
nuciatotrainimíciſuŭ. etianulloalioplatodeinigta/ telaudi.obftatexceprio.qrus
presumir effeiniquū. ibi Bal.dehocdicmultigloriať.Doravnupulchrumtex.
quesemelalleganicozămultis in.l.nondistinguem.§.
facerdotio.ff.co.vbinotableprobatdeiureciuiliopriui legiapreffaclericis, videntcoceffarõneordinis.
nophone liceraffeget femptex.in.c.sidiligeri. defo.cope.Dorasin
gu.glo.in.l.diepferre.§.figelitigatoz.ff.dearbi. va letproceffus finecitativeqi
eftrenuciatu citationi.Do. glo.fingu.in.&quiaarbiter.ff.eo. arbiterpot
indicare defructibus &expenfis ficutindex, Aubricadeiudicijs. Cepla Деасть arder ecialit
Notaqiudiciueftacrustriuipfonaz.iudicis.actoris.
rei.venotatdocto.indic.ruba.Nota&lexpmanota
biliterloquikquopoſenſuzpartiapoffit,progaritaiuris dictio ordiaria.
idelegata,7ibihabesglo.nota.exqua decidit qӣ соргоmitrikinaligetangjinarbitrostarbi tratores
exmoprocedédípőt cognoscianprocedantvt arbitri.velarbitratores.Etnota
casuznota.in.l.ij.ff.co. inquofactipviolentiãcõpulſināestipoiurenullus.nă
coactaprorogatio iurisdictionisest ipfo iurenulla.No! taolegatinonpitcapipro
represalijsnosoluminterra ad quadestinatur.sed eriainterraperquatraseut,tex.
est glo.nota.in.l.y.§. legats.ff.eo. Ex qus etia collige iftiperegriniqui
vadītp indulgétia ad curiaromanaz.
nonpitcõueniripciuitatespquastrafeit.neccapipve presalije.Ernotalegez quese
allegaturin.l. fiqepostea qua.ff.deudi.ppuilegiisupueniéscitatonoprodestei
inprocessuinchoato.Notatex. nota.in.l.infule. ff.deiu/ di. quicid
eftintrafinecomitat ,prefumitessedecomi
tatu.Notaetiapulchrex.in.l.fifili.ff.deiudi. presu mitproiudicevtno videakdolo
pronuciaffe.Notaglo. nota.in.l.Geres absens.§.proinde.ff. deiudi. si debitoz
repitvagaripermundi.neq;inaliquocertolocosefigir しりふ orag .. talis
est vagabundus. poteftvoiceconueniri. F11oraq perillamglo.multi fcelerari viri
fufpeduntinciuitatibo ercaftriscu no habent.alicubifozi .Moratey.fing.i.f.
Geresabsens.§. apdLabeone.ff.deiudi.qsialijslubice fishaberfuifacroze in
iftaciuitatein merce, exeius con/ tractupothieroueniri. Noralege pulchraquesp
allegat n.l.ocm obligationé.ff.deiudi.q quoad ins fori.contra etus +delictaparificant,
&ficutinloco cotract aliquie renetridere& fortitur fozitain delicti
loco.grõlibercau faobligatoriaequiparatcontractui.Nota lesteauream
FmBalibiin.l.fidebitori.ff.deiudi. in cofeffuzfirpre
ceptuzdesoluendo.tallicanaksibidilatio ad foluendum. infraquadilationecostik
idoneefatisdaredefoluendoun termino.Noragloquespallegarfm Balan.l.fed fivefti
tuatie.in prin.ff.de iudi, insummariscaufisquerx Biliterde pediuntiudicis
officio.nonhaber locu recouentio.Nota fingu.tex.jspallegatin.l.interdi.ff. deindi.sexcausa
porindeydilationep20:ofare.7ibi Bal. ponit exemplu. ofinotariusà
Gaberinftrumérameaiuitadfanctija robuzdebetdari dilatio
quoufqereuerrak.eterinibinota prermorres cofanguineoz debzdavidilatio
dequoin.l.fi.cuz aucte.ibipofita,C. defepul.viola.Mor
taoluderquinocondenatinaccefforths.facitlitefuam.
ficutrõnepncipaliscause.tex.Habesfingu.iunc.glo.i.l.
nogcquid.§.indersigd.ff.eo.veqe non denauitvictus victori
inexpenfis,velqenonprecepitfruct restitui.Vo
tacosiniciushabuitinmadariscitandialiqué, zpende recitatione indeymoriatur
põrcitarefinealiquo prepto fuccefforis.etvaletcitatio.tey.estnotab.fim
Bar.ibiin.l. venditor.§.iudices.ff. deiudi.Mota in quibusdaz casi
Buspõreffendiciiinterserun &dim.quosnorabiliťpa nitglo.in.l. vixcerris.ff.
deiudi. Notapulchraglo.in.l. licer.ff.deiudi.& fiindextulirsententia
noprecedéte dele gatione,tamenfentétia novalidaturlicet iudexdelegas
ipfamapprobet.Notalegezmultünotabi.que sempalle/ gaturin hindicus
foluitur.ff.deindi,gpost litem.con/ 6
Fic dec ap quo lilij testarczporest
reuocari iurisdictio iudicis delegati,zibi dicirBarillaz
legéeſſemultŭnotabilē.Estrex.in.l.sole mus.§.latrunculator.ff. deludi.quifemp
allegat,eius deymaleficiozinonporestsentromitteredecaufisciui libus,Noratex.
quifemperallegatur. in.Linterlitigato res.ff.deiudi, gnoneft indicum
nisiibifitactor+reus. quiaexpedito vnusrencat parres acrozis.alterrei.zibi
Bar.mulruzgloriaturdeilla lege.Notafingu.legemin lexigeredotem.ff.deindi,&
incontractudotis est specia le.q noninfpiamuslocumcontractus.fed locumvbivie
Haberdonaliu.Notavnalegemmagistralesquesemp angeli
@verbaprolatainiudiciointerpretamur kimqeproferés
cainterpretatur.imointerpramuripsapropferente.etia fiipfenoninterpretatur.
Ernotaibiglo. queestnotabi. FimBalibiq poteftpetio declareturperitio.etexceptio
dubia.Notalegezquesemp allegatur.in.l.adperempto/ riumi.ff.deiuduqquado
proceditur cõtra absente.iudex nondeberprocederenisiad
petitionepartis.Eribinotabi lirerdeclaraturq ad
sententiadiffinitiudnonpoteftper Beniri nifiperemptono precedente.Etperemptonuz
dict aperimendo.etideo omnis terminusperemptoriusdicis
turexclusiuuseiusquieftin contumacia,propterſigni
ficationesvocabuli.Notatex.quifemperallegatur in.l expost.§.fi.ff.deiudic.gr
verus contumaxnon appellat. fecus inficto.Etquissitverus contumax.zquisfictus.
declaratglo ordinaria.in.l.fina.ff.deininte.resti.
Motatexfingularemiunct.glo.in.l.fipzetor.§.marcel/ lus.ff.deiudic.
sententialaraexfalfis allegationibus dolose factiscontraabsentem,
eftipfoiurenulla.fecus fi contrapresentem quiaveniret annullandaperreftitu
tionemin integrum.diuus.ff.dereiudi. Notapindexsubrogatus reputaruridemcumpmo.
Fole adfanta Satel riala gust Saria afferatur.in.l.fi rey.eftquisemper
allegatur.in.l.proponebat.ff.deindi. quodintelligein
eademinftantia.Etnotavltimo inhae materia& confenfuspartium
nonpoteftfacereiudicem 0olj quis intentione ambigua.ff.deiudic . pell
illumqnoeft.l.puator.L.deiurisdic.om.indi.l.qneq;.
Inrubricadecarbonianoevicto.ff.deiudi, [Addeglo.in.l.j.j.j.ff.decarbo.edic.
incipit.genera ler. Erozcarbonianu,acarbonepretozeErGabetlocuisi
alicuifiatcõtrouerfiaanfili firdefunctivestimpubes,
nasibidaturpoffeffioexhocediero.zintépuspubertatis
differtquestioifta.l.j.inpn.ff.eo.Ernotapracticainista
materia.qrvehabeatlocubeneficiihui edicei.opter usfiatstatuscotrouerfia.l.ij.§.fi.ff.co.Siempupillus
poffidet.tucsialiusagiteõrraendicensennöeffefilius, etipsuzeffe proximiorezcofanguinen,
tuncpupillusexri piendopeteretfetuenduinpoffeffione.erqueſtionediffer
viintempuspubertatis.6.l.iij.§.miffum.ff.eo.Siverono pofsidet.deberpmoagereperitozio.velpoffefforio.+stad,
uerfariusdicarennõeffefilii,omissoprimoiudicioda, bitdenouolibelluz.
petatpoffeffionéexcarbonianoedi
eto.&questionestatusdifferriintépuspubertatis.Del melius dicatur
pretozcognoscarvepronicietdiffer vendueffevelno,proutvriliuseffepupillovidebit,
perea quehabentin.Gu).§.dueautecause.ff.eo.Ernotaqdad
exemplicarbonianietiaprevozsuccurritillisquiadhuc nofuntmatigeſtaruito
mulierpregnāsmittakinpos feffionetitadisponitritulus. ff.deven.inpof.mit.deber
tamenfummatimcognoscisinegetqnositpregnas.vl
qnofitvxoz.zindubiodebermittiinpossessione. k.).§. stea.ff.dven.inpof.mit. Eretiafummatimcognoscitur
antesdeturcarbonianapoffeffio.l.in.§.cause.ff.decar.
edic.Obiepulchertex,inmateria.Ernotaedatcurator
ventriqhabetcuräistävepsterverrineceffariaadvicti
adcuraautcuratorisbonorprinetvefaciataliaquefür neceffariaadbona.glo.eftnota.tibitex.in.curator.ff.
deven.inpos.mit.Ernotaqeftaliusritulus. ff.sivetris no. muliereinpos.mis. tc.quipuidercõrramulierēądo
loseinaliumGarpossessionetranstulir. Efteriätitulusali
us.ff.fimulierventrisnoiere.quiprouidercontramulie remquecalūniecausadicitureffeinpoffeffione,
gul non lege ur No про diar que micr
Bie Ive Rubricadeteftibus In Boctitulo tractat depbationenfitp vínavorez.et
vsustestimõioreftneceffarius.jamultasunt nisipte pa. pellereftis
nisiphibeat.l.j.ff.detefti quieindignitate is illiqno
estidignitate.l.ij.inpn.ff. co.Itezeftibitex. p alijs prerinimicitias
reddikfufpe/ ctusteftis.Gocticomittitiudicsarbitrio, inimicitiave
pellattestezin totusan diminuar fidez inaliquo.deqper glo.in.c.cu
opreatdeaccusatio.etestrex.inaucte.sidicat .No. magscreditiffi Paberite
C.dtesti.Etno.glo.nota.i.dic.l.iij.in.inimicitie.q pal
lozvultusfacitopteftiminuscredať.Notatiophoedebz sitestes dicuntvnu cundiq;
premeditatii sermonéreddu tursuspecti.tex.eft
spallegatur.in..l.ij.§.ideos.ff.cod Notacymaleficianoprobantper instrumtasdebetpla
viperteftesvinos.tex. eftquisemp allegatin.l.iij.§.ide supiltid
dinus.ff.detefti.Poffuntinproduciinftrumérafuphis queptinetad
adminiculamaleficij,veibideclaratSar. *in.binsenatus.ff.ad turpili. Mora impиветевпоад mittuntad
teftimonii.tex.eftm.l.iij.§.le.itilia.ff.eo. Et ibiestglo. nota.queğrit an
facripuberespossintrestifi carideeoqdvideritante. tenetofic.quatëintelligesi
egreffus fuitinfantia.al's secus.Etnotaoqsuntalioqui
noncoguntinuitidicereteftimonii.quinumerantin.l. legeiulia.ff.eo.Etnotatex. in.l.vbinumerus.ff.detefti.
Guns Serifi oregularwerduotestessufficiuntnisiexpmaturnume rus reftui.Nora eft
neceffe testis firrogat ve etiaqno gulariter fallirinquibusdaz
cafib.tex.eftung.glo.no, raibiin,bad fidez.ff.de teftib Ernora pestiarbitrioin dicis
qualis fidesrestibus adhiberidebeat.tex.estvulga
tusin.l.ij.inver.tumagis.ff.eo. Domesticusnoestido neustestis.l.ij.C.d teftib
Erquidicantdomesticivideibi glo. seremittitad mra.Eraddetex.nota.in.l.piti.§.
sane.C.dehisqad ecclias cöfugiuntvbicolonusnumera turinterdomefticaspsongs.Ergo
noestidoneusteftio oj p in actis per examinatore .vt dicatibi Bar .Ernotap
qd'estnotabilemdocto.ibi. Ernotaq reftis deberiural
Veliurifiuradi.Lederesti,vbietianotabiliterpbarqvni
testietiainmagnadignitateoffituto nofitcredendi.qt inoreduoz velrrii stat
omeverbis,veefttey.euangely Erinrespia nemoestidone testis.loibus.Les.detefti
gis Aubricadeprobationibus. Quiaincaufis requiruntprobationes,ideo ponieru
Bacade plationib?.Erqe pſumptio multiopaturcieca probatione, ido etiaponikin
rubrica,deprefumptionib dequo.ff.in rubi.videpulchrepolo. Etglo.inrubzi.C.
proba.de platio eft rei dubieparguméraoftenfio.No tapdiceti
turibitonuspbandi.l.i.ff. dephalacro transfert onus probīdi in
aduerfarii.l.eria.C.dedona. intervitvx..l.qntus.ff.eo.ti. Sdona.intvit ve.Vlora
kasussingu.in.l.procula.ff.deproba.&sunttriaquepre falustondonariosinducit,
ferranea turnitaslongi tpis.4sepiusfareacõputatio. sigdits rideficeretfecus
effer.gls. eftnota.in.l.libertis.§.1.ff.de ali.lega.Ernotafingu.glo.in.l.cidelege.ff.de
proba.d modopbandiexinspectioefcripture.Dequaglo.p Bar,
in.l.ft.§.liceria.C.deiuredelibe.in rub.ff.deopens.ми
inf.ispot.ff.deacqren.Gere.in.l.Sivero.9.quip reaf
quifatif.cogan.in.l.ficonftante.ff.folu.matrimo.Etibi
modernosin.l.conficiunt.g.codicil.ff. deiure codicis, Balan.l.
quicīgs.C.defuisfugiin.l.fi.C.deiureura
Etnotarex.vulgatum.in.l.exemplo.C.depbapexpo/ piafcripturacreditorisno
conuincitur,debitozeriaincă fiscali.Etrex.quifempallegaturin.l.cum precibus.C
proba. staturinstrumentodonecprobeturcotrarium Etnotaqinmateriaprobationuz
quenonprofuntsin gula.multainuantglo.estordinaria.in.l.y.inprin.ff.
deexcusa.tuto.in.l.in.§.eiusdem.ff.detefti. Aubricadefideinſtrumentorum. Mota
instrumentuz dicitureſſeprobatioque firper nic ret 0716 cher agad 100 del fiel
fem bef Robe vid lv) vocemmortuam.queest validior.glo.inrubrica.ff. defi Er
1.ff.eo.Etviderex.ibipulchraglo.i.l. notione.§.inftru lega
accipiturproinstrumento fundi.l.quesiti inprin.
efun.inftruc.Etnotalegemquesempallegaturind Annexercidis.C.de mphry
fideinstrume.qdtmvalzinftrumentu rom ad probanduz.quantidepofitionestestus,
ereconuerfo. etsicistalexponitregulaz.quetamen falfit in multisca sibus, in
quibusad substantiavei requiritur feriptura. Deinstru Clmentoz.ff.de accipiendo
her ordina.in.c.j.decenfi.invj.Etpreceptio testuzzinstru
mentozipoffitcomittiiudici alteriusterritorij.estret.d perconsequés Csemper
3,03 allegatur.in.l.iudices.cum defideinstrumentoz. . adprobationez.qui Anbricaadlegemrodiam
deiactu ຖານທີ veniuntomia ver.fig quibus .Erin.ti.ff.defun.inftruc.z
aucten. ibipofita .C. ponuntur Suirsiediera quiainrhodoinsula.eiusfrequentiapri
usfuir.propterfrequentemvfummercato quiibifuit. Etinistallegecauetur.
sialleutandenauisgratia.efa/ сивmerciumlactus.debetrefarciri contributioneoim q8fuirdatumpro
vtilitatemum.C.).ff.eo.Quiadomi niiactarimercing Gabentactionemcuz
magiftronauis etmagiftercumceterisnonfolumhaberactionez.fedcri
amrerentionemmercium.vtfiat cõrributio.tex.eftpul cherin
hacmateria.in.l.ij.ff.eo.Etiftud notabiliterfacit ad questionem& quando
domus alicuius deftruitura vicinisneignisvlterius tranfeat odebeateiemendavia
vicinis,quiaprocomunivtilitarefactum eft.fed quanti
addomumeft.tex.nota.vbiperBar.in.l.fialius.§.estz
alia.ff.qdviautcla.Obiprobaturogsiignis peruenitvs Baddomivicinipotest
destruisinealiqua emendatiões fecussinonperuenit. Ernotaglo.nota.in.l.j.§.cumin
eadez.ff. co. q the neceffitatisoiafunt cõicanda.Visita Gaberespanetegonon
habere,licitumestmihiauferre per glo causa inftrini poteft.C instru .
eriamdeiurediuino.Ernoraoiactara indubio navides turGaberiproderelictis.nisiex
qualitateiactus aliudpre fumatur,tex,eftnota.iune.glo.in.l.quileuade.ff.co.Et
ides occupantinoncocederent.Etvidetex.etglo.nota.in §.fi.insti.dere.diui.
Aubucadeiurisetfactiignorantia. Notapulchraglo.inrubi.ff.eo. declaratqidicatur
ignorantia.nefcientia.error.ettitulatio, eranfintdiuer fa. Eribiestglo.nota.
sempallegatqiftacopulaet.po miturinterdiuerfa.Notaetiazqeerror iuris non
nocetin licet noprofitacquirerevolenti.l.iurisig dano vitando, liefatti.ff.eo.l.quis.C.diuris
&fac.igno vbiidezinmuliere, mioz të restituievrißi. Etignoatia
factinonocernififiecraffa&fupina.l.regula.§.fedfacti f.eo.No,tex.in.l.
nepassim.C.eo.vbiponitregla ovet
noisuanturmasculipropteriuriserrosé,necetíamuli eres.falfitinquibusda casibussin
quibus wuant.ribi, Aubricadenouationib?erdelegationibus. Quiaobligatio
toffiturp nouatione7 delegatõez.ides poniturilleritul .Ernotao interueru
nouepfoneolim Piesarnouatio.etiasi apupillo aliquisftipulabakqdalt
usdebebat.nainteruerunouephonenouanafcitobliga tio.
pmatolliturtraflatainposteriore, &ideo dicebakg nouatioeratpriorisdebiti
inaliaobligationetransfusio .ff.de noua. Sedhodieptex.in.l.fi.C. denoua.nopre
fumiturnouatio nifiexpreffeagatur,fiautnoefteypsse actimanetpristina
obligatio.+seda eiaccedit, fitthe
actiotimsemeldeeodez.l.bonafides.ff.dereg.iur.Nota tisingleoincasibusinquib
olimnouatiotacirefiebat Godiefiropeexceptisis.vtnotatglo.in.l.fi.C.denoua.et
in.l.y.ff.eo.Eriniftamateria pulchre loquit Bar.in.l. valerianus. ff.depreto.ftipula.
Ernotaodelegareestvi ceſua alium rendarecrediton.l.delegare.ff.denoua.Et
ftipulatio requirikinterdelegatizilluzcuifitdelectatio nonficinterdeleganteset
delegatuz.cuz folumrequirat volutusdelegantis.õpordeclararipeptam,teturnutu,
115 bus dere Extr obli itap ind Dea men Mit ppit dev Acce Ινῇ tex.eftnora.in.l.delegave.j.ff.eo
allurein in.l.simadato meo. §.fi.ff.mada. fmBal.in.l.f.C.deno &delectatio
fity pactiineceftneceffaria .Etno.cafuz ua.Etnota delegatio inuito
debitorefierinonpõr.sed iuviumceffio inuiro fieripotest. rex.eftin.l). C.denoua.
Etratiodifferétieeft.qz venditor desuo facerepõricquid vulk
indelegativerequiriturnouuscontractus. Aubricadeacceptilationibus. buscelebrat
ad filitudineftipulationis.in5debetprece dereinterrogatiodebitozis.
sequirespõsiocreditozisin continenti peatollitciuilis &naturalis
obligatio.ci Ppactidenõpetédono tolličnisisolanatural. Goctive gloma Lanna
copula an fint vi.sipreceditobligatio verbis tracta.fiautre,velcoſen
fu.tuncacceptilarionovaleriveacceptilatiõistoffat ciuile,siavepacti,
tollitfolinaturalez,vriftaHaferue in.l.jeff.eo.tin.§. itezpacceptilatiões
insti.qui.mo.tol. obli.vbietiadicitop acceptilatio eftimaginariafolutio. non
Nota Etnotafingu.glo.in.l.i.ff.deaccepti. pupilluspõrob
ligarifinetutore.qitalis obligatiotenditin comodusu
um.Etnotamirabilequinacceptilatiõerequirikmanda tii
speciale.necfufficerermandatigeneraleci libera.tex
eftin.l.ppcuratoze.Fin.l.7piusiurandus.§.tutor. ff.de accepti.Etd'tBar.ibiq
nangipotuitinueniwerõnez.fed itaplacuitiuriſcoſultis.Etnotatex.nota.in.l.fi.ff.deac
cepri.ospallegat.&ibi Bar. ponderat qe si statutidispo plo itpnulluspoffit
emerefrumentifubcertapena.g Foto a.gide eriain.l.fi.C.de
devenditozeiurelligiteffestaturi.dequo indir,vidui,
tol.Ersituvisfcirecausaspasaliquisresti ruitursteaacceptilationé.
tuGabesglo.nota.in.l.fi.C. હીલ
deaccepti.Noraquosdapulchoscasus reperiuntinti Bay tulisprecedétib
,fifabervelalius magisterfragit ferra mentaſuacuquib?farir
exercitii.danuzdebereſſeſuuz nonaurillius qui coduxitopusfaciendi.tex.eftnota.i
..§.ficoseruatic.f 3.ff.ad legerhodiadeiactu.Notanota Bi.glo.iml.i.ff.depba.
quattuorfaciurgente,&ideofi p fingu.in stipulatio gacceptilatio eft quida
distract verbis solenni ſtaturuzdicit.fialiquiscongregaueritgente.congrega
dogruozinciditin pena.Norarey.nota,quifpallegatur in.l.fipacti.ff.deproba.
indubio alios pſumikproui deresibi &fuoheredi.qd enfallitin quibusda casib
quos ibienumeratglo.nota.Ernora pulchraglo.i.l.cefus.ff. Deproba.
vbitractatdefacto longeuo adhibetmaior fi desscripturequateftib?Er notafingu.glo.in.Letiama
tris.ff.depla.licerfuntquidazquiareftimoniorepel lunt.thiudexpõreos recipead se
dirigendiinsemitam veritatisinquirende.novreo dietafaciatpbatione.Et
notanotabilesglo.in.l.quoties.ff.depbatio.pactapit pbariptestes.Norasingle
vinoextatop visusvlau dirumméozieteneat.Szméozianoextare, vidofufficitq
testesdeponatde auditu.tey.eftfing.in.l.fiarbiter.ff.de
pba.Etnotanotabi.l.in.l.fi.ff.depla.rofessiomatrie per filius
siespurius.nopudicatfibi, dep docto.in.l. filiidiffinim.ff. ehis a sunt
fuivelaliesin. Notapul del chram+nota.l.finale.ff. defefideinstru.cuz
queritapud quedebeanteffeinftrumētatestameti,tillaleynotnoга Bileprestarargumenti.oinparinuevo.meli
cenfearte ftimoniumvirozquamulieri. zcredibilius. Moralegi.j ff.detesti.que
fpallegatop iudexpõttaxarenumeritefti
um.Etnotaglo.nota.in.l.ij.inpn.ff.detefti. notabili tervoluit iudexde
omnibuscoditionib restisdebet ex fuoofficio
mueftigareaboibusboneopiniõis,quazglo. multinota.adidezglo.in
aucte.detefti.§.fivero.Mota etiatey. indic.l.iij.inpn. of amicus
repelliturateftimo nio.fedincötrariiestrey.in.l.frienduz.ff.devfuris.63
cocludeauteft amicusleuis amicitieznonrepellitur.se cusfieftmagnaamicitiapiunct
. iftud eritarbitrarii Doraepareproduces restesdeßereis impendiadare.f
in.§.fasinus.ff.deteftis.l.fiqi.C.eo. Notarex.quisem perallegatur in.luj. in
fine.ff.detefti,&in his quespec rantadlitis ordinatione dezinfpici
confuetudolocivới Gisver lisagitatur,facir.l.y.C.queadmo.tefta.aperi.in
roquepertinentadlitisdecafionez,efttex.in.l.fifundus p P di الله 10 Ivij.
ff.decuic.Dotatex.mota.in.l. inuiti.ff.detefti. valitu dinarij quimorbo
detinentnocoguntdicereteftimoniu perquezrex dicitibinotabiltBal, o
feminagrauidană potcogiinuitaferreteftimoniu.Notaoincaufacrimi
naliminoz.xy.annis nopotefteffeteftis.tex.eftquifem perallegat.in.linteftimonii.ff.detefti.
Notao restiin/ faminoncrediturfinetormentisetiaincafibus exceptis
rey.eft.nota.in.l.obcarmen.§.fiea.ff.detefti.Etnotare Gulaviterop
dictareſtiiquifuntproductiantelitezconte
ſtata.novalent.aucte.fiquis.tibinotakC.detefti.Etno ta.q ignorantiafupina
dicitur, quandoquis poteftde Facili fcire
fecusfirequiraturfcrupuloſainquifitiol.nee supina.ff.deiuris etfac.igno.
Inrubricadedonationib?intervirietuxore. Cening Jaddeqita
demiestphibitadonatiosidonanspaupe rioz.etaccipienslocupletior efficitur.tex.
estnota.inmad teriain.l.fi sponsus.f.coceffa.ff.eo.Etsimaritus impen
ditinrebusvyozispresumirdonatio.inparuis.fecusin
magnis.in.hvtri.ff.eo.tibiestglo.q indubionopresu
mitdonatio.Suiinterrogatdehorcasu.ciuitasvnami fitlegatumadprincipem
contéplatonepriuatepersone anciuitas debeatexfoluereexpenfas legato.Refpondig
non.sed iffapriuatapersonacaſum allegauifingu.in fi miliin.l.fiquispro
voze..fi.ff.dedona.intervietvyo, quemibiBal.notatad hoc.
Aubrica.ff.deindiemadiectione. Istarubrica tractatdepacto
adiectionisindiem.veve dotibiremhocpacto. fialiquisindiemtalesmeliozem
cöditioneattulerit.q fitinempta, qndicaturmelioz cõ ditio allata.allego
tibitex.pulchai in.l.cumd.§.melioz. ff.eo.Etnota estdifferentia
andicatursimelior condi/ tiofueritallata.anvero sialiusmelioze conditionéatru
lerit.quiaprimo cafuprioremptoradmittitur.fecusinse cundocafu.glo.habes
in.l.neceffe.ff.eo. Aubrica.ff.delegecommiſſoria. py Inistarubricatractatur
quando apponiturpactii. fiemptornofoluitintaliterminoresfitinempta.&qua
doapponiktalepacti.venditio eftpura.Brefoluitſusco ditione. istud
pactueftappositi infauore venditoris, ido inuitusnõcogiteo
vti.rep.eftin.kj.j.z.in.ff.delecto misso.Etnotaqupreciu noestsolutiintermio
deberdi cerevenditosanvelitvrilegecomiſſoria.anveropeterep
cium.necpotpofteavariare.tex.eft no.in.l.fifundus.s eleganter.ff.co.
&inl.comiffone.C.depart.intemp.tve, Eiindic..elegater.estglo.nota,
opotvenditoz cogioffi rio indicispemptore.Etnotaoin pignozaь герговатик
pactiilegiscomiffone.l.fi.C.depar.pigno.t ratio estne
creditoressuaexerceantauaricia,&iftamvõnesaffignat
glo.in.l.fiquisin.confcribendo.L.departів. Aubricadepreſcriptisverbis. Hetactiohabetlocuzin
tribusgenerib negociozum Paimoinpactisincontinentiappofitis.Secudovbicun
dubitaturdeactiõecircacontracti.Tercio intribuscon evactibus innoiatis.
etinifta materiatu habesplenam glo.iruba.ff.deprescrip.ver.Etnota o dicit
tex.in.l.na cura.ff.deprescriptis verbis,oplurafuntnegociaquaz
vocabula.Ernotaop eftdifferentia interactioneprescrip tisobis. infacts.
dicasquantiadisturituli.opactio prescriptis verbisideo appellata
eft.grdaturfimverbap fcripta.& nonhabzcertunomen. &iftaeadépotdiciinfa
ctum.afihabeatactionesedimfacti,positi.vndevici
hzlociactioprescriptisobis.habetlocuinfacti.gigg enexaliquofactoequiestactioné
darivbinullavbains teruenerit. tunenonpordicipfcriptisverbis.grverba
nonfuerut.fvocalactio infacti, ordeclaratBar.inru bri.ff.eo.ti.Nota
fingu.tex.in.l.firibivëvendédaz.ff.eo. quioptimedocetcognofcere
tractuinnoiatumacontra ctufocietatis.Nota sidedibidello libus infpicienduzet
negatsibitraditifore.comittitfurri.Idez etiazsifatek seperdidissez
penessehabet.tex.eftno.in.l.firemtibiin spiciendam.ff.es. ficinficiando
aligecomittitfurtum ge CAT ven риб fino Jaco dire ftat Pati Bar 18 Don 211 211 fif Labe 中 iff funt lip
Dotacafumquotidiani.l.firemtibi.S.fi.ff.co.deillo recepitrem.vein.cafu
victonereftituatvicton.duob con rendentib &nolitreftituere.
tenetiftaactione. intelli gedeludolicito.vtin currendo. saliendo.etibieglo.no.
debet dariillipquênonstat.feftpatusfacereilludqu Quenit.92
Babetpindeacsiviciffet.Etnoraqnaligludus adaliqušludūlicita.
eftlicituzfaceregcquid fieripotve vincat. aliusfuccubat.glo.eft
nota.in.l.inexecutive. fi.ff.dev.obliga.Motafing.cafuz rogoquiquotidiepo/
tefteuenireGutozderulit ad recalcios+religtveinspice res.cu
difplicerentmififtipfamulus. ficafualiquoperie
rintdamnuzeftfurozis.nontuus.tex.eftnota.in.l.aps labeonem.§.fi.ff.co.
Inrubricadeedili.edicto. Jadde hocedictiprinetfoliadvenditiões.tnoadlo
cationes.&ideopequo morbosolocato.noagitvedhibito
ria.tex.eftnota.in.l.fciendi.ff.de edili.edicideinrebus
donatis.l.adresdonatas.ff.eo.Notae quioñditequus сйогтamentisdebetipmtraderecuzoznamétis. qevidet
vendit cuzsellafreno et oibus abus demostrat eft.tex. dotibinota.
ibiBal.in.l.ediles..vendidi.ff.eo Vlota
tafumnotabi.fialiqeemit+sifibinoplacebitopossit reftituere. dubitatur
infraquantűtépus poffitdicere. fibinonplaceatres emptatdicassino
eftappofitutem/ pus.nopõrnisiinfrafexagitadies.tex. eft] eftfingu.in.l.qd
finolit.§.fiqd ita.ff.de edili.edic.pofteaautno.nificau
facognitafibifuccurrat,vtibinorabledeclarat.Nota
ftatutalogutiad'artificibus.habetlociincoco.qrappel Rationeartificăvenit
cocus.tex.do tibino.i.l.fiquid ve ditor..fi.ff.deedi.edic.Notao
statutüloğnsdemébrio abfasismohabetlocuzindigito abscaso.gidigitusnon
eftmembri.tex.eftnota.in.lidesoffiliusinprin.ff.deedi edic.licetfitofficii
mēbzi.tibiBal. ponderat. Etadde
Bar.in.l.ij.ff.depubli.iudi.Vbipulchrapen.7in.l.Ma funtliber.ff.destaru
Go.pBal.in.l. dataopa.C.quiace cunopo,vbiquevitdemamilla.delabijs +debarbo 1
Ernota caufainuétionishui edictifuit, neemptors)
prercaffiditateveditoris,velpropter ignorantia decipia
tur.tex.eftnota.in.l.j..caufa.ff.eo. &ideo fifignareiva diteadeo
fintmanifesta.peripsisſignis.pofferapparere morbusipsiempton
nohabetlocuzredhibitio.fedpone emproz vltrapreciifoluat aligd mediatoub modofit
redhibitio.an poffit repetere, &dicasqd sispontefoluir.
nonpot.fecussiexneceffitate.tex.eftfint.vbiBar.in.l. debet.ff.de
edili.edic.Etnotaofideiuſſorstract potcon ueniriredhibirozia,qefideiubensin
cötractib quipite penitentiarefolui, videtin oêmcamfideiubere.tex.enos in.
Platinuslugus.ff.eo.queitaallegat Bal.in.l.fi.C. dc. edi.actio.Luzfcienti
nondetredhibitoria.quid fifcies expsonaignoratisagat.veqipcurator
ignoransemitre quadisfciebat viciosaspot ageredis, rev.habesnota, une.glo.in.l.cuzmancipii.§.fi.ff.deedi.edic.Emiatri
bus mercatorib etvolo agereredhibitozia,poffuzagere
cotraquilibetinfolidus.tex.dotibinsta.in.l.iuftiffime, S.proponit.ff.eo.fm
Bal.in.l.fi.C.eo. Aubricaadvelleianum. Senatuscöfulruzad velle,fuccurrity
exceptionemuli eribusintercedétib proquibufciąg,dūmodonodecipiat creditores.
&inveteredebitozeinſtituik vlreftituitactios
quepinterceffionémulieriseratfublata, vtnöcötracta. vthabeturin.l.j.
cumfequenti.ff.eo.Ernotaeriamglo, notabilemin. l.p.ff.eodem.que ponit quosdamcafusin
quibusmuliernoinuaturvelleiano. Festaliaglo.in.l. fl.C.eo.Ernotaor
hocbeneficiuvelfe.transitetiain here desmulieris.l.Geredes.L.co.eripfo
iurenotencksiinters redatp vivo.aucte.fiquamulier.C.advelle.Erno.gmu
lierdonasvifoluésnoiuuatvelle.l.fsiesto.ff.co.Dota
glo,magistraibiğnumeratcafusinquib alijspfumi rurdonare.Etsoletdubitari
anmulierpoffitrenuciare senatuscöfultovelle.Etallegattex.in.l.fu§.penul.ff.co
offic.js ulerex.intelligiein iudicio.tilicetfit Hocveru de .
luve,inconfuetudoeftincötrarii,cuieststandū.deBal, mef fatt fens caft tü fi Bal
nota aml う poni cofer fing fin
pare le idi.choportetprobareconsuetudinecuzfitfacti. Gubricaadmacedonianus.
Mota licetex exquolibercötractufacto cuzcoquieftin noftraptateqiqs
teneamur.vein.l.j.ff.qd cuco.fallitta meinfiliofamilias recipientemutui.qe nõ
tencecueffe/ cru.necpaternecfili . erdehoctractattirulusadmacedo nia.
prex.in.l.i.ff.eo.dicit Bal.Noracõrra Gebгеовти tuantes filijsfamilias.qrad punctii iuris
debentpdere mutui, istud senatuscöfultipdestFeriafilio. in cung
dignitateposito.dumonoGabearcaftrisepeculum.tex.eft in.l.j.ift.ff.eo.qz in
caftrefi peculio filiusfamiliaspropa trefamiliashabet.
Noraetiaofsenatuscosultuz ceffat qncomuniopinionefiliusfamilias
reputattangipater familias.tex.eno.in.l. sigepatre.ff.eo.Etnota inhac materia
appellationemutuistinct timpecunianuerata.
nōaliaresmutuabilis.nififueritmutuatainfraudens Bat ar p
senatuscosulti.tex.estno.in materia in.l.fiulian.§.mu tuidatiões.ff.eo.Etnota o
senatuscosulticeffarinfilio castudiozu absente.tex.eft no.iune.glo.indic.l.fiulian
§.qddi.ff.eo, dūtimutunsitfactüad eazöntitatéquaz paterfolebatmistrare.Erin
dic.s.qd dinorafingu.glo. invbo folebat.adducit quafdaznorabiles.q.inGarma
teria.Et no.p isteri.habetlocueriainfiliafamilias.tex: eftin.l.& fipatfamilia6.5.5
fenatuscosultu.ff.eo.exquo sequitoftaturuloqués defilio porrigiturad filiaquest
notabile.fmBal.ibi.Ernotaq Herexceptioporeríaop/ ponipõtsniaz.tex. est àsemp
allegat.in.l. taetfi.ff.co.ct ibividepulchraglo.oino. Notaq istamateria
Gabeteti amlocuzin nepote.e.tex.eft.no.in.l.filimhabeo.ff.eo. Nec
cofenfuspatris fui facitceffaresenatuscöſultu.qzinabıt
adJhendueftinabiladpfentienduvtibino.pbat.Exa sing.fequitq sistaturi dicit qd
fili nonpofsit seobliga vefineconsensupatris.neposexfiliomeo Gabetrequire repsenfuzmen.tnoosensuzpris.qdestmultānota.fm
Balibi.Etnotavnusinglaveqonuna tradasobliuio nisitumutuaſtipecuniamalicui
ipsenegatmutuu 18 Deepotesprobare.sevibas sibilitteras iquibusperas ab
eoreftitutionemutui, pitiareftililegat,necprote tilucotravin.couinakdedebito.tex.Habes
fingu.in ftaturing bfifiliusfamiliasabsentepatre.ff.eo. &ibide Bal.Nota
staz legépmercatoubus qrquotidievnusfcribitalteri,
etillequiacceptatleasvidetulascofiteri.qoeftſinglave. momittas.l.iulianus.ff.ed
. limitatrotaistamate naqrexceptiomacedoniani ppetit, që qefcietermutuar
filiofamilias,ſerſignorater.etvideibifing.glo.oino. Aubricadeeuictionibus.
JQuiafolutaetemptafolenteuinci, ideo fuitfactaista
rubrica.+notaorantesresenincatnoporagideenic.eti amsiresſitaliy
obligata.tuBabes ter nota.in.l.qve.c eo.etibi eftglo.no.
ponitcafusfallentie.Erno.fundar mentainGacmateriaporderuic.agt poffit.eftopus
emptorédenucietvenditozicydefendat.rev.eftin.l.emp tor
fundi.C.deeuic.Etnoraaliud fundamentuminhac materia.grilled
fciensemirrealiena.reeuicranopot age redeeuic.nifialiud
fitcouenti.tex.eftquifempallegata in.l.fifundufcies.C.deenie. Ernota oy
venditozdebycas nerededupla ipfiemptori, etsirecufatpõtcodemnariad
cauendi.vthabetin.l.si dupla.ff.eo.etibi videglo.etdo ero.Ernota pistacautio
nonrequirit fidemfore.l.illud ff.co.qdtibiglo.fingu.limitar.nisi
aliterfitdecofueru dine.vtinvenditiõe libro , per.tex.in.l.fifundus.ff.eo eft
Intelligetnilludqd estdicta dedupla quedeberpromit ti. q procedatinrebus
preciosisvéditis,noin omive.ter, no.in.l.emptou.ff.eo.notatex,qnstipulatio
duple mittaturin.l.euicta.§.duple.ff.eo . Etnotavnamregu
lazinhacmateriayestvulgataquedeeuictionerenetac
tioeundezagentérepellitexceptio.in. l.vendicante.ff.eo.
Ernotailuztex.grilleaperdiditexceptioneexnegligen) tiaveliniuriaiudicis,no ptereaperditiusagendi.qley
noreperitalibißm docto. Notaofundusdotalisama ritoeuictus.intelligitureuictus
amuliere. tinpactode dotelucrandaveniteuictio,tex, dotibinota.in.l.fipres de
10. gét istel Cic Gin ad for 018 plic ait 1 . fi.cum.l.feque.ff.eo. Erduz dicti
eftfupraqe debereemp tozêdeniciarivenditoriliteessemota.intelligeosufficie
denuciareinpncipiolitis,itezin medio.snoinfinecau ſe.putapostaprasattestatiões,
tex.Gabes nota.iunc.gl. sing.in.l.firéquamihi.§.qlibertpe.ff.eo.Etnota.fing.
glo. femp allegatin.l.miozannis.gov.inpn.ff.eo.pst index alijd defacto facit.
defacto debetreuocare,& fiper iniuriaindicis veldolu.res
cuincatemprozi,notenetvé ditor.tex.est i sp allegatin.l. fipimprudentia. ff.eo.
7vi deibioinoglo, eftetia tex.in.l.fino miuria.C.co.Etno/ tarubrica.C.
creditozéeuictioné non debere.in cauetq creditor vendésiurecreditoris
véquaputabatessedebito/ risnõtenerdeeuictiõenifiexpſſepromiferit. at .
Aubricaff.dehisquibusvtindignis. Inhacrubricatractat o siheres
eftindignus.aufert abeoHereditas qapplicatfisco.ethabes exépluzin.l.j.C. eo.
heresinovindicauitnecedefuncti cõuict denegli geria.renetreftituereHereditate
fisco.92 heres debetvleis cinecedefunctiaccusando homicidaz.no fuaauctoritate
orcidedo.Etnotareglazoo illud 9daufertabindignoap plicatfisco.l.papinian.§.
meminille.ff.d'inoffici.testa. dicas tnog veiciescaquareqeestindign
respicitvtilita tëcertepsone,id qd'aufertabindignoapplicatiffi.cafuse
in.l.postlegati.§.amittere. ff .Shis d. veindig.ti.l.pe.
C.co.Dotasingliqsimiles relinqtalijdmulieriquaz ftupzauit,debetafifco
vendicari.cafuz Gabesnota.in.l. muliere.ff.eo. Etdicas idéinsacerdote
relinanteſuepcu Cine.vtnotatBar,ibi.zidéest indoctore.p hocglo.ordi
ne.in.l.miles.inpn.ff.dereudi . Etno.fing.tex.in.l.cuz intabulis.§.j.ff.eo. ad
limitatiões, tex.in.l.in. §.fi.ff.de adime.tega.vbidiq
apterinimicitiasreuocatlegatuz.g
Soceftverifiinimicitieinterueneritculpalegatari.se/ cus sisineculpa.tdehocdicto
exultatBar.ibi. Rubei. dehisquepronon fcriptis habentur. Motapilludqop
nõscripto Gabet.noprinetadfisci. erideosialijdrelinquitdänato ad morti,quest
seruus pe q nep nonfcriptohabetur, &ideindamnatoinppeturcar
cere,nifiincaufaalimêrop. glibereftcapaylegatiali mento. tex.eftfingu.in.l.fiinmetalluz.ff.dehis
quo fcrip.Gabe.vbipbat opilloqd relingturpenit incapari. noqueritfisco.exquo
sequitop aliud eftaliquéeſſepem Notap15bona (tusincapace.alidqueeffeindignu
rutozisfinttaciteGypothecatapupillo.l.p officio.C.dad minift.turo.thtutorpotalienarebonasuanecinterdicif
propterhocalienatio, &fitciſuacausa.itadisponittitu Notaynovaletdonatioinepa
(lus.C.remalie.gere. trez +filius.l.donatiõesquas.C.dedona.inevi.tvoos
cófirmatmorte,vtibi.veletiäemäcipatiõe sifuitrestra ditafilio.vefreperitapud
endevolutarepatris.tex.eftin l.ij.L.fi quis alterivelfibi.Valetdonatio
interpatre fi liuzvsosadlegittima.Ange.in.l.finonmortis.ff.dein
offitest.Bal.in.l.cuopret.§.nonaut.C.debo.lib.
No.qquedistrahikvéditoalterostrahetiiinuiro ve factaeftrubri.
derescindedavenditioe. Etnota.l.ij.C.co.
queestfamosasmdocto.osiresestveditaminusiusto precio.qd'eftqnnecdimidiaparsveripreci
éfolutaemp rozcogiteligerean velitsupplereiuftuprecii.anremista No.petiäheredi
(reftituererestiturofibipciofoluto. raspotvendi.veititulodeGereditatevel
actiõevendita, Notariovenditorconuenitura creditoribusGeredita ris.nonaurezemptor.etiamſieſſeractuzinteripfuzven
ditoremtemprorez.ramerecuperabitabemptore.grvide tur emiſſecum oneribusz
comodis.rev.eftin.lij.L.10. Benfallirinfisco.vrérey.no.i.l.j.C.eo. Etnotaqinemp
rozehereditatistraseuntvtiles fine ceffione.tex.cin.l.em Doraovaletpmiffio
fipmittamedatur (proz.C.eo.ti. decez
p'mortetua,vedisponittitul.C.vtacti.abhere. Rotareglaz&Gereditaria
oneraträfferiik Gere.icipi.
inheredesproHereditarijsporcionibus.tex.eftasempal legaturin.l.pro Hereditarys.C.deGereditarys
actionibe Dotaopsicreditorfimlauitemptio (in.l.j.C.ficer.pera.
nem.etficfecitfieriinstrumentu.cumeffetpignus.valet L ipl leij quod estacrum.nonqd est
simulatus.vedisponitrubi ca.C.plusvalereqd agitur.Eenotaglo.fingu.in.l.emp
tione.C.eo.quevultycõtractus simulatusnofirmetur Doraq
lsillequiteneturreciperesatisda (iuramento. kionezatutore.sinonrecipitvelminus
idonee,teneatur subsidiariaactone.queetiamträfit contraGeredes,vtin titulo
demagiftratio conueniendis.§.friends.infti.de fatifda.tuto.tamebona
ipfiusmagiftratus noobligan turtacitepupillo.rex. do tibi fingu.fm
Dinutoes.in.l. 1.§.priuilegii.ff.demagiftra.conue. Etratio eftqeprom
priusfubueniturpupillootratutore.qetutordat specia literpupillo,magiftratus
veroi datspecialiterpropter ipsumpupillus.&proptervtilitatespublicaz.ideonoita
contra enpromprefubuenitur.Etnotaetíacafuzquinõ Je una
reperitalibiin.linmagiftrat.ff.eo.o sifuntpluresma
giftratusrõnedolitenetquilibetinfolidus.froneculpe Gabentbeneficiuz diuifionis,
etallego etiaztibitex.fing. sedmomnes in.l.ponebat.ff.co.ti.demagiftra.conue.
Ernotatex.fingu.iun.glo.in.l.j.inpu.ff.demagiftra. conue.gillequi fideiuberpro
aliquo castellano alicui av cisnontenersiilledepredatur.quzillefideiuffitapud
rem publicănonapudpriuatos.licet.tex.illenonloquatinp
prijsterminis.Notasemp.glo.in.l.j.§.ficuratores.ff. de magiftra.conue. quevult&iudexdeberinquirere7int
rogavedeconditioneteftius, licetinterrogatorium istud nonofferatparsiudui,
tamenindexinhocdebetesse cir cuspectus.Etdicunt doctores opsliudex nonhabetnota
conditionezreftiuz.debet mitteresecretead loca iquibus mozantur.zinquireresecretede
conditõne7тогівив со/
rumvesciatquibusteftibuscrederedebeat.Lij.verfi.tu magis.ff.detefti.Nota
etiamfingulariterog ſiperstatu tumpuniturpretoznoninquirens. qexcusatursinemo
eidenunciauit.tex.do ribifingularez in.l.j.§.magistrat
tus.ff.demagiftra.conuen, neceratnoroziuz.quiaetiaz
inmagiftratuprefumiturignorantia.nifiprobetur scie tia,qdeftnotabile,
neceftiniure fmBalmeliortextus qy ad excufationes of officialius.
qeloquiturinhisinquibus nonfolueftpmissa. setiaiuffainquisitio.Etnota eriaz
fingu.tex.in.l.).§.fciendi.ff.demagiftrati.conue.cotra officiales à
maiorempartez proceffuireßuantfucceffori. cuzipsinoexpedierintqedebetpuniri.
Etnotaetiampul chaum tex.in.l.j.§.diuus.ff.eo, corraestimatorespofirosa comunivelapuncipe.osimaleextimanttenent.
illum rex.ponderatBal.ibi contraarbitruzquinoluitexpedi
reinfratempusdatumincompromisso. Rubrica.ff.derebuscorum. prohibenttutores +
curatoresalienarebonaimobilia minoznifiparenteseoz
6pmiferint.l.j.inpn.ff.dercb. cop.iunc.l.j.C.qndecre.op no
est,zidéproceditinoibuв
rebusqueseruandofuavipit..l.lex qtutores.C.deadmi niftra.turo.falfirinpecunia,
quelicerpoffitfuandofer uari.tīpõralienari.glo.dotibifingu.in.l.1.5.fuitque
fitu.ff.adcrebel.quadicitperegrinaBal.in.l.j.inpri.ff. dereb.com.Et
notafingu.glo.in.l.pdiu.Cqn decre.opus noeft.pjipaterdat executorib fuis ptatem
alienādi.po teruteriaalienarevepupilliimmobile.exquo fequiturg
auctoritasprisporfacererépupillialienabilez.Etno.fin
gudictuazonis&noreperitalibikimBal.in.l.j.inprin, if.dereb.com. pater
legittim admistrator bonozfilij, potillaalienarefinedecreto vigentealiqua
neceffitate.et illud dictiazonis eftintítulo.C.debo gli.Hoceríadem .dicit
fing.Bal. in.l.derefilio.ff.dtrafac.in.l.fipu pillow.J.fipat.ff.dere.com
Ange.i.l.1.ff.qrespigno.ob liga.pof. Bal. Pau.de Caf.in.l.psesC.detrafac.Bal.
in l.cu emacipatis.C.dep.mio.licetquidamodern velit cotraftimuli calcitrare.
Etallegoglo.j.in.l.quicios.C. debolib.Etnotafingu.glo.in.l.).C.defideinstru.tin
reafthe.fif.li.x. osiinftruméro inq inqreperiekdecretuint posirifitmétio
folēnitatis.oia pſumuturfoleniteracra
+probatafmBal.in.l.i.ff.eo.Etnotaetiaqdecretuin
dicisGabettacitaclaufuladerogatoria,ſinsſitobrepti, tīno
presumiťobreptionisiprobek,vt eftrex.nota.in.l. Gi in 10 pr po me xin 1.§.j.ff.eo.
ibidiritBal, da bonaprordatia.in.lturor. siperu.ff.detuto. curato.da.abhis.
eftfingu.lex.km Bal.inmateriaintpositõis decreti. Etno.eriarex.indir.
riaddiuisioné.Etnota in ista materiaqueda fingularia chal.in
ovnomaiorepuocate.multiminorespit itersediuide/ re.glo.habes
singu.in.l.interpupillos.ff.de osi.si Frezsiexpeditpupillo dindere.ipsepõt
aucto.tuto. cõis.ff.eo.de cudecretoindic puocare.pduaslegesad hocfingu.l.
siguenerit.ff.p so cio.l.viri.ff.deiuredoti.Fret tercio. licetminor nopro
Hocetad diuifionesprietaris.põrprouocaread diuifionez poffeffionis &fructий.pduselegesfingu.Cluciustica
. ff-fami,Gircif.&laubem nulli.inprin.C.defacrofan.ec/ rebus nota
cle.Etnotao licetpaterGabuerit vë venalesti pupillus
ciusnõpõtvendereeazfinedecreto.tex. Gabes nota.in.l.
1.§.fidefunct.ff.eo.Estsinglt notandi qetiaminfilije mercatori
requiriturdecretuz.98 tiintelligeinhis que pitseruari.noaut intellige
inpanisvlmercibus qtem pozecorroduntur.l.ticii zmeuui.§.altero.ff.deadmini
ſtra.tuto..l.cumtabernam.ff.depigno.qdue.l . ad hoc
suntsinglares.fmBalindic.l.j.§.fidefunctus fingu.cxillo.§.plicet .Etno.
paterdifpofuiffetiread fermtaco/ buz.filius
tīnotenetive.necmitterenifipaterintestam topreceperit.&ficfequikq
nõoisvolūtaspatris eſt ſeğn dapfilium.Notafingu.glo.in.l.fifundus.in aliens
pn.ff.dere. coz.qnoeftverifileoraligeemptor sitstultus. Wo em'
proznungipresumitdeceptusnisiprobet. Taubricadecuratorefuriou.
Hichabeturdecuratoredado furioso prodigo.Etp
diguseftquinecrépusnecfineexpensaruGaber, tādiu duratcuratorquadiuvelfuriosussanitaté.viprodigus
fanosmozes receperir.quo eueniéreipso ure definuntes ſecuratores. Dora opater
rõneprodigalitatispõtfilio interdicereadministratiões.tex
.Gabesqraroalibireperi dubitarianprodigusįnopotalienare poſſeremācipare qiý bla
coq minor põtprouoca / filios. allegauites.fing.oficindic.l.fifurioso.ind.ve
mancipent.ff.eo. Ernota dedicationoeftinadmini ftrativepatrimony.zideocurator
furiosi nonpõralind donarepaia.tex, estispallegatin.l. abagnato.ff.eo.di cuntendocto.
potfoluerevotufactiprecuperandafa nitatedni.Nota
fingu.glo.in.c.curator.ff.eo.perquaDi nusfecitirritariquenda proceffum.nadat
eratcurator boniscuiusda.neceratpbatusolleeffetabsens, 10fuit
pnunciatusdationenovalere, qd tëintelligeincuratore Jato bonis
viuentio.Notapulchutex.in.l.obferuare.f
eo.ptemerariuseftpreffusiudicis,quiprocedirfinecau fecognitone.Ernotafingu.co
omes habentescuratores Gabentbificiacoceffaminorib glo.do tibi fingu.in.l.ij.
C.decura.furio.Fidespitpetere reftitutõesinintegruz nec tracos
curritprescriptio.Dehacflo.exultat Balin 1.ficuratore.
C.d'ininteg.resti.in.l.auxilii.ff. deminozi.
in.l.quineq;.ff.dereb.co.in.l.iubem.ij.C.defacrofan. eccle.in.c.).
debificiofra.Jo.deymo.in.l.impатогев.ff. facrofan. dereiudi. Etaddenotata p Bar.in.l.
marceffus.ff.defi def.in.l.i.f.debo.pof.ifan.i.fiinfanti.C.Siure deli,
Aubricadedolo. quidicitdolu.deberpbare.l.quotiens
Notareglamoquidicitdolii.debetpar tibiestglo.no.
quidolo.ff.depzoba.l.dolu.C.dedolo.ti quo probetdolus.
naGyspaniinuitauerutquendamad prandiu vefideiubererpro eis, dabanteivini albu
īst aquarubeomixti.vesicinebriaret.Do tibietiapulchra
glo.in.l.figsaffumauerit.ff.eo.duz dicit& deteriozerat,
fuitbenevestitus.trasus.vtmeliorappareret.Etactio&
dolonondaťpromodicasumma,id estvsqzadduosan fi.cuz.l.fequen.ff.eo.
reos.tex.eftin.l.fioleum.in Rubrica.ff.defideiuſſoribustutorum. Motain.
l.).yHerestutoris nosucceditinofficio.& in prosecutiõeofficy.quo ad
incepta. etsicnotae officians tranfeuntad heredesetnotaibifingu.glo.quevoluitq
iftud proceditin extraiudicialibus,iniudicefecusquia 15 Ixj. pirantia
Iniudicije Geres docto.rencant in.l.cuz oftendim.§.fi.ff.eo. &
quipatiturfeinacrisaf cribiinfideiusfores.feu approbatore.tenetperindesesiob ad
Geredes . tutoris ligarerſeperfolénezstipulatione, etideo dicitBalbino
Etnotacafuz nõ contrarius põt tamirabileopfolapitia&patientia
finevilaverbozip/ latiõeinduxit ficraftipulationé, licetilletex.loquatin
fauorempupilli.tn dicirBalibi pidéeftinfisco. dicas tuideminecclesia.7 pro
hoctibiallego singglo.in.l.fi.p curatoz.ff. iurefif. Ercivcaintellectuiftius
rex.varia mirabilez exequi iam of ctiam in liga.perBar.in.l.cīgs
decedés.ff.delega.ij.in.l.fi.ff.de preto.ftipu.in.l.fi.§.j.ff.a
caf.l.fciendum.ff.de quib?appell.nolicetpau.de предим ver.obli.
Rubricaquodfalſotutore. ein aut bfram
Notacafumfingularemin.l.j.§.idezpomponius.ff. eo. auctoritasiterpofiraafalſo
tutorevalet.propterau ctoritatempretoris ,quidecreuitseratumGabiturus.pro
quofacitquiaindexsupplerdefecruz tutorie.vthabetur
in.l.ficuratoremhabensLdeinintegruzveſtitu.mino. etin.lfiinfanti L.deiure
delibe.in.l.bonorum.L.qad / mit.Notapulchrum tex.in.l.fiid
inquit.ff.eo.pnotifica tio factaper personamcui nonintereft.noninducirma
lamfidemfiquis illi notificationinon crediderit.q8eft nota.
Vlotacafumfingularemin.l.nouiffime.ff.eod .
pariafuntaliquidfiericoacte,veltimorecoactionis. exillo tex.etiam
colligiturfingulariter& nonomniesci
enseftindolo.Etnotasingla.glo.in.l.sifalso tutori.ff.
eo,opariafuntperfonamnoneffelegittimam.etiudice nonhabereiurisdictionem. Rubricadeeoquiprotutore.
Notatex.quomelior iniurenonreperitur.in.l.j.§.fi curator.ff.co.qimpuses
Gociaetad contractus, potesthaberecuratoremadne &singula inchoata.licet
iudicio . tranfeat in Bal.ibiin.l.1.5.fi.ff.eo.p Notapulchruztex.inar.sim si
aliqshzdomusmeaad pensiones. vultrecederefinito rpe.p debet mihinotificare,
&donecmihinonorificette neturadpensioné, 7siegonofuiinpatria deber hocnoti
ficarimeisconiunctisetamicis.qd'eftnotabile. Aubricadecontrariaactionetutele.
Ideo posuitpretorcötraviatutele actionesvefacilius tutores ad
admistratiõesaccederét, cufeiretpupillus sibi obligatum
foreeysuaadminiftratione. Lj. pto.ff.eod. Ernotapulchzitex.ibiin.l.j.in s.quas.
ad questiones, osidicitstaturiio sifiliusfamilias no obligerfineauto
ritatepatris,idfialigegeffit negocia filijfamiliaspas autoritate,nointerueniére
poteritinagere.92illaaucto ritas+folénitas nondesiderat in quasi contractu.Do
La taopiniuriafactatutori dicitfactapupilld. noretpupil lo.tey.habes
nota.in.l.jd ergo.§.fivero.ff.eo.Etidezin quolibetadmistratore.qdeft.nota,
Rotapulchai tex.in tutela.ff.eo.gidez opaturremotioiudicis, qdexpira tio
tpis.etideolicetis sitatutela remot.ti qd'impendit dzrecupare,& iftsfacitp
rectozib eccliaz idefuoimpen derunt.zteinderemotirecuperatabecclefia. Aubrica
detutelis etrõnibusdiſtrahendis. Notaquare appellaturderōnibusdiftrahendis.edi
ftrahere,idemeft,qoud alienare.velauertereapatrimo/ nio.vesitutorvez
pupilliquaader veilitatez miniftrave deber.diftravit. ad
alinvsuzpuertir.tenerhacactionez ideo appellaturderõnib distrahedis,
videglo.inruba, ff.co.Ernotasing.rev.in.l.j.in osi.vn querik.ff.eo.plicet
cotractuscadatinpupilluscũautoritatetutoris.fecusé
indonatõecausamortis,&ibi dicitq sicutpupillusnon
poteftreftarinopotetiadonarecamortis,ex qGabessin gulalimitatõesad.ltais.§.j.ff.dedona.camoz.venop
redarsifiliusfitpupillus.Notaetiäſingliovaletresta
mentiadulti.veldonatiocămorris ſinecuratore,neche
resadulticõrraiftusactuspotpetere restitutioneininte
gri.qecõtravltimavolūtatezdefunctinondaturHeredi EF کارام cre fis per be pre טאן
elusveſtitutioinintegruz.rex. Gabesquinonestalibi.in
Labaurelio.§.gaius.ff.delibera,lega.Ernota fingula, glo.indic.l.j.inpn.qiffeà
prestat auctoritateactuiqui eftnullusipfo iure.tntenet ad intereſſe.Nota
fingu.tex. BmBal.ibiindic.l.f.in fi.aut substituti. q id qd debet
placerepupillo.debet placeresubstituto,necpotcoqueri.
Etnontendesoblusionioqturozdebetcoficerelibriratio ni. pupillo
redderefinitatutela.tex.eftin.l.1.5.officio. ff.co.tidezestin gliber alio
admistratore. siGocnofacit tenerad interesse.declaranduspiuramentu inlirë,
qdeft notabile.geitapresumiťcõtrailluzquinofacitcodiceva tion .ficutcõtrailluz
&nonfacitinuentarium. zaddesin gu.tex.in.l.fi je cu falso.§.j.ff.defal.que
tex.multāno tatBal.indic.§.officio.Ernotacafusfingu.in.l.j.§.fi Site mun.ff.eo.qfili
notenerdotarematre.Etnotaqsitu tornopotalias
prerpauptateintereſſepupillaribusne Focije.deberapupillo
hiealimēta.tex.eftnota.in.l.j.§.fi
pupillustuto.co.ff.eo.Etnotadolideffemaleficii liczno qugt
cadatinſpecialenomémaleficy.tex.no.in.l.j.§.nuctra ctem.in fi.plane.ff.eo.exq
notablesequitoo ſiinmale ficijspretozHzarbitriu.g ingliberdolo habebitarbitrin.
Doraolicetofficiales tpales nondebentsindicarınifiin finecozoffich.
tameperpetuiofficiales poffuntperfu perioremfindicavi.etiam officiodurante tu
habesglok. multuz notabi.in.l.nisi.§.cumfuriosi.ff.eo. InAubrica de
excufationibustutorum. them Notaq nodebetdoctorifalariinisicontinuerlectões.
sczpropoffe.qrsufficit q in eo nonfirnegligentia.tex.ha bes
notabilemin.l.fiduas.§.pe.ff.eo. Rotatex.aurenin.l.freprobari.in.valdern.ff.co.
aptersciammultieminentemaiorprogatiuadebet,7p/
prertalezvirupõtrecediaftatuto.qd'estnotabile.ErGuc
tex.allegarnota.Bal.inpheio.ff. doctores excellentes Rotatex.fing.in.l.no
t.in.l.no ſoluz. (ditpreferrimilitibus, §.quipmipulu.ff.eo.gr virruslegi
eftinadaptationele sumdefilibusad filia, Notalistamateriao atutelano r
appellatur/mifiperindices legittimaexcufatio repellitur tex.eftin.l.fcire
opret.ff.eo.inpn.Notaq inquagintadi esq dankadpponenduexcusarões.incipiutatequo
qe cognouitsedatuturore.di.l.fcire. 2.§.inquagita.Eribida excufatio
eftpponēdaacoraindicesederep tribunali: Rotaoindcus põteffeprocurator
chriftiani,'tproes interuenireiniudicio.tex. Gabes nota.in.l.fpadone..
aut.ff.eo.qzin Guanis actib nobifcii indeiparticipat.no autindiuinis neqzin
aliquoactusupioritats.Fibiindu citBaloimunitas
preſſaincolis.certiloci.exteditsead tudeos, quĉadmodugrauame.Nota opuceps
circala funfempdebyGabereiurifperitos.rep.dotibino.i.l.iurif ta
peritos.inprin.ff. deexcusa. tuto. Notacasumsingu.der pn.ff.eo.plicettu
alibinoreperiet.in.l.amiciffimos.in torquiseexcufaratutela.repellata
legato.notivepeffi turapupillarifubftitutiõe,qd'estnora Motap adhoc vrdoctor
habeatsalarii debetlegerepseipm/nopsubsti
butu.vtnotableprobaturin.l.fi.ff.eo.tibiBal.qdintel ligeqnvolūtarie
omitteret.fecus fipropterneceffitatez veincafuinfirmitatisvelabſentie.
Fequunturhicnónulladrama giſtraliadeCodiceextractaidiuerfismaterns,
Notaovbi.l.phibetalijd fieri, licet nõ'apponatpend Enfiphibiti fapitdelicti.
extraordinepunitcötrafacics glo.eftordina.in.l.
nemomarryzes.C.defacrofan.eccle. Motaqvbiéalijd dubijcirca
fpualia.dzderermiarip com.tex.eppetuo notadus.fmBar.ibi.in.l.oiinnouars
@n.l.corradicit canonitecotra.cuistan (ne.C.eo. duz fit.efttex.principalisin
materia.in.l.puilegia.C.eo . Hetadicuntscripturefacrecozamiudice.glo.eftnota.
in.l.illud.C.de facrofan.eccle. In eccliazrifferturdo
miniusinetraditiõe.tex.eftin.l.fi.C.defacrofan.eccle.ct ibid'eBar.illum
cafummirabilem. Notay falsitas comittitur nonſoluz indicendofal blic alle ip Mu
Bar Da loc nite рев Mo War ργί.
fum.fedetiamintacendo quod veruseft.tex.eftnota.in
Cpsbiteri.L.deepisercle.qdestnotabi.cotrateftes.7con tranotarios
omittétesponeredebitacaplaiinſtrumtie Motaosifiatiniuriaclericis
velecclefijspottanpu blicumcrimenaboibusdeduciin iudicius.tex.eftquise Nota
édifferétia . . naratuSzdeiure zfirmu intrati . C.d'epis alle.in.l.fiquis
inhocctenus.C.deepis. cle. qd paupibº . (cle. deſnia intlorurozia . epif.rcle
Firmu defactoglo.efing.in.l.id Notapoisiussus indicis no.iunct.glo.in.l.cu
tex.Habes clericis .L.de patris , tn deoibus clericifintinptate Licet
pitdisponeretanos quelucran . de quaficastréſi .L.es. turrõneclericatus tex.eft
multus nota.fm in l.facrofcté Bar.ibi
DesHospitalingaudenteodéþuilegio&Bonaecclesia апреди ru.tex.no.fmBar.in.l.oia.L.deepij.er
cleri. Moracafuzfingula. no reperitalibifmBar.ind.rap tozes.inver.fin
autdiaconissa, deeoin transfertpoffef fio
ipfoiurefineapprehensione.L.deepif.zcle. Nullusporfibidicereius
auctoritatepropia. fallitnisi Inauctoritatesuperiozis non
poffetfibieſſeconfultum. no . tex.eft+ibinota.in.l.nullus. Codeinde. Notaqiude
nonpotdoctozavi.l.fi.C.deiudc.vbiper Bar.qriudeinonpithabereHonoréseu
dignitatem cias q quando.l.aliquid prohibetlicet vltranonpro cedat.illud qd
fitcontralegemeftnullum.tex.eftquisp allegaturin.l.non dubium.E.delegi.
Noncrediturnuncis principionisiGabeantlitteras. rex.eftnota.in.l.). C.demanda.princi.quitex.
etiamno/ rabiliterprobat. notariatusprincipis eftdignitas.ex quosequiturq
infamisnon poteſteſſenotariusprinci рів.č. DiscasGocinpracticaoquãdoiudexdebzadesseincer to
loco. creditur einisiprobet legittime.tex.habesno/ rabi.in.l.fi
quado.C.deftatuis.etimagi.Giscaur qua doerisassessorseuindex.eriocaueantiudices
officiales quisgigsdicitstatutus& qualibetdie.Horiscongruis, rý ind ey
debeat sedere ad bancuz.faciatqualibetdieanota rio feribi.nepossit
pofteaobiciin sindicatu. Vloraoindices renouent pternegligentiam.tex.habes
multano.fmBar.ibiin.l.fiqs.C.deoffi.pfec.preto. Dotafingu. licetinciuitatefitvn
officialisspecialit supdanis datis.no tipter hoctollituriurisdictioquay
Gabetpretor Habetvniuerfaleziurisdictiões.tex.enota,
multukmBar.ibiin.l.ftudétib .C.de offi.pfer.vebis. Morapofficiales
quimittuntaciuitatibus adaliqua
locanondebentadciuitaterediresineipfiusciuitatisli centia.rey, do
tibivaldenotabi.fmBar.isiin.f.nuffus indicus.C.deoffi.recto.prouin.
Orias&muliernopotdetineripaliquo debitopublico
velprinato.tex.eftispalleg.in aucte.& hodie.C.Soffi.di
nerfo.iudi.qdenintelligedemliereGoneftevitekmBal, in.l.confentaneuz. C.quo
7qniu. Adnopredirqutalie muliereffetnuptave singledicitRoma.ExintentõeJo,
an.in.l.ftwo..deviro.ff.fo.ma. Notaquia tuGabestitulu.C.deoffi.ei qui
vic.alte.ge.q vicegerens eftillecuicomittitfupioz, prer impedimenti
incipalofficialyhziurifdietõesordinaria.tex.in.l.fug
Motacafumfingu.inquofugafacitha (gerête.C.eo. berialiquopofeffo.qn
officialisquiinculpatdealig fian fugiat.procófeffo habet.cafuzhabessing. in
l.filiari, os.C.de assesso. Etvidedemateriap Bar.in.l.legecor nelia.ff.ad
fille.Erfingu.pen.in.l.j.ff.deboniseoz. Moratuofficialisqunopotesfacere
aliteraptarecame ramseudomuquahabitab.ruimponasaliquamuletă
etpotesendepurareadfabrica.vl'expensasdom?.tex.ha
besnota.in.l.mulctayC.demo.mule.dequo rex.exultat Moraylicetignorantiaiuris
nonoceatin (Bar.ibi, danis.in.l.error.ff.dein.fac.igno. hocnopreditiniure
naturalivõneinducto,vrnorable probatin.l.vema.L. deiniusvoca,tibihabes
vnaglo.nota,dequamultum glonaturBar.ibiqperrefcriptumprincipisnonpoteft
vemittipenaquedebeturparti.sfer in caquedebetfiscoft 201 fite to ferr Ede lige
detr Actio aale Mo pron dtm tno Erqi carg Babe 1061 6. M lxviij.
Mota&ficreditor succeditdebitoriextinguitactio.toy. eftquisp
allegat.in.l.debitori.L.depac.7 hodielicetacto fitextincta. indurat ea effect
pter inuentarni. l.fi.§.fi Viota&nonvaletpactupqd'au (vo.L.deinredeli.
ferturliberateftamentifacto.etficnonvaletpactiidefu turafucceffione.tex.est asp
allegatin.l. pacru qd'dotali C.depac,nectalepactu robaraturiuramentoqrcõtrabo
nos mozes.l.ftipulatio hoc modo. ff.dever.obliga.
Motaopptraditionetraffertdominui.l.traditionibus C.d'pac.
intelligeetiapasitradition.vtibinotat.intel. ligeetiaqe fiatadño.Fra
idonea.k.traditio.hnungsnu/ Motayexceptio transactõis (da.ff.deacgren.re.do.
Gabetimpedirelitis conteftatione.l.fratris.C. detrafac. evqcolligeqdomis
exciprio qestinductavefitlitium fi Sciasysiestitutiodi
(nis.impeditlitisprestaties. catopGabeatlociinpreterits futuris, noextenditurad
ficpr rem caufastransactiõedecasas,vtnotableplat.in.l.cas.L. detransactio.&ibi
Bar.exultatde hocdicto. Motaonoaudiťilleqallegatsuaturpitudine.l.traf
action.C.detrafac.q8 tiintellige ad suuz comodū.veißi
Moraqetransactionoresoluitexpenitétia (notatur. ic.Co tex.eftnotabi.fm
Bar.in.l.quis.C.detransac.test spe vite fo cialeapterlires minuendas.licetfit
contract innoiatus. Moracafusfingu.fm Bar.in.l.figemaioz.C.detraf ac.vbihabet
illequivenit cötratransactionéiurataz. eftinfamis. penasoluit.
sibidatareddit.Factionéper dit. partiobfuanti applicant.Ernotapilledevenireco
trazdinterpellatiudice,velfupplicatpncipi.vinăimplet promiffa.qdintelligequ
aligepmifitnõ cõtrauenire.qd eftmultinotabilemBar.ibi.ppterstatura dicunt.si de
traueneritvelcõrra fecerit.63vbiciq;alige pmie titnopetere.nõinciditinpena isip
litisprestarōcz.tex. eftnota.o spallegat.in.l.amplius nõpeti.ff.remra.ha.
Erqnalije,pmittit cötrauerfianomouere.esttex.in.l.di uus.ff.depeti.Here,de quo
latex Bar.in dic.l. amplius. Moraolicetinterpluresmercatores ſitsolidata ratio
rij erfumimata.tnadhucporpeteredebitor vlcreditor vein) rucõputetur.etvideatsicerratuzincalculo.ita
difponit tuul.C.deerro.cal.limita ti Goc.put Gabeti.l.j.£.eo.
Notaqdillequinoappellataſnia,videtſuiecosentire rex.eft quise
allegatin.l.j.L.depoftu.in.l.abes.C.qus erqi.index.etin.l.j.habesglo.multinota.
ifamiacor Fuiinterrogaterarpenaaduo (miratinfamevbiqs catiqui pacifcit
cuclierulo destalitis,endio debetpua riofficio
aduocatiõis,rey.eftnota.in.l.fig. L.depoftu.et Fuietiairerroga (added
notat.il.fumpt.ff.depar. tusfemeldeistisdoctozub qpmouctur në seruatisdebits
evamiatiõib endionomerenturappellaridoctozes.nec Jauderpuilegije
doctopallegauitex.fingla.in.l.nemo. Mõtradasobliuiõigl.mltunota.in.l.y.
(L.depoftu. C.deerro.aduoca.g traditmodūphādinegatiua.napot
pbariperfcriptura.eftetiapulchertey.eribi Bar.i.l.no Coducus (aliteri.l.petitoz.L.deaduoca.diuer.audi.
босгогев у ргісіревad legediinſuis
vniuersitatib cucer tosalario,fcias q nopossunteffeaduocaticotraipmpan
cape.tex.dotibinota quepoderat Bar.ibrin.l.ij.C.de ad noca.diner.indi.
Habeofiliidocrozeacquiritmultas pecuniasetinaduocadoincõsistorijsetcosulido.etexfa
Larijslecture.mihiparri nihilquerit.qe reputakquasica ftrensepeculiu.tex.cftq
se allegatin.l.fori.C. deaduoca. Doctor écõductusa principeadlegedip
(dmer.indi, certosalario.fidecedatinfraanni.Geredes eiusdebit ha bereintegrűfalarinilli
anni.tex.allego nota.etibiBar. in.l.postduos.C.deaduoca.diuer.iudi.dequopBar.in
L...diu.ff.devari.etextraozdi.cogni. Morayindex potsupplereinfauorépartisca que
sunt ris,vtallega dolegemvelratione.sinoeaquefunt f facti.ita loquikru/ bzicacufua
materia.C.dehijs quededefuntaduoca.part. fuiinterrogatus aquodamscholare.quid
eft ifamia diyiad hocvesciamusquid eftinfamia oporterpmosci/ requid est fama
Etfamaestillesedignitatieftatus.le gibusetmotibus
cõprobatus.l.cognitionuz.ff.devarijs Mota biint porer fine Motag urtalığ nghie
Delinea inse Morad Festape Motap .C.de Morafi fir Dotia fir mape дероте mpley Ιείο.
rextraordi.cogni.Infamiaeftillesedignitatis status, legibus
etmoribusreprobatus.vndeqn vitaer ſtar alis cuius eft reprobatus legibus
ermozibus.tuncifteeftin Famis.Etinfamiaexmultiscausis cõtingit.vtintototi
tu.ff.dehisquinotan.infami.er.C.exquib.cau.infa.ic Noraduoiuraquesemp
allegatur.in.l.quid (roga. ergo.§.penagrauior.ff.deGijs quinoran.infa.in.l.etfi
senerioz.C.eo.q indexexcaufa penazalureinducta.etquesitcausaibiplenenotatur
Eraddedictu singulareInno.in.c.j.deconstitu.de die toperBal.indic.l.erfi
feuerior.in.c.).§.iniuria,depace. iura.fir.inl.j.C.depreci.impa.offe.
Rotafingularezglo.in.l.fite.C.ex qui.cau, infa.ivro. abo triplex eft furrum.fcilicet.improbuz.quodeftfimplex
. C furtuz.improbius.eftexpilarehereditatis.improbiffime
eftvirapere.dequaglogloriaturBar, ibi. Norafingulariter
illequiesttortusaderuendazve Gren
vitatemnoinfamatur.etiazdefacto.tex.Gabesnotabile quempõderatBarabi.in.l.nullaz.L.eodem.
pre Norapulchraglo.quaz.multuznotatBar.ibi.in.d.re COMP hatum.C procura.
iudiciivaletquadointeruenitilleoj nopoterateffepcurator,fitalis exceptio in
fuit opposita Notasinglare.l.fm Bar.ubiin.l.exigendi.Lideplus .
Eribiinteraliadicit&coniictapsonaadmittitad agen/ dumsinemadatoproconiuncta
cumcautionerati. Notaysialigepourauitauxiliipotétioz.debzpuari
caufa.itadifponittitu.L.peliceatpote.qd' estnotab.fim
Bar.cotracosainaliaciuitatefacintqprosules sibi fa ueatialiącăcorazalijs
officialib.ditemcapuari, etitel ligedeporentiorerationeofficý.
ernotaqesttitu.C.dehis quipoten.no.quiti. punit
litigatesquiaduocatpatrociniipotetious. dictovifacto ipi
litigatis.qdfacitaffignado titulos.viptēdēdonoia.
Deliceciatsaditpetereisigniadoctozalia.tipindel beatrecipe priaauctoritate.erey.quépõderatBarabii.!
Lovenemi,lice.fiin, No.fin. siduofréshitvnum caftrum. &vnusexpelliralii.
tilfeexpulfus vaditadali queprincipes.etconcedat sibiinssuipaliquaquatitate.
talispreffionihilvaler.tex.dotibinota.tibi notatBar. in.l.cumallegas.C.nefiscusvelrespub.
Notacasumàspalle,in.l.ficuratoreshabens.L.dein interefti.mino.psiminor
hiscuratorescontrahitsine eftnullus.fecus sinonhabear. &reftituitfi
estlesus.qd intelligevtibi notat. Etspin libelloqëpetit
reftitutioinintegri.clude. eft minor.etleſusſurfaci
litate,qesiexlivellonocolligeret.exfuafacilitate,nocon
cluderet.prex.mota.cuibinotarisin.l.no vider.C. deiins
Notavnifundamentu.pauxilium (reg.vesti.mi. extraordinariigrurrit
euordinarioqnppetit tradiuer fos.tex.esti spallega.in.l.etia.C.fitutorvelcura.intue.
Montradasobliuionivnāpulchraglo.quamultuno
tatBar.ibiin.l.fi.C.fiaduer.reiudica.qvoluitqdextra ordinariiauxilius pourratcu
ordinario.qnextraordina Norarex. spallega.inaucte, (rúiestmagispleni,
facramentapuberi. .siaduer. vendi.qtex loquikdem L.fi ramêtoofirmatozio.
noretractatstract minoussiin Norayitadeművalettraf (terpofueritiuramentu.
actiofacrapminoreqninactiõeſupquatranfactueftve niebat res
feruadoseruarinopoterat,etsicpoteratalie, marifinedecreto.alias trafactio ipo
iurenopreindicaret Ant minozi.tu habesglo.multunota, smBar.ibiin.l.j.C.
quminozpoffitreftituiaduer (siaduer.trafac.
fusfolutiões,videpulchraglo.in.l.j.C. siaduer.foluti. Rotasingleq ingle
quilludeqd'petiteFestralead qd'nopõt Tulipmiffionéexpmo velfedo decreto.tuncprecotumal
ceperuenitaddiffinitiuafniaz.tex.eftno.inaucte.ſiois L.fiveseabhere.absti.qd
eft ppetuo méoziecomendādī Notaqinfauoreminorisveipfacon (imBaribi.
trahiturmozafineinterpellatone.rey.eftnota.fmBar. in.linminozi.L.inqui. cau.inintereſtit.noeftneceffa.
Motaop Godieregulaviťnocurritpfcriptio otramino re.fipo
iurefuatillefus.tex.efin.fm bar.bii.l.fi.C.eo. dis consoli Donig poze ante Mora
Bar quag feco Darta fac Hall Déco Flota Bar Dotag 100.
Inmutuofactocumfenorepſumiťleſus.minoz.nisi credits:pbetcorrari.itadefponit ti.
C. siaduer.credito, Sectipfumptiotollitursierat industriosuset diligca
qpfumitpecuniacõuertiſſeinsprias vtilitates.glo.is
singlarez.in.l.j.C.quietaduer.quos, Nota.l.qua
Bar.dicitnota.in.l.ignozare.C.dereftir. mili. cotraabfentenolatitanteporestpueniriad
pmū decretumnosecunduz Notasing.gminornorestituiťinGijsafacitinfra
drienniupostpfectaetate.glo.eftnota.in.l.fi.C. detepo.
linte.reftitu.pere.falliricafu singlarii.l.fi.C.drepu.Ge. Nota singlariterop
ſniaageneralis notar general paritexceptisemin nopsecutis.fitifuntdea e
afpedicijs,psecutor.casuse Sello sin. FmBar.ibiin.l.ficutibi.C.deindi.
Dialigepdolucautioneplurisexigit.etpdoluzplope/
tirlitécõtestado,pditdebiti.tex.e.fin.fm Bar.in.l.1.C.d
Notaoptex.in.l.j.C.dedila.estsingl.fm. (plusperi. bar. no.exillotex.q
dilatodzidarireglaritnisipetéti Qõtradasoblimoniq sipcurator
actozispetitdilatio nëadfaciēdufidédemadato.nodzsibidari.qrante5po/
tuiteffeinstructus.tex Gabesnota.fmBar.ibiin aucte. grip siquago.L.dedilatio.
Scismemorspfacereapponiinsentencijs,velinalijsq causecognitionédefiderat.iudice
sedenteptribunali,teg tenota.i.Lapcedéte.L. ddila.getliandit alitexpediri.
Quadoalijsestsuspectus.neaufugiatpotcapidiefe riato inhonoredei
vedetfideiuſſoredestado iuri.glosa Gabesfingu.in.l.deisfestos.C.deferijs.
Dotayliczaligemutauerit domiciliuz quod habebat
temporecontractus.thibipoteftcõueniri.tex.Gabes fin. BmBar.in.l.iuris
ordinez.C.deiurisdic.oimiudi. Rotayquialiuinverito examietrahit.debzpderecas
tex.eftfin.in.l.incriminali.L.deiurisdic.oimiudi.com Bar.ibiErinreotraĢēteactozeponeexëplūp.l.diffama/
ri.L.deinge.etmanumif.indulgeturtamez sieumpeni
reatantesententiaz.veibinotatur,, si migr Noravniqd'estmultimčoziecömödadiü
finBar.biz P.fi.L.co.op collegia approbatapoffuntdare fuis rectozi bus
invidutiõezordmaria.etof poffuntfatereſtaturad
Bijsqprineradfuaziurisdictiöez.dequo perBar.i.l.om nespopuli.ff.deiufti.cture
Norafinglioo illiquiſtantinaligcinirate licznohabe
antibidomicilin.tigpterfrequêtes cöuerfationequaha
bentpoffuntibicõueniri.tex.eft multum nota.in.l.y.C.
vbidecrimi.agioportet.deadicto multugloriakBarros Morap.l.y.C.vbim rem
(dicésesseidezinscholare actio.estsinglaris emBarr.necalibiiniurecinilireperit
Scias yqnalíascõuenit,ppublicisfuntionib.poti
eumcõrumacépferrifniadiffinitiua.tex.Habes notabi. in.l.hacppetua.C.vbiquisdecuriali.quezibiBart.dicat
Motacasuzsinglareingalijspöt (méoziecomédādī
absoluereernocodénare.in.l.quoties.L.vbisenatores.s
quotex.cxultatBar.abi.quiaeftcõrraregulamiurie. Tetanpcurator
&Gabzmadatidevédédopoffithie fi dedprio.egl.nota.i.len
vedere.C.vbicau.fif.grenzen. 2.Gimater.C.deinoffi.test.no reperikalibifm Bar
Eratvuamatermeretrix.voluitexheredarefiliamppter meretricii
diviqnopoterat.allegauitex.in.l.inarena. Gicutpreritio (C.deinoffi.test.qdest
no.fm Bar.ibi marrisdefilio Gaberurpro exheredatione.itaetiam sifili
uspretercatmatrem.tex.Gabesfingula.in.l.cumfilius L.deinoffi.test.fmBar.ibi.sed
corrigitfmBal Situvisfeiveinquibuscõueniat,etinquibusnõ.
relainofficiofirestameti. erinofficiosedonationis.etext,
unctaglo.norabili.in.l.fi.C.deinoffi.donating Nora
titulusdeinofficiofisdotibus.disponitquan dovyozdaretdotez
exceffinazcuzpacto& vir lucraretur cam
tuncfiliusintentatquerelazinofficiofedoris si per ralemdores estfraudatus
sualegittima, une qu NotaopetitioHereditatis nodaturcontratitulopof
sidentez.l.Gereditas.C.depeti. Gere.erratio eftquiaages fundarfere titulo
fuo.erpoffeffionedefuncti Sedilleà nebere Mora per to tit qua Mota glof Motap
loca stab parter Motar ten Ιρεί. orconditiopoffidentis. venotantibidoctozes.
Notacafuzfingulavéfecundu Bar.in.l.fifilius.L.S peti. Geredi.
exdetentationercurſulongitéporis.prefu oour muturomniafolemniteracra.
quamaliquademundo secunduz Bar. prescriptio lon gitéporis postliremcontestatas
noncurritperquam.l. Anal Bar.ibidocetpracticas. 656.191100rounds
Sulinterrogatus anproprietariuspoffitobligarepro prietatemlicervfufructus
fitalienus.refpondig fic.tex. eftnorabilisfecundü Bar.in.l.j.L.devfufruc.
Nota.l.fingularezfecunduz Barro.in.l.fina.iprinc. Barsity ign
C.deferuituti.etaqua. feruitus quehabervsuzdiscon
tinuuperditurtemporeduplicato, Motatext.fingu.fmBart.§.cum autem, incadem.l.
Psiareanopotesthabereventuz nisiexvinaparte.vici nopredio ipfo
iureestferuitutus impositane altius tol Latetventuzipediat Quotmodis
accipiaturtitulus. tionu allego tibipulchramglofazin.l.noneft.C.familic.Gircif
Motaqquandovendoremvtalienam.videozvendere Naamum nominealieno.erideo potest
Gaberivatum.textus eftno tabi.in.l.fifamilie.C.famili.Girfcif. eribividepulcherry
Filam mazglofaminmateriafmBar. Motapulchrazglo.in.l.fiprobatum.L.cõmu.diui.in
illaquestioneandebeantesse duoiudicia, Clam.quam pico partem meaz.liud
inquopero dinisions,inquo ve fripfiopglivegre poisider titulo.Gaber Nota.l.
more litis VenIndiergene Denidende. fm 10 cum multum fitvung.etineoincidenter
ognofcaturde dominio. qua glosazmultuznoratBar.ibi. notat Mota fingulariter
ofsiduo fratres poffiderunt fun/ dumprodinisolongo tempore nerde
diuisionealiquid apparet.exGocprefumiturdiuisio glosazGabes singula
remquamBarto,ibi multuz extollit.in.l.fimaior.C.co Bar.ibi munidini, 5 . equale
ius cum . C.de vei actore.ergo eft meli vendicatio , que est melioz
Suiinterrogatus an.l.j.L.dereſcin.vedi.habeatlocī inalijs cötractibus.endig
fic.allegauitey.quemultino tatBar.ibiin.l.matoubus.L.pmu.vtriufq;iudi
Noracafuzquiſepecoringitdefacto.fmBar.i. l.fipa truus.C.comu.vtriuf.indi.pres
emptaexpecunia.com/ muni.nõeft cõis.sed est ementis cui traditaeft. suic
Notatex.muirisinglaresmBarabiin.l.fi.L. eodé.
Dota.letglo.multinorabidez.fmBar.ibiquiatota die allegat.in.l.fiferuiveftri.L.denovali.
Quadorestesdicitsecognofcerepsana.velrez.fzsivi derentrecognosceret.debeteis
oftédi.tex.eft nota.in.l.fi સુભાન eriminis.vbi Bar.Cad
exhiben. Morao pendèredilatõesupvnocaplo.noimpeditiudi cis officiumfupalijs
capitulisno piudicialib.texeftin.l. gnaliter.§.hysdepñtibus.E.deiurein,quod
fecundum Bar.eftperpetuomeтоглестендапди . 10 Gene
Motaqplaturistanegatinaoscholarisnofitinma rricula.p inspectione
matricule.tex.eftnotabilioque põ deratBar.ibiin.l.fina.L.deiureiuran.200 mi
Licetregulariterfequeftratio fitphibitain.l.f.C.dep
Gibita,fequeft.taméfallitimultiscasibus quoseпите, ratglo.in
dicta.l.j.quamfecüdüBar.fignaredebemus
Motaqequāriadreperitõezidebiti,eqpanedubitaset ignoras.tex Gesno.km
Bar.ibi.i.l.fi. L.derõdicto.inde.
Moracafuzfingula.fmBar.in.l.).L.decodi.exle.in
fifcusporcoueniredebitorezdebitorisfuietiazandiem Morapulchraglo.fmBar.in.l.ofmaritozi.C.nevy.
promari. voluitq vxoz dzpbareres eſſefuas simavir poffidebat
fecussiipapoffidebat.qasufficitpbarefepof fidere quamperpetuomemorie
comendafmBartolus. Motaqinpfonalitasvitiatobligatione.tex.eftnotab. åfemp
allegatinaucre.fiquado. C.deconstitu.pecu.qd intelligequado
inperfonaliraseftexparte promittentis 1Notaonegotiatorespossunt
facereftatutainterse. rey.estexpreffus.in.l.recepticia.C.de
eftnotandussecundüBar, conftitu.pecuni.qd pre Hota dep Wor Tabir Dota 2016 ste
ba.g Nota.l.quainducitBar.inargu.in.l.vis eius.dep
ba.cpsialigedetinekaboffreialiiniufte.aufugiésintenck
Nota.l.quesempallegatin.l.fiuepossidetis. Edepto/ qui semel est dominussemp
pfumitur dominus. Vloraq testesquinosuntpublicatinoprobant.glofa
estnotabilisfecidum Bar.in.l.folam.C.detefti. Moraq cõtrapfonātestis
quequissemel,pduxit.nopo tuoméorie mēdā.kmBar.ibii.l.fiastestib .L.d'resti.
Motaysirestesasuntexamiaticozăarbitris,viuunt eftin eiuselectiõecorraquepducitur
veleisstarevel pe teve&denouoexaminerur.f3fifuntmortui atteffariõi
busstādieft.tex.cft fin.fim Bar,in.l.capd.L. detefti. Motafin.glo.in.l.ficut
iniqui.C.defideinftru.pfi pr gain Vabatur Ch.Com quodibi cõtinebatnihilpbatur,
talis probatioeft femi/ instrumēropamiffio.ettenoz rest
plena.quammultinotatBar.ibi.erillamdeclarat.
Mota.l.mltifin.fmBaripracticai.l.fi.C.dfi. iftru. DicitVar.
ppetuomoziemides.l.fi.C.moda.vbi opponerenifi , deveritate Szoppteytudebitino
debetrecufarireftitutio comodati. Motaqilleddeponitpecuniaapdillos
apd'scõiterfo letdeponi.excusak.tex.eno.i.l.pignibonis.C.dpig.ac.
Motaosialiquislocatremtuateinuiro.autignora te. tibinopreiudicat etpotes
conductozezpropriaaucto/ rex ritareexpellere.tex.eft no.in.l.fi feruus.C.quod
cum eo. 16ciasog
litrerecomendatozienoobligant.tex.eftnota.
FmBar.in.l.fina.C.quodcuco.quiallegatetiazrex.
fiveronoremuneradi..cumquidam.ff.manda. Moraqsfischolaris
accipitpecunia. viderurindubio illamexpendisseincaufasneceffarias
scholasticas.text Едивей Mat
eftfingu.in.l.fina.C.ad macedonia. etibiperBarrolus
Moracafuzfin.in.l.antique.§.fin autem.C.ad velfeia. FmBar.quêdebes Bar.quedebes
fmcumméoriecomendare,&mulier itercededo ipoiurenobligat.nisioskuek
solénitasdibi Mota.l.nora.fmBar.ibiin.l.ficui.L.Penonumerata pecu.
quihabetobligatabonadebitoris.poteft expfo/ s j auteius. ex causa de nouo .
5dicta fic.tex.eppe nadebitorisexceptionemopponeve . Motacasuzquezdebes
memoriatenerefecundiBar. in.l.fina.C.denonumera.pecu.co in iuraméto ineftilla
racitaconditio.queintelligiturin obligatiõeprincipali.
Quandovnusdebeatpecuniaz.aliusfrumentus.ad, mittiturcompéfatio glo.est
notabi.fecunduzBart.in.l. nesscriptura.L.deconpen.
Nora.L.acceptam.L.devfur.quiaestsing.kmBarr.
Sivectorcausafraudandiverrigal.iterconfuetuz no feruet.et res
deperdatur.efteius periculum.cafuseftqui cõmuniteracciditsecuduz Bart.in.l.cumpгoрoпав.L. denautufeno. Notarepr.quifacitmentionez
dedolo.etlataculpa ..L.depofi.quemdiatBar, 1.penultima.C.depositi.eftfingularis
pmBart. Notabeneglof.coramqueeftin.l.j.C.pro focio .quia
fecunduzBarr.eftmultuzcomunis. Sivnusfrateremit nomine fuoet fratris.necdicat
ijz depecuniacomuni, indubio intelligetur emissede pria pecunia. ita
oabaliofratrerepeterepartempoteftpecu nie,sivulthaberepartem
prediy.text.eftfingula.in.l.ij. C.prosocio.etibidicitBar, notaquia
valebittibiad mil leaureos.fisergocautus of dicaturdepecunia comuni.
Tutortituloetbonafidepotestemeredevebus pupil/ li.textus eftin.l.cumipse. C.decontrahen.cmptio.etibi
videpulchraglo.etdebes notareillaz. l.secunduz Bart. Nota oactioin
rempotest'cedietexceffione competit ceffionariovrilisactio.textus
estnotabi.secunduzBar. ablin.l.certi.C.dehere,velactio,vendi.Nontamen com
petitvriledominius .quiafinetraditionenonpoteft que
ri.l.traditionib.C.depact.eribiBar.ponitnotabi.prac
ticam.qualiterdebetformarilibellus inGacmateria
Dubitabatsemelinteraliquos..anciuitas possit sta
tucrelegemcontracresfuusfacientealiquid extraterri
rozium.diviquodfic.allegantex.in.l.romane.C.denu, chiserdicitBart.ibinota
.cafushuius legisponit,Car, sp fami aquan misest Mende Hora Mon eft Face go msp
Jancim fi affprefi Tyxiij in.l.cictospopulos.L.defumma.trinita.erfidecathol
Motafingula.l.fecunduzBar.ibiin.l.fiquis propter edeftatepater
C.depatri.quifili.diftrave.vbidicatur propter nimiaz
épaterporvederefiltii.ervidesinglabiimateria Mota.cafuzin. Lad
rescindidus.L.derescin.venditio. quezdicitBar.perpetuodebereméoriecomendari.
non prefumituriniuftaemptio necmalafides . licetvenditoz vedideritminoriprecio
pofteaemptor maioríprecio,nec Propterhocperiturvenditio
rescindi,quiadiligentiapos/ fefforis res.meliozatur.
Norapulchram.l.in.l.fivoluntate.inprinci.C.dere/ sein,vendi.dumdicitq
calliditate et insidiispbakdolus Motapulchram.l.q licet dicaturoquis presumatur
firefacultates fuipatrimony.vtest notabi.teprus in.l.
quisquis.C.direfcin.vendi.Hocnoprocedit ineoqui est deceptus
vltradimidiaziustiprech. quiaprefumit error. Fin Bar fuc neceftpresumptioooſcinerit,glofazdo
tibinotab.in dir. Cquisquis.quodmemoглecomendasecundumBart.ibi.
Noneftfufficiensprobatioprestantus valeat Etno Plus.facra
fubaftationetantuzreperituretnõplus.de/ betergo fieriexiftimatiosedm
reiqualitatem.erredditu umquantitatez.perbonosestimatores.ad hocponédов. texrus
estnotabi.dequo Bar.ibiexultatin.l.fiquos.C derefinden,vendi.quod facitad
materia.l.y.C.eodem Notaopetiamdeiurecanonicopoffuntpetivſurequa
dopetunturlocointeresse glo.estordina.in.l.curabit.C deactioni.emp.
C.deactioni.cmp.o licet aliquis foluerittributaproali/
square.noprobaturtamenpropterBocreipoffeffio. multuz.L.fi quis
alterivelfibi.est singula.et mul Ju tumpracticabilis.fecunduzBar.ibi Viota
fancimus. L. dere alienonaliena.eftfingularis
JecunduzBar.palienationeprohibitavideturprohibi bonuz tasomnisactus perquem
fittranflatio doming direc ti,vrilis,vel alicuiusiurisinre casum sin fecunduz
ondu Bar.in.l.fipater tuus dong . Verbireuerreretestobliquŭ.
significatemprestra daturmanualterius.no notransferatipoiure.tex.no/ ta.fmBar.in.l.quicalege.C.dpac.interempto.etvedi,
Moracafusfingu.queibiBar.multiexrollicin.l.cuz re.C.depac.inter.emp.etvendi.gin
cotractib.nomiats eftlocuscodictionofcamsinosueturpactusquodprin
cipaliterdeditcaufamcontractui. Siartifices intersefacintaliquas couétiões,dicitur
faceremonopoliu. itadisponittitulus.C.demonopoli. facerem Notaqdfialiqua res
inciditinomiffus potvendicat vsasadquinquēnu nopost.reyestméoriepimedadusfm
Bar.in.l.neg.C.devertiga.ercomis,&ficsialijiuradene
niut,infiscuexformastatuti.debermoueri queftioinfra quinquéniinopoft.eribidicit
Bar, nota bene poteris Motapfilegatusfinita (multuzdeHonorehabere.
fualegationediffertrecederenongaudetpriuilegio lega
ti.reyru.notabilisin.l.mercatores.C.decomer.etmerca.
Derbupmuraveeftgñaleadomnecötracti,videpul, maglo.iruba..C.dererupmu. valzadmltafimDar
RotacafuzqueBar.neftiralibiin.l.j.C.dereppmuta,
firespimutercum'requevenaliseratexpofita.no $3lo cucõdictioobcam fecus fi
venalis nonessz exposita. Situvisfeirein quodifferat emptioapmutatione. Rota
actiopfcriptisverbisquedaturadinplendur Rocasi rezp. allego tibiglo.quaz
videin.l.y.L.dererum permutati, qdcouenit.nodaturprecisead danduz.fz
liberaturde p stado interesse.glo.habesnotabi.in.l.cupcak.L.d
Rotaplicerdanualiqdcotingatinrebus pijecolo ni. no,ppterhocdebetfieri diminutio
mercedis.cafeppe tuo méoriecoтедаидивFmBar.in.l.damnu.C.locati
Motafin.l.kmBar.in.l.fiquisconductionisticulo.c loca.g
sicoducrozcouenitcodictiõeexillalege.debet ante
olareftituerere.necquestionēpotreferredominij
Cajuenofacitaliquépdereartasfponfalicias.nificul paipfius precedat.cafii.textu.estnotabilisfecüdüBarr,
in.harris.C.defponfali, τιο Dora Nora
dori mafi нафа mirad fharte
sal Plota Lider tie cel Motac are ali dre malicu Motag tobl
Nötradasobliuiõinota.tex.in.l.fi.C.desponsa.qui norable,pbatfmBaraqvbiciq;
dicitstatutuo siquis acceperitaligd.puniatpena dupli.qd in isto duplo cõtis
Quidicaturpticipes seu co (netsimpluqdabstulit. plices
alicui.tex.estsingla.kmBar.i.l.).L.firectorpui.
C.dedona.antenup.estmultinota.fmBar.ibi. Horasinglavezdecifionefm
Bar.in.l.cuminte.C. dedona.antenup.ad cognofcenduz andonatio fitfacta
Notanotabi (sposevelvxozi.etibividepulchraglo.
lez.l.etquotidianain.l.cuveteri.C.de dona.antenupti. vbihabero
donatiofactaaſpoſoſpoſe.vel ecotra.perdi to , er turvelretinetur.fiftatvelno
ftatper alteriexeis.quod vi nomia Notaq;resimobilesnő (multuznotabilefmBar.
quodp estentoblatiõevelcõsignatiõe.fed res mobilestantii.tex.
eftquistidieallegaturin auc.dosdata.C.d dõa.annup. Siprinceps
datdignitatevidetdispensarecumomni infamia.tex.eftnota.in.l.imperialis.§.miles.C.denup.
Lūdetéporenuptiavifitmentio intelligik dediequo
nuptiecelebrant.rev.estsinglarisin.l.fancim".C.dnup.
Motaquandoeliguntureftimatoresqui debeantefti
marealiquasres.debentiurare.tex.estnotabi.in.l.Gac Badus eftis legia
edictali..Giysillud.C.de fecun.nup. Motafin.l.cuglo. suafmBar.i.l.fipdote.C.
ddo.p Motafingularezd.fina.C.dedo.promissio.etibi dicit Nota
(Bar.notabeneistoscasusrogote iuredoti.vbihabetco si dos
incipiatapromiffione.dane deeuictionetenetur,fecussiatraditione pofita
Letiasinodote.C.deiuredoti.cotinervni caſumſin Notaqindubio estimatio facit
(gulavezfmBar. per cap C emptionezglo estin.l.fiintervirum.C.deiuredoti.
Dotapadhoc veillequipmisitdotepossitilla stipula tirequirito tpepmſſionis
hocagat.fecusfipmisiterpo fteaintraditivevelitstipulari.glo.estnota.in.l.ex moz
Sifiattraditioinstrumen (remfi.L.deрас.сoцen.
rozumalicui,videtur fieripcuratorinillacausa.glos.eft
notabilisin,l.fing.L.depac.conuen, ng 10 jedenou t i
Divisinrubzi.dedonatio.intervi.et vys. quindo nationefacra
intercõiugesnointeruenittraditio.nõcõ
firmatmoreprex.in.l.papinian.ff.dedonatio, intviz etvyo.Oddo o
licetnointerueniatveratraditio.fsaligd locotraditisis.Hocfufficit.glo.do
tibimirabilesmBar. ibiin.l.j.L.dedo.cau.nonnumera.
Notaqlicetiinstrumētopriuatovriapodisfa cõtine aturverepecuniä
eſſeſoluta.tnpātopponiexceptio non numeratepecunie.etaduerfari
habebitneceffepbarepe cunianumeratafecusſiiiftruméropublicofinttalia
bagl.hesmira.fmBar.ln.i.idotib?.C.dedo.cau.nnu.
Notaolicetlegatanodebenturreglariter Hereditate noadita.donatiotique
fitintercõiuges cõfirinaturher reditatenõ adita.tex.enota.in.l.j.C.dedo.int.vit
vxo. Gocerdonauitgenerofuo.fimozituret filiafuperni uat.noconfirmattalis
donatio.tex.estnot.fm.Bar.in 1.fi vtproponis.L.dedona.inter vietvoo. Notasingleolicetaligedeponatapud
alitalią bona itadices.depononoie tity.videponoqrsuafunt.no.ppter
Gocpsumiturdonatio.tex.erglo.dotibifin.in.l.etia.C. eod.etibiBar.gloriatur.
Quidicit sehabuissedefacto et Sialicnoieemiket (ideodicitqdebesessememoz
fibireadikpfumikdonato.fer fintradat.rep.eno.in.l.et Motaofi marit
resvwoziecofummit.capa (fifilis.C.eo ciere.p sumitdonato.idotenek
tienelocupletior.flatea inuita.rotirepetit.reg.eqtidia.fm Bar.i.l.dhys.C.co.
Notaomatpõrdonarefilioetiamaritoviuête,tex.eft nota.in.l.ficsstate.Leo.qd
initellige an donatvtnichil Morapilligdänaturadmorti.efficitur (piquerať
ftatimlataſniaferuipenesetideoeozireſtaméranovalet
rey.eftiunctaglo.inaucten.sed hodie.L.derepudis. Perfamiliares et
domesticospoffunt probariillaque funtindomo.rexruseftqui semper
allegaturin.l.com/ fenfu. L.дегеридів. Perfamazquesitinciuitateoaliquis sitmortuusp
Caturmorsglo.Gabesnota,in.l.fiquides.C.solu.matri tus ad Mor ANCIS lot ele rep
wlar rafia lyov Notaolegittimatiopoteftfieriperpcuratore.teprus
Gabesno.quemultinotatBar.ibiinaucten.itezſiquis Liberos.L.denaru.libe.
Cafussupueniesinpsonăpeuratoris
excusaredor mini.tex.Habesnota.in.l.ciamatris.C.quipetattu. Lafusin
bustutoréhabéti. dektutorponitglo.nota
bian.l.ppter.Cainqui.cau.tuto.habe.tutorda.poffit
Notayadministrator&iustacaufazlitigādinonhar buitsprio nomieinexpensis
legittimiscodemnatur.tex. eftnota.quifempallegaturin.l.noéignotu.C.deadmi
mist.tuto.etsiturornoappellatvelnopſequiturappellari
one,sibonazcausamGaberet.teneturpupillo actione ra teke.tex. eftnora.fm
Bart.in.l.fibona.C.deadmi.tuto Deinuctario rõficiédo atutoribus etonfieri
debeat, videinmateriapulchraglo.in.l.tutores.E.deadmi. tu. 2.fina.C.d administra.tuto.eftsingla./mBar.zha
betcafusmultinotabiles.debet em tutordefenderepupil Gum.quod
sirecufauerit.debet atutela vemoneri.etfilite
ceptapfonaindigeatcuratoreadliteillam.dabirneofficõ indicisqui ililitipreeft
tex.est nouusetfingu.indict.l. Motanouuerfin.cafuzequemulte (fi.§.fz7siquis
tutelecaffantursm Bar.quiatutozes etcuratores debét Am Calli fpecialiteret
expreſſetemporequo creanturpromittere. defenfionemfubibunt.indic.l. fina.§
omnes. si ergofic nonreperitur,pores opponereexceptionemcontra instru
mentumtutele Motaetiamqetutorvelcuratornonhabetneceſſe fru
mentuzvelvinumreferuare.sedpossuntvenderequan/
dovolunt.propreciotamenproquoibicõmunitervendi tur.tex.enota indic.l.fi.§.hijs
que.ex quoetiam notabi litercollige.q nonhabent neceffemittere frumenta vel
vinaadalialoca quodestnotabile Wunāstradasobliuionifingula.glo.in.l.fitutor.C.
depericulo tuto.queponitpulchroscafusinquibus pre ſomiturſcientia,
Dotayexftipulationetutoris fup vepupilliqrituraets pupillo.rex.eftin. Fin.let
fi tutores.C.quando exfact.tuto. erimateriavideibi
ibipulcraglo.quadebesnotat.fmbar.
Etquseftrubricadesatisdatio.tutor.addeomninoad
isidicta.glo.in.l.j.C.detuto.etcurato.quiſatisnon de.
etglo.nota.inaucten.vthyjobliga.phi.res mino..pe nulri.qna debes
memoriecomendarepmBar. indic.l.). Situroznosarısdedit nopot
administrare.necferere nisieaast3rpeperitura, vlnullipiudicii paritura rey.
Gisnota.tuc.glo.i.l.fi.C.detuto.ercura.ind satisdedir.
Dotaointerestpupillinesecretafui patrimony pada
tur.tex.eftnotabi.in.l.y.L.dealime. pupil.presta, etGoe multunotatBar.ad
questioneveztutozagésveldefen densdebeatfacerecopiainuitary
aduerfario.etconcludir dabitcopiaexpreptoiudicis.fed omitter apponere res.
Motagihijs aligetenetfacereetnõpoffuntfierifine sumptu factiindubiopfumitab
eoqui tenebatfacere. tex.eftnota.in.l.y.L.arbi.tute.erides dicitBaribirse
meldixitinquestiõe de facto. siteftatoz iniungitq He res
facerzdepingiquandăfigurainaliquolocofubcerta na an pena.fireperiturdepicta
necapparerperquem.indubiop fumiturfactaperGeredemquetenebaturfacere.
DicitBar.in.l.fi E.devfu.pupilla. Horaistä.Letnon
exeatdemeretuafecüduvnalectura. exprereicinofit ineius poteftarequando
agat.poteftpeti vt examinerur restesadperpetuam reimemonamquandocung.
Tuncfinikofficiusadiunctiquado finiturofficiuz ei cuiadiungiturtey.eftin.l.j.C.quando
tuto.velcurato. essedesi.etibi dicit Bar nora beneiſtum cafum Costitutio
epidicit executores teneanturexequiinfra adiemortis restarozis. dzitelligi&fciegl.Gésnota
bi.in.l.quiquagita.L.deexcus.ruto.qua põderatBart Nota ecuratorfuriosiceffat ab
admis (ibiad hoc, niftratiõerpedilucidiiterualli.etea reaffumit reuertite
furorez.textus estmultuznotabilisfecunduzBare, ibi,i
Laialijs,C.decuratorefuriosi. alri lins fis Bith abfafr berio Motag peftand
Motag Yome Citu vi tici sin.l. Bituin nou Helfer teeti rufar ames tanero Dunt
13 Неврис ribe Bruger
die pr matige Ιγωνί
Lauauisin.l.fitdictiotayarina. tnextediturad alios
cafus.tex.eftcuglo.norabi.i.l.obes.C.depredi.mino.et comendaméozieglof,ibi
ponircafus inibus poffunt alienaribonaminor. Sufficitdecretiillius
indicisincuiusterritorio vesč. rex.eftin.l.fipredis.C.depredi..etfufficereretia
decre tuilliusiudicis àGaberpupilfiifub felicetno habeatrez
Imagispuro..illud.ff.dere.co . Deexecutozub veriarī volītatū õlirervēdere
poffint Gabespulchraglo. in.l.fiprediti.L.qndecre.opus noest Imba
DietBar.i.l.fign.C.fima.far.aliena.fac.ra.Ha.com midaméozicista.l.quato pl
potes rogoteqzēsinglaris Lexcusaturturorvelcuratorsiveditremput exiftima
taeftauctoritatepublica licetplusvaleat.vesinglepba turin.l.fi.L.demagift.cöueni.qdtiintelligenisimant
festüeffetillamestimatiozeffeiniufta, etdicitBar.nota logoteet
inperpetuinõobliuifcaris SituincipisGodiepoffidererez abfentiser ignorantis
Godie.noincipirpscriptio tuadonecilleretinerpoffeffioz
ciuileaio.ergooportetoplabaklögitpe erſficpsumatobli uioillius
absentis.erructuincipispfcribereglo.Gabes multifing.eribi Bar.exroffit
hocdictui.l.j.L.dfer.fu. Situvisfrirecasusinqbusdeiureppenaiponitmé/ bri
abfcifio.videglo.in aucte.fznouo iure.L.defer.fug. Caucastibiquemasremaliqua.nasinoeritveditors
tenebevis reftitueredão prio no reftituto.rex.inota.in.l. Mota
illeàemitafurepsumitpri (iciuile.C.S fur. repsfraudis,prerfrequétiä.gl.hes
no.in.dic.linciuiles. Suifemelinterrogat quorleges effentin codiceğinci/
perentticius,dixio vnafola.in.l.titius. C.deope. liber..
Situvisfcirequefintpatronat iura.videmagistra glo.in.l.fiquis.C.debonisliberto.
Motaoactioinštitudisnõéxpzínnoméarciõis. sseft officiiindicisquo
coerceturingratitudoliberti.glo eno tabilisin.l.liberti.C.deliber.eteo.libe.
Analiquisdicaturdiuesvelpauper.iudicis arbitrio tij поршез
comittik.glockfin.inaucte.prerez.L.vnde viretvoor
Sipaterdeditpecuniafiliopemedis libris etipfe fumpfitintabernis
veldeditmeretricib in présuadi co putari.vr.pbatrex.nota.etibi Bar.in Bar.inau
aucte.gd loci.L Dalerdonatiointerprem etfiliiaufit (decollatio.
benemerita.glo.eft nota.i.l.fi i.l.fidonation. donative.C. &colla prer
Noraqrestesdeberviderereftatorénecfufficeretop cor tina
effetinmedio.tex.eno.eribinotatdoc.in.l.finospea Teftametiipotscribiin
quacuqsmate (li.C.detefta. ria.fiueinmebzanis.fiueincartis depapiro.fiueitabul.
rex.est nota.quifemp allegatin.l.quoniaz.C.deresta. Teftanētāpfecti
nõtollikpimpf impfecti.musicurs dece
nijfubfeğene.rexvesin.fmBar.in.l.sancim.C.Stesta. Morasinglio
illequinopotarticulate loquiestmor tuofimilis.erideo cutestator lojtur
balburiedo.cupmo fuerithomorectelingue sifacittestamerinõvaler, rey, eft
nota.in.l.iubemus.L.detefta.km.Bart. ibig dicit
femelimpugnauitvnitestaměti.ssincötrariividetur rex.in.l.quoulazindignus.C.eodem
Illudqd auferturabindigno finefuiculpa.noappli caturfisco.fs venierib?ab
inteftats.rex.eftno.in.l.fipe.i I.nec apud.L.8here.ifticu.etibideBar.no.
+tenementi Rotaoliceterrorinnoiespetonoviriat.l. )ppetuo. siinnoic.C.detefta.in
l.fiquis in fundivocabulo.ff.dele Ja.j.h unrelligikdeerrorei noiesprioalteri
fecusinnoie ipiusloquétis.rex.Hessin.in.l.fi.C.deHere.inftitu.
Motaoclausulainfinepositarefertadoiapredencia sinoeftratioquaremagisadvnu
referatquaad aliud exidez inclausulapofitaunprincipio.tex.eftnota, iuncta
glo.in.l.j.L.delibe.preteri Teruotmodisdicatur posthum videpulchrazglo.in
rubrica.Ldeposthu.heredi.institu. Motapadireeftextraneorum immifcereſuozum
acquirereperrinetad fuos et extraneos.tu habesglo.no
cabileminrubrica.L.deiuredelibe. Sciasquodsitusoluisdebituzhereditaring,tuvide
Hota q ( 616m Mor ftrum mB ивев по Mota contr
beres matis Mota gr Beres pdeft Huorabi Month двес mation nco plase preguia Bemp per mcar
beres pasite multu Ιφνίΐ.
risadireGereditatem.textuhabesnotabi.in.l.cumdebt/ tum.C.deiuredeliberan.etibidicit
Barro, quod dehoc femperinterrogarrusticos. Juradicuntquodhereditassolo animo
aditur.vtin CopGerede.l.gerit.ff.de acquire.Heredita.dumtamen ta/
lisanimusdeclaretur.erfufficitqe declareturin vitima voluntate.textu dotibinotabi.in.l.fiauia.L.de
iurede/ liberan.etdicitBart.ibinota benequia hocfecifierimi
licetemporemortalitatis Mora&Hereditasextraneorinon adirano transmie
titur.tex.eftin.l.quoniam.C.deiuredeliberan. Бівтетогфливаdeundihereditatemnon
preferibi tur.nififpaciotriginta annoruz.tex.Habesnotabi.iunc Sloci collation
taglo.in.l.ficer.C.demredeliberan .
Mota.l.necemere.L.deiuredeliberan.queponittres
regulas.etcafusfallentienotabiliterponitglo.ibiquaz denft Derefta videquia
semperallegatur. Illudquodexpenditurinteftamenti recollectioneeri
finuatione.detrahiturvres alienuz.tex.estnotabi.in.
fig.incõputatioe.C.deiuvedelibe.quod eftnotabi.secun dumBarrabi Left m
Notapexpensemagne debent probariperteſtes vel
inftrumenta.minutepoffuntprobarifuofacraméro.gl vid Gabesnota.etibip docto.indic.l.fi..in.computatione.
Motasingleosistatuta dicit& executio instrumenti
fiatcontraGeredezsicutcontradefuncruz.Hocintelligit
nisiGeresfaceretinuerariusglo.Gabesnota.in.dic.§.in
cõputatiõe.etibidicitBar.formalitertenementivogo te necpdestmihiclamareoteneas
menti.erillaglosa pos restallegariadmulta.
Notaqinfratempusconficiendiinuentariusnõ'po/ test
Geresacreditoribusvellegatarijsconueniri,textus
eftnotabi.in.l.fina.§.donec.C.de iuredelibe.exquo col listeop hec
exceptioipeditlitiscoteftatione.vtibiparet.
Nontradasobliuioni.l.fi.C.derepudian.Heredita,qa attmultuzfingularis secunduzBar.
tin Nota .l.fi.C.deedic.diui.Odzi, tolle. efin. fmBarr.
Sialigephibetaliivelcogitteſtavipunitcriminali terpena
extraordinaria.etGereditas aplicatfisco. etille
cuiteftatorrelinquerevolebat.Gaberactionead duplum vthabetur.l.j.intex.etglo.
C. siquis alii testa.prohib. ervideetiam.l.ij.eodtitu.pro intelligentia. To
inno Notasing.pinmaleficijs negatiuis.seuacõmitrūtur faciedo.no estnecep
dedefinatpossefacere vtma/ leficiumdicatpfecti.sed fufficit transeattmtpe face
repotuit.glo.habessing.in.l.j.C.de hisquib vridig.
Mõtradasobliuioniglo.nota.in.l.foroze.C.dehisq bu.vtindig.qrsepe venirdefacto
fmBar.psinstitutus Gerespostmortezdefuneri concuburenvooze defuncri.
auferturHereditasab eo tanquazabindigno. Licetimpuberes isintidoneirestes in
maleficistame faciuntindiciuz glo.estnotabilis in.l.fi.L. adfilenia.
Mota.l.fi.C.decodicil.quia ☑Sicautiopferrura restatozevelalegeciuili,
iceffitis eft fingula.EmBart. denuda.tex.estàsempallegatin.l.fancim .C. Sobo.fi
Cautio mucianaСосӣВabetquoties
estaligd relictus subcoditionenő trafecerit.notat faciedíderestituida
Notaysilexloquirurinvno.decorrelatiuisintelligi glof.in.l.y.C.de
ibiillamvidepro intelligencia recufructib sicon/ indicta viduistolken .
turlogetdealtero.tex.eft nota.in.l.fi.C.didic.vidu.tol.
Preftatiotriēnalisfacit,vtalimētaetiaifuturdebea curexinutilivoluntate.textus
est singu.secunduzBar. Sitestator,phibetalie/ (ibiin.l.j.L.defideicomi.
nationefieripoterittëfieri coſenſu oim quor fauorere fpicitphibito.tex.Gēs
no.fmbar.ibi.i.l.qties.C.dfideig. Detesnodebzlegatarioprestareinstrumêtareilega
re.fz debet caueredeexhibido queritop?.rey.ein.linstru mēta. C.defideicomis.etibidicitBar.notabnGuccafum
Delegatarioàadulterauit vxozezteftatous videpul
chramglo.in.l.fideicomissus.C.defideicomis.
Licerteftatozfaciatmetionidefilio.cuzdicitpreritus 19 Liet loca méo laul Ber .
et Im Mon Deico amen Погл mp Bar Basel
ber leovii. seftqui wesynoestinstitutus neq; exheredatus.textus
fempallegaturin.l.quidā.L.defideicomis .fi.L.defideicomis. eftfing.fmBart.
nechabernisi vnacocordatex.in.S.fi.inftitura.defideicomis.Gere,de15
divisinhoccopendionotaeriaauctehocampli.esdti. fmBar.qrestvaldenota.ſirelinquuťreseligédaprercin
iflono eligerevelneglietepannu.träfferëelectioinlega tariu.dumodoeligat
remmediocre.tex.estfin.fmBar. inali in.l.fi.§.fed etsi quis.C.comuniadelega.
Moraq.lincotractibus.C.denonume.pecu.nohabz lociincöfeffionefactain
vlrimavolūtate.glo.eftfingu. in.lj.C.defal.cau.adiecleta.etratio eft qe
teftator quii extremis cofiteturnõvidetcofiteriſpefuturenumeratio uplum nota.
nis.qz nequan; expectatfuturanieratiöez.qd eft Liceraligfitvxozalteriusti
dicitin poteftatepatris eteftinpotestatemariti.quo ad illaquesuntneceffariavi
ro.alo.eftnota.in.l.fi vxozez. C.decondi.infer. Fant bol
Motapulchra.l.in.l.aduersus.C.devfu.erfrur.lega. quamēoziecomédaredebes km
Bar.qqñq; estimatores etcalcularozeseliguntaiudice.trūcdzdaritimin prisης Noaolicetquinstitut
deceditanteaditaGereditatem fideicomiffuznopoteftdeberiab eo.l.illea
quo.§.fidete? tamento.ff.ad trebel.illudpreditGerededecedétean adi,
tamGereditatez.et anteiuffumdeadeundo.fecus sipoft لاده dig luffiemlicetanteaditaz
Hereditatez.tex.estsingularis se/ cundumBar.in.l.noiuftam.C.adtrebel.
Motaqpofficiйшдісівcogiturheres
adiwe.etperacs tionëexreffaméroiftituere.gl.Gesi.l. sisine.C.ad treb.
JQuadofilyrogaturde hereditaterestituedafratrib .
velcozifilys.fructusnoaputātur iquarta trebelliani camsed
eamdebenthaberedesubstatiadefuncti, rey.eft fing.fmBar.in.l.iubcmus.C.ad
trebel.etnotaq solum in.liberis primigradusestq fructusnõ computantur
inquarra.inalijsfecus. venotabiledicitglo.in dic.l.iu/ bemus,in
fi.etibidicit,Bar,tenementi perpetuoquiati bifacientGonozem
Situvisfcirecafusinqbus trafeuntinfideicomiffa riŭ actiões.finereftitutiõe
videtex.fingu.iunc.glo.in.l. fancimus.§=.cumautes.Cadtrebel. Notasingleo
illidiciturreconiuncti.quado expressa dispositioneteftatoris.totares
affignaturcuiliber.tex.c in.l.fi.§.vbiautem.E.decadu.tollen.
TeftatorpoteftremittereHypoterazquazhabetlegata
lus.glo.habesnotabi.i.l.y.C.vtipoffef.lega. Dolodiceve
tibivnūnounfm.Bar.qdpbatin.l.cer/
taforuma.Covrinpoffes.lega.opsiestlatafuiainreiven
dicatione.cõrrapoffeffore.fitexecutio contraaliuz posses fozem
quandoprimuspossessor dolodeshtpossidere.
NotayexistentiafuiheredisoperaktransmiffioneGes reditarionoagnite,etiamin
filioignorante.tex.efti sem perallegaturin.l.apud hoftes.C.defuiserlegit.
Gituvisfrirecafus inqbusmaťnopetés tutoreexcu
fax.videtex.nota.me.glo.in.l.mies.C.ad tercult. etadde
materia.l.mēritenidafmBar.i.l.fciat.L.dlegit.Here. Notaepertransitii ad
fecidavotanopditpatervfus fructuinbonisfily quesiti.tex.eftnota.in.l.fi.Lidbo
mater,quitey.etiaznotabi.pbatqillequino transitad
fecundavotadiciturstaveinpriorimatrimonio. Filio
decedêtefucceditliberi.necporpatbonacius or cupareinrepeculij.rev.Ges
fin.i.l.jd friris.L.debo .que libe.etfic secunduz invacodicis
filiusfamiliashabet he redemfecunduzBarabi. Motagimaduenticijs
filioqueritproprietas.piivfuf fructus.tex.eftqui femp allegaturin.l.cum
oportet.C. debo.quelibe.etvideibipulchramglo.inGaemateria Sifiliusmeusinitad
impatozemproaliquonegocio principisnoftri.etimpator fibialijd donauerit. inreb
donatismihi patrinoqueritvfusfructus.tex.Habes sin
gu.in.l.cummulta.C.debo.quelibe. TuHabestitulu.C.deHeredita,decurio.in quo
dispo, miturocollegiussuccedit collegiato decedentisine here, dibus.abinteftato,excluso
fisco Horaqm allegar Gisliqui suris . ridegl Motaq as dominif мівив ва uncta gle chari Gimt hes nota Memero
Morap mglo.e Drat B etib bik nor ratio nurpro Etnoraet rogare apoffelli L.de
vfur contra gresel Tiriur Siprohibeturatestatoreveditio.videtureriaprohibi
tadonatio glo.estin.l.fi contra.C.de vfuca.proemp. Motacy maritus
diciturdominereadotalis.etillapof Lidere.vepbaturin.l.j.L.devfuca.pro
dore.etefttex.qui femp allegaturin.l.doreancillaz .C.de reivendica. Scias
adprescriptionerequiriturtitulus.bonafi des.etpoffeffiocotinuata.etidemin
vfucapione.tex.eftin C.j.L. devfucapi.transfor. Situvisfarequeeftpoffeffio
quehabermultifacriz paruziuris.erpoffefsioque habetmultuziurisetparuz Lor
facti.videglo.in.l.1.L.deacqui.poffef. Gialiquispoffider fciente epfumiturq ei
pos feffio fuittradita.venota.probareyt.in.l.minus.C.de acqui.poffef.quiainhijs
ad quequistenetur,pacientia Haberurproconfenfu.eteftbona,leyillafm Bar.
Ternotaetia pista.l.minus notabile probatq firests interrogatusdepoffellione
affignatrationéſuidicti.qz ViditTitiumlocare.fructusrecolligere.etaliafacere
pro utdominifacerefolent.cp probatpoffeffionéet affignat Kat
bonazrationezfuidicti. Motaq infantiacquiriturpoffeffio illaruzrerum in
quibushabetaffectione,vtfuntiocalia.rex.habes sing iunctaglo.in.l.donatarum.L.deacquiren.poffef.
000 que Giinftantiaperit triennio.velconsensupartium re
nunciatuefttantusinstantieduratvitinlitigiosi.fecus
firenuciaueritliri.quiatuncresdefiniteffelitigiosaglo.
Gabesnotabi.in.l.j.L.deprefcrip.longi.tempo. Memetoquandofacis articulos
fuperpbandapfcrip tionc.g cõcludattempuspfcriptionis antelitis contefta
tionem.textusestnotabi.in.l.uccbona.C.eodem Nota
bonafidesprefumitureoqnopzobarcontra ا 01 rium.glo.eftnotabi.in.l.fuperlongi.C.co.
DicitBar.in.l.final.C.co.illa.l.estmultünotabil. et fing.etibihabekop
adpfcriptioezfciétiaeius5queprez sonbilnorequirik. iftaeftvnadelegib
quaLaiusdoc tros contraquemfeciclipcumnunsvidit nj Situvis feireğestratioovfucapiotriennyno
impe dithypoteca.videglo.génoo.fmBar.i.l.j.C.fi aduercre.
Tadhocqdvaleatvēditio,aptertributano foluta.mul
tafuntnccaria.tuhisglo.nota.i.l.j.C.dpfcrip.xxx.11. Paterpotcorriperefilii etia
inducidoipm.veprobar rex.in.l.cogruétius.C.depatria potefta. in. 1.). deemen.
propin.pqueiraitadicit Bal.m.l. liberros. C.deobfe. Notapulchregiararbitrarijs
indexdz (patro.presta. fiderareğlitate pfonaz.tex.eftnota.in.l.nemlibertos
L.deobse.patro.prestan.Itemqualitatefactoz.revt. eft
nota.in.l.materrua.L.deope.fiberro. fuifemelinterrogat qr
actiotollikspaciotrigintaan nozuqddiceredeofficioiudicis.dixieffeidez.alfegauigl.
notabi.in.l.ficur.C.depzescrip.xxx.anno.
Situvisscirequedicaturinterruptionaturalis. ciuilis.tu Gabespulczagto.in.l.cn
notissimi.§.illd.C. Nota.l.sias (prescrip.trigin.anno.in.&.innouara.
emptionis.L.eodez secunduzBar.qreft tota singlaris. Enrubrica&deactionib
mittis..allegauiglo.in.l.j.ff. familie hirciscun.qpfcribiturdiuisionine
fiat.etidéter netglo.in.l.j.C.deanna.exceptio.et ficfi fteriteciincom
munionepvrigintaannos.nopotero agerecotrate. di uidamus.fedBar.indic.l.j.C.
deanna. exceptio,dicitq comuniterdoctozes tenentcontraillasglo.
Notaq.l.fi.C.danna.excep.enotabi. fin.fmBart.
Notafing.glo.in.l.ij.L.quoetqua.iu.g monitio fac taaiudicehabetvimperemptorij
.licetnonexprimatur. Sciasq sifertursententiainfauorez absentisquins
fuitlegittimecitatus. novalerglo.do tibinota.in.l.eaq
C.quo.etqua.iu.qitenemétißmBar.ibiqadducitroz. Nota sicitatus dicat nolo venire
nõeft vtreviusci tandusgloestnota.in.l.tresdenuctiationes.C. eodem Nota
(etibidicitBar.&credeturrelatiomnuncy I.j.C.desententi.etinterlocutioi.omniaudi,
est sing. fm Bart.&fententiainquanocondemnaturprocurator 13
dominusquiiniudicononfuit.eftipfoiurenulla tellig cin Mora tot antu Mora bit p
matic Maide esfirm qu Mota bric madar pon prola Hotag Mota Sciaso ſiſniaeftlatacotraordineiudiciozeftnulla
veqefuitlataAriscoteftatisenofacta.tex.jsp allegat
in.l.prolatam.C.defententijs.etinterlocu.omni.iudi. Lusis
emptordebetdenunciarevenditozéliremesse
motazsivultageredeeuutione.vtfuitdictis.querik id deillo quirecipirremin foluta.et
dicas quod idemérexri Gabesfingula.in.l.libera.C.desententiy secunduzBar.
2.fi.C.desenrc.efin.etibidicit Barillaalibi nefcire.
ISciasqiudexnõporreuocarepropriafniamvel fui
precefforis.rex.eftin.l.i.C.fenten.refcin.nopos.fallitta meninquibusdamcasibus.quosibiponitglo
Notap.l.fi.C. fructlitsexpens.estsingu.fm Bar. Sciasqrestdifferentia interfniamervemiudicată,qa
in.C.ponieritulus.L.desenten.et.C.dereiudi.nazfnia prod beros
Seresindiciopprieqd'illudq eft determiatain fuia.7effe etusillediciturresindicata.etideo
duponikrubricade re iudica.ponitde effectuipius ſniequiprineties.ita.bar.
inrubrica.L.dereindica.Etqrparuesszfniamferrinisi ermadaretexecutiõiideo
ponikru.C.deexecu.reindi. Motaqenhabestituli. C. fiplures viasenten.code.
funt.inquodisponiko siplures fimplicitercondenatur. intelligitinpres equales
nifi aliud fitexpreffum Moraopsuntduotituliin.L.vnus eft quibus res ins
dica.nonocet.Alter.reointer aliosacta.etinteristosedif fans déte ferentia.qrtitulus.C.qui.resindi.no
no.loqui desente Batt tiatantuz.alterdeотнівив астів. Mota ramêqlicetfitregula eresinteraliosiudicata alys
nõpdestnecnocet.fallittamenin multis casib qe notableponitglo.in.l.y.L.qui.res
iudica.nõ110c. Motaqueftrubrica.L.comi.velepifto.etinilloticauer
turqualiterſnianõnocetetiailficötraquêlataéquiaeft cominatio. hocideoqecausa
cognitapfentibuspribus es ertpecogrus.etmagnocoflictu.zinfcriptis estferédasen
tentia.etnopaucislitteris.vristahabeturintoto ifto ti
tulo.etideomandatudeimittendo aliquëin poſſeſſione
nopreditecauseognitõenovals.tex.eno.i.l.iudex.C.co. Quia quiiudeddubitater
cater cöfilii cărefertides pom Etnotatex.nota.in.l.j.C.eo.qnin (ru.C.d. relat.
Sexfacitaligd pre pite.cundifplicet.dels corradicere.tido
faciasponitactispartepsente et dicere.alias videretco fentire.qd'éppetuo memoriecomédādufecunduBart.
Erdusallegauitex.in.l.cuamatris.C.qpetattuto. adderey.no.i.l.pfes. C.d'appel
que mitunotatBaribi. Situvisscirequedifferentia fitinternorozili etmani festum.
tuGabesglo.nota.in.l.cines.C.deappel. qano/
toannoindigerplatione.manifeftisic.Etnotao eaque
nungihabueritactipmanètesnopossunttrafireinno/
tozin.vrvoypronis.eaveroquehabueritactupmanerez vtedictain albopzeposita
transeuntin notozin , etquod inplatea ficforumerfimilia Notaqlicetepüs esset
priuilegiatus qaſuaſuia no poffitappellari.tamepoffitappellaria
fhiafuivicarij.teg. Habesnota.fmBar.in. Laprocōfulibus ,L.deappel. Motaop
officiales debentrefifterevectoriqimalefacit. rex.eft
nota.in.l.quonia.C.deappella.perquemtext.dicit
Barabiidemeffeinsubditisquantiadprælatum. Notasinglioq breuitascause.etitineris
longinquitas facit veindeyappellatõiscamipatrialitigantiudelestare
cogat.tex.habesno.valde.in.l.cuzpoft.C.deappella. Et bidicitCar.notaGac.l.qr
eftEnota.valdeetnimisvtilis Motafingir. fiiudex peutitaliqui.põtappellari,no
dictio indicis recuser.tex.eftno.Emles place.in.l.fiquis bou ye
gillainmuriapoffittollip appellatises.s3vtintoti iuris, Dlota&licetafnia
delectatiappellatad delegatez .tham atpa puocative.L.deappella. friavicarij no
appeller ad elscui évicarifs ad enadque appellattursiißeprincipalis
ordinariusiudicaff.tex.Hes not.fmBar.in.l.pcipimus.inprin.C.deappella.
Nota&firep iudicatvedupvelcomes.appellatadsut mitate.tex.habes
no.in.l.fiqi.vbip Bar. C. deappella. Sciasapparteabsenteindexpotest
suppleredefets haben cali sta atiop pquia Sifili attet lode fm Ιγχρί glo.estnota.in.l. amplioze.in
prin.C.deappel.ctnotaev Boc.vbicuqs cotra absentezpoteftpueniti addiffinitiua
friam.iudexpot peo fuppleredefacto.veibi.etplat cría
inaucten.quifemel.L.qusetquiu. Motasingleinciuiratib
funtiudices&poffuntdecau fiscognofcerevoyad cerras summas,fiiltacaufaprima
faciensvidebatexcedereiurisdictioneiudicis.fiposteare
periakmaiorpotfuptotopauciave.cafumGésnota.fim Bar.in.l.ampliore..fed cu
fimus.C.deappel. Motapillud qdeftipfoiurenullurotfit pofficiusin dris tenus
defacto quan.prouoca.noeftnecef.quod eftnota.fmBar. Nora verus
corumayèilleqinuétusnõvenit.glo. eftnota.i..C.quappel.nreci.posequés
nonappellat preffit.tex.no.tuc.gl.in.l.fipat. C NCT FAV Barn etartuts iet ma
Moragrlicetfimtutus exceptiserstratepof (vribi, fumtameumpetraveaindice
tibiimponatfilentiafur perillodebito.tex.habes nota.in.l.fipater.C.quibo.ced.
pof.ethabeturetiazin.l.ficotendat.ff.de fideius. firem
anpueniatadprimidecretu.requiritpbariodebi tifaltepiuraméti fed quatiradfecüdis
decretű requirit pbatiopreftes.vel inftruméta.vthabetin.l.cuponas.C
debo.auct.su.poffi. Etdeprimoetfecido decreto hic non
dicoquiadeclarausinmeoclipco. ISifiliusnoeftGeresprisp debitspusnõpoteftcõue
Scap niri.tex.enota.in.l.fipaterna.L.dreuo.hije.ifrau.cre.
Moraoregula.dolofacis.ff.dere.iu.Habetloaiquali
quiseftparatusincotineri,pbave.fecus fiexceptio regrit
altioremindaginem.quiatuncreferuatur.tex.Gabes no
tabi.fecunduzBar.in.l.fina,L.quozuzbono. Montradasobliuioniqe fi aliquisdomin
velcomes occupatterrasalterius.etfacitpofteafibiasuperiore co toni Sing
redi,noprodeftfibi.quiaomninofpoliatus debz reftituu textuzhabes
notabi.in.l.auctoritatez.L.vndevi.etibi Darr.tenetqetalis conceffionovalet.quod
tamenintel ligenisitaliscõfirmatioprederetdecertafcientia panci
pis,erHocperillumtex. 91 nug Notavna.l.ğestfamosafimBar.in.l.fiquisintataz
fialiquis poffeffionéveiſue estapud alit L.vndevi.p
coftiturainuaferit.tenereaveftituere.etdominio dapriuat28 ri.fivero rem
alienainuaferit.eazreftituit.etinestimati
onezcodemnat.Ernotaoistal,preditinviexpulsina,de viantcõpulsina lojturtitulusqd
me.cau.dequoin.l.fi mulier.§.quipoffeffione.ff.quod me.cau.deviautez tur
batiuahabeturin.l.fidus.§.fi.ff.vtipoffideris. Situvisfeirequaredicitmoméranea
poffeffio .dicas Bocintelligituraptitudine.qz poffefsio éaptamodico tpeapud
possidentéessesimoueverquestio desprietateaf eoquihabererius. liceracru
quādosmito tpedurer/ve declaratBar.i.l.mometanee , L.vndevidequoi.l.j.C. sidemomen.pof.fue.appel.perflo.et
doc. Morarey.quispallegatin.l.fiqi.L.vnvi.qdifficul tasplationis
etodilidelinquerisfacitvt admittatpbar tíop iuramērāactoris.ernota
gryta.l.loquikdeiurame toverirats.ndeiuraméto affections.dequo loquiturtitu
Notarex.isnotabi.gr incaufa momêtance possessionis lus.ff.deinlitem iuran.
admittituraliquis fine mädato.cuzcautionevati.tex.et
quiſpalletatcufuaglo.in.l.j.C.fip vim velaliomodo.
Situvissaaredifferétiazqueestinterinterdicride ta
bu.exhiben.eredicti.quéadmo.testa.aper.et actionead
pulcraglo.in.l.j.C.derabu.exhiben.
Sciasqrpignusdiciteffeacceſſoriuiprincipalisoblista exhi.vide
tionis.etsicloquitritu.depigno. ritamenGocnopremdicatcredirozi
vrentiiurepig1026quip Notaolicerdebirozalienetvem quaobligauit credito rex.eft
in.l.debitozem.C.depigno, Sciasernotradas obliuioniqe resempta expecunia
muruara.noestobligatanisialiterfitcõuentu.rep, èno.. cuniapupilli.rep.habes
notabi.in.l.idemqs.inprinci.ff.qim
in.l.quauis.C.depigno.Goctamenfallitsiematurexpe quipocio.inpig.hube.
Mota&Gypotecariaeftrealis.qzozifexiurequodquif Mar gari / Bar dilic phoca
Moin περισ Mota y Husger
beein Mota alema fernor State Moalle Плов femp Morag adul afumli guan tharid Gaberin
ve.ficutaliereales.venotakin.§.oim.infti.deac
tis.Pignorariciaaurestactiopfonalis .quia outexcon,
tractu.§.fi.ifti.q.mo.recorrahiturobliga.etpulchrede claratBar.in.lepigпогів. С.дерідно. Sclaso tantu
opaturoblatio.confignatio.etdeposi tio.quaruzipfafolutio.rey.eft
no.in.l.creditoz.L. Spis. Situvisfcirevnucafusnota.inquo.fecundusvirre
neturpdebito vyozissue.videtex.in.l.fimater.Cinqb
Cau.pig.taci.contra.quemtextuznotafecunduzBart. Motaqpcuratoznopot obligaveres
dñinisi Gabeat Spealemandatu velgñaleci fibera.velmsi dis fit folit
obligare.tex.eno.tuc.glo.in.l.j.C.firesalie.pig.da.fir. Ernotapinistoritulodisponieqd
alienavesnonpõt obligari fineconsensudni.fitamen debitonrem alienaz
obligantifupraueniatiusinre,pdeftcreditori.tex.estno
tabi.fmBarin.l.cu.res.C.fires alie.pigno.da.fit Laug
Sialiquisobligaromniabonafua.notamevidetur obligaffefupellectilia
finequibusviuerenõpot.tex.no. erisiBar.in.l.j.C.queres pigno.obliga.pof.qzin
specie verifimiliternoeſſetobligaturus.exquo colligitqe scho larisdiligés
obligās bonafua. novidet obligarelibros.
etpHocalletofin.glo.in.l.nepos.pcufo.ff.de vbo.figni. Noiadebitozivenitinobligatiõegenerali.text.eftd
semp allegat.in.l.nomen.C.queres pigno.obliga.pof. IInobligatiõegnalivenit
pitiaeteriafutura.tex.e quifempallegatin.l.fi.C.eo.etratioeft.quiainobliga
tionepignorisnõtractatur demagnopreiudicio. Motaqeqñqzad idempignus
plurescreditozes cõcur/ runtetdubitaturquissitpotior.ideoponiturin iureru/
bricaquipotio.inpigno.Gabe. Motaysiserriduscreditor foluatpriori.vel cõsignet
et deponatid qu'eidebet.in lociprioris fuccedit, etcofirmat
fibipign.tex.enot.i.l.j. L.quiporio.inpigno.Gabentuz
Sciasoréreglaihacmateriaoàpriorétpećpotioriiuß IllequiGaberius
realepferturomnib puilegijepsona libus.tex.eft quisemp allegatin.l.eos
qui.C.eodem ri Notatey.quisp allega legat in.l in.l.affiduis.L.co. vozida
tepferrur omibuserdirozibe itoris etia haberis anteriozehypo
tecadutinofirexpreffa.queeley ficcõiter co intelligitur.
Situvisscirequedifferétia fitinterpignus cõuentio
nale.etpretoan.videpulchraglo.in.l.j.ff.depigno.actio. Etsituvisetiafeirea
differeria fit iter Gypotecaria+pig nozaricia,videpulcraglo inpremio.ff.i
Gemio.ff.i obo.easdezres. Etnotaepignusspotdaripignozi.itadisponittitu
C.fipignuspigno.datumsit. Volotibiadducerevna.l.valde sing.etfmBart.qui
nefcirethäc.l.fp refpöderzcotraipam.in.l.folita.C.dere mis.pigno
veidicatosiresinquasemelestremiffuzpig nusdenouoindominiodebitoris
peruenerit..no reinter graturvigoreobligationisgeneralis. Quia
eftin..C.rubricaetia ofcirographariapecuniaz pign retinerepoffe.dicas
illadepecunia chirographa riaquesinepignoredebetp chirographu. nota.l.j.qreft
Nota sicreditorprepittotfructus (sin.fmBar. exrepignorataquiafceditad
quatitatedebitiiño iureē coricendebitu.rey.eft no.jsp
affegaki.l.1.C.ddiftra.pig. Antespignus vēdamp creditoredz moneridebitozcui
renebitcreditorineo y fraudécõmiferit.tex.eftnota.fm
Bar.in.l.credito:.C.ddiftra.pig.tibividoinonot.glo.
Mota.l.quamdiu.cumglo.fua.L.eodem
Estrubrica.C.fivéditopignoreagatur.etibitractat sicreditoz
indistrahedopiguoredoluzcomittit.debito vicõrraipſuzactio cõpetit.erin
subsidiucotraemprozëdo lumpricipantez.etin.l.j.videomninoglo.
Mota&inuenikGypotecariapsestane finepsonali.fi
wepfonalifublata.tex.eno.in.l.intelligere.C.dlui,pig. hota.l.y.in fi.C.ft vn'ex
plurib heredib creditors v debirozio.qrdorz gliterd3 fieripelusio
ihypotecaria.92dz alinativepoludi.videbiti foluat.vlpossessiõesrestituat
Quiaqiqs creditoznoinuenitemptorépig (creditozi
noris.eiideoneceffeeftvesibipignus adijciak,ideoponit
rubrica.C.deiuredo.impe.erBar.notat.l.j.contra eod.g Bolant Mora Mota tiniff
maiof Gift capt Mota фар Mota Buceta
part ypac.p car te Baas
faciuntcocedilicenciaaiudicibus nucis atandi omnce ſuosdebitores. nõvaletnisi
noiadebitor exprimant Notao licetpacruzlegis comifforie fir reprobatus in
pignore.vtfidicaturydebito nonfoluto adtempus.pig nus fitcreditozispro
debito.vthabekinri.L.depac.pig. tamensidicaturfic.fipecuniaz no foluesad
tempus. fir Pignusmihiempratuftoprecio,declaradoarbitrio talis
tralis.quosnunceligimusin arbitratozes et bonos vis
ros.talepacruzvaletvenotabiliterdicitBar. in.l.fi.L.
depac.pig.perrey.nota.l.fifundus.§.fina.ff.depigno. valettamenexpost
factotalepactus.vtnotabiliterpba turin.l.ij.L.co.quod ppetuocommenda
memoriefecun/ dumBart.indic.l.fina. Notapulchramglo.in.l.fiquidem.C.de aria p
exceptisian quando actorpoffirproparteapprobareconfeffionérer. * proparteimprobare,
Scias&exceptio dilatoziadebetopponiantelitemcõ reffatam.texestin.l.fi quis
aduocatus.C.deexceptio.qd CM eftveru msi exceptiodilatoria fupueniatpoft litem
core/ sfataz.texeftquifp allegatin.l.y.L.decofoz.eiuf.li.
Viota&cõtractusGabitusfupreluigiofa.eftipoiure nullus.quodintellige
litepédente.vtin.l.fi.C.de pea fitigio.
etinistamateriavidepulchreBart.diftinguérez in. l.j.
§.j.ff.delitigio.etqualiterpuniaturcõtrahentessuperre
litigiosa.eftrex.notabi.in.l.fi.C.eo. Sm SistatutuStosialiasinuétusfueritciiarmispuiar
talipena.sinoécapt nõ dzinuet qenëfufficitfolavifio
sinecaptive.tex.Hes.no.ic.gra.l.fibarsatorn.С . not Mota.l.fancimus.C.co.quia C.
fidius. est multufingularis fe/ cunduzBar.etetiam.l.fifideiuffor.C.eo .
Notag.l.iij.C.denouacio.eftfing.fmBar,vbihabe turyapudenquimadauitfeu
ceffitactiones remanent directe.Fides eipõtfolui.nifiitribus cafib biexpreffis.
Moracasuzquedebes méorieamidarekmBart.in. b vfuras.C.defolutio. quisno
potcogiqd dzīvnoloco foluetialio,nisiexca,t 9ft) causeglo.abino.enumerat.
Nota&venditorGereditatisno tenerdeeuictioõerez
fingulariui.nififpecialitersead hocaftrinxerit.texestme moziermedad
kimBari.l.j.C.dcuic. ibividegloino/
Toituvisfcireandonatorteneaturdeenic.viderexri notabi.iun.glo.in.l.y.C.deeuic.
Motavna.l.notradendaobliuionikm.Bar.in.l.exp/ Sys.C.eo.panteires
tradatvelpreciifoluakpõtemp/ tozpeterevtpignousobligatio
dissoluat.etnoraibiglo. norabi.quevoluitq indubioprefumaťresvědi libera,
NotabonucafuzimBar.in.l.nodubitat.C.eo.gi cotractu emptiõis debeteuictio etiam
sinopromittatur. Givenditiofiataiudicepare obligaturde euictione,
tex.estnorabi.in.l.fi ob causas. L.eod.quitexallegat ad
hocpindexfacit,parsfacerevidetur Motaoqueuictioimminerinliminecõtractus,emp
toznocogituradfoluendupreciu,nisifibicaueatidonee cumfideiufforib.tex.eftnora.in.l.fipost.L.eo.tibivide
Bar.deremedio quado emptorfaceretdolosemouerilite
Mota.l.fi.C.eo.qrestsing.fmomnes.etderatõeillius legis.dicitBar.inueftiga
perteqe regula magistralis. quëdeeuictiõetenetactioeundéagentérepellit
excepto.ve i.l.vēdicate.ff.deenicno habettociin Gerede fideiussozis
Motaomatertenetlactavefiluzvſeadtrienniu. su
pzatrienniupaterteneturnutrirefiliuz.rey.estnotaй
craglo.in.l.necfilui.C.depa.poteft.intelligutti doc.ni simatereffetpaupercula.
Ginotariusestcreatusauctoritatealicui ciuitatis,li
cetnopoffitcõficereinſtrumēta extra territoziŭilliuscί uitatis.tameinstrumentaquefecitinilla
ciuitate vires Gabebuntinomniloco. tex.estnotabi.inargumentāsez
cundumBar.in.l.j.C.deemancipa fiße. Horarex.fingu.in.l.iubemus.C.eo.quiprobat e
in fanspotlegittimari licetnonpoffit confentire. Пославувегедігabili decui
mortedubiteknõptadiri tex.eft norabi.secundü Bar.in.l.necnos.L.decapti,
ComendaméoriepmBar.l.j.C.dededona. cumalijs Dar Ami's 16 aure Dot bak.p Mota
idon pastier Licer fi aliqu nspor Beine Babe matio qu Ermor Mora idia cont Ιγχριτή allegatis inglo.
quitraditinstrumentuz.videturtra/ dereilludquod contineturinco. Datopaliquis
foluattributa principialicuiusrei tamenapterhocnoprobaturdominiifoluentis
,textus eftnotabi.in.l.fifunctiones.L.dedonatio.
Mota&vxorcostantematrimoniopotestdonarespez actionis dedote.glo habes
norabi.fmBar.i.l.cöftante Quiadicitcomuniter &donatiodebetinsi (C.eod.
huarifiexcedatquatitatedequa.in.l.fancimus.L.cod. flaliquisquereta
tequsaccipiaturisinuatio.dicas pin sinuatio donatiõisdiciteffeqn fitin actis
cozăiudice.vti exeft me hoin Notafing.tex.in.l.qsquis. (l.donatio.C.dedona.
C.eo.qfialiquisdonatremretéto vfufructu.vidertraf potonp
ferrepoffeffionéreadonate.etibidict Bar.noracafuz no tabi.quiaquotidieoccurrit.
Etnotapin infinuationedonatiõis nõregričalicui aratio.venotable.pbatin.l.in
Gac.L.dedõa.etibip Baz. Grias oinасtіsudicialib
nonfuntneceſſary restes. tex.Gabes notabi.in.l.in donatioib.L.co.quêtex.pmen
Regist Donatiõeshodievsqz ad quicge (daméorießmBaz. tos aureos
infinuatiõenoindiget.l.fiquisp redéptione L.co.nominatur enibialiquedonatiões
queno indiget insinuatiõ – H. P. Grice: Implicatura -- equatecisquatitatis
fint.etibietianotable pbat.executozes vltimazvolūtatūpstātsacramentuz
expederintquatitatezfecunduz dispositioné teftatoris
Motacafuzsing.in.l.quoties.L.dedona.que submo. vbisidonotitioremaliquapacto
apposito.vtpostcertuz tps reftituatsempronio.illi sempronio querikactio veil
sinealiqua ceffioneex mespacto.quodest notabilezme moriecomendanduz secunduzBart.
Ricerfintperfectedonatões.riquadosreuocatur.ido estfactus
titulus.C.dereuoca.dona.etin.l.fi.C.eod.po / enti
nuturcauseingratitudinisvtpoffitreuocaridonatio
Motataméosidonatoznoreuocauirdūviueret.ei her
resnopõr.veibi.etnotasing.glo.indic.l.qiuftaest că reuocadidonationésidonator
est fact inops, dõatari noliteŭaleve.licetallegerglo.incötraviuiml. incoding
tione.ff.deregu.iur.tamenifta comunitertenetur.
Noragoespeneftaturecötrafecidonubères Gabent
lociinHysquenohonefteviunt.rex.eftnota. merip/ petuocomendadusfmBar.in.l.hyesolis.C.co.erratio
estneplusGabeatluxuriaquamcaftitas
Moratex.fingla.fmBart.in.l.fivnas.L.dereuoca. dona.vbidonatio factahztacita
cöditionë sidonatornō fufceperit liberos.idonato filio ipo iurereuocardonatio,
Mora opriuat carcereftinhibit ,vrintitulodepraua riscarce
etibiponitpena.etphiqisis Gabzine capiendi nõdetinedi.fiderinetvitraviginti
Gozas comittitpriuas tiicarcere.vedeclaratBar.in.l.capite quinto.ff.deadul.
vbinotabiliterdeclarat Gunctituluz Siindexftatuircertiterminiadaccusandi.vellad
pfequédiaccufatione,etnõaccusat velnopsequit.non audikpoftea.tex.estnota.fm
Bar.in.l.fiea.C.quiaccuf. nopoff.dequolatepenin.Etitia.ff.deaccufa. tpbarese
effe Dicitstatutuocinisadmittarad alijd ernsalius.an oiadebet,pbarese
effecines.tex.eftnota.ad infinita secu
duBar.in.l.noignorat.C.quiaccusa.opnodebetjs ad/
mitrivetalis.nifipriusprobetseeffetalem
Notaofamiliarisnopotaccusaredimdomus.tex.e nora.fmBar.i.l.fiquis.C.deaccu.qd
tiitelligenisifua visuoziniuria.psetur. excipitticrimelesemaieftatis.
Noraolicetpluresnopoffuntaccusarevnu.l. fiplu/
res.ff.deaccu.Hocintelligeanopponit.qedeplurib debet eligivnus.s3
sinofuisseroppositi.preditaccusatio.tex.e
no.uic.gl.i.l.fi.accusatoris.Ld'accu.qdnota.fmBar. Sialias accusat
devnocriminefuitabfolut.nopot iterideeodemcrimineaccufariab alionisidoceaturdep
uaricationeprimiaccusatoris. cex.estin.l.fiquishomici dj.C.eodem.
Situvisscirequantuztépus estq fueruntfacteglo
seAccursij.videglo.in.l.incausis.C.eo.fueruntemfacte de...povije p Mor ponie
Gir e.et Jupto Тилв Tag Bir Prom
Notaoaccusatuspositus adtorturanodeberinterro Garidefocije regulariter.Goctamen
fallitinmultis casi bus.rex.eftnota.iunt.glo.in.l.fi.L.eo. Licetindexfecularis
nopoffitcognosceredecrimieco miffoperclerici.pottaméen capere etdetinereve
vemir/ tatad epm.tex.no.ey Bar.coffigitHargu.i.l.j.C.dex/
Suntaliquepsonequexprerfutpriuile (Gibe.reis Ginnopoffunttorqueriexceptocrimine
lesemaieftatis. rex.eftin.lnullus.C.ad 6 leiul.maic.ctibi Bar.dicatilla Gabers
merig Cnorabiliffimaz Notatex.fin.in.l.fihija adulterij.C.d'adul.kimbar
vbienpsumptiõeiurisetdeiurealiquiscõdamnatur. Brainiuriantcofanguineiviriia defuncti,
exstupco comitrikinvidua.ficutsiduraretmatrimonius iftud
notabilepbaturin.l.fimulier.L.deadul. vbidicitop ille Donat
quioffenditexadulteriocostante meimonio offendik ev
ſtupzodurateviduitate.etHocvalerad probandū inimi/ citias etenot.l.iftafecunduzBar.
Situvisfarequepenafitinductacõtratutore.quisu
ampupillasquondacorrupit.videasrex.in.l.j. C.fiquis capion
eacuiusturorfuitcorruperit.nadebetdeportari omnib bonisconfifcatis.
Iniuriafacrapersoneitademiicaditincrimepublicī legisiuliedevi.fifiatcoadunatis
hominibus ,eliasép alius uata.tex.enota.fm Bar.in.l.ficriminis.L.ad.l.iuli.de
nica f vipubli.etintelligeeriäſicoadunauitvnu.tex.eno.in.l. 9.6.homines.ff.vibono.rapto.etest
notabile. Sitpe violentieillatealigo moziatur.fiue renifitus
retis,veldefendétis.inferēs eftatis lociappellatio.tex.émulta expteinfe/
vispenamortispunit.nec z nota.in.l.qniaz fiple
Liuli.devipub.eribigritBar.norabili stione,vtruilleàfuit coadunatus multa.C.ad
deqtidianaque m Bal мбрев ad
aliquaviolentiam inferenda siibiperdatarmavl'alias res.anpoffitrecupe
rave.etconcludito sifuitvocatus ad remilicitas.non . fecusfiadremlicitam,vtad
aliquedefendenduz.quod memoriecommedadicit Bar,vogote, city
QuefirifuitaBar.vreiillequi diffoluitistas icanta
tionesdebeatpuniri.etdepreſpodite no.prey.notabi.
in.l.eoru.C.dematefi.etmate.ifts th preditifozo Більу ассирахбes crimialesregulariterrollūturvi
gintiannis.tex.est fingu.pm Bart.in.l.querelam.C.de GifcripturaGabetdebitaformasizresteseralia,
etſo, ludubitatanfisscriptura notarij.pbarp ipmfolinota/ riii.tex.eft à semp
allegat.in.l.fiiquis decurio.C.defal. Vistradasobluzionihorq ad 5 ve aliquis
incidatipe nafalfirequiturpillud falfuz alicumnoceat.reg.etglo.do
tibinota.in.l.damus.C.defal.exquosequitur&sialige
falsificarerfunlibzpuati.non effs punied.qd estnota. ciasq notari
nopotcoficereinftruméru adfuivri litatez.rev.eft
nota.in.l.quanqua.C.dehijsisibiascrib. inresta.tdels dispõit titulille.jd sifecerirpuitvtfalfari
Riilisactio ercrimialisno poffuntfimulintentari, sedpostvnainteratăpõtrediread
alia.itadisponirtritu, lusqiciulac.crimina.prein.qd rameitelligequadovna
cõpetitadvindicta.aliapsequitremfamiliares.s3 sicinit
ercrimialiscõpetitadvindicta vna electa nõpoteftredis readaliam.l.pretoz
edixit.§.j.ff.deiniurijs. Notaosolacitatioincaufa criminaliinfamatdefac
to.tex.eftmultuznota.in.l.fi.C.derequiren.reis.
nota.in.l.milites.C.dequest.cribi dicitBarr,q Milesnõpõtponiad
rozturaetiapcedétibus indicijs, rey.eft defenditsemelvaŭmilitem
Situvisscirevnitex.quiestmeliordmūdokmbar. inquoponiturdelictain
quibusexvtraq;prerequirit platio videtex.in.hfallaciter.C.deaboli.
Notaycriminales questiõesdebër termiariinfra du obannosacõtestatiõeliris
numerādos.iradisponit ritu lus.C.vtcrimi.queft.intracertitempustermi.
Crex.l.nouerint.eo.ti.habeso finito peinſtantie.ad, Gucsupeftiudicisofficii.ad
rõdemnaduprezinexpenfis dequoetiain.l.perandi.g.ilko,C.demdierinillad per
100/110 gatur Jaitley 16c reper tofat locup nec re tabilic Motac ota.ee ima
legi Lim do Gir ne Motag Ιγγγνί randihaberoistariaiudicijicauß ciuilib durattriënis
Motafin.glo.in.l.fi femisia.C.ad turpil.pintelligéria luriudicéciuzq
ispoteftpred fuoziniuria.quomohin Conta reffligak.dicitemglo.vfq;
adfeptimusgradum Situvisfcirevnicasuzinquodeiurecomunicõtra absentepueniturad
cõdemnationein criminecapitali.vi del, nediu.E.depenis, quaisiBar.repurat
fingula. Peculiuscaftrenfefiliy nondebetpublicari,text.efin.
in.l.fifilius.C.debo.proscrip. ophi CN Rubrica verumamotaru. Scias
ideofuitinuērusilleritu.neturpisetfame, saactiofurtidareturviro
cõtravxoze.etecotra.ob Gono/ nozēmatrimony.ervideglo.omnino.in.l.rera quidem.
ff.reruzamota.Cocubinatamenbenefurritenetur,tex. eftin.l.fi
concubina.inprinci.ff.reruzamota. aritus conftatematrimoniofiveftituatdotévozi
finelegittima caufa. Gabetinstar donatisis.etideopot illamdorez vepetere,fecus
fieffetlegittiacausa.dequo in. 1.j.C.fidos
conftan.matrimo.etvideibipulevaglo.invu bri.Etnotaqe
virnõpõtsolueredotemcõstatematrimo/ 110.fuo fauore.qz videkdonare.Sed queriksi
novult vre fin trel defl iftofauore.an firliberatusfolutise.itao muliernopof
fitreperereab eo.etcomuniterdicituro no,nifieffz effec talocupletior.dequo
perBart.indicta.l.j. Mõpotestdarifideiuffozavirovyozipzodote cöferua danecreftituenda
itadifponittitulus.C.nefideiullores do.deniunctaglo,quamvide omnino.quia
eftmultuz notabilis.ertex.in.l.j.C.code.affignatrationem Nota priuilegia psonalianoex
tépore sedexca esti matur.vepuilegiatpferatno puilegiatoifoluedo.tex.
Enota.eribipulcraglo.i.l.pauilegia.ff.dpriui credito Mota& fundus
dotalisestillequidaturineftimatus indoté etnopoteftalienari.vtin
titu.defun.dota.l.j.§. etculey.L.dereiveo.actio.Eft autezalienatio omnis ac
tusperquetransferturdominii.rey, ênota, quifemper fid allegaturin.l.j.C.defun,
dora.etibinotasili, dicate vbi 20 electio@referuaramuleri.fundeliczestimar
pralienart Notae quandodaturdosfilitquadogspacta.et qua dogsvalent.erquandoq;
nõ.ideorecurrenduseftadtitu. ff.depac.dorali. Thubiicadelegibusetlon Антано згибындындaconfuetudine. ☑Sioponaturcuzintotocosporeiurisponaturdeleti
bus.cureftfactusspecialis titulusdelegib.dicasy alie legesdicitdegestis
hominiin ſtaaurez rubamatracta ruvdelegibuscondēdis etintpreradis Ernotaq
leyesan/ ctiofancta.precipiés honestaerprohibens cótraria.vrin Ly.vbiperglo. ff.delegi.Ernorapulchairex.in.l.j.ff.eo.
inver,virozu.perquezdicitibiBar.mulieresnonpof funtessedeconfilio.vndein
condidis legibus velſtaturs nopoffuntdarevocem.erexhocdicitfingulariterBart.
ibiqvsus mulierinopotestinducerecofuetudine.qura lex erconsuetudo
equipollent.quod est singlare.Etscias
•legisvirtuseft.imperare.vetare.permitterepunire. confulere,vreftrex. inc.pufcraglo.i.l.
legsvirt.ff.eodez Norayconfuetudoestiusno scriptuz.mozibus.tvfi
buspopulicöftitutus.etlicerfitiustamenquiaconsistir in facto
debetprobariErnotaosileyestderogatoriacon
fuetudinis.novalzcõfuerudo.aucten.nouigia.L. fur Viecvaletcontraius diuini
naturalevelgentium.licet poffitdistinguere.vtnotatin.l.fi.C.ficotralius.Etsi co
fuetudoefterronea.no habeteffect vtferueturinſimili Buscafibus. l.quod no
ratioue. ff.eod.Etsciasy vsuset mozessuntcansacõsuetudinis.prout
accipiturconsue, tudoproiure.caufatamen remota.naz causaproxima ê tacitus
consensuspopuli.quicolligitur exvfu etmoris
Ernotaoregulariterduoactusrequiriturad indus
cendiconsuetudinez.etfufficittempus..anno deiure
ciuilictadieprimiactusincipitcurrere decennium.etfi
tractamusdeconsuetudinequerecipitlitis decisione.de/s
betdeillapleneconstare.fcilicetdefrequentia actuuz.78 curfutemporis.vtGecomnia
Gabenturperglo,erdocto, l Gam 1 in.l.dequibus.ff.eo.Etſciasq populi.habentex
permif fioneiuris q mune.l.omnespopuli.ff.deiufti.etin. eiuris &
poffintfacere ſtatuta etiam contraius co
Jamstatuilabonbusmeisfinezimponereauditores chariffimi. Nec volovosmaioriveruz
multitudineonera/ veGufcipiteigiturhocvtiliffimuopuscuiclypeum li
Celfumflorumadiungaris.eripfumfepiffimelegatis.lec
tumintelligatis.etintellectumthefauro fidelis memorie
commenderis.quodfieffeceritis gloriamno mediocrem reportabitisValere. terre its
pure's mede new tobo in all Hatu Bar Exfol onfi postumel Bergen b Derfuntnonnullafingulariaet
aureadictaiuris ciuiliser varijslocis collecta perdoctorePetri
Kauennatezprovtilicate că muniadTheodericus Orekenfiliu luuzcharif
imuscanonicueccleßeBremenis. Fulinterrogatusdehoccafu. Quidamabbasnouiter
creatusftatuitvelle minuere fercula datafueratmo пасhіврsuospdecessores.monachi furrexeritcötra euz diceres.
nopoterat. Respōdiinfauoгетопасhогиз.9г deberarredicofuetudo
monastery.tey.adduxinotabi.et ibidocto.in.l.fuper.L.deiure fis.li.y.
Legatusfuitcaptusalatronis velab inimicis.quer riturandebeatHaberefalariip
tpecaptiuitatisvifibire ficidanaEtrespoderono.GiHocfuiculpavelnegligen
ciaaccidit.Hocnotabile phattext.in.l.j.C.deremili. I 2.1sts vidéda notatap
Bar.i.l.fifu.5.98 vo.ff.dfur. Quidalegat principis exceffitfinesтадані,е ettame benegeffir.dico q
debetpuniripter ino Sedienciam.hoc no.pbatteyleribig
doc.i.l.ferui.C.de.delato.li.y.pquo eriatex.multifinglaris.in.l.in.§.in bello.
ff.dere,miti. einitasvnafecitftatutii or quiliberteneatiremlegati
onefuissumptibetnociuitatis.queſitumfuitandeture
poffitfieritalestatuti.ervidioficglo.do tibisingl.in.l. Honor.§.j.ff.demune.et
hono.notatdocto. in.l.fiquis.C dedecu.li.y. Võcrederes forsanq
iuranoſtraloquerenturdehoc. Reperitrex.in.l.cufupra.L.deremilili.vý. Quielegan
terpuidetcõrrafamulosabluētes fudoresequorseu eqs sudatosin
fluminevelalueopublicoad quéhabetcocur susgencinexneceffitate veldelecratiõeaque,
er fimiliter tevillepuidercõtraancillas lauates panos immundов infummitareflumispciuitatedecurrêtis.inpublico
co/ spectu.poffunt.phiderierpuniriquia pertale lauacrum
poculiaquecorrupicermaculak.etaspectтив ридіcойст publicozi
oculoziinceſſantercorrūpitermaculatErpiy/ re mixe BA TO min di in MRE Nplat
leeviij. ciensturpiainfontepublico velputeopunitgrauiter ar chara bitrio
indicas.l.1.§.j.ff.de extraor.crimi.Siautin puteo priuato.tenekdño ad
intereffe.ecactiveiniuriaz.l.isquii puren.ff.qdviautclam.l.apud crebacii.ff.
deaquaplu. arcen.facit.l.penul.ff.deiniu.Notaeriasingletex.in.dic. l.ci
fupra.ciglo.cotraeos quimorebeftiariinnerecun desebalneatin flumine
publicemébraoftendēdoin con specrugentiu.eftem impudicaerinbonestunudi icede
re.etsenudu aspectibus hominuzexhibere Quadogstatutacomittitiudicicaufaz
decidendain/ fracertitempus.fuitdubitatuquõ GorintelligatEtdi cas e
intelligitcondenado velabsoluido etideosi index abfolueretparres
abinftantiaiudicy.inciderer inpenaz. texeftfingularis
vsiperBar.in.l.gnali.C.decu.li.y cm . Tufrisdifpofitisez l.airpreroz.§.fi
debitore.ff. de queinfrau.cre. Addeqiftud etiäpotfieriinalienoter ritorio
enpfequédo.glo. eftfingula.in.l.j.C.vbi quisde tabia
curia.fimJo..deplate.in.l.generali.C.dedecu.li.y . vidisemelvuistatutüloquésde
macellatoribuscar/ nii.digiqnohabebatlociinmacellarozibilardi.allega
uitex.fing.eribidocto.in.l.j.C.deero.mili.anno.li.yy quiaibicavo
etlardūponiturtans species separate.
Cauiddiceresdeistocafu,quidarecusiecitiaculietGo
mineoccidit.andeberetpuniri.errespõdeas et ca
besfing.in.§.vriraq.v.9.1.quêtex.mihi deplatex.in.l.infamia.in &fic.tex.Ga
reuelauitYo. fi.C.dedecu.li.y.Hoputota men debeatpuniridehomicidiodolofo Volo
tibidicerepulcrucasuz hicestpopularisciuitats veneciarīqueestnobilissimavabii
venotueſt.eribično bilisalicui ciuitatisparuevel etiamediocris.matis de Sebo
elegan bethonorariiffepopularis.cafuz do ribisingula.vbiper
docto.in.l.j.C.dealexan.prima.li.xi . Goctamedictuzno toni
placebitmultuznobilibus. LQueroaliquisvultagerecotravnaciuitate.qualiter
debeatcitari eraduerteneciterurSindicus.sed debet ci
taviiffipqeregiťciuitasglo,Gesno,in.l.nonpotdolo Nij
carere.ff.dre.iur.notatdoc.i.C.C.diu.reipub.ki.xip Inpribriftis vevidem fiunt
multalatrociniainvije publicis sed queroqd sialiquisdiuificenlatronib illam
predaeríafinesuiconfcieciafacta andebeatpuniri.etdi caso
decoburi.rep.ha.fin.i.l.figs.C.dremili.ki.xy. Initaliaestbona cosuctudoy
suntlocatoresequozi pcertamercedein die poneergoqquida coduxit equus
eterimposuitpõdusvitradebitu etsolitumodi.tenerde
omnidanoerdeterioratiõeequi.hoc norabiliplattex.in
l.j.L.neqdone.pub.impona.l.vi.desetiapBar.in.l.g insula.§.mulas.ff.loca.etibi
dicit.nota corraeuzq un/ ponirvalisias.equo coducto,foliad portādupfond.zin
dir.l.1.dicitdoc.qncôductornodedirei fufficies pabulus et sicapterhocequusex
laboze čeffect deterioz.etadd rex. 15 in.l.publici.C.dcur.pub.li.xij.pi
onerauit mutuem co fuctumodierperearnotenetaddo etiatex.in.l.). eo.ti.de
cur.pub.cotracoductous equozi à qnqseåspigreettar deirederesfustis
vberat.exequr deteriozatvlperitope riculispectatad eosqz
foliiflagell'zcalcarib'eis peutere Ганібатіргінсерsmisitdonativnuzleonesalteripn/
capiditisiverductorillipquadaciuitate.diyiged'inven
poteratvetinerivitraſeptedies inciuitatib'p 96transirz
allegauitex.nota.in.l.j.C.d.vena.fera.li.vi. Refertofficialisnocturn inuenisse
scholaredenocte finelumine.queritan sibicredat.et dicasqsic.hocpbat
rey.no.i.l.appacitores. C.dexacto.tribu.li.x.l.j.§.quies . ff.doffi.pfer.vu
Sicreditozrusticiin tritico studio sul sediffertpereretpeferrilitats
etexpectattépus penurieve posfitGabereprumquod Gocfacerenspoffit.Gabesglosaz
norabi.perillumtex.in.l.nulli.C.derog.mili.ano.li.yy Quero&dicaturcubicularijprincipis.etridesosunt
illiqpararlectosprincipis.velquiilli caligisexuiterpo witinlectoevineius
cameraiacet,vt habetin.l.j.C.depr De Meria Sird tar .! po. fa.cubi.li.xij.vbipdocto
,ppofiti autefacri cubiculi funtquipresuntcubicularis ettotifamilieet aule
princi pis.vtin dic.l.j.vreftmarscaleus etfuntin paridignita/
tecumprefectisprerozio ampia if op test and
Habuivuŭpistorequisepenobispanereftituebatnő cortů etquiqscobustaScias
ecotrapiftorespotastizco vũcaufatractarieriatpeferiato quiade his que adquos
tidiana vsiszfunthoimveeftpanis ersferiatis dieb coct nofcak venotardoc.in.l.1.C.depifto.li.xi.l.publicas.infi
ne.vbiglo.L.deferi. Tufcis ominoz.xxv.anis refiituitinintegri.aduer
ſuscaqueomifitallegaveerpbare,lamino , vanni omiffaz.ff.deminori.Gocnopreditin
dorroremmon.gr Gabesfingula.in.l.pfeffio.L.demune.patrimo.li.y . . Tufriso
dominiumarisvelAuminispublicinõare riturlongotépore.l.fi.ff.devfuca. rameacquiritlögusio
téporeculnoestmemoria.vtnot.pbatur.in.l.vfuzaque . C.deaqueduc.li.vi
.Etsicintelligit quod dicit Bar.deve netisin.l.fane.ff.deiniur
Motaetiaqtex.in.l.viam publica.ff.devi.publi.pce/ . ditduest
publicaetinpublicovfu.fecusfidepublicotra Gaturadprinatiquiaricacquivitréрогесинив інíchnõ extatmemoria.glo.habes duc.li.xi.
fingu.in.kdiligenter.C.deağı ITuseis gnolicetdomüvelprediŭalteri intrareinui to
dno.l.ij.ff.deacqr.re.domi.etei potest resisti manu mi
litari.vribiperglo.hoclimita singlenopседетедерив licăvtilitaté.glo.Hés
nora.in.l.qsda.C.dmetalfa.li.xi . Dicirftatutum
onemopossitesseproconfulnisihabe atmilleinbonis.Hoccafunoncomputabitdos vyozis
in bomie.glo.habesnotabi.in.l.ad fubenda.L.ddecur.li
Bro.x.dequoetiamperBart.in.l.lucus.§.idem respon alolit ditconftante.ff.ad
munici, fims Luscisqquisnõcõpelliťemere.l.inuiri.C.decotra/
Gen.emp.l.necamere,C.deiu deli.Occipesinglavelimita tionëequrespublica Habernimisde
frumétoqd'nopo restcofumeretuncpotillud inter subditos diftribuere er
quilibetcõpellitemereplus velminusiuxtavalozētqua
tiratesuipatrimony.tex.esin.fm vnalectura.vbipdoc. in.l.j.L.vtnemini
liceat.incompatiõespeciez.li.jo. Dubitariestsemelanquidăscolarisfuerittalitempo
reinquada vniuerfitateet restes deposuerito sicafsig, natesrõne
adfacieillicognoscitqetücviderunt&in, spexeritlan,pbent.Erconcluditurofic.
venotabiliplat in.l.ftigmata.vbiper Bar.C.defabricen.li.vi. Tudebesscirepagès
hypotecariacõtra possessoreve mouetursivelit foluereestimationerei.l.paulus..).
ff. mo.ping.velhypote,fol.Sedqueroquid fipoffeffor me,
Moraglo.fin.in.l.j.C.quieta.li.y.qadicitqparetfi, liorefecitremillaz.dico q
liberatsoluidoprimazrei exti mationefinemeliorameto.Cafuséfin.i.l.i.hijs.
vbiper doc.C.depredi.etomnibusrebus nauicu.li.xi.
liuscensenteadépsona.hocvezéquestinprate.tallega turqextimumpatrisprodeftfilio.
Tudebesscireo sialiquisvenditcurrafeni.etdefuper
ponitbonietinmedioferidi.punikeyrraszdine. l.faccu lavij.ff.deextraor.crimi.hocnopreditin
venditiõe blado ruzseutriticietfimilii.92potcomifceri coruptuciiincor
ruptoq2hocomibuspoteftapparereetideonodicitspēs falsitatis.fed quedaindustriase
cõserundi indemné.tex. estsin.in.l.j.L.decondi.in publi.Goz.ll.x.verumeftq il
letext.loquiturderepublica.. Statutudisponito demercācijsdelatisiportuzdebe
atsoluigabella. horstaruridebetintelligidespontedela
tienoexcaufavagétitvioléraneceffitare.rex.eftnotabi.
vbiperdotto.in.l.j.L.denaufra.li.xi.Et adderex.in.l.fi
na.§.fipropterneceffitatem.ff.depublica.up quispatie Volo
notesvnamirabilépractica mirabilepractică ovbi sliquecaſuzamiffionis
merciŭ.velequicõductivelaliuz giam Brar Macerio parip mlant radi men.gr Mariafi
viiza Lufc Miquo public ир дос admir porer , onuent Внеси Metp amita exp fre
hye cafuzinptibusremotis faciatibiexaminarerestes&cal su.erillepbatiões
faciatpofteafidécoraindicecõpetenti. noobstate&psdecui piudicio agitno
fueritcitata.pt longitudinezitineris.dictu estsinglaveBar.pilli text,
in.l.y.C.denaufra.li.y). IStatutufimpliciterphibetdeferricerrasveftesvl'oz/
namita.coprehéditemvirosnomulieres. nifidemulieri
busexpreffazfaciatmetione.tex.eft not.in.l.).L.nul,liv Kave limita Aribuna
ce.infre.li.yi.Etsienotacafuzin &mulier eftmeliozis cõ ditionis
mafculus.dequoin.l.in multis.ff.desta. Ho. pbatetiamnotabilitex.iste. q
siestphibiti rustico au/ cuparipdicesfub certapena.noeuaditpena,licetdicatgo
velitaucupari.causadonandiprincipi.Etnotarin ista rubricaGabetqno
debetaliquisveiinfrenicarmistsel lis.necinalijsveftimetisp ſuo ornatu.iftistribusgem/
mis.margaritis.smaragdis.etiacintis.quiaiftafolum valois talit o fically
conuenturprincipi. Motaosolidebетив fleстeчeдепиа cozăprincipe,vel
regiamaieftate,velcorapapa.vtpbatin.l.j.C.defilen.li. Cy.etpapaofculamurin
pede.glo.in.l.j.C.dedomeft.et proter.li.vij,etibi est tex.fmdocto.profuetudine
queëin termulieres.queinſuissalutatiõib seamplectitur+of/
culantur.queconfuetudo eftetiaintervirosinitalia Aduertatoésofficialesprincipis
op faciantboniregi men.qrdelectaturprinceps qiauditofficialesſnos lau,
dariasubditis.et cafu admittitvorespopuli exclama/ tis.viuatvinattalisquiin
officio sebenegeffit.vtnota. probat.in.l.1.L.dequefto.li.xj. Lufcisominorqiq;
impetratveniaeratis.vtinti. C.dehisquive.eta.impe.ſed ſcias illa impetratiopro,
deftquoadadministratiõesfuipatrimonij.etquoad iu dicia.veadmittaktamosmaior.th
nopdeft.quo admune rapublicagloeftnota.in.l.j.C.quieta.li.y.ibi appгoba tap
doc.qrimpetratio venieno augetprudéciaqueexigit inadministratiõereipublice
licetglo,teneat strarium. in.l.y.C.dehijs qui veni.etacampe. notata
Quidamutuauirpecuniavivo, exquaaluitvyozer,
maritusnõestsoluedoanpoteritreperiillapeciniaab vo ozetuhabesdicti
nota.Bar.qsic.pglo,isiin.l.hyefot ff.de codi.inde.etlicet relinquatcogitadi.ti
itacomunit renek,dequo eriapBal.in.l.fi.C.ad mace.pJo. deptates
in.l.vxorem.C.dedecu.ft.x. Tustisoperas.lv.annow.excufatamuneris pfonaliz
citius expedit,erideo in electiveofficialii suntvocādisepolis
bus.l.fi.C.quieta.li.y.l.fivltra.L.&decu.li.y.accipefin
gularezlimitatiõez.qz Hocnopreditinactuquipplures nes.cafuseftfing.in.l.decurio
fortuna.C.dedecu.lifo.g põtadducisinglead omneshabentes immunitates,ve
porigastaliminuitasad oneraleniaz citoexpediit.
Situvisscireeffectusifamiefacti.accipeglo.meliore decorpeiuris.in.l.neq;.C.de
dig.li.xij.de quo etiapglo,
in.l.cassius.ff.desena.in.l.cuctospopulos.C.defum.tri,
etfi.ca.in.l.j.inprin.ff.dehis qui notan.infa. Quiddiceresdeisto
casuquandoabsoluitaliquisin/ terdictus velexcoicatus.debettantu foluip
inftrumento absolutisis.quero quid fivniuersitasqueeratsuppofita
interdictoecclia eccliaftico perirabfolutione.quati debeatipfa
foluere.etrespõdeo o soluertmquatuzvnuspriuat.hoc
notabi.probatrex.in.§.fpostulaz. inaucten.defanctif. epis.
etitadeciditJo.depla.permulta.in.l.tam collatos res.§.vrautem.C.remilira.li.xy.
Acetumfitexvinoin.l.veditione.§. marcellus.ff. de contrahen.emptio,licet quados
fiatartifitioseveibiper glo.queroandispositio loquis devino coprehendataces
rum.etrefpondeoop no.veeftrex.in.l.j.C.deero.mili.an/
no.li.tj.Ernotaquiaibiestrey. qpromedietatetempors debearmittiin
exercituzaceri.ad bibendus.vefacitflo/
rentinifecunduglo.ibi.etinteraliasrationeseft ifta.ne inebzienturvino.in quo
estluxuria.etalienario mentio. Quimaleagitoditlucem.quadoaliquisvecrozreperi
turpогтаvеmеrсеrprohibitas.etvaditperviam insolită
efstsuspectus&portatillas contraprohibitionend alienis fruc Biper alpre Qua
seftir ptem p li neguid dtigi Quer pro Devefor fa fepr rer Quia ANTOIL pret que
AT ponft VITO ερί.
perritosius.rcy.est notabi.in.l.qui fiscales. L.denauicu.
li.xi.quemponderantdocr.Etnotaosistatutuzloquat
perverbapreterititéporis,vtfiquisportauerittriticum extra territorium.
tuncrequiritur actus confumatus . necfufficiteffeinfieri.glo.in.l.arboribus..de
illo.ff.de bry vfufruc.dudicitlupus exitfiluaz. no tamen exiuit,7tūc fecunduz
docto.punieturpenaextraordinarianon pena ſtaturi Tufris & quis
noncogiturvendere.l.ficut.C.deactio. exobliga.tamenfischoledoctozuz
legenciŭnonfufficult plam mal proptermultitudineauditorus.cogiturvicinusvendere
domuzsuamprofeholis ampliandis,vtsingulari.pro/ Caturin.l.j.C.destu.libe. varo.libro
xj.etidemfecundus docto, invicinisreligiosozii.vtteneaturvēderedomossu
asproecclefiaamplianda.quod eft pulchruz.etop fauore
religionisquiscogaturvendere.allego fingu.tex.in.l.fi
quissepulchrum.ff.dereligio. Quiaquandosestcontentiodevaloretritici.velalia/
rumreruzmobilinvenaliuz.scias debethaberi respec tusad locumfozi
publici.nonautem quanto plus vel minusvendereturextraforumpublicuz.tex.
eftnotabi. vbiperdocto.in.l.feptem. L.deero.mili.anno.li.py.Bar.
in.l.preciaveru.ff.ad le.fal. Quandoq; fiuntpromiffionesfamiliaribusdevesti
buseftinis velhyemalib .Queroquomodo hocintelli/ gatur.Etdicoq quings
mensesponunturpro eftiuis.et Septempro Gyemalibusglo.habes singu.in.l.j.C.dves,
mili.li. yy.Ernon omitrasglosas notabi.in.l.i.§.eftas. ffinequid influ.pub.tin.l.)..
estarem.ff. deaquaquo. etefti.g in quatuorpartesdiuiditurannus.
Queroaniniurereperiatquarum'debeatacciperefar at acel tozprofacturavnius
clamidis, et refpondeo& fic.quia nopoteftacciperevltravni
flozenu.etiamsieffet milita/ ris,text.habes glo.notabi.ğeftfinal.in.l.
fortiffimis C.devef.mifi.li.xy. 6 ij Inmultislocisvtvidetdequibusdareb
,foluitveert gal,p rranfeuresciſuis rebusSed queriťanpublican,
nuspoffircõpelleretranfeutezviatozevediffoluatfaccu/
lifun.errex.in.l.j.C.qu.etquib quar.pars.li.y. facie qno.sedglo.tibiallegofingulare
quetenuit vui.in.l.j. .qrõib".ff.dfal. etiainiftisfacculispromittifalfitas
NoraotpeGyensis eftaduersusnauigatisi.tex.in.l.
indices.L.denanicu.luxt.ertalitpenauigas činculpa. vez
aboctobri,vsqzadapale.glo.in.l.quipetitorio.§.j.ff
dever.ven.tameninhocattendikcofuetudo. Bar.in.l.q tiens.C.denaufra.li.xj.eribi
efttex.in.fl. Nosfumusinciuitatequenohabet pulchra edificia.
saas&pulcritudoedificioziceditaddecoréciuitatis.rey. Babesnota.in.l.in
Bys.C.depre.eromibre.maui.li.xj j.C.deedifi.priua.erpter decore cuitatispētsupioz
rõ pelleread refici didomos.tex.eftin.l. fingularin vzbi eſtſieftpotes.fecusssi
fieft eftimpotes.tex.Habes.nota.in.l.13
L.deedift.prius.in.l.preses.ff.deoffi.prefi.quod të vez impotes,
anvitro.§.isaut.ff.denego ges.du dzibie quispotdor
muzfuamderelinquere.erpermitterepruat. Nosvideтивуqizcinessuntexemptiinaliqbus.s3
noruftici.rufticusveeuiterpublicas functiões facito ci uisematpeo.vtsubtitulo
cinisnõfoluat.quero quepéa firhuiusfraudis.etvideoo res illadzpublicari, cafum
finguleerisidor.in.l.f.C.denauinsexcufum singulthabes q quidelinquitcotrafifcu
in fubtrahedo remsuaapublicafunctiõe.puniturinpublicationerei. Audio
inquibusdalocisestconfuetudo& naufra
gia.erresnaufragiotacteinmare.cocedaturcapiēti.ifta
cõsuetudonovaletcontratex.in.l.j. C.denaufra.l .. aute.nauigia.C.defur.etideo
malefaciuntprincipes& nauesfractasoccupatglo.nota.j.q.vj.c. difpéfationes
queglo.clamatcõrraregesGyspanie,etnotafin.text. i.l. 1.C.decadu.tol.
potiusvultfiscusſuoturidetraher.ve comodissubdito fubueniak.erficno Ferjiuno
vultfifcex aliena calamitatelucruzluctuosumconfequi,vtindic.l.j.facie 2000 βάρη Aici her co 6fp Ene
fifc otabi ( Dola Ιοτίβ tur poli
Mithg Jotice beri τρή.
finglerex.in.l.noputo.ff.deiu.fif.quod eftnotanducon 11/ CIF tratyrannosquifubditosindebite affligunt.
Ivolotibidicerevnüsinglariternorādūipractica,qu
daturpecuniemercatoztadptemlucrierdamni,dans pacifcatcumercatores decafu
cõrigereex &infurgu da nudebeatpbareinfracerriris.tex.doribi.fin. vbipsoc
to.in.l.y.C.denaufra.li.yj.ernotasingle.in.l.quociens . co.ti.co
adpbandiiresnaufragisperditas.velaliocafu. fufficultindiciaetplatiões
domesticoz. qū vera pbatio Gaberi nõpõt.etvideqd notatBar.in.l.fiquis.exargés
Tuseisq indexteneturpro (tarys.§.fina.ff.deeden.
tusticianeglectaveldenegata.vtin aucten.vrdiffe. iudi. Sedqueroad requiratveteneat.endesy
oportz&agis pbetconuétufuisseobligativelpeŭ nofreteritquinpba verir,fed p
negligéciaindicisquiinterpellat no fecit.rev. dotibifingulareiunctaglo.in
verabsoluto.in.l.de fub Fiūtmultalatrocinia (merfis.L.de naufra.li.y .
etspoliainpribus iftis Queriťvtridniterritorio tenes
anturademédationé.etrideoqsic.qūsaintet prohibere poffunt.92 teneturhabereeoni
territoriatuta.netrafen tesspolietur.pulcraeftdoctrina Bar. cõiterapprobarai
l.nequid.ff.de incem.rui.naufra.sednescio quomodo in Colonushabetp (foroconscientieprincipesfinttuti.
remreddituucumfuodño.sivultvidere. dz poti vedere dñoaz alteriiusto
tiprio.cafuha.fin.i.l.j.C.dmetalfa.li Notapeylapidis àfodiuturinlocispuato
(broof.. vifiscus debethaberedecima sicutet in metallis.tex, eft
norabilisin.l.cuncti.L.demetal.li.xj..
Ivolotibiallegarefingularelegezcotraartifices fuas artescălucrifalsificantes.
etcotra fcriptoresàimmittit aliqd in incausto velittereefficiantalbe. etcontra
picto, resàpingurdeadulteriniscolozibi.l. ij.C.demurilegu.
l.xj.teneturemdño.etextra ordinepuniri debent. plat etiamsingle.rer.isteq
quando videтив qrectorvniuer
fitatisvelaliusofficialis vultacquirereofficii,veldigni
tatemsuffragijsvelpecunis, estpſumpriocõtratales ij
Habeatanimimalefaciédierindebitelucrandi Quädogcontingit&principesdataliquezlocumad
piscandi,piscatoribus cupactooteneaturomnidiemit teread
fozicertaquatitatepiscii. ficötingitorsupueniat majmultitudocuiille quatitasnõsufficitpossunt
cogi portaremaiozequatitatesproreparatiõeсогрогіввита niitasingleprobatin.L.ci ad
prefens.C.demurile.lib. xj.vbipBar.qd facitad multaalia.
TeftatorinstituirGeredeer fecitillum executorem fui
testamenti.renuciauithereditatiQueritan poterit effe executor.Et endetqno
,casuzdo ribi fingulave fecundus Bar.in.l.luciustitius. ff.defideico.liber,dequoetiam
p Bar.in.l.codicillos. §.fticho.ff.deann.lega. Queroaliquis accepitremquandaſuo
risigoetfortu na.quidimportenthecverba.etrespondeoo videturinse
fufciperecasusfortuitos.dicti estsingula.Barto.in.l.fi
isqui.ff.deacquiren.re.domi. JOuoplauftrain aliquaviaartasead inuice obuiant.
quis deßerretrocedere.ru habesglo.norabi.quedecidit. illequiposuitsein
neceffitareilla ciŭvideretalii preoc ſſe in.l.j..Goc interdictum.ff.nequid
in.lo.publi cupaffein quamibiapprobat at Bar.Sed quero hd sialiquis nonpo/
fuitseinillaneceffitate.ettuncrefpondeo& illi primode
ferendueftquiinviaprimocepitvenire.angein.l.flumi ni.
inprinci.ff.dedam.infer.etphocallejoetiazglo.no/ tabi.quaomifitallegare Bar.in.l.peragri.L.deferui.
etagna.Szidubio vreduéforteßmgl.i.d.. interdem. Tufris opnopotedificavialigd
inlocopublico.veinti culo.ff.neequid inlo.pub.ssadfi est edificati, refpondeo
taleedificiuzno debet destrui.fed debetimponipro illo soloaligpensio omianno
soluida.text.Gabesnorabileet memonecomedandumBar.ibiin.l.j..figs nemine.
ff.eo.quod tamen,intellige in ceterislocis publicis nõ in
viapublica.l.j.§.pretoz ait.eo.ti.etBar.in.l.fi.eo.titu. Tuvidiftionon potest
edificariin loco publico.fed an ad quod samp accuf Duplic em Mamiss g lano Beni
Afige at 10.9 refpe mecibi fine qu ταξί uraliq ad mit exij. quid siedifico inmeo.sed edificiuz
nocetviepublice.r deoop poffimprohiberi.tex.eft memoeiccomendandus.se
cunduzBart.in.dic.l.j.§.fiquis infuo JQuero
anpoffumindiftincreedificareinmeo.etrefps/ desor sialiquid facioinmeo
exquoferozvelputredoper ueniatinviam.ego poffimprohiberi.tex.Habes norabile
etmemoriecommedandifecundumBar.in.dict.l.ij.S. idemait. at liba infe dit 61 ogi
Turenerismihiadhocvtagascontraalium.Quero
anpoffumcogeretevragascontraillumEtrefpondeo non.quialiberaris cedendomihi
actionez contraillum. Flo.GabesmemoriecomendandazsecunduBar.indica
l.y.§.idemnerua. Queroansiraliquadifferencia interstratazet viam. Etrefpondeoo
fic.textus eft notabi.in.l. ff.de viapubli ca.etibidicitBarr. ftrata
diciturviamatonatavever/ bis fuisvtar.lapidibusviuisercortis .Erfortafsis dices
tuadquidvalethoco doctoristud scire Respondeoad idquodnotabiliter ponitdocto.in.l.penul.C.depriui.
domusauguft.li.ej.vbidicuntosistatutuzduplicatpe
nampromaleficiocomiffoinstratapublica.et in libello accufatorio
fitdictusinviapublica.nonhabebit locum duplicatiopene.quiano
funtintentaraverbastatuti.qd eftpulchrum. Dufemel trafirem'p víapublicainuenim
cattimoz tuiemittétesfetore.fuitamequesitianiurantaloqua turaliquid
dehoc.errefpödigfic, allegauitex.fing.in.l. ediles. in fi.ff.devi.pub.vbi
hocphibek.etibidicit Bart. sing. sidenoctereperitaliquis interfectus,antedomuz
alicuius.estpfumptiocötradumdomus.nifi conftaret ruk dealio. 98tamelimitatRoma.in.l.j.§.
hocrefcripto.ff. virter Tech 1011 adfillenia.qndūs dom'erati Peratcofuet talia
facere.gr Kibiternolenspatiinicias. Leliquis
deftruvitviapublicănoeſtſoluédovtpofsit illazreficere.quid erit respõdeo q
vicini tenetur.glo.Ga Gegnotabi.etibi Bart.in.l.fina.ff.devi.publi. 5 uth Yod
Tuſcis&quissuccubitex ineptaactione.l.).ff. fimeff
fal.mo.dip.glof.in.l.j.ff.deaffes. Quero quid deinepra, exceptiõe.etrefpödeo q
idem.tex.Habes notabilein.l.j. labeo.ff.deflumi.etnotad adictusnotabile Bar.in.l.ticie
extores.ff.delega.).quidixitidem eſſei obscureexcipiete qapariafts
iexcipere.tobscure exciper Statutaqugpuniitvimfacta cuzarmis.queroqu
dicatvisfactacuarmis,etrefpödeoqlicerquis armanõ extraverit.ti fiarma Gabebatad
lat 82 visfcăcuarmis. tex.habesnota.vbi Bar.in.l.iij.j.j.ff.de vi.etvi.arma
uit.anillacofeffio inducatplatiões cotra eŭ. tuhéstext.
Quiddiceresdeiſtocaſutestatorcofiterdebitu, supui
notabi.gno.in.l.lucius.§.quifquis.ff.d.delega.j.nisipe lepla.et addetext,
fuiffetpis.velinterueniffernücius,vel qued'tBar.deberenotari.i.l.q
voori.ff.dau.Farg.lega eleueťmanicusille.gzno esttantivaloris libra ferrisicur
Vlotanealigefaberredecipiat,tu emisvnu caldavia deramo&habetmanicadeferro
faciasy inpõderatiõe libzavami.demestnota.Bar.ad wbuzperilluztext,in.l.
cuauri.in ofi.idemcelsus.ff.de au.etargen.lega. Teftatorquidălegauitveszipanos
lini.etlane.etq toquohocintelligatralelegatu.etdicasyveniйтрапие
linietlanecontexte.erinceptiad hocvefiantveftimenta.
demestnotabileBar.pillitex.in.l.vestimit.ff.deaur. etargen.legafecus
fihabuiffetillospannos venales,ve
eleganterdeclaratBar.in.l.dinus.ff.deBo.damna. t fand fuitquidatestatordiuesquilegauitinteftamitosusirg./
totuzargentuzsuuz amico suo.Gabebatmulta clenodia
erpecuniaargentea.fuitdubitatu anpecunia cederz les gato.etresposuzest
no.tex.estnota.in.l.quintus.ff. de aurostargi.lega.etin.l.cum
auri.inprin.quodduobus modis limitatBar ратотодо фрrocedatinpecunia
queeratinvfuexpendedi.secusſieratpecuniaque hodie noeftincursu Secidolimitatvenōргоседягдийдо по Babeoalindargentinisipecuniaz.!
Unitaliamultosdoctores nouitpequononeratare gom Niel Que Morrer f pinte And18
aieft στ Mirar Stor
bonde hibere lem fit medic vidi Metals vider MATE ImpreſſoriaGabéresmultos
libros.aligepsuostudio.ali quoscaufacómodadifcholarib.doctorquidāveniesad pra
mostélegauitoéslibros ad vfus fuiparatos.noveniut illiquos
habebatcaufacomodadi.tex.habesnotab.in.l.
cuinreftaméro.ff.deau.etargilega.pbateriaz singule. tex.ifte.qliteftaméti
éfcriptüiterciapsona.vtqe dicat fic.taldoctoriftituittale doctoze.et rogauit
envt donarz piire to tog qil ticioli620sfuos.q intelligitde libris reftatozis
iheredis Quidascholarisvoluirpbare e libereratcorruptus adduxitrestesdiceres
operarcoruptus.et.ptationedicit 92viderit.queritan fir fufficiés
ratio.etrespondekop sic. tex.eftnota.eribipBar.in.l.fiqi.ff.deau.etarge.lega
mis . quitexloquikdenegatia.vtqetalis resno habervicium
qevidi.qd'estnota.fmBar.ibi,ettu affigacriarexmota.
in.l.j.E.decano.fru.w.ro.li.y rept lesti Danu . Graturuimponitpenăfcholarib
portarib armaof fendibilia.queroqd fiportatarma.funtoffendibilia et
defendibiliasimulorei inciditinpena.erendekq debz atredicófuetudo ad que
vfuztaliaarmafolētportari,dis et crueftnotabileBar. pilluztex.in.l.pediculis.§.argëto.
TuGésrex.in.l.fideicomissa. ( ff.deau.erarge.lega. §.firem.ff.delega.ij.fed
viderex.fin.in.l.fcribit,quint . §.idemfcribir.ff.de.au.erarge.lega.qe
fireftator in legan dovraturverbis futuritpisno infpicikanalienet exnes ceffitarevelvolütate.
fecus sivratverвівритівгрів ent
Vtoravaitey.g palletatin.kornaméroz.ff.deauro evarg.lega.ppofitisiuris
nõérñdendü.ersi alitgerer fpondeatis iusdictetsibinopreiudicat.nifi effer
positio iuriscöfuerudinary,vel urismunicipalisalteri ciuitas
tis.vtnotab.dclaratBar.in.l.no fatet adfi.ff. deconfef. JQuidăteftatoz
reliquitpinvnaeccliadebererfieriper
funGeredevnaplanetaquavruntfacerdotesqucelebrar vellemsciredequamateriadebet
Geresillazfacere,eren deodeserico.tex.eftnota.in.l.ticia.§.feia.vbiper Bar.ff.
Quers restarozmadauit heredig (d'au.etarg.lega.
deberetfacereinquadăeccliadepingifiguraxpici aplio נונך fuitdubitatude legato, dasapies
dicebat&fufficie batduoapli.qzplurallocutio, 2Erdiviegotumalefris
duiftifrater.qurtu dicis 5 tex.in.d.l.tiria.§. 5.seta. ibiper
Bar.q2d3itelligidduodeciz aplis.addugietiaadaaliağ Tuscis&
noderrabitfalcidiadelegatis delegatis (nicomitto
adpiascas.aucte.fimiliter.L.ad.l.fal.3 quero qda testa
torlegauitoffiererpicturefanctoz.anistud delegatiad равсів.rndeoofir.domestno.Bar.in.l.lineamarga
Терогеcumdabelliialmania
(vitaz.§.j.ff.ad.l.fal. multisdecinib fueritinpoſiti equi.pofteafuit fempre сергӣу сиздавzequŭdebeategtare.qdazciuis
nõed/ tauitqenohabebarequi. Grituranicidatinpena,zqbuf davidebate nõ.q fuitfem
pсергiillis
Gabérequu.f3. 5.vt. d'iure priti e vez.92d3itelligiilldprepti 63.ide
nota.pak.in.l.fivvozi.§.cuira.Fibiintermis.В. Bar. Bar.ff.de ITestaroz
legauitvoozifue vestiméta.(au.targ.leg. queriksvirib
legati.endekovenitfestinatnofestina.
demeBar.pillurex.in.l.medico..vozi.ff.dau.targe lega.Faddo erindem
notabi.Bar.in.l.libro ..fi.ff.dle Ja.ij.vbidivit sialijslegatvoorzifiuelectii,
cotinetur culcitradeferico,quafolebarponerein lecto diefolemni.
Videtex.in.d.l.medico.§.muliergeft singulars &me mozie medad
pmBar.plegatogrusno derogakp les Habebavnúfamiliarequeein (gatispeciciinaliduz
domodimifi.fuit fibipfuafiusop deberz recedere. +pptei abfenciapaff
fuzdanuzindomo.quituranGabeaalizz actiões5psuadéré,zvideoo
mihidaturactio'dolo.rem ruseno.fmBar.ibi.in.l.eu quis.ff.dedo. Hoctaméglos
ibiintelligit qnquideditdamnuz nöestsoluendo. Gemelfuitfeavnapulcrarrufadii
quidāvellervēde revnavefte.titius mouirsibilitéfiup illavestedicés illaz
veftem.effefua.etpostoj vidit.pemptorvolés emereno/ luitprederead
emptisezdeftititas actione.grituranifte vnūpulezrey,quedebemus notarefimBart.ibiin.l.ven
trufator fitlaudad.ru .remquanda.ff.dedo.active
doloteneturferuareindemnéillumdeceptum wlur mitere bidir ratel rem fwe poffi
tolles Pand her memo fellio ipof glo Tusoisqpeurator?
curatordatuspõtreuocarianlite cõtesta) ta.lantelelite.ff.dpeura. των. peura.Scias
thesiexiftamutatione iper voluntatis peuratorinaligélesus,teneractiõeddolo ad
intereffe.tex.etglo.hossingularem.l.quida.ff.d do. Et ibidicitBart. Hocnotaredeветив Tusispres coгpalespoffuntpfcribiaduersarioigno/
rate.l.fi.in fi.C.depscrip.lo.tem.sec efti icorpalib.tex.
Gismgralezin.l.qciens.ff.defuitu.et ido in practicafis memozfacerearticuli
& illeèvfus coiure aduerfariofcie Volotibidicerevnü mirabileetſingu
(teetpaciête lare.tudebes mihifuitutéalti nőtollendi.neauferas Hilumialiczobstruăvisfenestrasmeas.et
ficnovrozco F modofuituris.fino eleuesalti licz p milleannos fictene vêcas
nopdofuitutem etsivelleselenavepoffiestepsibe re.qe quous
renceparietedepreffuz.fp videosesseinquas
fipoffeffionefuitutis.rev.estsingt.ermirabil.in.l.Gecar. leg Sle стие
sura.ff.deferui..predi.pbateria singlerepr. illein fi.p
fitudebesmihifuirutérigniimmittédi,licetremoueres igniquoufq;in fozaméest
aptum.videosesseinafipos feffionefcruitutis. ersienunca eamperdonisipostaj ob/
turauerisforame.etrūcpdoquafipoffeffionénoti fuitu tem.nifificreneasplongu
tpemefiereerpaciête.7 bona fide.fcis ergo cautus infactoo nopmittas obturare.
ja poffumprohibere.et ideo ponas aliqdfignüvellignum inillo
foramineinfignicontinuarepoffeffionis Cuseisopdeiurepotvicinus cytollereedes
suas etiaz ftobfcurerlumiavicini.vein.l.altius.C.de
eo.ff.dferui.vz.pre.Goctamen pra fuitu.l.cum singleintelligeanexHex/
tolléscófequituraliq;vtilitatéquialicitiieft facereisuo
98fibiplacz.ctfinoceatalieno. dūmonotāgatd'alieno. inipmnihilimittat.qi facitvtfibipficiat.fer
finullacõ vide May seqturvrilitaté,&fic poti facitvtalterinoceat.dom ésin.
Pau&caf.i.d.l.cuco.p tex.in.l.j.§.demq;.ff.d'aquaply. arcen.et itad't
feitadefacto puluisse.notatamenqvalz suetudo den eleuadodomosnisivsqz ad certa altitudi
mi.glo.hissing.in.l.quiluminib.ff.defu.vz.predio , Quiddiceresd'isto cafu.debes
mihifuitutëalrinătol lediciHacadiectiõeneluminib meis officiat.qricanpo/
revisplatarearboreet viridaria, dato o noceat luminibe meis.et rideo fic.
qenõofficismihiaitiusedificado.sec fidiceretcopulatinealtius
notollendi.etneluminib me
isofficias.vriftanotabiltpbaturin.l.edificia.in.l.qdar. c.l.prederi.etibi
Pau.decas.ff.dfui.v2.pdi.erideo scis Tusasdispositoez.l.interpratise.ff.dpe.de
(caut Bemus usinterptarill.penales in benignioréprez . Sed qro loğrurp
noiamultiplicatiua.vtfunttria. grer/ jdfileylog na.dena.er fimilia.etglo.nota
phancrones voluitostét improprie.vtnomultiplicent.f3tim simpluimportent.ve
trinaid eftria,denaid eft dere.in.l.qrexrrini.C.demur rile.li.pi.Sz cötraistaglo.videstex.in.l.quicīgs.infine
C.dehere.errey.etglo.in.§.Gec.anteria.in obodenavi.i phe.ffori.du
dribiglo.deci.er deci.ertex.in.l.j.C.dvena. ferli.xi.Etvidetpistaopinio
fitverior.qe nefcio viderg nunefimusincafudubiyorin sincan) Cgoettuhabem
parierēcomune.tuvisalijdfacerein Hocpariere.eregophibeo.querodeestpotior.et
respõdeo fituavis facerealijd q qnoexpeditsocietativel reicomu
tibisoli.egortuncpoffumphibere.fecus fiexpediret vtqz indigeret refectise
tuncpotioresfscoditio facerevo leris.rey.estno. cufuaglo.vltiai.l.an
vn.ff.fifuivedi. Budinstituvnosdicicopppscriptione occiditdominiu
atrerius.erforteq noлдо ассіреднавпотаbilesglo,vna
eft.in.l.ftedes.§. liberras.ff.deserui, vz.pzedi aliaeftin 1.in.§.expluribus.in
v.poffideo.ff.deacqui.pos.qd tame intelligefmBar.quatiad
pscriptiõez.qzperillazachrik tmvriledominti.quiaillud vrileocciditetextinguit
ef fectidivecri fecus in/vfucapiõe.quia tienōocciditur dor minii.fzdevnoin
alıŭtransfertur. Staturideooccupātesplateacuzcorio bestiegrosse.
foluatemdegabella.etalijstenercouŭinmanu.ad ven dendutiramsoccupansplatendz
solueresgabellaz.ita nota.cofuluitBar.in.l.quiinsella.ff.deser,rust,pdi vi Масти velpe co mes tener
pedir man Ano Buen difica dieu peta mifact meferu folii Mot fidic Weaver Grat
covi. dicitoccupareloci illeåtenet Bastaminmатвив. Viotabonufundaměti&
qurejritconfenfusalicin inactuppterpiudiciniqoilliinferrur.porprestari anac/
tol tiivelpoft.exinteruallo.rep.eståfempallegatin.l.pfun
du.ff.deferuixus.pdio.ff firegritur ad auctozifandi ac tunoдpterpindicui eius.deberprestariconsensus
tépore po/ contractus.ficutauctoritas.infti.deaucto.ruto.§.cutor.
vesidicererstatutu muliernopoffercötraherefinecon
sensucõictori.qd'estpulchruz.me Quiddiceresdisto casu.venatoritrauit
mephibérefü dumen.excepitfera. anteneatmihireftituere, erconclu/ 8 me siotenetq
noglo.eftnota.in.l.diu.ff.defer.ruft.predi grer soluigreffephibit.fzrenckactive
iiuriazvribipgl. Motaop defluminepublico nonauigabiliquidibzpot eyrrahereaquaad
irrigadapdiafuafinelicenciafuperio ris.noficfifluméeſtnauictabile,velad aliqs
minifterius mur fine publicideputatipuraad molendina ciuitatis.et prer
kipediretpublic vsus. tuc emrequiritfuperiorisaucto riras.itemftaligeprius
occupaſſer aquafaciēdoibimole dinanõpõraliusextrahereaquacũiniuriaafterr.text. estnorab.cufuaglo.in.l.impatores.ff.
&ferui.rus.pred. оти diwer even
Gemelduofratresdiuiferitinter sebona.etinter eos suentafuit
illecuiobuenirerqueda curianopoſſibi edificarefub certapenapmiſſa,
queritsiillecuiobuenit curiaillam alienet.anpoteritibiemptor edificare, etcon
cluditurqe nõ.cüfit feruituspdialis, no tameilleincidit
inpena.cuipsenspmiferitpena.13facitvtvédito:quip mifitincidatinpenda.ita
notabile cofuluitBal.etsequit turaly.doc.pte.nota.in.l.
cufundo.ff.dserui.ruf.pre. eftin came IGratuitibitraderequasdabreues
conclusiões funt neceffarieintotamateriaferuiturū. qū dubitak an alig coceffio
dicaturfuitus dialis.qenonfuit dem expresse offes
tureferuitutis,quariiprimaeſtiſta qnverba fonantin simplexfacri,vtcocedo
tibiireetagerepfundūmeuvel indearenavlsayufoderiftaemvba infinitiuafonatin
actifacti,ettücnöeft coceffiorealis,etiam fifacta fuit 200 Ch шала occasionepredij.fzest
pſonalis.Sedaest conclufio.fioba fonaciain actiireferantexpre cocedens
precocederis.puta.tibi.pmitto notenerefenestrainparietemeo.no estserine
,etficalie пиветpгогpoterittenere.qe
nõStranfitci GoconereTer ciaeftcoclufio.siobacoceſſionis sonat inius.vtconcedo
tibrius eundipfundumeuz.etrespecturerrifunditui.er tucdicitkuituspdialis ab
vtraq;pre.qd'tilimitatperca quehabeturin.l.pater.ff.deferuiru.lega.Quarta
eftco, clufio.ficoceffionofit refpectu certifundi, 13 respectucee ri
fundicertificadipen cuifit.etric decocessio psonalis.
cey.eftnota.anl.lucius.ff.deferui.rus.pre.dequopBar.
in.l.pater.ff.d.huitu.lega.Quintaeftcoclufio, fi coredo
ribivtnöpoffimedificavealtius nelumibustuis officia ettrūcerit rirferuie poftq;
aufero mihipotêtia.etficine ico aquadefundomeo. ticetiaeritfuit
Septiaeftcóclufio cadiGepra eftcóclufio.ſicõcedo potériaeundivelducеді ratio. vtcõredotibifacultatéeundi,ista
oia funtppetuo ficoredoribi poffis irepfundu meu.tūceritcöceffio pr sonalis.qr
sonatditaxatinfactuadesi fiary bufacul/
méorierõmendadakmPau.decasindic.blucius.excum mesei μήστ •
Multivaditlibérerdenorteyciuitateetpalienas do, Mi dictisfeciistas
conclusiones. mosqunoderet.etcorratex.nota.cu fua.gt.in.l.iternihil
Beligiosiquidă cocefferuntmihi (ff.commu,predio. vrinaliglocoecctie postes
facere fepulturăpmeetmeis. eribiincepifepelire pofteatõueni ai eis enopossuz
seper livenisivses ad certunumeri.etqno poffumibi costrue Ce cõuentio
novaler.erneobstate corradictiseilloz posluz mlitar fepelirequot
volazetornamēralapidū facerepurdecz.
fingulariterpbatin.l.caueri.ff.coia.prediopup
Quidavenditsartorivnazdomupactoapposito&ibi nopoffitillamarremexercere.queritantalepacrivaleat,
ervideturdicenduz&nõ.quiaquis debetposse disponere devesuaad
libitusuu.l.fi.ff.depar.Sed dicas siinter, m p estpacifcentis, vequinibi
peexercerillamarre,calepacs refpo Dag pedi Polo radit qua f parier mique ere gr
Macer Wern def tano alia covit.
sumvaler,dictuseftnotabileBar.eribiPau.decaf.in.k
venditor.ff.comu.predi.aliasfecus.text.eftin.l.quociens i.ff.deferuitu
Egohabeoindomomeavniaquarioluvelcanale.p quodaquacaditindomuvicini
verihocpoffumfaceres errespondeo & no.rev.eft notabi.an.lfistulas.
ff.fiferui. vendi. erdumcafusfuiſſer defacto oportuitqe obturaret
illudaquarioli.Ernotaqitalicata eftisuo facere quod
placerdūmododealienonorangatur licetalieniincom
modetur,vtin.l.altius.C.deferui.eraqua in.l.quotiens.j.ff.deferuit
Lasiaquacadererincuriatuaetperfeflueretadcuria meaz.qp licita eftmihiin
curiamea aliquid facerep quod impediatcursusetfluxus etvemaneat
intuaPau.dcaf. Volotibiallegarevnaglo. fingularequa
Ante, dicie senescirealibi.rudebes seireqesipmitrodaresub cöditiõe
ereapēdērefumplicitertrado.transfero dominii.l. dotis fructus.in
fi.ff.deim.do.idem estin iureincorporali.qysi alige
renekdaresubroditiseerinterimpaciatulum vtip traditiõehabet.cglo.eftfin.in.l.fututes
neq ff.Spuitu. quasequit Pau.decaf.licetange, no videat illam tenere.
Eucoueniftimecus&nopoffis facerefenestra intuo
pariete.perquapoffisinfpicereincuria meavelincamer ra.queritaniftacõuentio
valeat.etrespõdeoop simeains terest,prer honeftate.qz nopoſlium Aberevti
domomeas quiaGominesnolitabomub videri, tuncvalet cõuen tio alias
fecusEthocprobaturin.l.quotiens.j.ff.d ff.defuis vsiprofundamēro ponitur.
nonvalerpactum deco vrilitatempacifcentis noconcernit.etibiPau.decast.in
terminis.fed sino estfactaconuerio,porest quilibet isuo facerequicquid vult.quod
eft pulchrum.existecafus pos teftquotidiecontingere exvtraqs
Quiddiceresdebeiftocafu.ego habeodomü teviepublice.vveru poſſum facerepontem
devnaadalias Errefpondes& non.texruzBabesnotabilecumfuaglof
in.l...tractatum.ff.nequid inlocopublico. Erfiruvisfeirerationeiftahabeas.92ficutnopoffuz
or cuparesolapublicialijd ineofaciedosinelicenciaprinci pis.itanecceluqd'
estsuprapublici, rex.eftnota.in.l.fi. ff.dferuitu.ide
effetfiefferfuprapriuatu.qrdebereffelibe tvfq; ad celu.l.alcius.C.de
celi.l.alcius.C.deferui. eraqua. NobõaiursfundametaerifinitaGébisatuoVauenare
Notaipracticasinglestaturideooccidésoccidatmisi orcidatdolose.et exposito no
63loci praftatutineciurs comunis.fzdebetaliter mitius punur.erfiftatutidicerz
condeneturadpenapecuniariaqua sino soluerit ifra mensiz.decapitek.si no
comisiedolu.no deberdecapiraris
licetnofoluat,vtsinglevultBal.in.l.dataopa.C.qact cusa.noposidquodictoexaltar
vocêfuaDaudcaf.in.l .infi.ff.dlegi. dicens hoceffememoriecomendadaprer
ignozatesiudices.& volir fuarestaturaadlfazputLacet
Tuseisqmultismodisaccipit alienatio.dequibin l.fi.C.d.re.alie.no alie.queroquid
sistatura facirmetio ned'alsenatiõe.errides q intelligitfolide alienationep
quaträffertdominui.qeponeloquédo ffaeft alfa alienatio. glo.Gabes
fingkarein.l.benignius.ff.delegi.q2v6astas rutorifunt prieintelligeda.er
fiidiceres statuta suntins telligédasedmius cõmuneañdebo q illud veriestd.in/
recomuni.qoppzieloquik.no quiтргорле.sipotdarip prius intellectus.questnorabile
Comuniterdepratio restisdebet neceffario conclude re.proGocacciperupulcraglo.in.l.noom.ff.delegi.
Tuseis preftesdebet examinariinfecreto licerdebe
antiurarepiteparte.l.fiqn.C.drefti.fzquid sipars est
þñequexaminatur,dicasqppterea novitiaturdictus com.f nopot poteftpoftea
pducerepluresreftes.cumdidice vitreftificata.glo.Gabes nota.ad
quasempremittik.i. l. minime.ff.d.legi. Notavnuzcasuzpulcruz fili,qui
fuitdefacto.inconsi fiocuiusdazciuitatis fuirtractati deimponédocertuzp
aumfruméro.quianimiscarevendebat.vnus exconfir Liarijs antesHorfierettotifuuz
frumétivediditcharo ffici ring ite tal d mili @due den Mirea lo.f mfree ge fuer
cevin. preciopofteafactaeftordinatio.emptorpotagerecontra Of fla libe n
venditore.et rescinderevenditionētanasfacta infraudes legisfuture,dictu
estsingulare.Cy.in.l.cotralege.ff. dle Fi.quod eftpulchrietnotabilefm
Pau.decaf.abierfic etiamfrausfieripoteft.l.future. Gestornegocioruzalicui
impetrauit afuperiorealiqd officiuprosuodño quimerebateterat aptusadilludoffi
cium exercendi.etfoluitcācelarijepro fitteris etferitalias expenfas cõsuetas.querikan
poffetrepetereillas expésas actiõenegociozgestoz.et video q fic.fidishabuit
ratu aliassecus vtnotabile,pbatur in.l.que vtiliter. ff.de ne Jo.gest
quiaestnegocinqdprinetad dim ratihabitiõe et 1
quianisiratihabeatnecvtilitateznecdanuzsentitipse.
velresfue.giautfentiretvt si expederetinrem sua tune dicitreipsaprinere
licetemnõratificetendatactio. Copronutrikquosinrusticossupalığcontétione,vtja
pero.x.ru negae.ruftici diuidun restentionépmedium. codemnateminquiqsetinalijs
quiq;absoluut nofun/ datessupaliquarõne, hocreprobakptex.notabi.cuzsua
glo.fina.in.l.nefennius.ff.denego.geft. Volotibidicerevnucafuzquipõtquotidie
defacto co tingere.gestornegociozu inpalacio difacitalijsexpen
fasdelectatióisgra.noneceffario.necvtiliter.nopit repe ri.reyGabes
notabi.in.l.exduobus.ff.denego.gest. licet palaciuzvideatfactimaioris valoris
.quodinintellige Intalepalaciŭnoeratvenale pereaquehabeturin.l.in fundo.ff.
dereivendica. Queroduofratresſteteritfimulperaliquodtempus диогиупивПавеbаtfamiliam.alterno.anilledGabebat familiarencaťaliquidplus
confarediuifionis tempoze Apterexpensassuefamilic.etrespõdeoq no.vtpbatur i.d.
lexduobus.eribicolligithocPau.decaf.allegasAnge.
in.l.fi.C.decolla.Bal.in.c.j.de benefi.fra. Suevutcaptiinitineretres
mercatozes.eta latronib periturcertapecuniequatitas.fivoluntreftituifueliber
tati.extribusvnusaufugic.aly duopro eocoacti fuerie
foluere.queritanpoteritrepetere.etcõcludiko no.quis
novideturgererenegociiillius cũnõcõfenferitnecrati
Habueritglo.habesvaldenota.in.l.nas etseruius.ff.de negojest.erGoccomenda
memoriesm Pau.decast.ibi. Tuseis qsiegofideiuſſip tenpossuzagereZtenisipa
foluanifiincafib notis.in.l.futi.ff.mada.i.l.fipea.L. comeoblis
Hocnopreditqngeffinegociaabsentiserp Jauiadaliquid soluēdu.ipo
reuersopossuzagere ipm vemihifoluat.etiaantesego folua.tex.dotibinota.luc
glo.in.v.abfuturi.in.l.y.ff.denfo.ges. qrangeſſi ne/
Fociaruanōdeditibifidédeſoluédo, fecus in fideimsfore ideo
nopoteftagereantequaimpleatfidem. volotibidicerevnūsingulavezetquotidiani
casum. Srutores cecuratores si accefferitaio depdadi.qd colligi turexeoq
bonapupilli cõuertitinspriavtilitate.velde/ negantrationereddere,
nopoffuntrepetereexpensas s etiavtiliterfecerit,nifiappareatpupillaz exeis
locuplet tiozëeffertieſſe.ad no effzsibonafidegesfiffent. cafuzdo
tißimirabile.erib.Bal.ct Pau.decaf.in.l.fipupili.§.f3
etsiquis.ff.denego.def.etdtPau.dcas.ppetuocomeda meone.Etsituvisfcireotsuntgña
negocious,feuquot modisdicatad aliui prinerenegociu.videpulchraglosaz adquafp
habetrecursusin.C.fipupilli.aremqueritur. inver.ipogestu.ff.denegogef.
Quidapduxitcozaindicescripturafalsaz.eralijd ob tinuit vigoreilli fcripture.qro
penapuniak.tundeoq istedrobrinevepobreptioz.ex 153.ey & seqture tenet
renetcrimiefal/ si.l.fije obrepferit, vbip Bar.ff.defal.tex .Hēs nota,in
l.fiatur.§.item.fifunduz.ff.denegojest.quod eftperpe
tuomemoriecómendadu.fmpan.decast.ibi Tufris op prestaturiuramétuz
caliūniesipetatur.vei ritulodetura.calum.Sed notao quandocontestatioli ris
firpercöfeffione.noeftneceffariuiuramétocalumnie glo.estmemoriecomidadasm Dau.decast,ibiin.Larg
natura.§.cuz meabfente.ff.denejo.gest. Statue
diciroincausisdanozdatorisufficiatprof Natio birdi Jaffic 136 polit pof.te nor
proce pu oport Jingu nirva Beceri po api подев pesta 8 εφίρ. batiopiuraméti. quicid cötingitcausadanidatigaude
bitdicto priuilegio.vndenõ soluz ad platiõezdam dati fufficit uurameri fzeria
adplatiöez dominyvelpoffeffio, nis.purao resfitmea.velamepoffeffa.fineqbusnopos
sumreciperedani. demeftnota. Bar.in.l.iy.ad ft. ff.de alime.lega.pro quo
tex.in.l.cu 6y.inpai.inv.eiusdi.ff.d transac,dequo etia
perHal.in.l.j.C.dere.credi Statutu dicitqemulierGabisfilios nõpoffit de dore (
fuavelinquerenifiterciaprez.queritanpoffzdonare int vinos et rideo& fic.qz
burelinquereintelligitinvitia volutare.tex.eftciglo.inaucre.fed Godie.C.qmanu.non
pof.tex.in.l.cu Gy.in prin.in ver. Hecoratio. ff.detranfac.
etnotaquiavidiinfacto. Minozalienauitrezimobilefinefolinitate. er causa a
turepmiffa.erfecitfuäcöditionémeliori.queritanvaleat
alienario.quidaturiſperitrñdirq fic.p glo.in.l.cü Gy.§. eaz.ff.d transac.Etprepr.inffi.deaucto
tuto.inpaan.13no aduertitopgl.tenzörium.i.l.fifundi.pani.ff.de.co.etilla
Ilpeuadductaécoiterrepbara.necobftatrex.allegat.p enqeloquitqëpupillaliü
fibiobligat.icau arnão vedire Tudéssrireqinrelicto alimétozvenitha (obligatse
biratio.vestiariui.ercalciarii.fine qbus gevierenopot.
1.legatis.ff.dealime.lega.fz accipevni fingulare. 5no procedit inremiffione
alimētozquaquisfacit etiainter ueniéredecreto pretoris
.quiapredictatrianoveniunt.fed oportet qespecialiter vemittantur text.dotibiaureum
et fingulare. in.l.cuGy.§.quitranſigit.ff.detransac. quod
eftpulchzu.etideofisamutus quadofacisfieriinstrumen tutranfactiõis,fuper
alimentisfaciasapponispecialiter Gectria,eribidicitBarr.q
eftmultuzveile.quiaquando q3vxoribus defunctozuz alimentarelinquitur.
postquazfactaeftmentiodealimentis.quedamnota Ciliainmaterianolo omittere.Quero
igiturpamoqua dodebent prestarealimenta Err espondeo o si debent
prestaripersonis morituris.Etloquimurdeillis qui res cipiunt menstruam
folutionem seu diuifionem.debent foluimestrua.szqninalimentisveniñequenopossunt
diuidipermenses.vtveſtimētaetfimilia, ettuncdebent
foluiannua.quiafitaliafolucrentomnimenfenimiuz
grauavetBeres.fedillaquedebenturpsonisnomoriturs
vepauperibbus.illadebeturannuatim,vriftahabentur in.l.fi.ff.delibe.agnof.i.l.pecunie.
vbipBar.ffedalime. lega. Querosodo anqilegatur alimenta cedaraquales
Jato.ervideo& sic.quadosumus inregionis inquibus
vendituraqua.tex.eftin.l.j.ff.dealime.lega.etibi glosa ponitregionesin bus
vendiťaqua,veiaffricaetiegip to.etinpatriamea.Hocvidiquandoerampuer.Lertioq
roveridebeturestimatio an vero ipaspecies.etrefpon/ desysiloquimurinillis
quesiprototomensefolueretur comuperet.vraqua. carnesetfimilia.tucdebetestimatio.
aliasfecus,vrista habeturp Bar.indic.l.1.Quarro que
roanveniatappellatiõealimētozŭ ea prinët ad difcipli na.et
ridesanō.fidebeturexteftamero.tex. efti legats.fer fiiurefanguis vl'offico
indics.vtp Bar.i.d.l. legatis.Quintoquero.andebeaturmedicine.et videoq
ficineoquidebetprestarealimēra fimpliciter.l.360vic/ indic. l
rus.cu.l.fequéti.ff.devbo.sig.secus in eoqui prestatali
mentaalicuiquioperať.quiatuncdebetprestavepuasno
magnas.Bar.indic.l.legatis.Situvis scirepriuilegia
singulariaqueGabercaufaalimērozi.vide fingulavirer pBar.in.l.mela.inprinci.ff.
dealime.lega.etinalimen risprestandisdeberHaberi ratiofructumquipcipiuntur
exbonis Gereditatis,necdebet vendipzietasbonoipali
mentisprestandis.l.impatoz.vbip doc.ff.ad trebelBar, in.l.cu
alimēta.ff.dealimen.lega.er illecinvelictafts ali
mentaindomodebetprestaveBuiciaßmõlitatefueperso
ne.Bar.in.l.gaio.S.fi.ff.dealimen.lega.notaomiaista. Pater habuitfilinquepmostuderefecit.
er fibilib:06 emir.etinteftamêtovoluit.qdfilius libros coferret.co
gitopaterfuperuivit filius deceffit.pater dedit posten alijsfiliolibrosillos,
quipfecitſtudin. deindepater de
ceffitcucodérestamito.querebatanfiliusdeferercõfer Jad ng fide ra cou Bi ant am
ров Malic Babe
Depl data abo amd Dicti mer gitan
re,etrefpõder qe fic.qz istilibrividetur tranflati cuz fuo onere, itainquestionefacti.viditBar.in.l.gaio.inprin.
ff.dealime.lega.qddicit effènotabile Appellatisefify gings no
cotineturnepos.Såpleneper Bar.in.l.liberoz.ff.de vbo.fig.hoceftveruz
nifiefferner pos quêtestatorcófueueratnoiare,ettractaretags filius dictueftfingulareBar.in.l.alimera.ff.dealime.lega.
cunduRoma.in.l.fivero.§.deviro.ff.folu.ma. Tuſcis otitulusestiniuredeſuppel.
lega etſciaspi lingua materna nostra dicitur massaricie. fedquers ad
ſialiquislegatfuafuppelfectile,feumaſſaricias.erhabet libroset armaindomo.itemlocaaptaadreponéduzista.
Gaberetiavnuafiniindomo. an iftaveniat intalilega to.errides nõ.tex.Gabes
nota.in.l.ij.et.ij.ff.de ſuppel. lega.erdtBar.ibinota istaqe
qtidiana,necetiavenitve Tags sinc ſtis.vribinbringpas fo Debitortradenspignus
creditoriremanetdie.l.pig/ nusinbonis.L.depigno.actio.Volotibidicere vnumi
rabile.92 hocnopreditqnpignuseftdatuzprotatasum
maqverifimiliternullafirſpesluitionis.quindicatrem
exiuissepotestateetdominiidebitoris.eriudicat putdre Gusqueplenoiureſpectatad
creditore.text.eft reputatus singu.in.l.qhabebat.ff.delega.in.quérey.allegat
Bal.i c.j..itemfilibellario.quimo.feu.amu.in.c .), inprinci dephibi.alie.feu.p
frederi. sed adderu sibi Fata.S.fi.ff.defuppel.lega in.le ifociuz in
lega.Bal.in.l.manumiffiones.ff.deiuſti.eriu.dicitqpt
.Bar.in.l.remlegata.ff.dadi. appellarialienatio.quod estprofecto pulchzu.ego
nōdo, rebo auditoresmeos etlectoresfabulas habrila vel.is Téporebelfiinquadăciuitatefuitfacriftatutingnon
poffentextrahifagitamêta.de ciuitatevera Baliſtepote rantextrahi.etquibusdavidebatop
sic. quianonfuntfa Gitameta.fed incotrarium habesinsimilitex.finglarein .!
quipeni.inversi.esculenta.ff.depe.lega.quia paritdif
poniturdefagitametisetinftrumérocùquofagitamen tumemittitur,eritap
Güetex.ibihocvoluit Barma Dij cũ onl Sialiquismercatorvultlegareapothecasun
Suspanis.feruercöfilii Bar.op dicatlego tlegoapothecacum omibuspanis.fiue
fintvenales, fineno.in.l. no.in namquod liquide. ff.depe.lega..
Statutueftinalijbuslocisq ftalige extraveritfan
gumeinplateaalicui.amputerfibimanusnifi foluerit rentu.queritvsqs ad quatu tie
poteritfoluere centuz.Et endeo & vsqzad
friaz.demenota.Bar.i.l.1.§.fi.in.fi.ff. Notavnuqdquotidie fitfm Bar.restaroz
(dpe.le. legatvyozicamera, queriturad cõrincatiisto legato.t
endeoqnointelligikdeloco.fzitelligitde reb adcamera paratio. ervbicussuntvenitinlegato.vtnotabile
pro Caturin.l.fi.vbiperBar.ff.depe.lega. Днідааткивmeus vididitdomisua fuit dubita/
tuanteneastradereclaues domus itap claveseriaveni antvēditadomo.adduxi
tey.nota.in.l.quesiti.in vsi.fi ftule.ff.defun.inftruc. claues
etferesuntpociodom dequoperBal.in.l.iij.C.de verbo.figni. Notavийривchzüdemdānīqddaturin'agris
poti dicikdari avicinisquaab alijs. itéfurrapfumitur poti
fieriavicinisquaabalijevenotabi.pbatin.l.fiira.Sofi.
ff.defun.inftruc.etibipulchrep Bar.zaddo qd notabi. voluitBal.in.l.j.C.loca.er
Bar.in.l.dis horeoz.in fi. ff.loca.vbi d'rpilliquihabernoticiadomusfuntfufpecti
Indomusfrangit.ppteredificiornoticed.erides defacili poffunttorqueri ad
inueftigationeveritatis,etido offi ciales fmBar.qncomittürurmaleficiaocculra
confue uerit caperemalefactozes a qb verifimiliťpot declarari Graturadicitop
qualibet bestiagrossafol/ (veriras uaturgabella.queritveriintelligaturftatuta
debeftia moztuaBar.tangiretnõ videtdecidere.in.l. endelanio/ nie.in.prin.ff.defun.inftruc.ettu
teneopinione appel Parionebestieveniatmortua.qzitavidetcócludi,zado
notatBar.i.l.j.§.remouet.ff.Spostu.vbidixitq sifta/
rurufacitmétionédbeftiadatedanu, intelligit& feris.n aialib
domestics.tncócludiribstādicilecöfuetudini.ex octr no irel 201 D t etid pe nera
11011 недес poder 16 mpo
poffit www.c Coain poft . affir Li doctrinacollige singlepistatuts
exhorbitāti&correcto rio irelligédaste obafmcoiez vſuz loquidi,dequo etiam
Zuseisqincerti (p Bart.in.l.labeo.ff.dsuppel.lega. tudovitiatstipulatioz
legati.l.critici.ff.dobo.06.laz post..gener.ff.diu.do.5 nopreditfauore
alimeroz.ca/ fus hés no.i.l.qda.Gered.ff. vi.lega.vbitestarozlegauit
vinu.olen.frumērāvyon.er sicidiffinite.d21bi.qv00205 Tuseisqmioznoptalienare
(GieoiaqHebatrefraroz bõaimobiliafinedecreto.vriritu.ff.dre.eo. 3iddiceres
anpoffitrenuaareHypothecequa63ibonisimobilib fi nedecreto. dicasq
no.tex.hesno.inargumétiquezibé põderatBalezPau.dcaf.i.l.euhy.§.fivni.in fi.nam
StatutuStomuliervl'mioeno (pign.ff.dtifact. poffirseobligarefineancteindies
nofufficit&indexinte ponatanetare.nifistineat iniftruméropadhibuitcause
2gnitioz.vtnota.pbati.l.cuhy.§.fiptoz.vbip Paul.de Dicitcõttero
valzargumétuasuffy (caf.ff.dtifac cieri priaenterative.l.pie
in.thdicasoytleargumétű . furiofo.ff.de istsfui kalie. émltifallay+debile.qrqñqs
jscreditenicraveoéscaf.7no entierat.gkhéo fin.i.d.S.fi Sialigeirerrogarz
re.jeemdepperés rerponediidecretivlafictate ad in, (proz. dicasqilledeffzindex
per risiillalite.tex.hessin.i.d.l.ci By.§.tifactiões alimero etidodicirdor.
slaligevulefacere examiariteftes adp peruăveiméoria.dz5 facerecoraillo
iudiceqeffssperisin illafite.qd en singlelimitatAnge.nisi nccitas fuaderet
prin. ponitoftiõesfacri.jdaperusin àfait letaliťvul neratibello. fecitreftamētupadue.
d 'bonis ahébatperu fy.cozateftib finefcriptura.Onge.fecitrillos examinari
aproze padue.liuz nesssindex petis supillbõis.qz ne cozap ceffitas&
fuadebat.92illireftes no evarituriperufium.et poffentinterizmozi.et
iſtd'eftpulchai etquotidiani Tufrisq tutoretcuratorinredubiapoffunttransige
re.l.preses.cumfuamateria.C.detransactio.Goctamen nonproceditincollectoribus
pape. Quipoffunt dici quodammodopzocuratoresdominipapeetnontutores @
venotabilthabeturin.l.nulli.ff.detranfac.quitext.log turdepcuratorib cesaris.et
exteditdoc.ad pcuratorespa peerin dicednullihasesglo.notab. licettransigend.
quis dicaturalienare.l.nosoli.L.depredi.mino.Hocin telligiturquando
occasionetransactiõis venditvldatur ressuperqua eratcõtrouerfia fecus
fieiusoccafionereti neatur.licercaliud fiat vel detur.etaddeglo.fin.in.l.cum
Gy.§.fivni.in*.transactise. ff.detransac.quaBart.in dic.l.nulli.dicitperpetuo
memozie comendandā. Nota creditozes hereditary Gaberintentionéfunda
tacorrailluzquipossidetbonahereditaria licetnoappa
rearositheres,vtnotabilepbaturin.l.coõtrouerfia.vbi
perdocto.ff.detransac.Poneem novultrespõdere.vel eftabsens.etsicnopotest
interrogarietfimus incafuin quopotest,predicõrra absente vsqzad diffinitiua
friazin dasinequod estnotabilemPau.decast.ibi Lamefuitquesitiquid
fenciaderhesaurisquiquado/ Ginueniutur.etrecordor mealiasscripsisse.ideo hiep
in ſtructionemultorquibeneno habétpericiaturis.nönul Lasbгенев сõclusiões adduca.Primaeftaliberinfuoetia
daraadhocoperaporestpquirerethesauru.dumodonõ veaturarteinterdicta.vt
magica.tex.eft in.l.vnica. C.d thesau.li.y.Secudaestcóclufio. inuetis thesauri édo
nudei vtindic erideo sordidis artibus maculavinon debet Tertia est conclusio
fiinueniat thesaurus arte reprobata debeturfisco glo est nota indic. lin. v. arte
Quarta est conclusio thesaurus priefumptus acquiritinuen tori in suo vrindic. vnica.
nus.f. thesaurus. ff. ard ren. rer. domi. thesauros infti. dre. diui. Et dicit thesaurus
sprie pecunia ab ignotis dñis vetuftiozitpe abscondi ta cuius de positionis no extat
memoria vt in dict. Et du dicitur ab ignoris dñis exponit id estab aliquib
Gominibus fuit pecunia abscondita quinūöz căreperierit eribidé longiffimotéporepmansit
intantupiamp ob/ linione exiuita possellise et dominio Gumanoz glosam Gabesin. l.
autoze. ff. dere.vendi. Quinta est conclusio moet indie ие ACAU rabil fifol niar TAB quin mint
note mad rotic poner rales pota foli
Piecar eficie Rneft Belar d'eft ntur wlern beper L impropriedethesaurisqielusextat méozia,vtqe
aliae abstoditcausalucri, metus,vel cuftodie.dehocnihilach riturinuêtoziimmo
comittitfurri.ffeftems & abfcödir. velcius heredis.dic.l.nungj. §.thesaurus.
l.thesaurus.ff . ad exhiben.Sexra eftcóclufio mercenari fodies inalies
no.etcafu reperiatthefauri priesumpti .acórirfibi me dietate,vtin dic. Septima
estcóclufioSimercenari reficiesdomi abalionouiter emptareperiatinmucovel
feneftrapecuniainfacculo, velvasculo.cino sitproprie hesaurus. noestemptoris
necinuétoris.fzest venditous. 9dest pulchzu.etita fuit cöfuitūp dor. floretinos
prexe. indic.l.aturore.ff.dere.ven. rex.reputatsinglars+Gue
casuzvidisepedefactoOctauaestcoclufio. illiquihabét etiavriledominiudicitur
inuenire in fuo.vtinglo.i.d. Lj.erhabesvrilepreferthabétidirecti Nonacoclufio
cre ditor.vfufructuarius.etmaritus inredotali.no dicitur Inuenireinfuo.vtinpreallegatagl.exquo
sequit.rista acquisitio thefauricauſafetregulataverodñonocomu tabili.fecus
indñocomutabiliMaritus tūnoreftituit'ni
fifolutomatrimonio.dequoin.l.diuortio.§.fifundi.ff. folu.ma.Decimacoclufioeft.
ficafu fortuitoquis inuer niatthefauriinalieno medietas estinuétoris,etmedies
tasdnísoli.vrindic.l.).Undeciaest conclusio. habetiu
inresoluz.nõlucrabitthesauri.etideocreditorpignons
quippterceſſationësolutiõisdebitorus.imperrant iunede
mingpostquaimpetratiõespotdebitorinfra biennium recuperarepign ,recuperabitetia
thesaurufimulcupige noze.tex.eftnota.in.l.fiis.§.fi.ff.deacqui.re.do.Duode
cimacoclufio,inalienono licznoieſuoquereredataopa etiadñivolūtate,alias
inueniéspuniretextraordinez.et totueritdit foli.et ſiceft casus in quo
disreinõpõrdis ponerederefuanecperconfenfuzsibipiudicare.etratio
potuiteffènehomines pterhocderelinquatculturasru vales.velinuitentad malasartes
addifcedas.Etfituvio firecafusinqueqenõpõtliberedisponeredere sus.vis
deperglo.in.d.legecornelia.§.fi.ff.deficca.. Zerciadecia
eftcoclufio.fiinuenitthefaur inloco facra velreligiosomedietasspectatad
fiscuecclie.vtconcludit Jo.depla.in.dic.l.j.C.dethesau.fi fiin loco publico fis
Fali, velciuitatis.dimidiapars efiſci vetciuitatis.§.ther
fauros.inftidere.diui.Quartaderiacoclufio.ſtatisinue to
thesauroarriturdominiuzdño soli.et ideopõr agere
vedicatise.glo.in..partial.indic.l.j.in.d.§.thesau rei
ros.infti.dere.diui.Deciaquita cóclufio é, vtis dicat in
ueniffethesauri.vepoſſite poffitcoſequi medietate.requirit ap
corpalis.glo.in.d.l.j.inv.inuenerit.Bar.i.d. prehenfio
Enigi.§.thesaurus.Deciaſexta ecoclufio. side extraxit
pecuniaexfundotuovbifueratabscodita.ettupetsmes dietatedices essethesaur,
illenestat dices se abscondisse. ageriincibitonusplādi. meorianoexter.fmea9Babe
turin.l.arbitri.ff.depba,szresincubit onus pbandig deposuerit.velabscoderit.Et
op de5 extetméoria .Joh. de Jo.fa.in.d.§.thefauros. Deciafeptia conclus
pla.in.d.l.1. fio.fidirectusdisinuenit infundo empitheotico thesau
rū.habisvtilepõtpeteremedietatefmdocetfiabo agat Tuscisoppupilt nõobli
(corraťcii.pferkvrildis Jakfineauctoritatetutoris.vein.ti.deauct.tuto.rn obli
Gaturpupillusetcõtractu feruidepeculiofineaučtetuto ris.tex.Hés sing.in.l.ficer
parui.ff.depecu.Er situ vel lesſeiveratione dicas q istaobligato
descenditexobliga tionelegali.queno indigetauctoritatetutoгів Ludebessciveop
allegatdoctrinaBar.in.l.ij.§.pretoz ff.quifatis.cogan.in.l.j.§.er
parui.ff.qdvi.autclam.i.l. diuus.ff.detesta.mili.osistatutudicit&
cõtralaudum arbitrozi nulla admittatexceptio. poteritti opponi
copromiffuznovaluerit fztuaflegaoptimitex.in,Clicet §.fiferuus.ff.dep f.дереси. Interrogaui quendamiurifperitiq
сиповдісатив
qiniudicioquasicontrahitur.quomointelligathoc.vn dit mihicrasrespõderer.istud
crasadhucnonvenit.di casergofic.qsuntduoquasicõtractus,vnus celebratuz
Lirecoteftata.etexhocobligatveram parsinstantieindi bfen idea murg cia.c pofl
mibi per be Nand diadi AHAT mota . Prir dotib Do quem L cij.cuiuseffect eftqe
ceteri actus expoff fieripoffuntcõrra an absentéetcotumacevsqzad Bad ſniaz
inclusine.qono fit litecoteftatas,Scdequaficötract celebratinipafnia.p
quaobligatad idqdinfuiacotinetur.de inreg.erglofa in.l.iij.§.idem
fcribit.ff.depecu. Dafalluscomifit felonia.dis illamremifit.querikan
videaturhaberefeuduexvetericõceffiõe.erglo.fingu.te/
nuirofic.in.l.perului.§.fiere alieno..ff.depecu.er mirtirad
agnatos.fideceditfineliberis. fictiif Quädogrörinfitqdisdatalijs vestesfamlo
fuo. deinderecedit. Querikanpoffitdisretinereveftes. etcon cluditq
sisuntcoceſſead gridianivsuz qno.fecus siad
oznati.quiavideturpotiuscomodare.pro GorGabesgl. nota.vbiperdoc.in.l.ad
veftimeti.ff.dpecu. Tufrispobuzpetereeftplitis cõtestatioz.l.amplius .
ffrera.habe.qd diceres deobo agere.et dicas qidez.glo. dotibi
no.quafolebatallegarebal.i.l.fiposti.ff.dpecu.
Woloycómendesméorievnutex.fmPau.decaft.ibi in.l.nosoluz.ff.dpecu.q
illudqopaturpaciêtiaet scien cia.opatur etiaignozatia.Sierartale
quidqdverifilt.fi ſciuiffet.paffusfuisser.qdépulchz+nota.ad multa
Tusasoponfintplures actiões electiõetollunt, non poffuntambeintentari.l.quod in
Geredes.§.eligere. ff. d tributo hocverii siopponatur.Sed fiexceptiononoppo/
natur.iudiciumnoredditur nullus. glo.do tibifingularez in.l.queſituz.ff.qnac.d
pecu.eft.anna. Tufcis enopoteftreuocarierrorpostfniaz.pea
Berurin.l.error.C.diu.7.fac.igno ha singla . rëlimitatio5.
qufuiiduct'inerrozeptuaaffertione.pos suzilluz erroréquadociq;
corrigere.etiapoft fniaz5tra firinreiudicată.glo.Gabes
singulareindic.l.quefiruz.Er perhocBar.decidirpulchram
questionein.l.j.ff.de.co.p quemfac.erit Оссіреѵнизриваŭcafuz.ftatutudeocuilibzactieip
fcribatfpacio.py.annoz.dzitelligide illis actiõib linā efferstaturii
durarervlera,noautdeillis duratminus ý rev.eft.fing.in.l.cupost.queibi põderat
Pau.decaft.ff. gnac.depecu.eftanna.qrintétio ftatutifuitabbreviare
epspfcriptisis.noatlongi reddere quodeft pulchrum. Statutudrogmulier Gabés
filios nõpossittestaride dotesua.nisivses adquartapré etreliquetresprineatad
filios.querikanhocstatutupredatinmuliereviduatvi deturdiceduzo no.qrdosno
dicitur nisi costantematri, monio.thincõrrariuGabes rey singlare.pquemtex.ita
deciditPau. decaftan.l.fi.ff.qnactio.depecu.anna.eft põreſſeqr quoufos mulierstarinviduitate,dici
Erratiopõr turftareinpriorimrimonio.l.fi. L.de bo,mater.prohoc
etiapoteftallegariten notabi.in.l.etia.ff.dfundo.dora. vbidicitur
etiafolutomatrimoniodicitfundus dotar lis.etficnopoteftalienari.et ifta
corroborantdecisionem Pau.decaft.fzmulti facitme dubitare.illud qd voluit
Bal.in.l.f.L.fiuecen.vefreli.vbi dixithocpcedereantes
fundusreftituakmulieri.sedpostoj estrestitut tuncde Quiddiceresdeiſtocaſuvnus
(finitiustnomé. magnusduxvaditedciuitatévnius comitis.q.ibideber
fieridieta.quero a re quis debeatprecedere.aniffeduy.an comesilliusciuitatis.ru
fortevideres abfq; alia cosidera rione.
oduxille.fzincötrariiallesgotibifingulare zau/ reazglo.in.l.apud.ff.demanumis.
voluitqmagiftra tuseriaminimus insuoterritozio ēmaiorquocisalio.
quaglo.multuznotarAnge insuadisputatiõebononie
fis.Bal.in.l.fiquiencofenfu.L.deepis.au.in.l.fi.ff.diu rif.om. iu.in.l.ij.§.j.ff.fiquiscautio.commeda
memorie quiafacietribihonorem. Vectoralicui
eccleſieaccepitpecuniamutuovefaceret aligdfestuziecclefiacöfueti
fieri.queritanecclesiatenes turquasifitversuzineiusvtilitate.erdico&
fic.hocnota biliterprobatrey.etibipau.decaf.in.l.etides.§.illud.ff.
deinvem.ver.Erizides fiplatus ecclierecepir pecuniaadcas docredi
creditoribecclesie.ecclefia tenekad biumpSoluédo Biuz.velvroesitelligātad
vfuras.vtnotableprobaturi 1.ſipropatre.§.inrem.vbiperPandecaf.ff.eo, forfo in.
rele fing vide inter serc Roc velte liad
C ITudebesscireadoctoresdicitin.l.fivibana.ff.decor dr.inde y sidebitores
ecclefiecotraveritcuzprelato itru fo.foluedofibiliberatur.licetficötraxiffent
cuzpreffore noliberaretur. Hocnotablelimitat nifidoloſe foluerent
itruso.fcières ipm inteusuz 'breuiremouenduzde ecclia
Etfraudatuzecclefiazralipecunia.vrnotabilirpbatur in.l.fippie .fuz.etibi
Dau.dcaf.ff.eo.dinrez.so Queroalige Gabymadaruzad recipiendazpecuniam
mutua.anporeritobligareremdni.tex.notabilisprobat no.in.l.dum.ff.qdiuffu
.Goctamen notabilelimitat duobusmodis ibi Dau.dcaf.primonifidisita confue
uiffetobligareptalire. Secundoqūaliterno reperiret vellermuruavepecuniaz.
Viotavnuzfingularedemipractica.tu ſcis & mulier intercedéspalio estipo
iureobligata.fsiuuatexceptione Gocexceptosiintercedit,p marito.
Goctamesingulariter intelligequdetaliinterceſſioneeftcofecta fcriptura com
tribusteftibus.aliasipfoiurenotener etiasiproalijs in tercedat.rev.est
singularisin.l.antique. fi.C.ad vellci. queftpulchai.etpauciad hocaduertit.addetiqdBal.
in.l.f.L.ad velfei.vultq fubfcriptionib teftinhodienon veimurin
inftrumétispublicis.licet ergotext requirat subscriptione.fatis eft
notariusattefferurtres teftesi
rerfuiffe.etsequitPau.decaf.indic.§.fletin.l.fi..fi.ff eo.Etsituvisscirequot modis
dicatmulier intercedere. videpulchaitex.in.l.fenatus.L.co.Et notavnaglo.no/
tabilequeestin.l.ij.in fi.opitulatur.ff.co.qap camul, releges inmateria
velfeyanideclarantHotaetiä texte fingularecufuaglo.in.l.fimulier. §.fiabea.qp
velleia nufuccurriturmulierieretiazfideiuſſori.licet nohabeat
regreffuzcotraed.Noraetiatex.in.l.bonafideinprinci to.ti.quiaponitcafum
notabile.Etrex.fin.i.l.feia.§.fu duz.pquefmPau.decaf.limitaturmultelegesilli
rivz liadvelleiani.Ernotapin.l.fi. .fi.eiusdéti.ff . advelle,
Pau.dcaf.cocludito novalzreniciatiovelfeianiregus Cavic, nifiiinditiovcuincamétofacta,zicafu.l.fimulier
ij C.es.etaucre.fimatrizauie.C.qn muficrrure.offi.fu.pe Quefisifemelaquodā
aniuraloquéciainpuatisfibi locivedieenrinfisco.edubitauit.szdixijd dubitas.tex.
Gisnot.in.l.fi.ff.decopen.y ficregulariter etvide etiaz glo.in
liresvenit.§.inpriuator.ff.deperi Gere. Scholaris qda soriustu.rhcodevice
filiposuit libzī fuiincameratuaresciête, erpacière.ifteliberperijt.queri
turantutenearisactiõedepositi.etrñdeoq no.etiafili
Gerpereatlataculpa.phocallegotibigknora.zibi Pau.
decaft.in.l.j.inprin.ff.deposi.qd to intelligequposuit te
ſcienreetpaciente.fecus fidemandatoruo Jituvisseirecafusinquib"depositari
tenetde casu fortuito,videglo.nota.in.l.j..fepe.ff.depo. Motaglo.ozdi.quesemp
allegatin.l.1.§.figsargeruz ff. Spo.qmaiorcertitudo requiritinſniaij libello.
Debitozquidaitapmificfuocreditozi. pmitrofoluere
vbivoles.queroquidimportetistapmissio.errideopin quociis
locopoteritcöueniri.grvidetibicorraxiffe.text. do tibinota etibip
Pau.decajt.i.l.luca rici.ff.depo. Nota expacto appofitointraditioneveimee durat
mea.acquirifalterivtilis actio.rexrus eftnorabilis..i.l.
publia.inprin.ff.depo.Sed vbi no durarmea nõacqui είτανι enisiincasibus
enumeratio. i6iperPau.dcast. Notavnübonifüdamētī,cöfeſſioextraiudicialnoi
ducitobligatioz.f3.pbati53.tex.ed spallegati.l.publia.
5.fi.ff.depo.itelligetiopreditqupsfuitpis.zideosi
agoadcerii.dicesremihiteneriqerofeffres.fuccübere.de/ Beo&dicerereteneri
mihiextalicõtractu.tadHpbandu debeoiducereruacõfeffioz.fs fialigescribatin
fuoliko se effedebitozëritij,licz illo absente.ftar fibro.lnuda.vbip
Bar.ff.ddona. Pau.dcaf.idic.§. fi.Etsituvis scirean ispoffit
acceptarscripturaalteriifuifauore. repbarei
quatufaciatifauoreferiberis,vidgl.jsp affegati.§.fi. lefcire an firalig dzñain
depofito pe Doellefcire niksignatainfacculo.tqëdponiknosišta,tindeo ofic
2pmocaunovidekdatalicecinvredi,isedocafufic,tip/ iref didit tati ze vide pire дрог pbe Kaite Mo Air
pofiti defe aulo Mid C.va mocaunõtriffertdominiu.crepiculosponēts.ifcdovis
detdatalicéciavredi.erriffertdominiuzpossessio.repi/ culo Spofitary.qztenekad
tatūdezīgie.rep.enot.in.l.die Spofalioz.§.fi.vbigi.ff.Spo.etin.l.fi
facculu.eo.ti. ido Motavna.l.fingula (videktutiq deponaknosita
riffimafmPaudcas.i.l.fi.ff.dexerci.gq mutuas mgro irefectiõenauis 63
obligatuexercitozepourrétis quicqgd gbitex.dato et
qepecunianofitnecappareatofain refec tiõenauis.zideimutuats institorii cazad
quapposite etcafus eft quotidianusideo videiftam.l. Mercesgrūdamercatorfuert
delarcifracia.zadno ticiazim qportauitpuenitosupiozith locivolebat vis
auferre.asplures occultauit,&res cuiusdatm maifesta uitadfveilfevireri
noperqverz.7 ficeuenit, fuerit igit
ilfeablatealiefalueremaferut.qritanilleàmerces suasp diditpotuit ab alijs
petereq fierzptributio.qap manife ſtatiosfuaz rezcererefueritfalue.errideoo
fic.tex.his no.p queitadiditPau.dcaf.i.l.ij.ipri.ff.ad le.ro.d.ac.
Queroanpiftrumtisnauisfiatptributio,&vndeoq
no.tex.ino.i.d.l.j.§.ficofuats.qzsatse Geatmercede. zeyillo
tex.mercatoresinauientes fumatcautela.qq
vidětrépestate.finodubitatperiwe.ndicatmgro& certi idfaciarex daniicurrat
nātūcpoteritabalijsrepeter Gés dispositioz.l.fi vno..Sitecu da.ff.loca. fcias itelligiequpmiulioépura
feceqnpmittitmerces,p Gy portabitur.qzcefer.pmiffio aditionalis.si deportabuť.
vrpbaťno.i.l.fi vehida.ff.ad.le.ro.diac.vip pau.dcaf. Nosvidem
qtidieponiedictaivaluisecclaz.fcias de betitaponiq ab oil
poffintlegi.tex.eno.i.l.fi fipupill §.pscribere.ff.S.isti. cucroviderësemel vuŭ
madatuz pofituivnavaluaecctieiraialtu & ibipoteratab oib 7
legi.dixitalemadatunligabat. qui.d.§.pscriber. Sz dz fierinotificatoputibid.qn
fitfuocato.intelligequ fuitoſtitur fimplesinetpispfinirõe.sec fiad certitisz
finitotpenobligatpponéte.licz hétesigret finitioffiti
uz.vri.d.l..aditio,&ibiPau,draf.drmeorie mēdādi Euj Inaporhersalicu
mercatozisreperiürurresempres gimin pecuniacuiusdämercatorie.no,
prereailleestporivein il lis rebusnisi effentsibiexpresse obligate velnisi
fuiſſet mutuata pecunia espressead hoc.vetalisres emerek.etia
sinofuiffetexpreſſeobligata.talis muruashaberpriuile, gui in
actionepfonali.vtCistanotabilt haberurin.lpcu ratoris.g.
oris.g.fiplures.ff.detribu..in.l.quod quis.ff.deprint le.credito.pbaturerianota.indic.§.fiplures.in.glof.in
ver.vendicare.q sireperiarurinapotheca qued azmerced
veditepmercatoréquidă,nótaméfuitsibi solutipretiu
fitamenhabuitfidédepretio.translatiiestdominii.t in illisrebusnon estpotior
fecus sinohabuir fidédepzetio qeremasitdisetpotelt védicare.erindubio
fmglo.nota babipresumithabuissefidedepretio niſicotrarii appa reat. veqe
emptor.pmifit statimportarepecunia.etvendi toz cofifus tradidit.no presumitur
habuissefidem.videt tamécócludipPau. decaf.ibi.pista ista nopredit inmercar
toub.quia indubio no vident habuissefidezdeprecio.et
cuaddeglo.in.l.qdvendidi.ff.decontrahe.emp.in.§.ven dire.infti.dere.diui.in.l.
inciuile.C.dereivendi,&docto. in.l.fiquasi.ff.depig.actio.er
elegaterpBal.in. l.finon Donationis.C.decorra.emp.Etnotavnāglo.ordi.i.l. c
fundus.§.ferunruninprudés.ff.ficer.peta, o siempros foluitpecuniam alienamnon
transferrur dominium quousossit confumpta.cumpoffit vendicari.et sicha
beturpronosoluta.probateriafing.rev.in dic.l.pcurato/ ris.§.fi.cu.l.feque. siventiitaliquicreditozes
alicuine mercatoris,quidicitfallitus.er petatfibi fatisfieri.node
beteisfoluinisiprestitacautiõeo siapparebūtaly credisp
tozes&refundentprorata.qznőest meliszcoditio occur
pantiuinactionequedaturoccasione negotiationis. fec inalijsactionib.de
quoibippau.decaf. Voloribideclararevnu.qdno est incõpendio.reperit
ti.ff.decapi.diuni.Etti.ff.qd cueo.pemācipationes filius
eximiturabobligatione.f3p edictii de quointi.derapi. dunareftituitactio vtilis
quepriuseratdirecta ergailla Pica rif all B
Ga Dar pro naf reft NIE mb pot
deb to pat nor C.vi. reftitutio fiebatinfolidum.p edicti98cuzeo.fuitmodi
ficata. 92 nopotcõuenirinisiinquätü facerepot.de quo p.glo.inrubrica. ff.qd
cues. Ernotaoprincipalis intentio Guius tituli esttractarequaliter filifactus
fuiiuris debeatcõueniriex cõtractu celebratoqueratinpatriapo 1 F
reftate.dequopglo.in Gacrubrica.Etnopotcõuenirini,
siinquatufacerepot.licetteneatinfolidus.Etnotaihac materiaotríarequiriturad
hocvefiliusfuiiuriseffec/ tuscõueniatquaten facerepõr.pmo&cõueniatexcõtra
cribus celebratis tpequo eratinpotestatepris.năîn cele brats pofteaceffat
puilegii.quinimoqui traveritp potiores sunterdeberpreferriillis
quicotraveritante.l. y.in fi.qd'estnotabile. Sedorequiritor coueniatpoſtözé
effectusfuiiuris.grantepotcapietincarcerari nisicedat
bonis.l.cumetfiliy.C.quibon.ce.pos.et.addequod notat
Bar.in.l.fidubitet.infi.ff.& fidems.etibiin apostillapo/
nitcautelaexintentiõeBal. filiusmercatorsi dubitat nedetrudatin carcere.
faciatseemăcipari.qeticnopote vircõuenirinifiinquatusfacerepõtTertiorequiritorno
Gabeatbonapaterna,velfaltēnō Gabeatvltralegittima. sedGabeat
priaforteacquisitapostosesteffect ſuiiurisz inillisem GaberGorpuilegiui.
sihabetbonajpriatépore quoeratinpoteftate.vtcaſtreſe.velquasi.veletiaaduêti
tia,inillis nohabethocpriuilegiufactusfuiiurs.vrifta Gabeturin.l.aitproz.cu
alyseiusdéritibipPau.dcas. Queriturſtaligepposuitaliqué ad colligédos fruct
anpoffitillos vendere.video qno.nisiįpuando seruari nopit.tex.ein.l.sien
villico.vbipPau d'caf.ff.deinsti. QuadolexvelstarutiSreyalio cötractuactionénon
dari.noptereaimpeditoziviciuilisernaturalisobligar tio etetiaactio
sysoliexiftis obispara exceptio.tex.est nora. ir. gloan. l.in prin.ff.ad
macedo.secus siillaley prohiberetfiericötractivelcerebravi.qztunc nullaactio
nafcereterianatural.L.cüleg. cifuamateria.ff. d fidius.
Queroeftfactumutuŭfiliofamiliasminorid?sensu patrio certieftq
noobstatexceptiofenatusconfulti ma redoniani. sanpoterit restituiramos r
no.tex.eft fingu.cũfuag minor Errideo suaglo.in.l.ij..f vez.ff.d. mino.
Quiddiceres deHaemateria.pecuniaeftmutuatafis fiocuiuspatereftapud hostes.text.
Habesnotabi. in.l.j. §.fipendeat.ff.admacedo. interim habeat exceptione.
etetiamfireuertatur.quiafemperfingiturfuiffeinpote restate.sed
siubimoritur.tuccõuenitur.quia fingitmoz tu pambulahora captiuitats. sicsp
filiafuiſſeſuiturs Casusiftefuitinfacto.quidasinueniscupidus stude
resuitadstudiuzcontravoluntatespatris. paternoluit fibi subministrare expensas.
querebatur veri paterpos fitcogiEtallegabaturglo. ofic.in.l.fed etiulianus.§.p
inde.ff.ad macedo.Sedglo.nota. tenuit cötrariuzi macedoniani. Ladmacedo. Erin
Gor.§. proinde. depan. in.l. decast. doc.tenét illamibi. ibi. Bart.in.l.lutius.§.idez
ri dit.ff.ad municipa.Querit.fipater misirfiliiadstudiū. expoftea
decessit.expense study nondebentfieridecomu
ni.quiaquandopatermittitfiliiadstuduinoestobliga tuspaterad
cõplenduzstudiusfilio, quod eftcontragl indic.l. macedoniani. Er
Bar.in.l.fifilia. .idem fcribit. ff.fami. HircisdequoperAleyan.in.l.i.ad
fi.ff.folu.ma. Et Bar.in.l...fed neccastrense.ff.decolla.bono. Adde etiamdic. nota.Bar.in.l.debonis.§.nosolum.ff.adcar
bo.vbidixitopaterteneturimpenderepro ftudiofilijin
gramaticalibus.fecinstudijsin qb hoiesdicutmilitare
Notasingleqlicetpecuniamutuataſitcõucrfainvti litatemfily. nihilo minus
habetexceptione. tex. eft nota. in.l.sed etfi..hoc senatus consultum.ff.ad
macedonia. Eretiamlicerfitpecuniafalua.vtibi.etsichabescafisin
gulareminquoiurapmittunt&quislocupleteturcum alienaiactura.Et hocpropter
odiummutuantisEtnota vnumirabilesecundu Pau.decaft.quiahocprocedtqn
pecuniafuitmuruarafimpliciter.fecusfiexpreſſe,vtco uerraturinvtilitatez.Sed
fifuit couersainvtilitatezpas tris.ceffatexceptio etiam fino fuit mutuata
expreſſe ad Gocvein.l.fediulianus.S.proinde.ff.ee,Notaetiam f in M DI rid fiat
qu HO C.vija fili foluatcreditoripecuniadonatafibiad Hvrillifoluat
nonpoteftperpatrempecuniaillavedicari, fecus sifuit
donatafimplicit.tex.eftnota.i.l.fs fi.f.fiabalio.ff.co.
Notradasobliuionivnacaſuzfingulare. in.l. fi filius familias.ff.co.admaced.
siturecipisaliğe litreras in quibuscontineturaliquidtibipreinditiale.ad hocvenõ
videaris confentire.requiritur &statimexpreſſeproteste ris
noconsentis.afiasrecipiedo ettacendovideris con 4 sentirequod estpulchaum.
Incubzica.defur.nau.dum in.l.1.ff.furti.aduer.nau allegatur.§.ferui.adde
.EribivideBart. Accipefili Theoderice Drekecharillime herpulchraetfingularia
rietueprofundecommedare dicta. queтето nőnegligas Ramfacileeſt tibimulta tare. memoziter
Finitfoeliciter. reci reuerendiſſimuinxpopre;etIlluſtriſſimit 0 Printipēdi
DimHermannideigracia fancte ecclefieColonienArchiepim.Harri Roma
niimperýpItaliaArchicancellariu.ac príncipeElectore. Westfalievangha rie ducem.
fancteapostolice ſedis Tegatinatu.neспорадевошей eccleſie adminiſtratorem. PetrusRauennas.
JTenuĝividi.sed amauimusincliteprinceps Ingenydotes.hocpotueretui
Samatuipotuitmecogerenominisingens Diligerisnecquiplus ametaltererit Евдесивeternimundifanctiffimepreful.
Principis ettantifamaperhenniserit Otreferuntomnes intebonacunctavidentur
Diceris etnostrereligionis honos Anteomnestuscis doctosinhonoretenere
Duneratudoctis dasquoq; magniviris Interpontifices folitibimaximalausest
octuateprовітав потеп Gaberefacit
Prostuistantuz.tibinonestvsibusaurum Amnissed virtusvtiturvtpropzio
Pauperibusqsmanusmiferisnecclauditurvnos Docopusaffirmantfeminavirqspuer.
Talibusergo tibicelestiavegnadabuntur. tbonatorfaciasmaxima viuediu.
Gratulozetcertey talem nostra tulerunt. Secula.necfimilemfortefuturadabunt
Accipequémitroprinceps huncsanctelibellum Qualiafintetiamcarminanostralegas.
Nonegodiuitiasdandotibipluradedissem. Larminibusviues.tempusinoтпетеів.
Gimeavotavalentplaceatmitiſſimepriпсерва Entermeferuoscõnumeraretuos, אוס Wen Did Di Gra L. vij. JudIlluſtremJenatiColonien
Petrus Gauennas. Bisquatereftatéperegrino vidimusогве. Tempore quo patriadulciozillefuit.
Viuncestos ed patrie blandotangebaramore. Orredeammultuzprisca Ravennacupit De
fatigauitprecibuslucreciaconiuny. Terprecibus lacrimas addiditillafuis. Diximus
ettandem patriasredeсативадогав.
Terravale.atqs iterumnonrepetendavale. Denimushancetquam benenos
conspeximusvibem. Judicemenullidifplicuiffe potest.
Vidimushicetnosturbamnumeriqsvirorum. Wixpopuluztellus continetistasuum.
Didimusegregios ciues.opibus potentes. Necfallozvenetis ingrauitatepares.
Dultaspercivesfabricatapalaciapulchre. IntusetGecetiamsplendidamultatenent.
DidimusGicetiampulcherrimatempladeorum. Quorumnõnumerusсогрогаfanctaiacent. Neстeпoгatadhuc populus veneratureuntem. Offurgunt puerifeminavirq;
mihi Dicfuntlectoresdocticultiqspoere. Suciuuenumsemperletaqzturbavenit.
Sicquoqzquodpulchrumestiustuznõvenditurauro, Judicibuscelum.premiamagnadabit.
Mansitantavidens.iter inceptumqzrelqui. Audioquodnostrinonpatienterhabent.
Annuitoptatisnostrischariffimaconiung. Hecfacraqueviditcausafueremore.
Gratulorociues. qmecepiftisamare. Dergitepro tanto, muneregratuscro. Adeundem Theodericu
Drehennobilem PetrusHauēnas. Siquavoluntaly veniuntoptatarogantes. Diceres ed potes
hoc. sicvolo siciubeo. Sicegosumtantotecumconiunctusamore.
Necfuitetnullotempozetantuserit. Lumtuaſcriptalego lacrimas effunderecogos!
Sictuacredemihidulciaverbamouent. Gicupisofililetummeredderesepe.
Scribeprecoznoſtri ſismemozatos vale. Finit Cõpēdiūiuris ciuilcüadditíõíbusfuis
Impreſſusperhonestumvirum Hermannum Bumgart deketwychciuem Colonien.ibidem
fupraantiquusforumindomo.vulgariternun cupata todemwyldemanne inoppolitoſancti
martinimaioris Anno incarnatiõisdñice Mil leumoquingêtelſimo ſexto Baverische
Staatsbibliothek München L Nome compiuto: Pietro Francesco Tomai. Pietro Tomai, più noto come Pietro
da Ravenna o Pietro Ravennate e latinizzato come Petrus Ravennas. Tommai.
Tomasi. Tommasi. Keywords: caratteristica universale, lingua universale, lingua
filosofica, il Deutero-Esperanto di Grice. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e
Tomai” – Tomai.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e
Tomatis: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale del paradosso
del filosofo – scuola di Carrù -- filosofia piemontese -- filosofia italiana – Grice
italo—By Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The Swimming-Pool
Library, Villa Speranza (Carrù).
Abstract.
Keywords: paradosso. I paradossi dei filosofi. Paradoxes of entailment.
Strawson Grice, paradoxes of implication. Paraoxes of the philosopher. Grice’s
Paradox -- Philosopher's Paradoxes. I shall begin by discussing two
linked parts of Moore's philosophy, one of which is his method of dealing with
certain philosophical para-doxes, the other his attitude toward Common Sense.
These are particularly characteristic elements in Moore's thought and have
exerted great influence upon, and yet at the same time perplexed other British
philosophers. Later in this paper I shall pass from explicit discussion of
Moore's views to a consideration of ways of treating philosophical paradoxes
which might properly be deemed to be either interpretations or developments of
Moore's own position. First, Moore's way of dealing with philosopher's
paradoxes. By "philosopher's paradoxes" I mean (roughly) the
kind of philosophical utterances which a layman might be expected to find at
first absurd, shocking, and repugnant. Malcolm' gives a number of examples of
such paradoxes and in each case specifies the kind of reason or proof which he
thinks Moore would offer to justify his rejection of these paradoxical
statements; Moore, moreover, in his "Reply to my Crit-ics" in the
same volume, gives his approval, with one qualification, to Malcolm's
procedure. I quote three of Malcolm's examples, together with Moore's supposed
replies: Example 1 Philosopher: "There are no material
things." Moore: "You are certainly wrong, for here's one hand
and here's another; and so there are at least two material things."
1. Malcolm, "Moore and Ordinary Language," in The Philosophy of G. E.
Moore, ed. Schlipp.Example 2 Philosopher: "Time is
unreal." Moore: "If you mean that no event can follow or
precede another event, you are certainly wrong: for after lunch I went
for a walk, and after that I took a bath, and after that I had tea."
Example 3 Philosopher: "We do not know for certain the truth of any
statement about material things." Moore: "Both of us know for
certain that there are several chairs in this room, and how absurd it
would be to suggest that we do not know it, but only believe it, and that
perhaps it is not the case!" Example 1 is an abbreviated version of
perhaps the most tamous application of Moore's technique (for dealing with
paradoxes), that contained in his British Academy lecture "Proof of
an External World." There he makes what amounts to the claim that
the reply in Example 1 contains a rigorous proof of the existence of material
things; for it fulfills the three conditions he lays down as being required of
a rigorous proof: (a) its premise ("here's one hand and here's
another") is different from the conclusion ("there are at least two
material things"); (b) the speaker (Moore), at the time of speak-ing,
knows for certain that the premise is true; and (c) the conclusion follows from
the premise. Moore of course would have admitted that condition (c) is
fulfilled only if "there are material things" is given one particular
possible interpretation; he is aware that some philoso-phers, in denying the
existence of material things, have not meant to deny, for example, that Moore
has two hands; but he claims (quite rightly, I think) that the sentence
"material things do not exist" has sometimes been used by
philosophers to say something incompatible with its being true to say that
Moore has two hands. Now the technique embodied in the examples I have
just quoted is sometimes regarded as being an appeal to Common Sense. Though it
may, no doubt, be correctly so regarded in some sense of "Common
Sense," I am quite sure that it is not an appeal to Common Sense as Moore
uses the expression "Common Sense." In "A Defense of Common
Sense"2 Moore claims to know for certain the truth of a range of
propositions about himself, similar in character to those asserted in the
replies contained in my three examples, except that the propo- 2. Contemporary
British Philosophy, vol. 2.sitions mentioned in the article are less specific
than those asserted in the replies; and he further claims to know for certain
that very many other persons have known for certain propositions about
themselves corresponding to these propositions about himself. It is true that
Moore rejects certain philosopher's paradoxes because they conflict with some
of the propositions which Moore claims to know with certainty, and it is
further true that Moore describes his position, in general terms, as being
"that the 'Common Sense view of the world' is, in certain fundamental
features, wholly true." But it is also clear that when Moore talks about
Common Sense, he is thinking of a set of very generally accepted beliefs, and,
for him, to "go against Common Sense" would be to contradict one or
more of the members of this set of beliefs. Two points are here relevant. (1)
Most of the propositions which serve as the premises of Moore's disproofs of
paradoxical views are not themselves propositions of Common Sense (objects of
Common Sense belief), for they are, standardly, propositions about individual
people and things (e.g. Moore and hands), and obviously too few people have
heard of Moore for there to be any very generally accepted beliefs about him.
Of course, Moore's premises may justify some Common Sense beliefs, but that is
not the point here. (2) In any case, it is quite clear that for Moore there is
nothing sacrosanct about Common Sense beliefs as such; in the Defense he says,
"for all I know, there may be many propositions which may be properly
called features in 'the Common Sense view of the world' or 'Common Sense
belief' which are not true, and which deserve to be mentioned with the contempt
with which some philosophers speak of 'Common Sense beliefs." And in Some
Main Problems he cites propositions which were once, but have since ceased to
be, Common Sense beliefs, and are now rejected altogether. So, if to describe
Moore's technique as an appeal to Common Sense is to imply that in his view
philosopher's paradoxes are to be rejected because they violate Common Sense
(in Moore's sense of the term), then such a description is quite incorrect (it
is, I think, fair to maintain that Moore's use of the term "Common
Sense" is not the ordinary one, in which a person who lacks Common Sense
is someone who is silly or absurd; and this suggests a sense in which Moore
does "appeal to Common Sense" in dealing with paradoxes, for he does
often say or imply that the adoption of a paradoxical view commits one to some
absurdity). Now it is time to turn to the perplexity which Moore's
technique has engendered. A quite common reaction to Moore's way with
para-doxes has, I think, been to feel that it really can't be as easy as that,
that Moore counters philosophical theses with what amounts to just a blunt
denial, and that his "disproofs" fail therefore to carry convic-tion.
As Malcolm observes, we tend to feel that the question has been begged, that a
philosopher who denies that there are material objects is well aware that he is
committed to denying the truth of such propositions as that Moore has two hands
and so cannot be expected to accept the premise of Moore's proof of an external
world. For Moore's technique to convince a philosophical rival, something more
would have to be said about the point of Moore's characteristic ma-neuver; some
account will have to be given of the nature of the absurdity to which a
philosophical paradox allegedly commits its pro-pounder. Malcolm himself (loc.
cit.) argues that such an account can be given; he represents Moore's technique
as being a (concealed) way of showing that philosophical paradoxes "go
against ordinary lan-guage" (say or imply that such ordinary expressions
are absurd or meaningless), and argues that to do this is to commit an
absurdity, indeed to involve oneself in contradiction. I shall enter into the
details of this thesis later; at the moment I am only concerned with the
question how far Moore's own work can properly be understood on the general
lines which Malcolm suggests. I must confess it seems very doubtful to me
whether it can. (1) Moore in his "Reply to My Crit-ics" neither
accepts nor rejects Malcolm's suggestion; indeed he does not mention it, and it
very much looks as if Malcolm's idea was quite new to him, and one which he
needed time to consider. (2) Moore (loc. cit.) makes a distinction (in effect)
between my Example 1 and my Example 3 (this is the qualification I mentioned
earlier). He allows that one can prove that material objects exist by holding
up one's hands and saying "Here is one hand and here is another"; but
he does not allow that one can prove that one sometimes knows for certain the
truth of statements about material things from such a premise as "Both
of us know for certain that there are chairs in this room." In his view,
to say "We know for certain that there are chairs in this room, so
sometimes one knows for certain the truth of propositions about material
things" is to give not a "proof" but a "good
argu-ment" in favor of knowledge about material things; it is a good
argument but (he says) some further argument is called for, and in this case
the need for further argument is said to be connected with the fact that many
more philosophers have asserted that nobody knows that there are material
things than have said that there are no materialthings. Now I find it very
difficult to see how Moore can successfully maintain that Example 1 gives a
proof of the existence of material things and yet that Example 3 does not give a
proof of our knowledge of material things. (Can he deny that his three
requirements for a rigorous proof are satisfied in this case?) But this is not
the point I am concerned with here. What I wish to suggest is that for Moore's
tech-nique to be properly represented as being in all cases a concealed appeal
to ordinary language, he would surely have had to have treated Example 1 and
Example 3 alike, for the denial of knowledge about material things does not go
against ordinary language any less than the denial of the existence of material
things. It might well be, of course, that no satisfactory and comprehensive
account can be given of Moore's procedure, and that an account in terms of the
appeal to ordinary language fits what he is doing most of the time, and so
per-haps shows what he was (more or less unconsciously) getting at or feeling
after. But to say this is different from saying outright that the applications
of his technique are appeals to ordinary language. One or two passages in
Some Main Problems in Philosophy indi-cate a different (or at any rate
apparently different) procedure. I shall try to present, in connection with a
particular example, a somewhat free version of the position suggested by the
passages I have in mind. Some philosophers have advanced the
(paradoxical) thesis that we never know for certain that any inductive
generalization is true, that inductive generalizations can at best be only
probably true. Their ac-ceptance of this thesis will be found to rest on a
principle, in this case maybe some such principle as that for a proposition to
be known with certainty to be true, it must either be a necessary truth or a
matter of "direct experience" (in some sense) or be logically
derivable from propositions of one or the other of the first two kinds. But
inductive generalizations do not fall under any of these heads, so they cannot
be known with certainty to be true. The sort of maneuver Moore would make in
response to such a thesis (e.g. "But of course we know for certain that
the offspring of two human beings is always another human being") might be
represented as having the following force: "The principle on which
your thesis depends is not self-evident, that is, it requires some
justification; and since it is general in form, its acceptability will have to
depend on consideration of the particular cases to which it applies; that is,
the principle that all knowledge is of certain specified kinds will be refuted
if there can be found a case of knowledge which is not of any of the specified
kinds, and will beconfirmed if after suitably careful consideration, no such
counter-example is forthcoming. But I have just produced a counterexample, a
case of knowledge which is not of any of the specified kinds, and which,
furthermore, is an inductive generalization. You cannot, without cheating, use
the principle to discredit my counterexample, i.e. to argue that my specimen is
not really a case of knowledge; if the principle depends on consideration of
the character of the particular cases of knowledge, then it cannot be invoked
to ensure that apparent counterexamples are not after all to be counted as
cases of knowl-edge. If you are to discredit my counterexample it must be by
some other method, and there is no other method." This line of attack
could, of course, be applied mutatis mutandis, to other paradoxical
philosophical theses. I have a good deal of sympathy with the idea I have
just outlined; in particular, it seems to me to bring out the way in which,
primarily at least, I think philosophical theses should be tested, namely by
the search for counterexamples. Moreover, I think it might prove effec-tive, in
some cases, against the upholders of paradoxes. But I doubt whether a really
determined paradox-propounder would be satisfied. He might reply: "I
agree that my principle that all knowledge is of one or another specified kind
is not self-evident, but I do not have to justify it by the method you suggest,
that of looking for possible coun-terexamples. I can justify it by a careful
consideration of the nature of knowledge, and of the relation between knowledge
and other linked concepts. Since I can do this, I can, without begging the
ques-tion, use my principle to discredit your supposed counterexamples."
The paradox-propounder might seek also to turn the tables on his opponent by
adding, "You, too, are operating with a philosophical
principle, namely a principle about how philosophical theses are to be tested;
but the acceptability of your principle, too, will (in your view) have to
depend on whether or not my own thesis about knowledge constitutes a
counterexample; and to determine this question, you will have to investigate
independently of your principle the legitimacy of the grounds upon which I
rely." To meet this reply, I would have to anticipate the latter part of
my paper; and in any case I suspect that in meeting it, I should exhibit the
rationale of Moore's procedure as being after all only a particular version of
the "appeal to ordinary language." So I shall pass on to discuss the efficacy
of this way of dealing with paradoxes, without explicit reference to Moore's
work.I can distinguish two different types of procedure in the face of a
philosopher's paradox, each of which might count as being, in some sense, an
appeal to ordinary language. Procedure 1 would seek to refute or dispose
of paradoxes without taking into account what the paradox-propounders would say
in elaboration or defense of their theses; these theses would simply be
rebutted by the charge that they went against ordinary language, and this would
be held sufficient to show the theses to be untenable, though of course a
philosopher might well be required to do more than merely show the theses to be
untenable. Procedure 2, on the other hand, would take into account what the
paradox-propounder would say, or could be forced to say, in support of his
thesis, and would aim at finding some common and at the same time objectionable
feature in the positions of those who advance such paradoxes. Procedure 2,
unlike Procedure 1, would not involve the claim that the fact that a thesis
"went against" ordinary language was, by itself, sufficient to
condemn it; I propose now to consider two versions of Procedure 1, to argue
that at least as they stand, they are not adequate to silence a wide-awake
opponent, or even to extract from him the reaction, "I see that you must
be right, and yet...," and finally to consider Procedure 2. My first
version is drawn from Malcolm. In the form in which I state it, this procedure
applies only against nonempirically based paradoxes; indeed, Malcolm does not
make any distinction between different types of paradox and in effect seems to
treat all philosophical paradoxes as if they were of the nonempirically based
kind. The kernel of Malcolm's position seems to be as follows. The propounder
of a paradox is committed to holding that the ordinary use of certain
expressions (e.g. "Decapitation was the cause of Charles I's death")
is (a) incorrect and (b) self-contradictory or absurd. But this contention is
itself self-contradictory or absurd. For if an expression is an ordinary
expression, that is, "has an ordinary (or accepted) use"— that is to
say, if it is an expression which "would be used to describe situations of
a certain sort if such situations existed or were believed to exist" —
then it cannot be self-contradictory (or absurd). For a self-contradictory
expression is one which would never be used to describe any situation, and so
has no descriptive use. Moreover, if an expression which would be used to describe
situations of a certain sort (etc.) is in fact on a given occasion used to
describe that sort of situation, then it is on that occasion correctly used,
for correct use is just standard use. It will be seen that Malcolm's charge
against theparadoxes is that they go against ordinary language not by
misdes-cribing its use (to do that would be merely to utter falsehoods, not
bsurdities) nor by misusing it that would be merely eccentric c usleading nor
by ill-advisedly proposing to change it (that would b merely giving bad
advice), but by flouting it, that is, admitting a use of language to be
ordinary and yet calling it incorrect or absurd. Furthermore, it will be
seen that he attempts to substantiate his charge by consideration of what he
takes to be the interrelation between the concepts of (a) ordinary use, (b)
self-contradiction, and (c) correctness. This version of Procedure
1 has three difficulties: (1) The word "would," as it occurs in
the phrase "expression which would be used to describe situations of a
certain sort, if such situations existed or were believed to exist," seems
to me to give rise to some trouble. The phrase I have just quoted might be
taken as roughly equivalent to "expression which, given that a certain
sort of situation had to be described, would be used." But this cannot be
what Malcolm means; it is just not true that always or usually, when called
upon to describe such a situation as a man's having lost his money, one would
say "he has become a pauper." There are all sorts of things one would
be more likely to say; yet presumably "he has become a pauper" is to
be counted as an ordinary expression. It would be clearer perhaps to
substitute, for the quoted phrase, the phrase "expression of which it
would not be true to say that it would not be used to describe..." or more
shortly "expression which might be used to describe.." Let us then
take the original phrase in this sense. Now what about the sentence
"Sometimes the ordinary use of language is incorrect" (which Malcolm
says is self-contradictory)? This sentence (or some other sentence to the
same effect) no doubt has been uttered seriously by paradox-propounders, and it
might well seem that they have used it to describe the situation they believed
to obtain with regard to the use of ordinary language. Does it not then follow
that this sentence is one of which it is untrue to say that it would not be
used to describe a certain sort of situation, or more simply, that this
sentence is one which might be used to describe a certain sort of situation;
that is, the sentence is not self-contradictory? If we can combine
"has been used to describe" with "would not be used to
describe" (and perhaps we can), then, at least, the sense of
"would not be used" seems to demand scrutiny. I suspect, however,
that Malcolm himself would not admit the legitimacy of the combi-nation. He
would rather say that the sentence in question has been uttered seriously, even
perhaps has been "used," but has not been used to describe a certain
sort of situation (just because it commits an absurdity); and so there is no
difficulty in going on to say that it would not be used to describe any sort of
situation, that is, is self-contradictory (and so nonordinary). This points the
way to what seems to me a fundamental difficulty. (2) I think Malcolm's
opponent might legitimately complain that the question has been begged against
him. For he might well admit that the expressions of which he complains are
ordinary expressions, and even that they would be used to describe certain
sorts of situation which the speaker believed to exist, but go on to say that
the situations in question are (logically) impossible. This being so, the
expressions are both ordinary and absurd. If he is ready in the first place to
claim that an ordinary expression may be absurd, why should he jib at saying
that an ordinary expression may be used to describe an impossible situation
which the speaker mistakenly believes to exist? Malcolm's argument can be
made to work only if we assume that no situation which a sentence would
ordinarily be used to describe would be an impossible situation, and to assume
this is to assume the falsity of the paradox-propounder's position.
Alternatively, the paradox-propounder might agree that an ordinary expression
of the kind which he is assailing (e.g. "Decapitation was the cause of
Charles I's death") would be used to describe such a situation as that
actually obtaining at Charles I's death (i.e., it would be used to describe an
actual situation and not merely an impossible situation); but then he might add
that the user of such an expression would not merely be describing this
situation but also be committing himself to an absurd gloss on the situation
(e.g. that Charles's decapitation willed his death), or again (much the same
thing) that the user would indeed be merely describing this situation, but
would be doing so in terms which committed him to an absurdity. And to meet
this rejoinder by redefinition would again be to beg the question in Malcolm's
favor. The paradox-propounder might even concede that an expression which
would be used to describe a certain sort of situation would be correctly used
to describe a situation of that sort, provided that all that is implied is that
it is common form to use this expression in this sort of situation; but
nevertheless maintaining that the correctness of use (in this sense) would not
guarantee freedom from contradiction or absurdity.Put summarily, my main point
is that either Malcolm must allow that, in order to satisfy ourselves that an
expression is "ordinary," we must first satisfy ourselves that it is
free from absurdity (in which case it is not yet established that such an
expression as "Decapitation caused Charles I's death" is an ordinary
one), or he must use the word "ordinary" in such a way that the
sentence I have just mentioned is undoubtedly an ordinary expression, in which
case the link between being ordinary and being free from absurdity is open to
question. (3) Is it in fact true that an ordinary use of language cannot
be self-contradictory, unless the "ordinary use of language" is
defined by stipulation as non-self-contradictory, in which case, of course,
Malcolm's version of the appeal to ordinary language becomes useless against
the philosopher's paradox? The following examples would seem to involve nothing
but an ordinary use of language by any standard but that of freedom from
absurdity. They are not, so far as I can see, technical, philosophical, poetic,
figurative, or strained; they are examples of the sorts of things which have
been said and meant by numbers of actual persons. Yet each is open, I think, at
least to the suspicion of self-contradictoriness, absurdity, or some other kind
of meaninglessness. And in this context suspicion is perhaps all one "He is a lucky
person" ("lucky" being understood as disposi-tional). This might
on occasion turn out to be a way of saying "He is a person to whom what is
unlikely to happen is likely to happen." "Departed spirits walk
along this road on their way to Para-dise" (it being understood that
departed spirits are supposed to be bodiless and imperceptible). "I wish that I had been
Napoleon" (which does not mean the same as "I wish I were like
Napoleon"). "I wish that I had lived not in the XXth century but in
the XVIIIth century." "As far as I know, there are infinitely many
stars." Of course, I do not wish to suggest that these examples are likely
in the end to prove of much assistance to the propounder of para-doxes. All I
wish to suggest is that the principle "The ordinary use of language cannot
be absurd" is either trivial or needs justification. Another, possibly
less ambitious version of Procedure 1 might be represented as being roughly as
follows. Every paradox comes down to the claim that a certain word or phrase
(or type of word or phrase) cannot without linguistic impropriety or absurdity
be incorporated (in a specified way) in a certain sort of sentence T. For
example, bearing in mind Berkeley, one might object to the appearance of the word"cause"
as the main verb in an affirmative sentence the subject of which refers to some
entity other than a spirit. The paradox-propounder will however have to admit
that, if we were called on to explain the use of W to someone who was ignorant
of it, we should not in fact hesitate to select certain exemplary sentences of
type T which incorporated W, and indicate ostensively or by description typical
sorts of circumstances in which such sentences would express truths. Now if it
be admitted that such a mode of explanation of W's use is one we should
naturally adopt, then it must also be admitted that it is a proper mode of
explanation; and if it is a proper mode of explanation, how can a speaker who
uses such an exemplary sen-tence, believing the prevailing circumstances to be
of the typical kind, be guilty of linguistic impropriety or absurdity? You
cannot obey the rules, and yet not obey them. The paradox-propounder's
reply might run on some such lines as these. If it were true that we always supposed
the typical sorts of circumstances, to which reference is made in such an
explanation of the meaning of a word, to be as they really are, and as
observation or experience would entitle us to suppose, then the paradox would
fall. But it may be that in the case of some words (such as
possibly "cause") for some reason (perhaps because of a
Hume-like natural disposition) we have a tendency to read more into the
indicated typical situation than is really there, or than observation would entitle
us to suppose to be there. Furthermore, the addition we make may be an
absurdity. For instance, we might have a tendency to read into what the common
sense philosopher would regard as typical causal transactions between natural
objects or events the mistaken and absurd idea that something is willing
something else to happen. If we do do this (and how is it shown that we do
not?), then even though we use the word "cause" in just the kinds of
situations indicated by model explanations of the word's meaning, we shall
still have imported into our use of the word "cause" an implication
which will make objectionable the application of the word to natural
events. Whenever we so apply the word "cause," what we say will
imply an absurdity. Let us ask how a philosophical paradox is standardly
supported. One standard procedure (and this is the only one I shall
consider, though there may be other quite different methods) is to produce one
or more alleged entailments or equivalences which, if accepted, would commit
one to the paradox. For example, the philosopher who main-tains that only
spirits can be causes might try to persuade us as fol-lows: if there is a
cause, then there is action; if there is action, then there is an agent; if
there is an agent, then there is a spirit at work; and there we are. This
particular string of alleged entailments is not perhaps very appetizing, but
obviously in other cases something more alluring can be provided. Now if we ask
how the propounder of the paradox supposes it to be determined whether or not
his entailments or equivalences hold, we obviously cannot reply that the
question is to be decided in the light of the circumstances in which we apply
the terms involved, for it is obvious that we do not restrict our applica-tion
of the word "cause" to spirits, and if we did, then all suspicion of
paradox would disappear. The paradox-propounder seemingly must attach special
weight to what we say, or what we can be got to say, about the meaning or
implication of such a word as "cause." In effect he asks us what we
mean by "cause" or "know" (giving us some help) and then
insists that our answers show what we do mean. Leaving on one side for
the moment the question why he does this and with what justification, let us
consider the fact that the interpre-tation which he gives of such a word as
"mean" seems to differ from the interpretation of that word which
would be given by his oppo-nent. To differentiate between the two
interpretations, let us use "mean," as a label for the sense
that the paradox-propounder attri-butes to the word "mean" (in which
what a man says he means by a word is paramount in determining what he in fact
does mean), and let us use "mean," as a label for the sense which the
opponent of the paradox-propounder would attribute to the word "mean"
(in which what a man means is, roughly speaking, determined by the way in which
he applies the word). The paradox-propounder would say "'Cause'
means (that is, means,) so and so," and his opponent would say
"'Cause' means (that is, means,) such and such." Now it seems that
the dispute between them cannot be settled without settling the divergence
between them with regard to the word "mean." Can this divergence be
settled? It seems to be difficult, for if the paradox-propounder claims that
"mean" means (that is, "mean,") and his opponent claims
that "mean" means (that is, "mean,"), then we seem to have
reached an impasse. And it is likely that this would in fact be the situation
between them. But then we might reflect that the dispute between them, in
becom-ing unsettlable, has evaporated. For the paradox-propounder is going to
say "Certain ordinary utterances are absurd because what (in cer-tain
circumstances) we say that we mean by them is absurd, but these can be replaced
by harmless utterances which eradicate this absurdity, and the job of
philosophical analysis is to find these replacements," while his opponent
is going to say "No ordinary utterances are ab-surd, though sometimes what
we say we mean by them is absurd, and the job of philosophical analysis is to
explain what we really do mean by them." Does it matter which way we talk?
The facts are the same. I do not feel inclined to rest with this
situation, and fortunately there seem to be two ways out of it, in spite of the
apparent deadlock: (1) I suspect that some philosophers have assumed or
believed that "mean" means "mean" (that what a man
says he means is paramount in determining what he does mean) because they have
thought of "meaning so and so" as being the name of an
introspectible experi-ence. They have thought a person's statements about what
he means have just the same kind of incorrigible status as a person's
statements about his current sensations, or about the color that something
seems to him to have at the moment. It seems to me that there are certainly
some occasions when what a speaker says he means is treated as specially
authoritative. Consider the following possible conversations between myself and
a pupil: Myself: "I want you to bring me a paper tomorrow."
Pupil: "Do you mean that you want a newspaper or that you want a
piece of written work?" Myself: "I mean 'a piece of written
work?" It would be absurd at this point for the pupil to say
"Perhaps you only think, mistakenly, that you mean 'a piece of written
work," whereas really you mean 'a newspaper." And this absurdity
seems like the absurdity of suggesting to someone who says he has a pain in his
arm that perhaps he is mistaken (unless the suggestion is to be taken as saying
that perhaps there is nothing physically wrong with him, however his arm
feels). It is important to notice that although there is this point of analogy
between meaning something and having a pain, there are striking differences. A
pain may start and stop at specifiable times; equally something may begin to
look red to one at 2:00 p.M. and cease to look red to one at 2:05 p.M. But it
would be absurd for my pupil (in the preceding example) to say to me "When
did you begin to mean that?" or "Have you stopped meaning it
yet?" Again there is no logical objection to a pain arising in any set of
concomitant sentences; but it is surely absurd to suppose that I mightfind
myself meaning that it is raining when I say "I want a paper";
indeed, it is odd to speak at all of "my finding myself meaning so and
so," though it is not odd to speak of my finding myself suffering from a
pain. At best, only very special circumstances (if any) could enable me to say
"I want a paper," meaning thereby that it is raining. In view of
these differences, we may perhaps prefer to label such statements as "I
mean a piece of written work" (in the conversation with my pupil) as
"declarations" rather than as "introspection reports." Such
statements as these are perhaps like declarations of intention, which also have
an authoritative status in some ways like and in some ways unlike that of a
statement about one's own current pains. But the immediately relevant
point with regard to such statements about meaning as the one I have just been
discussing is that, insofar as they have the authoritative status which they
seem to have, they are not statements which the speaker could have come to
accept as the result of an investigation or of a train of argumentation. To
revert to the conversation with my pupil, when I say "I mean a piece of
written work," it would be quite inappropriate for my pupil to say
"How did you discover that you meant that?" or "Who or what
convinced you that you meant that?" And I think we can see why a
"meaning" statement cannot be both specially authoritative and also
the conclusion of an argument or an investigation. If a statement is accepted
on the strength of an argument or an investigation, it always makes sense
(though it may be foolish) to suggest that the argument is unsound or that the
investigation has been improperly conducted; and if this is conceivable, then
the statement maker may be mistaken, in which case, of course, his statement
has not got the authoritative character which I have mentioned. But the
paradox-propounder who relies on the type of argumentation I have been
considering requires both that a speaker's statement about what he means should
be specially authoritative and that it should be established by argumenta-tion.
But this combination is impossible. (2) A further difficulty for the paradox-propounder
is one which is linked with the previous point. There is, I hope, a fairly
obvious distinction (though also a connection) between (a) what a given
expression means (in general), or what a particular person means in general by
a given expression, and (b) what a particular speaker means, or meant, by that
expression on a particular occasion; (a) and (b) may clearly diverge. I shall
give examples of the ways in which such divergence may occur. (1) The sentence
"I have run out of fuel" means ingeneral (roughly) that the speaker
has no material left with which to propel some vehicle which is in his charge;
but a particular speaker on a particular occasion (given a suitable context)
may be speaking figuratively and may mean by this sentence that he can think of
nothing more to say. (2) "Jones is a fine fellow" means in general
that Jones has a number of excellences (either without qualification or perhaps
with respect to some contextually indicated region of conduct or performance);
but a particular speaker, speaking ironically, may mean by this sentence that
Jones is a scoundrel. In neither of these examples would the particular speaker
be giving any unusual sense to any of the words in the sentences; he would
rather be using each sentence in a special way, and a proper understanding of
what he says involves knowing the standard use of the sentence in
question. (3) A speaker might mean, on a particular occasion, by the
sentence "It is hailing" what would standardly be expressed by the
sentence "It is snowing" either if he had mislearned the use of
the word "hail-ing" or if he thought (rightly or wrongly) that his
addressee (perhaps because of some family joke) was accustomed to giving a
private significance to the word "hailing." In either of these cases,
of course, the speaker will be using some particular word in a special
nonstandard sense. These trivial examples are enough, I hope, to indicate
the possibility of divergence between (a) and (b). But (a) and (b) are also
con-nected. It is, I think, approximately true to say that what a particular
speaker means by a particular utterance (of a statement-making char-acter) on a
particular occasion is to be identified with what he intends by means of the
utterance to get his audience to believe (a full treatment would require a
number of qualifications which I do not propose to go into now). It is also, I
think, approximately true to say that what a sentence means in general is to be
identified with what would standardly be meant by the sentence by particular
speakers on particular occasions; and what renders a particular way of using a
sentence standard may be different for different sentences. For example, in the
case of sentences which do not contain technical terms it is, I think, roughly
speaking, a matter of general practice on nonspecial occa-sions; such sentences
mean in general what people of some particular group would normally mean by
using them on particular occasions (this is, of course, oversimplified). If
this outline of an elucidation of the distinction is on the right lines, then
two links may be found be-tween (a) and (b). First, if I am to mean something
by a statement-making utterance on a particular occasion-that is, if I intend
by means of my utterance to get my audience to believe something—I must think
that there is some chance that my audience will recognize from my utterance
what it is they are supposed to believe; and it seems fairly clear that the
audience will not be able to do this unless it knows what the general practice,
or what my practice, is as regards the use of this type of utterance (or unless
I give it a supplementary explanation of my meaning on this occasion). Second
(and ob-viously), for a sentence of a nontechnical character to have a certain
meaning in general, it must be the case that a certain group of people do (or
would) use it with that meaning on particular occasions. I think we can
confront my paradox-propounder with a further difficulty (which I hope will in
the end prove fatal). When he suggests that to say "x (a natural event)
caused y" means (wholly or in part) "x willed y," does he
intend to suggest that particular speakers use the sentence "x caused
y" on particular occasions to mean (wholly or in part) "x willed
y" (that this is what they are telling their audience, that this is what
they intend their audience to think)? If he is suggesting this, he is
suggesting something that he must admit to be false. For part of his
purpose in getting his victim to admit "* caused y" means (in part at
least) "x willed y" to get his victim to admit that he should not
(strictly) go on saying such things as that "x caused y" just because
of the obvious falsity or absurdity of part of what it is supposed to mean; and
he is relying on his victim's not intending to induce beliefs in obvious
falsehoods or absurdities. However, if he is suggesting that "x caused
y" means in general (at least in part) "x willed y," even though
no particular speaker ever means this by it (or would mean this by it) on a
particular occasion, then he is accepting just such a divorce between the
general meaning of a sentence and its particular meaning on particular
occasions as that which I have been maintaining to be inadmissible. In
conclusion, I should like to remind you very briefly what in this paper I have
been trying to do. I have tried to indicate a particular class of statements
which have been not unknown in the history of philosophy, and which may be
described as being (in a particular sense) paradoxes. I have considered a
number of attempts to find a general principle which would serve to eliminate
all such statements, independently of consideration of the type of method by
which they would be supported by their propounders. I have suggested that it
isdifficult to find any principle which will satisfactorily perform this task,
though I would not care to insist that no such principle can be found, nor to
deny that further elaboration might render satisfactory one or another of the
principles which have been mentioned. I have considered a specimen of what I
suspect is one characteristic method in which a paradox-propounder may support
his thesis (though this may not be the only method which paradox-propounders
have used); and finally I have tried to show that the use of this method
involves its user in serious (indeed I hope fatal) difficulties. Philosopher's
Paradoxes I shall begin by discussing two linked parts of Moore's
philosophy, one of which is his method of dealing with certain philosophical
para-doxes, the other his attitude toward Common Sense. These are particularly
characteristic elements in Moore's thought and have exerted great influence
upon, and yet at the same time perplexed other British philosophers. Later in
this paper I shall pass from explicit discussion of Moore's views to a
consideration of ways of treating philosophical paradoxes which might properly
be deemed to be either interpretations or developments of Moore's own
position. First, Moore's way of dealing with philosopher's paradoxes.
By "philosopher's paradoxes" I mean (roughly) the kind of philosophical
utterances which a layman might be expected to find at first absurd, shocking,
and repugnant. Malcolm' gives a number of examples of such paradoxes and in
each case specifies the kind of reason or proof which he thinks Moore would
offer to justify his rejection of these paradoxical statements; Moore,
moreover, in his "Reply to my Crit-ics" in the same volume, gives his
approval, with one qualification, to Malcolm's procedure. I quote three of
Malcolm's examples, together with Moore's supposed replies: Example
1 Philosopher: "There are no material things." Moore:
"You are certainly wrong, for here's one hand and here's another; and so
there are at least two material things." 1. Malcolm, "Moore and
Ordinary Language," in The Philosophy of G. E. Moore, ed.
Schlipp.Example 2 Philosopher: "Time is unreal."
Moore: "If you mean that no event can follow or precede
another event, you are certainly wrong: for after lunch I went for a
walk, and after that I took a bath, and after that I had tea."
Example 3 Philosopher: "We do not know for certain the truth of any
statement about material things." Moore: "Both of us know for
certain that there are several chairs in this room, and how absurd it
would be to suggest that we do not know it, but only believe it, and that perhaps
it is not the case!" Example 1 is an abbreviated version of perhaps
the most tamous application of Moore's technique (for dealing with paradoxes),
that contained in his British Academy lecture "Proof of an
External World." There he makes what amounts to the claim that the
reply in Example 1 contains a rigorous proof of the existence of material
things; for it fulfills the three conditions he lays down as being required of
a rigorous proof: (a) its premise ("here's one hand and here's
another") is different from the conclusion ("there are at least two
material things"); (b) the speaker (Moore), at the time of speak-ing,
knows for certain that the premise is true; and (c) the conclusion follows from
the premise. Moore of course would have admitted that condition (c) is
fulfilled only if "there are material things" is given one particular
possible interpretation; he is aware that some philoso-phers, in denying the
existence of material things, have not meant to deny, for example, that Moore
has two hands; but he claims (quite rightly, I think) that the sentence
"material things do not exist" has sometimes been used by
philosophers to say something incompatible with its being true to say that
Moore has two hands. Now the technique embodied in the examples I have
just quoted is sometimes regarded as being an appeal to Common Sense. Though it
may, no doubt, be correctly so regarded in some sense of "Common
Sense," I am quite sure that it is not an appeal to Common Sense as Moore
uses the expression "Common Sense." In "A Defense of Common
Sense"2 Moore claims to know for certain the truth of a range of
propositions about himself, similar in character to those asserted in the
replies contained in my three examples, except that the propo- 2.
Contemporary British Philosophy, vol. 2.sitions mentioned in the article are
less specific than those asserted in the replies; and he further claims to know
for certain that very many other persons have known for certain propositions
about themselves corresponding to these propositions about himself. It is true
that Moore rejects certain philosopher's paradoxes because they conflict with
some of the propositions which Moore claims to know with certainty, and it is
further true that Moore describes his position, in general terms, as being
"that the 'Common Sense view of the world' is, in certain fundamental
features, wholly true." But it is also clear that when Moore talks about
Common Sense, he is thinking of a set of very generally accepted beliefs, and,
for him, to "go against Common Sense" would be to contradict one or
more of the members of this set of beliefs. Two points are here relevant. (1)
Most of the propositions which serve as the premises of Moore's disproofs of
paradoxical views are not themselves propositions of Common Sense (objects of
Common Sense belief), for they are, standardly, propositions about individual
people and things (e.g. Moore and hands), and obviously too few people have
heard of Moore for there to be any very generally accepted beliefs about him. Of
course, Moore's premises may justify some Common Sense beliefs, but that is not
the point here. (2) In any case, it is quite clear that for Moore there is
nothing sacrosanct about Common Sense beliefs as such; in the Defense he says
(p. 207), "for all I know, there may be many propositions which may be
properly called features in 'the Common Sense view of the world' or 'Common
Sense belief' which are not true, and which deserve to be mentioned with the
contempt with which some philosophers speak of 'Common Sense beliefs." And
in Some Main Problems he cites propositions which were once, but have since
ceased to be, Common Sense beliefs, and are now rejected altogether. So, if to
describe Moore's technique as an appeal to Common Sense is to imply that in his
view philosopher's paradoxes are to be rejected because they violate Common
Sense (in Moore's sense of the term), then such a description is quite
incorrect (it is, I think, fair to maintain that Moore's use of the term
"Common Sense" is not the ordinary one, in which a person who lacks
Common Sense is someone who is silly or absurd; and this suggests a sense in
which Moore does "appeal to Common Sense" in dealing with paradoxes,
for he does often say or imply that the adoption of a paradoxical view commits
one to some absurdity). Now it is time to turn to the perplexity which
Moore's technique has engendered. A quite common reaction to Moore's way with
para-doxes has, I think, been to feel that it really can't be as easy as that,
that Moore counters philosophical theses with what amounts to just a blunt
denial, and that his "disproofs" fail therefore to carry convic-tion.
As Malcolm observes, we tend to feel that the question has been begged, that a
philosopher who denies that there are material objects is well aware that he is
committed to denying the truth of such propositions as that Moore has two hands
and so cannot be expected to accept the premise of Moore's proof of an external
world. For Moore's technique to convince a philosophical rival, something more
would have to be said about the point of Moore's characteristic ma-neuver; some
account will have to be given of the nature of the absurdity to which a
philosophical paradox allegedly commits its pro-pounder. Malcolm himself (loc.
cit.) argues that such an account can be given; he represents Moore's technique
as being a (concealed) way of showing that philosophical paradoxes "go
against ordinary lan-guage" (say or imply that such ordinary expressions
are absurd or meaningless), and argues that to do this is to commit an
absurdity, indeed to involve oneself in contradiction. I shall enter into the
details of this thesis later; at the moment I am only concerned with the
question how far Moore's own work can properly be understood on the general
lines which Malcolm suggests. I must confess it seems very doubtful to me
whether it can. (1) Moore in his "Reply to My Crit-ics" neither
accepts nor rejects Malcolm's suggestion; indeed he does not mention it, and it
very much looks as if Malcolm's idea was quite new to him, and one which he
needed time to consider. (2) Moore (loc. cit.) makes a distinction (in effect)
between my Example 1 and my Example 3 (this is the qualification I mentioned
earlier). He allows that one can prove that material objects exist by holding
up one's hands and saying "Here is one hand and here is another"; but
he does not allow that one can prove that one sometimes knows for certain the
truth of statements about material things from such a premise as
"Both of us know for certain that there are chairs in this room." In
his view, to say "We know for certain that there are chairs in this room,
so sometimes one knows for certain the truth of propositions about material
things" is to give not a "proof" but a "good
argu-ment" in favor of knowledge about material things; it is a good
argument but (he says) some further argument is called for, and in this case
the need for further argument is said to be connected with the fact that many
more philosophers have asserted that nobody knows that there are material
things than have said that there are no materialthings. Now I find it very
difficult to see how Moore can successfully maintain that Example 1 gives a
proof of the existence of material things and yet that Example 3 does not give
a proof of our knowledge of material things. (Can he deny that his three
requirements for a rigorous proof are satisfied in this case?) But this is not
the point I am concerned with here. What I wish to suggest is that for Moore's
tech-nique to be properly represented as being in all cases a concealed appeal
to ordinary language, he would surely have had to have treated Example 1 and
Example 3 alike, for the denial of knowledge about material things does not go
against ordinary language any less than the denial of the existence of material
things. It might well be, of course, that no satisfactory and comprehensive
account can be given of Moore's procedure, and that an account in terms of the
appeal to ordinary language fits what he is doing most of the time, and so per-haps
shows what he was (more or less unconsciously) getting at or feeling after. But
to say this is different from saying outright that the applications of his
technique are appeals to ordinary language. One or two passages in Some
Main Problems in Philosophy indi-cate a different (or at any rate apparently
different) procedure. I shall try to present, in connection with a particular
example, a somewhat free version of the position suggested by the passages I
have in mind. Some philosophers have advanced the (paradoxical) thesis
that we never know for certain that any inductive generalization is true, that
inductive generalizations can at best be only probably true. Their ac-ceptance
of this thesis will be found to rest on a principle, in this case maybe some
such principle as that for a proposition to be known with certainty to be true,
it must either be a necessary truth or a matter of "direct
experience" (in some sense) or be logically derivable from propositions of
one or the other of the first two kinds. But inductive generalizations do not
fall under any of these heads, so they cannot be known with certainty to be
true. The sort of maneuver Moore would make in response to such a thesis (e.g.
"But of course we know for certain that the offspring of two human beings
is always another human being") might be represented as having the
following force: "The principle on which your thesis depends is not
self-evident, that is, it requires some justification; and since it is general
in form, its acceptability will have to depend on consideration of the
particular cases to which it applies; that is, the principle that all knowledge
is of certain specified kinds will be refuted if there can be found a case of
knowledge which is not of any of the specified kinds, and will beconfirmed if
after suitably careful consideration, no such counter-example is forthcoming.
But I have just produced a counterexample, a case of knowledge which is not of
any of the specified kinds, and which, furthermore, is an inductive generalization.
You cannot, without cheating, use the principle to discredit my counterexample,
i.e. to argue that my specimen is not really a case of knowledge; if the
principle depends on consideration of the character of the particular cases of
knowledge, then it cannot be invoked to ensure that apparent counterexamples
are not after all to be counted as cases of knowl-edge. If you are to discredit
my counterexample it must be by some other method, and there is no other
method." This line of attack could, of course, be applied mutatis
mutandis, to other paradoxical philosophical theses. I have a good deal
of sympathy with the idea I have just outlined; in particular, it seems to me
to bring out the way in which, primarily at least, I think philosophical theses
should be tested, namely by the search for counterexamples. Moreover, I think
it might prove effec-tive, in some cases, against the upholders of paradoxes.
But I doubt whether a really determined paradox-propounder would be
satisfied. He might reply: "I agree that my principle that all
knowledge is of one or another specified kind is not self-evident, but I do not
have to justify it by the method you suggest, that of looking for possible
coun-terexamples. I can justify it by a careful consideration of the nature of
knowledge, and of the relation between knowledge and other linked concepts.
Since I can do this, I can, without begging the ques-tion, use my principle to
discredit your supposed counterexamples." The paradox-propounder might
seek also to turn the tables on his opponent by adding, "You, too,
are operating with a philosophical principle, namely a principle about
how philosophical theses are to be tested; but the acceptability of your
principle, too, will (in your view) have to depend on whether or not my own
thesis about knowledge constitutes a counterexample; and to determine this
question, you will have to investigate independently of your principle the
legitimacy of the grounds upon which I rely." To meet this reply, I would
have to anticipate the latter part of my paper; and in any case I suspect that
in meeting it, I should exhibit the rationale of Moore's procedure as being
after all only a particular version of the "appeal to ordinary
language." So I shall pass on to discuss the efficacy of this way of
dealing with paradoxes, without explicit reference to Moore's work.I can
distinguish two different types of procedure in the face of a philosopher's
paradox, each of which might count as being, in some sense, an appeal to ordinary
language. Procedure 1 would seek to refute or dispose of paradoxes
without taking into account what the paradox-propounders would say in
elaboration or defense of their theses; these theses would simply be rebutted
by the charge that they went against ordinary language, and this would be held
sufficient to show the theses to be untenable, though of course a philosopher
might well be required to do more than merely show the theses to be untenable.
Procedure 2, on the other hand, would take into account what the paradox-propounder
would say, or could be forced to say, in support of his thesis, and would aim
at finding some common and at the same time objectionable feature in the
positions of those who advance such paradoxes. Procedure 2, unlike Procedure 1,
would not involve the claim that the fact that a thesis "went
against" ordinary language was, by itself, sufficient to condemn it; I
propose now to consider two versions of Procedure 1, to argue that at least as
they stand, they are not adequate to silence a wide-awake opponent, or even to
extract from him the reaction, "I see that you must be right, and
yet...," and finally to consider Procedure 2. My first version is
drawn from Malcolm. In the form in which I state it, this procedure applies
only against nonempirically based paradoxes; indeed, Malcolm does not make any
distinction between different types of paradox and in effect seems to treat all
philosophical paradoxes as if they were of the nonempirically based kind. The
kernel of Malcolm's position seems to be as follows. The propounder of a
paradox is committed to holding that the ordinary use of certain expressions
(e.g. "Decapitation was the cause of Charles I's death") is (a)
incorrect and (b) self-contradictory or absurd. But this contention is itself
self-contradictory or absurd. For if an expression is an ordinary expression,
that is, "has an ordinary (or accepted) use"— that is to say, if it
is an expression which "would be used to describe situations of a certain
sort if such situations existed or were believed to exist" — then it
cannot be self-contradictory (or absurd). For a self-contradictory expression
is one which would never be used to describe any situation, and so has no
descriptive use. Moreover, if an expression which would be used to describe
situations of a certain sort (etc.) is in fact on a given occasion used to
describe that sort of situation, then it is on that occasion correctly used,
for correct use is just standard use. It will be seen that Malcolm's charge
against theparadoxes is that they go against ordinary language not by
misdes-cribing its use (to do that would be merely to utter falsehoods, not
bsurdities) nor by misusing it that would be merely eccentric c usleading nor
by ill-advisedly proposing to change it (that would b merely giving bad
advice), but by flouting it, that is, admitting a use of language to be
ordinary and yet calling it incorrect or absurd. Furthermore, it will be
seen that he attempts to substantiate his charge by consideration of what he
takes to be the interrelation between the concepts of (a) ordinary use, (b)
self-contradiction, and (c) correctness. This version of Procedure
1 has three difficulties: (1) The word "would," as it occurs in
the phrase "expression which would be used to describe situations of a
certain sort, if such situations existed or were believed to exist," seems
to me to give rise to some trouble. The phrase I have just quoted might be
taken as roughly equivalent to "expression which, given that a certain
sort of situation had to be described, would be used." But this cannot be
what Malcolm means; it is just not true that always or usually, when called
upon to describe such a situation as a man's having lost his money, one would
say "he has become a pauper." There are all sorts of things one would
be more likely to say; yet presumably "he has become a pauper" is to
be counted as an ordinary expression. It would be clearer perhaps to
substitute, for the quoted phrase, the phrase "expression of which it
would not be true to say that it would not be used to describe..." or more
shortly "expression which might be used to describe.." Let us then
take the original phrase in this sense. Now what about the sentence
"Sometimes the ordinary use of language is incorrect" (which Malcolm
says is self-contradictory)? This sentence (or some other sentence to the
same effect) no doubt has been uttered seriously by paradox-propounders, and it
might well seem that they have used it to describe the situation they believed
to obtain with regard to the use of ordinary language. Does it not then follow
that this sentence is one of which it is untrue to say that it would not be
used to describe a certain sort of situation, or more simply, that this
sentence is one which might be used to describe a certain sort of situation;
that is, the sentence is not self-contradictory? If we can combine
"has been used to describe" with "would not be used to
describe" (and perhaps we can), then, at least, the sense of
"would not be used" seems to demand scrutiny. I suspect, however,
that Malcolm himself would not admit the legitimacy of the combi-nation. He
would rather say that the sentence in question has been uttered seriously, even
perhaps has been "used," but has not been used to describe a certain
sort of situation (just because it commits an absurdity); and so there is no
difficulty in going on to say that it would not be used to describe any sort of
situation, that is, is self-contradictory (and so nonordinary). This points the
way to what seems to me a fundamental difficulty. (2) I think Malcolm's
opponent might legitimately complain that the question has been begged against
him. For he might well admit that the expressions of which he complains are
ordinary expressions, and even that they would be used to describe certain
sorts of situation which the speaker believed to exist, but go on to say that
the situations in question are (logically) impossible. This being so, the
expressions are both ordinary and absurd. If he is ready in the first place to
claim that an ordinary expression may be absurd, why should he jib at saying
that an ordinary expression may be used to describe an impossible situation
which the speaker mistakenly believes to exist? Malcolm's argument can be
made to work only if we assume that no situation which a sentence would
ordinarily be used to describe would be an impossible situation, and to assume
this is to assume the falsity of the paradox-propounder's position.
Alternatively, the paradox-propounder might agree that an ordinary expression
of the kind which he is assailing (e.g. "Decapitation was the cause of
Charles I's death") would be used to describe such a situation as that
actually obtaining at Charles I's death (i.e., it would be used to describe an
actual situation and not merely an impossible situation); but then he might add
that the user of such an expression would not merely be describing this
situation but also be committing himself to an absurd gloss on the situation
(e.g. that Charles's decapitation willed his death), or again (much the same
thing) that the user would indeed be merely describing this situation, but
would be doing so in terms which committed him to an absurdity. And to meet
this rejoinder by redefinition would again be to beg the question in Malcolm's
favor. The paradox-propounder might even concede that an expression which
would be used to describe a certain sort of situation would be correctly used
to describe a situation of that sort, provided that all that is implied is that
it is common form to use this expression in this sort of situation; but
nevertheless maintaining that the correctness of use (in this sense) would not
guarantee freedom from contradiction or absurdity.Put summarily, my main point
is that either Malcolm must allow that, in order to satisfy ourselves that an
expression is "ordinary," we must first satisfy ourselves that it is
free from absurdity (in which case it is not yet established that such an
expression as "Decapitation caused Charles I's death" is an ordinary
one), or he must use the word "ordinary" in such a way that the
sentence I have just mentioned is undoubtedly an ordinary expression, in which
case the link between being ordinary and being free from absurdity is open to
question. (3) Is it in fact true that an ordinary use of language cannot
be self-contradictory, unless the "ordinary use of language" is
defined by stipulation as non-self-contradictory, in which case, of course,
Malcolm's version of the appeal to ordinary language becomes useless against
the philosopher's paradox? The following examples would seem to involve nothing
but an ordinary use of language by any standard but that of freedom from
absurdity. They are not, so far as I can see, technical, philosophical, poetic,
figurative, or strained; they are examples of the sorts of things which have
been said and meant by numbers of actual persons. Yet each is open, I think, at
least to the suspicion of self-contradictoriness, absurdity, or some other kind
of meaninglessness. And in this context suspicion is perhaps all one "He is a lucky
person" ("lucky" being understood as disposi-tional). This might
on occasion turn out to be a way of saying "He is a person to whom what is
unlikely to happen is likely to happen." "Departed spirits walk
along this road on their way to Para-dise" (it being understood that
departed spirits are supposed to be bodiless and imperceptible). "I wish that I had been
Napoleon" (which does not mean the same as "I wish I were like
Napoleon"). "I wish that I had lived not in the XXth century but in
the XVIIIth century." "As far as I know, there are infinitely many
stars." Of course, I do not wish to suggest that these examples are likely
in the end to prove of much assistance to the propounder of para-doxes. All I
wish to suggest is that the principle "The ordinary use of language cannot
be absurd" is either trivial or needs justification. Another, possibly
less ambitious version of Procedure 1 might be represented as being roughly as
follows. Every paradox comes down to the claim that a certain word or phrase
(or type of word or phrase) cannot without linguistic impropriety or absurdity
be incorporated (in a specified way) in a certain sort of sentence T. For
example, bearing in mind Berkeley, one might object to the appearance of the
word"cause" as the main verb in an affirmative sentence the subject
of which refers to some entity other than a spirit. The paradox-propounder will
however have to admit that, if we were called on to explain the use of W to
someone who was ignorant of it, we should not in fact hesitate to select
certain exemplary sentences of type T which incorporated W, and indicate
ostensively or by description typical sorts of circumstances in which such
sentences would express truths. Now if it be admitted that such a mode of explanation
of W's use is one we should naturally adopt, then it must also be admitted that
it is a proper mode of explanation; and if it is a proper mode of explanation,
how can a speaker who uses such an exemplary sen-tence, believing the
prevailing circumstances to be of the typical kind, be guilty of linguistic
impropriety or absurdity? You cannot obey the rules, and yet not obey
them. The paradox-propounder's reply might run on some such lines as
these. If it were true that we always supposed the typical sorts of
circumstances, to which reference is made in such an explanation of the meaning
of a word, to be as they really are, and as observation or experience would
entitle us to suppose, then the paradox would fall. But it may be that in
the case of some words (such as possibly "cause") for some
reason (perhaps because of a Hume-like natural disposition) we have a tendency
to read more into the indicated typical situation than is really there, or than
observation would entitle us to suppose to be there. Furthermore, the addition
we make may be an absurdity. For instance, we might have a tendency to read
into what the common sense philosopher would regard as typical causal
transactions between natural objects or events the mistaken and absurd idea
that something is willing something else to happen. If we do do this (and how
is it shown that we do not?), then even though we use the word
"cause" in just the kinds of situations indicated by model
explanations of the word's meaning, we shall still have imported into our use
of the word "cause" an implication which will make objectionable the
application of the word to natural events. Whenever we so apply the word
"cause," what we say will imply an absurdity. Let us ask how a
philosophical paradox is standardly supported. One standard procedure
(and this is the only one I shall consider, though there may be other quite
different methods) is to produce one or more alleged entailments or
equivalences which, if accepted, would commit one to the paradox. For example,
the philosopher who main-tains that only spirits can be causes might try to
persuade us as fol-lows: if there is a cause, then there is action; if there is
action, then there is an agent; if there is an agent, then there is a spirit at
work; and there we are. This particular string of alleged entailments is not
perhaps very appetizing, but obviously in other cases something more alluring
can be provided. Now if we ask how the propounder of the paradox supposes it to
be determined whether or not his entailments or equivalences hold, we obviously
cannot reply that the question is to be decided in the light of the
circumstances in which we apply the terms involved, for it is obvious that we
do not restrict our applica-tion of the word "cause" to spirits, and
if we did, then all suspicion of paradox would disappear. The
paradox-propounder seemingly must attach special weight to what we say, or what
we can be got to say, about the meaning or implication of such a word as
"cause." In effect he asks us what we mean by "cause" or
"know" (giving us some help) and then insists that our answers show
what we do mean. Leaving on one side for the moment the question why he
does this and with what justification, let us consider the fact that the
interpre-tation which he gives of such a word as "mean" seems to
differ from the interpretation of that word which would be given by his
oppo-nent. To differentiate between the two interpretations, let us use
"mean," as a label for the sense that the paradox-propounder
attri-butes to the word "mean" (in which what a man says he means by
a word is paramount in determining what he in fact does mean), and let us use
"mean," as a label for the sense which the opponent of the paradox-propounder
would attribute to the word "mean" (in which what a man means is,
roughly speaking, determined by the way in which he applies the word). The
paradox-propounder would say "'Cause' means (that is, means,) so and
so," and his opponent would say "'Cause' means (that is, means,) such
and such." Now it seems that the dispute between them cannot be settled
without settling the divergence between them with regard to the word
"mean." Can this divergence be settled? It seems to be difficult, for
if the paradox-propounder claims that "mean" means (that is,
"mean,") and his opponent claims that "mean" means (that
is, "mean,"), then we seem to have reached an impasse. And it is
likely that this would in fact be the situation between them. But then we
might reflect that the dispute between them, in becom-ing unsettlable, has
evaporated. For the paradox-propounder is going to say "Certain ordinary
utterances are absurd because what (in cer-tain circumstances) we say that we
mean by them is absurd, but these can be replaced by harmless utterances which
eradicate this absurdity, and the job of philosophical analysis is to find
these replacements," while his opponent is going to say "No ordinary
utterances are ab-surd, though sometimes what we say we mean by them is absurd,
and the job of philosophical analysis is to explain what we really do mean by
them." Does it matter which way we talk? The facts are the same. I
do not feel inclined to rest with this situation, and fortunately there seem to
be two ways out of it, in spite of the apparent deadlock: (1) I suspect
that some philosophers have assumed or believed that "mean"
means "mean" (that what a man says he means is paramount in
determining what he does mean) because they have thought of "meaning
so and so" as being the name of an introspectible experi-ence. They have
thought a person's statements about what he means have just the same kind of
incorrigible status as a person's statements about his current sensations, or
about the color that something seems to him to have at the moment. It seems to
me that there are certainly some occasions when what a speaker says he means is
treated as specially authoritative. Consider the following possible
conversations between myself and a pupil: Myself: "I want you to
bring me a paper tomorrow." Pupil: "Do you mean that you want a
newspaper or that you want a piece of written work?" Myself:
"I mean 'a piece of written work?" It would be absurd at this
point for the pupil to say "Perhaps you only think, mistakenly, that you
mean 'a piece of written work," whereas really you mean 'a
newspaper." And this absurdity seems like the absurdity of suggesting to
someone who says he has a pain in his arm that perhaps he is mistaken (unless
the suggestion is to be taken as saying that perhaps there is nothing
physically wrong with him, however his arm feels). It is important to notice
that although there is this point of analogy between meaning something and
having a pain, there are striking differences. A pain may start and stop at
specifiable times; equally something may begin to look red to one at 2:00 p.M.
and cease to look red to one at 2:05 p.M. But it would be absurd for my pupil
(in the preceding example) to say to me "When did you begin to mean
that?" or "Have you stopped meaning it yet?" Again there is no
logical objection to a pain arising in any set of concomitant sentences; but it
is surely absurd to suppose that I mightfind myself meaning that it is raining
when I say "I want a paper"; indeed, it is odd to speak at all of
"my finding myself meaning so and so," though it is not odd to speak
of my finding myself suffering from a pain. At best, only very special
circumstances (if any) could enable me to say "I want a paper,"
meaning thereby that it is raining. In view of these differences, we may
perhaps prefer to label such statements as "I mean a piece of written
work" (in the conversation with my pupil) as "declarations"
rather than as "introspection reports." Such statements as these are
perhaps like declarations of intention, which also have an authoritative status
in some ways like and in some ways unlike that of a statement about one's own
current pains. But the immediately relevant point with regard to such
statements about meaning as the one I have just been discussing is that,
insofar as they have the authoritative status which they seem to have, they are
not statements which the speaker could have come to accept as the result of an
investigation or of a train of argumentation. To revert to the conversation
with my pupil, when I say "I mean a piece of written work," it would
be quite inappropriate for my pupil to say "How did you discover
that you meant that?" or "Who or what convinced you that you meant
that?" And I think we can see why a "meaning" statement
cannot be both specially authoritative and also the conclusion of an argument
or an investigation. If a statement is accepted on the strength of an argument
or an investigation, it always makes sense (though it may be foolish) to
suggest that the argument is unsound or that the investigation has been
improperly conducted; and if this is conceivable, then the statement maker may
be mistaken, in which case, of course, his statement has not got the
authoritative character which I have mentioned. But the paradox-propounder who
relies on the type of argumentation I have been considering requires both that
a speaker's statement about what he means should be specially authoritative and
that it should be established by argumenta-tion. But this combination is
impossible. (2) A further difficulty for the paradox-propounder is one
which is linked with the previous point. There is, I hope, a fairly obvious
distinction (though also a connection) between (a) what a given expression
means (in general), or what a particular person means in general by a given
expression, and (b) what a particular speaker means, or meant, by that
expression on a particular occasion; (a) and (b) may clearly diverge. I shall
give examples of the ways in which such divergence may occur. (1) The sentence
"I have run out of fuel" means in general (roughly) that the speaker
has no material left with which to propel some vehicle which is in his charge;
but a particular speaker on a particular occasion (given a suitable context)
may be speaking figuratively and may mean by this sentence that he can think of
nothing more to say. (2) "Jones is a fine fellow" means in general
that Jones has a number of excellences (either without qualification or perhaps
with respect to some contextually indicated region of conduct or performance);
but a particular speaker, speaking ironically, may mean by this sentence that
Jones is a scoundrel. In neither of these examples would the particular speaker
be giving any unusual sense to any of the words in the sentences; he would
rather be using each sentence in a special way, and a proper understanding of
what he says involves knowing the standard use of the sentence in
question. (3) A speaker might mean, on a particular occasion, by the
sentence "It is hailing" what would standardly be expressed by
the sentence "It is snowing" either if he had mislearned the
use of the word "hail-ing" or if he thought (rightly or wrongly) that
his addressee (perhaps because of some family joke) was accustomed to giving a
private significance to the word "hailing." In either of these cases,
of course, the speaker will be using some particular word in a special
nonstandard sense. These trivial examples are enough, I hope, to indicate
the possibility of divergence between (a) and (b). But (a) and (b) are also
con-nected. It is, I think, approximately true to say that what a particular
speaker means by a particular utterance (of a statement-making char-acter) on a
particular occasion is to be identified with what he intends by means of the
utterance to get his audience to believe (a full treatment would require a
number of qualifications which I do not propose to go into now). It is also, I
think, approximately true to say that what a sentence means in general is to be
identified with what would standardly be meant by the sentence by particular
speakers on particular occasions; and what renders a particular way of using a
sentence standard may be different for different sentences. For example, in the
case of sentences which do not contain technical terms it is, I think, roughly
speaking, a matter of general practice on nonspecial occa-sions; such sentences
mean in general what people of some particular group would normally mean by
using them on particular occasions (this is, of course, oversimplified). If
this outline of an elucidation of the distinction is on the right lines, then
two links may be found be-tween (a) and (b). First, if I am to mean something
by a statement-making utterance on a particular occasion-that is, if I intend
by means of my utterance to get my audience to believe something—I must think
that there is some chance that my audience will recognize from my utterance
what it is they are supposed to believe; and it seems fairly clear that the
audience will not be able to do this unless it knows what the general practice,
or what my practice, is as regards the use of this type of utterance (or unless
I give it a supplementary explanation of my meaning on this occasion). Second
(and ob-viously), for a sentence of a nontechnical character to have a certain
meaning in general, it must be the case that a certain group of people do (or
would) use it with that meaning on particular occasions. I think we can
confront my paradox-propounder with a further difficulty (which I hope will in
the end prove fatal). When he suggests that to say "x (a natural event)
caused y" means (wholly or in part) "x willed y," does he
intend to suggest that particular speakers use the sentence "x caused
y" on particular occasions to mean (wholly or in part) "x willed
y" (that this is what they are telling their audience, that this is what
they intend their audience to think)? If he is suggesting this, he is
suggesting something that he must admit to be false. For part of his
purpose in getting his victim to admit "* caused y" means (in part at
least) "x willed y" to get his victim to admit that he should not
(strictly) go on saying such things as that "x caused y" just because
of the obvious falsity or absurdity of part of what it is supposed to mean; and
he is relying on his victim's not intending to induce beliefs in obvious
falsehoods or absurdities. However, if he is suggesting that "x caused
y" means in general (at least in part) "x willed y," even though
no particular speaker ever means this by it (or would mean this by it) on a
particular occasion, then he is accepting just such a divorce between the
general meaning of a sentence and its particular meaning on particular
occasions as that which I have been maintaining to be inadmissible. In
conclusion, I should like to remind you very briefly what in this paper I have
been trying to do. I have tried to indicate a particular class of statements
which have been not unknown in the history of philosophy, and which may be
described as being (in a particular sense) paradoxes. I have considered a number
of attempts to find a general principle which would serve to eliminate all such
statements, independently of consideration of the type of method by which they
would be supported by their propounders. I have suggested that it isdifficult
to find any principle which will satisfactorily perform this task, though I
would not care to insist that no such principle can be found, nor to deny that
further elaboration might render satisfactory one or another of the principles
which have been mentioned. I have considered a specimen of what I suspect is
one characteristic method in which a paradox-propounder may support his thesis
(though this may not be the only method which paradox-propounders have used);
and finally I have tried to show that the use of this method involves its user
in serious (indeed I hope fatal) difficulties.Filosofo piemontese. Filosofo italiano. Carru, Cuneo, Piemonte. Insegna
filosofia a Salerno. Studia a Torino, Heidelberg, Perugia e Macerata. Si laurea
in filosofia a Torino con VATTIMO e PAREYSON, dottore di ricerca a Perugia,
seguito da Ferretti e Riconda, di cui è stato assistente a Torino. Borsista del
centro studi filosofico-religiosi Pareyson ricercatore della Alexander von
Humboldt-Stiftung all'Freiburg im Breisgau, professore allo studio teologico
interdiocesano di Fossano e professore ospite in alcune università europee e
americane -- Madrid, Córdoba, Mendoza. Membro dei comitati scientifici del
Centro studi filosofico-religiosi Pareyson di Torino, della Fondazione centro
studi NOCE (si veda) di Savigliano, dell'Accademia estetica internazionale di
Rapallo, dell'Istituto Tilliette, della Internationale Schelling-Gesellschaft.
Fonda a Cuneo il seminario angelus novus. Fonda la rivista “Paradosso”. Scrive
sulle pagine culturali di “Avvenire”. Cura una rubrica sul mensile delle
vallate occitane d'Italia “Ousitanio Vivo”, di cui è collaboratore, e collabora
a “La Rivista del Club alpino italiano”. Garante scientifico internazionale
dell'associazione Mountain Wilderness International. Istruttore di kung fu
classico cinese, frequentando la scuola Kung Fu Chang, allievo diretto dei
maestri Cuturello e Fassi. Dedicato le sue ricerche a Schelling,
Nietzsche, Heidegger, PAREYSON, EINAUDI, Lao Tzu e Yang Chengfu approfondendo
in particolare il problema ontologico della libertà e del male, del tempo e
dell'escatologia, dei principi e del non-sapere. Elabora una filosofia
esperienziale, sperimentata soprattutto in montagna, che intende l'esistenza
come esperienza personale della verticalità del limite, e una filosofia
ermeneutica del dialogo inter-culturale, particolarmente attenta alla teologia
cristiana trinitaria e al pensiero taoista cinese. Saggi: “Kenosis del
logos: ragione e rivelazione” (Città Nuova, Roma); “Ontologia del male” (Città
Nuova, Roma); “L'argomento ontologico. L'esistenza di Dio da AOSTA (si veda) a
Schelling” (Roma, Città Nuova), pareysoniana,
Trauben, Torino, Pareyson. Vita, filosofia, Morcelliana, Brescia, Escatologia della negazione (Roma, Città Nuova);
Schelling. Invito alla lettura, San Paolo, Cinisello Balsamo, Filosofia della
montagna, Prefazione di Torno, Postfazione di Messner, Milano, Bompiani, Come
leggere Nietzsche, Bompiani, Milano, Dialogo dei principi con Gesù Socrate Lao
Tzu (Bompiani, Milano); Libertà di sapere. Università e dialogo interculturale,
Bompiani, Milano, Verso la città divina. L'incantesimo della libertà in EINAUDI
(si veda) (Città Nuova, Roma); Corpo e preghiera. La Via del T'ai Chi Ch'üan,
Roma, Città Nuova); La via della montagna, Bompiani, Milano, Curatele:
Pareyson, Essere, libertà, ambiguità, Mursia, Milano, Riconda, Tilliette, Del
male e del bene, Città Nuova Editrice, Roma, Forte, Vitiello, La vita e il suo
oltre. Dialogo sulla morte, Città Nuova Editrice, Roma, Pareyson, Iniziativa e
libertà, Mursia, Milano, Baudino, White-out, Museo Nazionale della Montagna, Torino,
Nietzsche: su verità e menzogna, Bompiani, Milano, Schelling, Sui principi sommi. Filosofia della
rivelazione Bompiani, Milano, Pareyson, Prospettive di filosofia moderna e
contemporanea, Mursia, Milano, Recensioni: Kenosis del logos. Ragione e
rivelazione nell'ultimo Schelling, Pref. di Tilliette, Città Nuova, Roma -- recensito
da: Forte («Avvenire», Bozzo («Il Sole-24 Ore», Giordano («La Guida»,Bogo («la
masca», Pirola («La Civiltà Cattolica»); Agostini («La Stampa. Tuttolibri», Viganò
(«Informazione filosofica», Sotgiu
(«Diorama letterario», Forte («Asprenas», Tilliette («Gregorianum»,
Guglielminetti («Filosofia e teologia», Ontologia del male. L'ermeneutica di
Pareyson, Pres. Di Coda, Città Nuova, Roma), recensito da Bozzo («Il Sole-24
Ore», G. Ricci («Avvenire», Ribero («AdOvest», Sotgiu («Diorama letterario», Micelli
(«Informazione filosofica», Russo («Acta philosophica», Garelli («La Guida»,].
L'argomento ontologico. L'esistenza di Dio d’AOSTA a Schelling, Città Nuova,
Roma, recensito da: Schoepflin («Avvenire», Bo («Con-tratto», Pepino («la
Bisalta», pareysoniana, Trauben, Torino, recensito da: Garelli («La Guida», Russo («Acta
philosophica», Ciglia («Il Pensiero», Escatologia della negazione, Città Nuova,
Roma, recensito da Garelli («La Guida», F. Pepino («la Bisalta»), Schoepflin
(«Avvenire Folin («Tuttolibri»,), Nino («Dialegesthai», mondodomani. dialegesthai/)]. Pareyson. Vita,
filosofia, Morcelliana, Brescia [recensito da: Aschero («La Guida», Schoepflin («Il Giornale», Orengo («La Stampa.
Tuttolibri», Schoepflin («Avvenire», Pepino («Cuneo Provincia Granda», Russo («Acta
philosophica», O argumento ontológico. A existência de Deus de Anselmo a
Schelling, tr. port. bras. di Schirato, Paulus, Sâo Paulo Brasil, Filosofia
della montagna, Bompiani, Milano, recensito da Reale («Corriere della sera», Billò
(«Unione Monregalese», Mathieu («Il Giornale», Vasta («La Sicilia», Curi
(«Messaggero Veneto», Caveri («Peuple Valdotain»,A. Zaccuri («Letture»), Anghilante («Ousitanio Vivo», Lingua («Cuneo
Provincia Granda», Brunod («PMNet», oin pmnet), M. Schoepflin («Il Foglio» A.
Rosa («TorinoSette», A. Parodi («La Stampa), G. Pulina («Girodivite», Rigobello
(«L'Osservatore romano», ]. Come leggere Nietzsche, Bompiani, Milano, recensito
da: Schoepflin («Jesus»), Vecchio (“Diorama letterario”), Pulina («Recensioni
filosofiche»). Dialogo dei principi con Gesù Socrate Lao Tzu, Bompiani,
Milano, recensito da Iacona («Secolo d'Italia»), Billò («L'Unione monregalese»),
Aschero («La Guida»), Schoepflin («Giornale di Brescia»), Schoepflin
(«Avvenire», Monaco («Filosofia e teologia», Libertà di sapere. Università e
dialogo interculturale, Pref. di Reale, Bompiani, Milano recensito da Giorello («Corriere della Sera.
Magazine», Castagna («Avvenire», Iacona
(«Il Borghese», ), Torno («Corriere della Sera», *)]. Verso la città
divina. L'incantesimo della libertà in Einaudi, Città Nuova, Roma, recensito da
Chittolina («La Guida», Schoepflin] («Il Giornale di Brescia», Tarantino
(«Secolo d'Italia»); Iacona («Il Giornale d'Italia», Monaco («L'occhio», Chittolina («La Voce del
Popolo», Ranucci («Conquiste del lavoro»,
«Jesus»); Bondi («Panorama», Nuoscio («Europa», Anghilante («Ousitanio
vivo»); Festa, («»,,// ); Bartoli («Dialegesthai», 10.7.,//mondodo mani.org/dialegesthai/;
D. Monaco («Filosofia e teologia»,, 1, ];Lubrano
(«Il Nostro Tempo». Centro studi filosofico-religiosi Luigi Pareyson; Studio
teologico interdiocesano di Fossano
Accademia estetica internazionale di Rapallo Istituto Tilliette Ousitanio Vivo Il Giornale La Rivista del Club alpino italiano professore.
curriculum, pubblicazioni, biografia intellettuale. Pagina docente nel sito
dell'Università degli Studi di Salerno. Nome compiuto: Francesco Tomatis. Tomatis. Keywords: paradosso.
Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Tomatis” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Tomitano:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale dei precetti della
conversazione civile – la scuola di Padova – filosofia padovana -- filosofia
veneta -- filosofia italiana – Grice italo – By Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The
Swimming-Pool Library, Villa Speranza (Padova). Abstract. Keywords: i precetti della conversazione – praeceptum.
– vide praecipio. : to give rules, or precepts, to avise, admonis, warn,
inform, instruct, tech, to enjoin, direct, bird, order, etc. Il tuo contributo alla conversazione sia tale
quale e richiesto, allo stdio in cui avviene, dallo scopo o orientamnto
accettato dello scambio linguistio in cui sei impegnato. Tale principio ha la
forma di un precetto o di una regola. Filosofo italiano. Padova, Veneto. Nacque a Padova, dove trascorre tutta la vita,
figlio forse primogenito di Donato. La
sua è un’illustre famiglia originaria di Feltre, che annove tra gl’antenati il
beato Bernardino da Feltre, zio per parte paterna dello stesso Donato. In
seguito all’assalto di Feltre compiuto dall’esercito dell’imperatore
Massimiliano in guerra con Venezia, questo ramo della famiglia si è
definitivamente trasferito a Padova, dove Donato ha i natali e vi esercita il
commercio con buon successo; rimasto ben presto vedovo della prima moglie
Onesta Capodilista, dalla seconda, la cui identità non è nota, ha quattro
figli: oltre a Bernardino, Ludovico -- addottoratosi in artibus --, Francesco e
Cecilia, andata in sposa a Bartolomeo Sforza. Dopo aver ricevuto in famiglia la
prima istruzione, T. è avviato dal padre agli studi di filosofia presso lo studio
patavino. Qui ha come maestri ZIMARA (vedasi), PASSERI (vedasi), Frigimelica e
Carensio (il Tosetto). Come compagno alle lezioni e poi come collega e amico ha
Vesalio. Alla sua formazione contribuirono altresì grandi figure di umanisti
attivi allora a Padova, quali i veronesi Fracastoro, da lui assiduamente
frequentato e, in anni più tardi, lo stimatissimo Monte. Fuori dallo studio, la
frequentazione di Bembo e della sua cerchia e l’amicizia con letterati e dotti
animatori della cultura cittadina, primo fra tutti Speroni, con il quale rimane
sempre in rapporto di grande familiarità, gli permisero di coltivare
l’interesse per le lettere e di completare la sua formazione anche sul versante
umanistico. Consegue il dottorato in artibus, ricevendo le insegne da PASSERI e
avendo come promotore Speroni. D’ora in avanti dedica l’intera esistenza allo
studio e all’insegnamento filosofico, all’esercizio della medicina, alle
lettere. Subito
aggregato al Collegio dei dottori artisti, gli fu conferita la cattedra di
logica, con l’incarico di leggere l’organon aristotelico – Grice: “Amazing how
things remained: at Oxford I was wanted, but only to teach the ORGANON, as I
did with Austin – and not all of it, but the philosophical bits: CATEGORIAE and
DE INTERPRETATIONE. Eccettuato un
breve periodo di assenza per malattia, probabilmente un eccessivo affaticamento
per l’intensa attività di studio, nel quale è sostituito da Trevisano, T.
sedette su quella cattedra. A
testimonianza della sua attività di docenza resta una considerevole mole di
appunti manoscritti preparatori delle lezioni, insieme a numerose reportationes
studentesche. I frutti a stampa del suo impegno di logico sono la breve Introductio
ad sophisticos elenchos Aristotelis -- Venetiis, per Bartholomeum Imperatorem
et Franciscum eius generum -- , e l’importante commento agli Analitici -- Animadversiones
aliquot in primum librum Posteriorum resolutoriorum. Contradictionum solutiones
in Aristotelis et Averrois dicta --, confluito nell’edizione giuntina delle
opere di Aristotele, con la prefazione dell’allievo polacco di T., Breznicio,
che ne cura l’allestimento collazionando, sotto la sua supervisione, gli
appunti del maestro. Rappresentante di rilievo del lizio umanistico che si
afferma all’interno della scuola padovana, T. si caratterizza per il metodo
filologico di lettura del testo aristotelico NELL’ORIGINALE GRECO – Grice: “as
we do at Oxford, in spite of MINNIO-PAULELLO!” -- nell’originale greco, nel
confronto privilegiato con gl’antichi commentatori greci e i moderni umanistici
e per il frequente ricorso all’autorità dell’ACCADEMIA. Il contributo da lui
portato al pensiero logico, riconducibile al filone averroista del maestro ZIMARA
(vedasi), consiste nella centralità delle questioni di metodo; nella
trattazione del regressus come strumento logico fondamentale per la conoscenza
dei fatti naturali; nell’affermazione del valore puramente strumentale della
logica; nella definizione delle ARTI SEMOCINALI – Grice: “I nver knew if
‘sermo’ is natural meaning!” -- grammatica, retorica, poetica -- come arti
logiche; nella distinzione tra logica del vero, propria della scienza, e logica
del verisimile, propria della retorica. A ridosso della stampa
dell’Introductio, e in linea con la centralità da essa accordata ai FATTI
LINGUISTICO-RETORICI – alla H. P. Grice --, secondo una tendenza che
caratterizza la cultura padovana, vide la luce il trattato in forma di DIALOGO,
in tre libri, Ragionamenti della lingua toscana -- Venezia, Giovanni Farri e
fratelli --, ristampato coll’aggiunta dei Precetti della rhetorica secondo
l’artificio d’Aristotele e CICERONE. Infine, rimaneggiato e ampliato,
nuovamente edito con il titolo Quattro libri della lingua thoscana -- Padova,
Olmo. Insieme ai sei sonetti che apparvero nella giolitina delle Rime diverse
di molti eccellentissimi auttori, i Ragionamenti inaugurano l’attività
letteraria di T. Prendendo le mosse dall’‘incoronazione’ di Speroni, principale
interlocutore del dialogo, a ‘principe’ della padovana Accademia degli
Infiammati, l’opera intende promuovere la scrittura volgare nella prosa ‘alta’,
filosofica, scientifica e, soprattutto, oratoria, mettendo al centro del
dibattito il rapporto tra sapienza ed eloquenza e ri-meditando gli insegnamenti
retorici dei classici e di BEMPO (vedasi) alla luce delle avanguardie padovane.
Oltre a fornire testimonianze preziose per la ricostruzione dell’attività
dell’illustre cenacolo degli Infiammati, i Ragionamenti documentano la
partecipazione di T., almeno a partire dalla data di inizio del governo
speroniano. Anche le successive accademie sorte in Padova si giovarono del suo
apporto: insieme a Speroni e a Trevisano egli si adopera per animare
l’Accademia degli Elevati, dove tenne lezioni di poetica latina e volgare; è
tra i sodali dell’Accademia degli Eterei e tra i promotori di quella degli
Animosi. Oltre che nella composizione
poetica volgare, cui continua a dedicarsi con una produzione di sonetti e
canzoni nel solco di PETRARCA (vedasi), editi in diverse antologie di rime,
l’impegno letterario di T., riconducibile all’influsso dell’esperienza
‘infiammata’, ha modo di esercitarsi anche nel campo della traduzione dal
latino. Su richiesta dell’amico genovese, ma allora a Padova, Passano, traduce
la Parafrasi erasmiana del Vangelo di Matteo, che il committente da subito alle
stampe sotto il nome di T. -- Esposizione letterale del testo di Mattheo
evangelista, Venezia, Griffio. Convola a nozze con Elisabetta Zampeschi, dalla
quale ebbe l’unico figlio, Donato, che sarebbe morto senza figli. Nella lunga Lettera al magnifico M. Longo -- in
J. Morelli, Operette, Venezia --, Tomitano da notizia delle cure rivolte
all’educazione del figlioletto e della sua vita personale, con accenni ai
disturbi uditivi che sarebbero via via peggiorati fino quasi alla sordità,
nonché alla recente sofferenza per una «gravissima maninconia» che lo aveva tenuto
assente dall’insegnamento; e vi descrive anche l’impegno nell’esercizio della
medicina e -- scacciate del tutto le Muse -- nella preparazione dei corsi
universitari che avrebbe ripreso. La lettera è un trattatello ‘di formazione’,
in buona parte incentrato sul valore dell’eloquenza, indirizzato al giovane
patrizio veneziano appena nominato senatore. Negli anni subito seguenti ha occasione
di cimentarsi nella prosa oratoria e di tornare a dedicarsi, ora dalla
prospettiva dell’eloquenza sacra, alla riflessione teorica in materia,
contribuendo in modo rilevante al tentativo dei letterati di definire il genere
della prosa oratoria italiana e di affermarne la piena dignità. Incaricato
dallo Studio padovano delle arti, compone nel genere epidittico l’Orazione ne
la creatione del serenissimo principe di Vinetia m. Marcantonio Trivisano -- Venezia,
Griffio. Volge il proprio interesse all’oratoria sacra in lingua volgare,
scrivendo il Discorso sopra l’eloquenza e l’artificio delle prediche di
monsignor Musso, premesso alla princeps del primo libro delle Prediche -- Venezia,
Giolito -- del francescano vescovo di Bitonto, con il quale T. da tempo aveva
stabilito uno stretto sodalizio -- Girardi, «L’arte compiuta del viver bene».
L’oratoria sacra di Musso, Pisa 2012; il testo del Discorso. A Musso e al
comune amico fraterno Cornaro egli ricorre chiedendo loro la disponibilità a
fare da testimoni -- ciò che non fu poi necessario --, quando dove discolparsi
presso il tribunale veneziano dell’Inquisizione a causa dei sospetti suscitati
dalla sua Esposizione del Vangelo di Matteo. T. affidò la propria auto-difesa
alle due orazioni Alli signori della Santissima Inquisitione -- Padova,
Gratioso Perchacino --, la prima dedicata alla rivendicazione del suo ruolo di
semplice traduttore e alla confutazione delle tesi erasmiane; la seconda,
scritta dopo che già era stato assolto, di carattere più letterario, nel genere
dell’eloquenza sacra -- Davi, T..
L’episodio non ha alcuno strascico, ma l’anno seguente T. da alle stampe
un poemetto in esametri latini in lode di Reginald Pole, Clonicus sive de
Reginaldi Poli laudibus (Venezia, Paolo Manuzio, 1556), per la missione da lui
compiuta, nel 1554, in Inghilterra in aiuto di Maria la Cattolica. L’encomio di
Venezia, tessuto nella seconda parte dell’egloga, la accomuna all’altra,
Corydon sive de Venetorum laudibus, stampata sempre dal caro amico Aldo
Manuzio, nello stesso 1556, insieme a due brevi carmi, per il prefetto di
Padova Vincenzo Diedo e per il doge Priuli. La ripresa in quell’anno
dell’attività poetica, di preferenza in latino, avvenne dunque nel segno della
fedeltà e dell’amore di T. per la Repubblica veneziana, celebrata, già
nell’orazione per il doge Trevisan e sparsamente in tutte le sue opere, come
baluardo di civiltà, libertà e pace. Dello stesso tenore è l’ultima prova
poetica, ancora latina, l’egloga Thetis, composta ed edita nel 1574 (Venezia,
s.t.) in occasione del passaggio per Padova e Venezia di Enrico III re di
Polonia e di Francia. Sempre nel 1556,
in seguito all’epidemia di peste scoppiata a Venezia, i magistrati della città
si rivolsero a Tomitano, la cui fama di ottimo clinico aveva varcato i confini
di Padova, per una consulenza: egli assolse l’incarico redigendo l’ampio
Consiglio sopra la peste di Venezia -- Padova, Gratioso Perchacino. A questo
segue un altro impegnativo scritto di medicina, avviato nel 1563: il De morbo
gallico libri duo, in cui è evidente il debito nei confronti di Fracastoro:
vide la luce nel 1567 nel secondo dei due volumi miscellanei sul mal francese
curati dal medico udinese Luisini (De morbo gallico tomo posterior, Venetiis,
ex off. Iordani Ziletti). I due scritti medici si inscrivono nella tradizione
della scuola padovana, seguace del metodo galeniano fondato sul connubio di
ragione ed esperienza. Il 1563 segna la
fine del magistero di Tomitano presso lo Studio: deluso per non essere stato
chiamato sulla cattedra di filosofia naturale resasi vacante alla morte del
vecchio maestro Genua, egli rinunciò alla sua di logica, sulla quale salì, nel
1564, l’illustre discepolo Giacomo Zabarella. A partire dallo stesso 1563,
oltre alla composizione del De morbo gallico, egli mise mano alla riscrittura e
al ponderoso ampliamento dei giovanili Ragionamenti che diventarono nel 1570 i
Quattro libri della lingua thoscana. Dal 1571, all’indomani della strage di
Famagosta, prese a comporre, portandola a compimento, l’imponente Della vita e
dei fasti di Baglioni, il condottiero perugino, da lui conosciuto personalmente
a Padova, barbaramente ucciso in quella tragica circostanza storica. L’opera, in cui alla rigorosa narrazione
biografica e storica si mescola la declamazione oratoria, e che si inscrive nel
filone veneziano del compianto per gli eccidi della sanguinosa guerra coi
turchi, più che della celebrazione della finale vittoria, è rimasta inedita,
eccetto che per qualche estratto pubblicato nel corso dell’Ottocento. Ancora, nell’ultimo anno di vita Tomitano si
dedicò insieme a Manuzio il giovane a un progetto, non realizzato, di edizione
del suo epistolario (Girardi, 1995, pp. 30-33). Nel 1576 una nuova epidemia di
peste si diffuse nel Veneto e Tomitano scrisse ancora una breve lettera sul
modo in cui affrontarla (Copia di una lettera per conservatione della vita
humana in questi tempi calamitosi di peste, Venezia, s.t., 1576; M.R. Davi,
Bernardino T...., cit., pp. 44-46). Ma lui stesso non sfugge al contagio, a
causa del quale muore. Venne sepolto, come da suo volere, a Padova nella chiesa
di S. Francesco. Fonti e Bibl.: La
bibliografia delle opere a stampa e manoscritte in M.R. Davi, Bernardino
Tomitano filosofo, medico e letterato (1517-1576). Profilo biografico e
critico, Trieste 1995, pp. 165-181. L.A.
Ferrai, B. T. e l’Inquisizione, in Id., Studi storici, Padova-Verona , ; L. De
Benedictis, Della vita e delle opere di B. T., Padova 1903; G. Toffanin, Idee
poche ma chiare sulle origini del Secentismo, in La Cultura, III (1924), pp.
481-488 (poi in Id., La critica e il tempo, Torino); E. Riondato, Per uno
studio di B. T. filosofo, in Aristotelismo padovano e filosofia aristotelica.
Atti del XII Congresso internazionale di filosofia, Venezia... , IX, Firenze
1960, pp. 221-229; Id., B. T., in Enciclopedia filosofica, VI, Padova 1967, pp.
111-124; C. Vasoli, Su alcuni problemi e discussioni logiche del Cinquecento
italiano, in Id., La cultura del Rinascimento, Manduria Simionato, Significato
e contenuto delle “Lectiones” inedite di logica di B. T., in Quaderni per la
storia dell’Università di Padova, , n. 6, pp. 111-124; M. Accame, Le rime di B.
T. tra petrarchismo bembesco e manierismo, in Atti e memorie dell’Arcadia, s.
3, VII (1977), 1, pp. 165-203; G. Papuli, La teoria del «regressus» come metodo
scientifico negli autori della Scuola di Padova, in Aristotelismo veneto e
scienza moderna. Atti del 25° Anno Accademico del Centro per la storia della
tradizione aristotelica nel Veneto, a cura di L. Olivieri, I, Padova 1983, pp.
221-277; M.R. Davi, B. T. e la “Quaestio de certitudine mathemahicarum”, ibid.,
II, pp. 607-621; M. Verdenelli, Introduzione a B. Tomitano, La lingua toscana.
Quarto libro, a cura di M. Verdenelli, Urbino Pecoraro, T. B., in Dizionario
critico della letteratura italiana, diretto da V. Branca, IV, Torino , pp.
313-318; A. Daniele, Sperone Speroni, B. T. e l’Accademia degli Infiammati di
Padova, in Filologia veneta, 1989, n. 2, monografico: Sperone Speroni, pp.
31-53; M.R. Davi, B. T. filosofo, medico e letterato, cit.; M.T. Girardi, Il
sapere e le lettere in B. T., Milano Colombo, B. T. e i “Quattro libri della
lingua thoscana”, in Momenti del petrarchismo veneto: cultura volgare e cultura
classica tra Feltre e Belluno nei secoli XV-XVI, a cura di P. Pellegrini,
Roma-Padova 2008, pp. 111-133; M.T. Girardi, Il ruolo delle humanae litterae
nella riflessione di B. T., in Philosophical readings, VIII (2016), 2, pp.
79-82; Ead., T., B., in Encyclopedia of Renaissance philosophy, diretta da M.
Sgarbi. Fondatore di accademie letterarie, autore di commenti alle opere d’Aristotele
– lizio -- e autore di scritti di logica, alcuni dei quali ancora inediti. Da
una famiglia originaria di Feltre, frequenta il corso di filosofia a Padova
dove si laurea. Deputato dal senato veneto a leggere l'Organon di Aristotele
alla scuola di logica di Padova. Nel periodo in cui rimane a Padova stringe
amicizia, fra gli altri, con SPERONI, BEMPO, SADOLETO, GIOVIO, NAVAGERO,
FRACASTORO, e MANUZIO. Fa parte degl’infiammati, il cui proposito è scrivere
compiutamente in dialetto veneziano. Le discussioni degl’infiammati sono alla
base dei quattro libri della lingua toscana. Scrive anche due brevi
dissertazioni matematiche: il Moisè-Geometria, la dimostrazione del teorema due
rette possono avvicinarsi all'infinito senza mai unirsi, intuito dal profeta
ebreo per grazia divina, e “Introductio cosmographiae”, lezioni di geometria a
fondamento della cosmografia tolemaica. Accusato dal S. Uffizio di eresia per
la sua esposizione LETTERALE a parafrasi implicaturale al vangelo secondo Matteo.
Dimostra che quella parafrasi non è sua, ma edita a sua insaputa da un nobile
signore N., con cui è assai famigliare. Creduto e assolto, ma da allora in poi
i suoi saggi divennero alquanto conformisti. Lascia Padova e si trasfere a
Venezia. I saggi più importanti del periodo veneziano, a parte la biografia di
Baglioni, sono il “De morbo gallico” e il carme encomiastico “Thetis” in onore
di Enrico III. Altre saggi: “Introductio ad sophisticos elenchos Aristotelis.
Eiusdem brevis methodus diluendorum paralogismorum per divisionem, praeter illa
quae Aristoteles habuit in Elenchis. Quam methodum B. Tomitanus ex dialogis
Platonis et ex Aristotele nuper invenit, adiecta sunt Famigerata veterum
Sophismatum exernpla, ad exercitationem adolescentium” (Venezia); “Ragionamenti
della lingua toscana, dove si parla del perfetto oratore e poeta volgari,
dell'eccellente flosofo Tomitano, divisi in tre libri. Nel primo libro si pruova
la FILOSOFIA esser necessaria allo acquistamento della retorica e della
poetica. Nel secondo libro si ragiona dei precetti dell'oratore. Nel terzo
libro si ragiona delle leggi appartenenti al poeta, e al bene parlare” (Venezia,
Farri); Quattro libri della lingua toscana, dove si prova la filosofia esser necessaria
al perfetto oratore e poeta con due libri nuouamente aggionti, de I PRECETTI
RICHIESTI AL CONVERSARE con eloquenza” (Padova, Pasquati); “Sonetti e Canzoni,
in Rime diverse di molti eccellentiss. autori nuovamente raccolte. Libro primo,
con nuova additione ristampato” (Venezia, Ferrarii); “Esposizione letterale del
testo di Mattheo Evangelista” (Venezia); “Sopra le Pistole di S. Paolo” (Venezia);
“Moisè”; “Geometria (Mantova); Introductio Cosmographiea (Venezia); Prediche
del reverendissimo monsignor Cornelio Musso, vescovo di Bitonto, fatte in diversi
tempi, et in diversi luoghi. Nelle quali si contengono molti santi evangelici
precetti, non meno utili, che necessarij alla interior fabrica dell'huomo
cristiano. Con la tavola delle cose più notabili in esse contenute” (Venezia,
Giolito de Ferrari); “Oratione recitata per nome de lo studio de le arti
padovano ne la creatione del serenissimo Principe di Vinetia M. Marcantonio
Trivisano, Venezia, Clonicus, sive de Reginaldi Poli laudibus, Venezia Consiglio
sopra la peste di Vinetia. Al Magnifico M. Francesco Longo del Clarissimo M.
Antonio” (Padova); Corydon, sive de Venetorum laudibus, et Carmen ad Laurentium
Priolum Venetorum Principem” (Venezia, Breznicio); “Animadversiones aliquot in
primum librum Posteriorum Resolutoriorum. Contradictionum solutiones in
Aristotelis et Averrois dicta, in primum librum Posteriorum Resolutoriorum. In
novero Averrois Quaesita demonstrativa Argumenta, Venezia, Consiglio de
l'eccell. m. Bernardino Tomitano sopra la peste di Vinetia, Padova, appresso
Gratioso Perchacino, De morbo gallico, inVenezia, Vita e fatti di Astorre
Baglioni; “Quattro libri della lingua thoscana, ove si prova la philosophia
esser necessaria al perfetto oratore et poeta con due libri nuovamenti aggionti
dei precetti richiesti a lo scrivere et parlar con eloquenza” (Padova); “Thetis”;
“In adventu Regis Henrici III Galliae Christianissimi et IV Poloniae
Serenissimi ad felicissimam Venetiarum urbem, Venezia, Ziletti). Aristotelis opera omnia cum
commentariis Averrois. Animadversiones et solutiones Et alia plura” (Venezia, Iuntas).
I primi due libri sono tesi a
dimostrare che la filosofia è necessaria all'oratore e al poeta. Il terzo libro
ha per argomento i precetti della retorica necessari alla scrittura e
all'oratoria. L'ultimo libro è dedicato alla prosa d'arte ("locutione
oratoria, et de' suoi ornamenti, con la ragion de i motti, facetie et
apologi"). Poppi. Ricerche sulla teologia e la scienza nella scuola
padovana” (Soveria Mannelli, Rubbettino); “Ricerche sulla teologia e la scienza
nella scuola padovana” Poppi; “Oratione prima alli Signori de la S.
Inquisitione di Venetia” (Padova); e Oratione seconda alli signori medesimi,
Venezia). Quest'opera è nominata solo da Doni nella sua Prima Libraria, un
repertorio dei libri italiani stampati. L'opera del T., pertanto, deve essere
stata scritta. È una biografia in VIII libri su Baglioni, il capitano ucciso
con Marcantonio Bragadin a Famagosta. La filosofia rimase ignota ai
contemporanei del T. ed è in gran parte ancora adesso inedita. Ne sono stati
stampati solo alcuni brani. Storia della letteratura italiana di Tiraboschi,
della compagnia di Gesù, bibliotecario del serenissimo duca di Modena, Firenze,
Molini e Landi, Dizionario critico della letteratura italiana, Torino, POMBA, su
sapere, De Agostini. Opere Aulo Greco, Enciclopedia dantesca, Istituto
dell'Enciclopedia Italiana. RAGIONAMENTI : DELLA LINGVA TOSCANA Di M.BernardinTomitano.
I PRECETTI DEL. LA RHETORICA SECONDO J'artificio d' Aristotile e CICERONE
(vedasi) nel fine del secondo libro não' = uamente aggionti. Antonins àlutius
pomnor Labios a t.Leonardo Bonis VIRTUTE meno lakingVeneto. DVCE FURTVNA COMITE
Co'lpriuilegiodelſommo PonteficePaulo III . dell'Illustriß.Senato Venetoper
anniX. ن 2 ALREVERENDIS fimoMonsignore,il S.Alesandro Farnese',
Cardinaleilluftrissimo, : Signorfuo. LIBRO PRIMO. Aturalisfimo costumeeffen= do
generale ditutteleco= ſedalla naturacreate , Illu= strissimo Reuerendissi =
moMonsignore , amare lalo ro perfectione , & àquella contemperato paſſo
mouen= doſi tutte leloro operatio= ni indrizzare, comecheà quella arriuando
uengano diogni lorocompiutabeatitudine poßcditrici , nonho potuto
ancheio,perubidire alle ſantißime & uenerabi li leggidießanatura,tantodaqueſto
ſteſſo diſio tem= perarmi,cheiohabbiafofferto di eſſerenel numero di
quellichetardi ò nonmai cercanodipoterla aseguire. Ilche èſiaſtato inme natural
prontezza di animo,oue ropiutostouna proſontuoſaeffettionedi conseguirla,
Sempretuttoiltempo &fpatiodellamia giouenezza, tutte lemie fatiche&
studi ,tuttelemie fperanze & penfieriho perabbracciarla,àquestoſegno
indrizza= ti:laquale perfettione negli huominimaießeraltro nö mi diedi ad
intendereche loſapere & conoscere,effen= dola cognitionedellecoſe quello,onde
noidallebeftiefe= 2yandoci,
parandoci,ueniamo àfomigliarci allecelesti
justanze,nonmenoàglialtrihuomini ſopraftandodi quello cheeglinoà gli glialtri
animalifi ueggono di diuine granlunga efferefuperiori.Et perchela natura &
d'animo dicorpo cifeceformati, due istrumenti fi milmentecidiede,co'l mezzo de
quali potessimo allo aßeguimento diqueſtanostracommunefelicita inuiar=
ci,chefono lalingua&ilpensiero,dono neluerofpe cialissimo grande , honorato
, & dinoidegno. Conl'unole ammaestreuolidiscipline, l'arti gioue= uolisfime
appariamo, &lecagionidellenafcenticoſe, et dalla natura apprendiamo.con
l'altro lecose,per noiap parate àfodisfacimentodeliefuturegenti & à lor prò
epra memoriadeluiuernostrolasciamonotateetiſcritte. DataCaDoueampiamentefi
uedel'unoſenzal'altro non pote= ingua reeßeredellaperfettionnoftra apportatore
& mini= Sunstro,ne menolalinguaperſeſola niente ualere diquel= Seribuloche ſenza
dileiilpensieropoßafare. Ilchejim mi wer derodiedeafarconoscere&affermare
la cognitione delle auce cose nonpoterestareperalcun modo dalla'eloquenza
Jeparata, come ne anchoqueſtadaquellaper alcınama= niera diuifà.Etqueſto
nonpurene glioratori auenire mhopensato; ma nepoetietiandio altrotanto è molto
piu.Laqualcosameco stesso rauolgendo, uedendo moltihuomini,quali dalla affettionedelle
curę ciuili, quali dalle domestiche & famigliari, & quando dauna
cofa,&quando daun'altrafuiati,credere,non effer altro la eloquenzache un
portare commune uolga PRIMO uolgare,ſenza alcun gusto S cognitione di philoſo
phia,perſeſteſſo naturalmenteafſeguibile;mihaparu= toconueneuole quelle
pocheragioni in contradittione di ciòandarteßendo,cheper labreuitàdi queltempo
che miuienedallagrauezza&pesodegli altrimiei stu=
diconceſſohopotutoalmeglio ch'ioſeppi &ualſi ac= compagnarinsieme.Oltreche
iodimostrero (che cheio micredo)non efferequeſta nostra linguapocofa cre=
Sciuta &nodrita, daciascunohaggimai Toscanaad
domandata,priuadiquelleformedi ragionare gentil=
mente&diquepregi,cheallagreca Romanafauel lafuronoconceduti. Ilchefacendo(come
iofpero ) uerro àſcieglierelaperfettaforma oueroidea del buono faggioſcrittor
Italiano.Ilcheanchora che eglifia cosa moltodifficile malageuole perla uarietà
tudinedelliſcrittori fi poeticome inproſa raglonanti; nondimenoperciocheſempre giudicai
eſſere lodeuolif= molti fimo lo eſſercitarsi nelle cose grandi& istimate
dubbiose,piu per farifperienza del mio affai debole ingegno mi
diediàciòfare,che perla fperanzache iom'haueßidiuolerequesta coſa compiutamente
trat= tare,òdifarprouadicoſa,doueiohabbiafentitogli al= trihauerneſenza lor prò
&giouzuolezza grande riz portatofatica.Laqualcosa(che che ella ſiſia)ſono
tenu= tiàfareper l'iſteſſa ragione tutti quelliche uogliono
hannofperanzadipotere alcuna cosaimportante et lodeuoleconfeguire.Doueſe iodi
moltecosene li ande rod'intornoraccogliendo,lequali ad alcunoparranno
troppodifficili,ouero impoßibili piu toſtoàpoter eße reinunfoloſcrittore
ritrouate & uedute, per modo cheiofia anzicagionechenò dirimouere glianimi
de cofifatto studio,liqualiindeboliti dalladiſperation loro nonvorrannoinquellecose
affaticarſi , doueſapranno Jenonpoterfareò ritrarne profitto alcuno,à questi
breuementerispondono,che nondebbonopurciòſgomen tarſiinquantoche noi
quellaforma ricerchiamo , alla qualechi pius'appreßa , uincitorſi rimane
&àtutti glialtrifuperiore.Oltre che s'alcunofia òper natural diffetto,ò per
debolezza d'ingegno,òper estrema dif= faltadicognitionefidelleſcritture
antiche, come etian= dio delle fresche &giouani,meno atto àpotereßeredi
questaperfetta ideacapace;eglinõpotědo eſſere de pri= mieri,cerchera almeno di
noneßernel numero defez zai.Chesi comeueggiamo tra greci Homero hauer il
primoluogo nePoeti ritenuto &tra liOratoriDemo Ithene,&tra
RomaniCicerone &Virg.non ep que= stoche infiniti altriſcrittori
appreſſo,quando nell'una quandonell'altralingua,nonſienoſtatid'nfinita lo= de,
pregiotenuti:quaifurono Pindaro,Sofocle, Archiloco, Thucidide,Mifia,Gorgia, Xenofonte,
Ifocrater et deRomaniOrat.Catullo,Tibullo,Proptio,Ouid.Ces fare,Liuio,saluſ.et
altri molti.Nep questo laprotaset diuina,etleggiadra,etin ogni partedi sefelice
lingua. diCiceronefudi tataforzaschepoteße molt'altri Ro
manirimoueredalloſcriuere,fi come neilBoccaccio ne il Petrarcatranoi
altrihaogninostraſperanzadi
uiuereperaiutodelleſcrittureestinta.Ilchemedesimamen
tehannofattononpurlediscipline epittori l'arti stesse;ma ſcultori
altresi.Perciòche lafamadi Phi= dia,d'Apelle,etdi Mironenonha perciò potuto
ſpauen tareà nostri di Michelagnolo , Titiano , Bellino inſieme condi
molt'altri, liquali nell'una difciplina furonoſcientiatißimi : nondimenoàpettoà
gliantichinonhannodalliſcrittori unamenoma parte diquelle
loderaccolte,chefuronà quelli ch'io dißi coff abondeuolinente donate.Donde
ueuienefimiglianteme= nell'altra techelafperanzadegli altri ſcrittoriche
uerranno, nondebberaffreddarsi&fpegnerſt nello eſſercitarfià
uiueredoppomortecon l'animadegl'inchiostri, lauitadellebuone penne:inquantoche
posto anchora chenoinonpotiamo auicinarſi allaperfettion maggior d'alcuna cosa
, cheche ellaſiſia ;nondimeno loacco cõ ſtarſele&farſele di
nonguariuicinoinferiore,ſempre fudiperfettione & di loda cagioneàchi
diciòfareuen nein'destro . Et forſeche io nel ricercarela perfetta formadel
Toscanoſcrittoreanderoquello effempiofin= gendo,alquale niunofumai ,per quanto
mi creda, appreſſato.Auegnache iononuo ricercando qualefia ſtatoànostritempiò
neiſecoli paſſatiinquestalingua primiero,mafolamenteunanorma&unaideaſempli=
cißima dello ſcrittore , laquale Cicerone perla boc= ca di Marc'Antonio piu
tosto nell'aninio fingeua, theinalcunoratore dellaſua lingua ritrouaßi . Che
percheſt come li pittorich'io dißidiſopra, uolendo a 4 alcu= 1 8 LIBRO
alcunauaga&leggiadrafigurapěnellare,èdi mestie rechenell'animo loro
ritengonounaſemplice& pura fimiglianza di quellache ſenſibilmentefanno
penſie= rediſegnare òdi ritrare ;medesimamente nell'animo dell'oratore
delPoetaſi ricercaunafalda& intie= raperfettionediquello,onde essihannodifcriuere
alcu nacosa,openione:lafimiglianza della qualecongli orec chi giudichiamo, come
con gliocchi quella poco da uanti dal pittoreformata .Questesono quelle
ſemplici fpiritualiforme,che nonfolamente ildottissimo;ma
etiandioeloquentissimo Platone ha per costume di ad= domandare idee,che altro
non importanoche eßempi normediquellecoſe,che nascononaturalmente,oar=
tificiosamentefifanno:lequalifempiternedel tutto dureuolifono,fi cometutte
l'altrecose nafcenti man= cheuoli &mortali ,&à mutationedi continouofog-.
giacentiſi poſſono addomandare. Di questa forma ad un quech'io dißi &fpecie
delo ſcrittore uolgare inten= doquellepochecosedire,che inquesti mici breui
ragio= namenti cheseguono,furonocon frettolofofubbio or= dite,
damenonhaguariinquesta maniera,cheft ue de,almeglioch'ioſeppi,teßute.Maiouedo
prestamen te alcunriprendermicheiohabbia cofipertempo que sta mia nouellaforma
diraggionarediriuata dalmez= zodellaphilofophia, coſanel ueropoco allanoſtra
età conueneuole,&difficileà quelliche nonhanno di coff fattadifciplinaalcuna
contezza,ouero alcun ammae Stramentoappreso.Alliqualiio brieuemente rispondo,
che PRIMO cheeiluero che sempremiſono sforzato d'andare la lingua
conlaphilofophia tramettendo quanto piu mi fupossibile:ondenon
poſſonegare,chetutto quel poco difpiritoè di lume,che inqueste cosedame
raccontate fiuedra,nonſiaſtatoda mepiu tosto acquiſtato nelleg
gerlegrauifententie degliantichi philoſophanti,che il Boccacciofolo,ò
ilPetrarca. Lequaline deono dare parole,chepernoiuengon fatte intutteleopere
dette,uerateftimonianza& quafi unaleale dirittura dellaverità.Etcofiil
conirario operandolenostre fa= tiche nißun gusto ò buonsentimento diuera
narratio= neportinoconjèco. Et qualeècolui chenonsappia,o
nonhabbiadimenopiuuolteuditodirelebelle & gra= uifementieeßerefpirito
neruodella eloquenza?da cui l'orationenaturalmente prendendo ilfuo nodrimen
tofi dimostrapienadiprecetti , ricca abbondeuole
dimo'tacognitione,&finalmente grauidadiquel di=
lettamento&gioucuzlezza,cheſonotenutedirenderci tuttelebuone&uaghe
ſcritture certo niuno. Perciò chelacopiadelleparolepiu ſcielte , &
l'abbondanza dellifententioſi ammaestramentiè dacofi fatta cogni= tionediriuata
. Ilchemi hafatto crederefenza dubbio non poter alcunoè perfettooratoreè gentil
poeta di uentareperalcunmodononhauendodaleicolto alcun diquefiori,diche loſuo
fertile & uerde campofem= presidimostra uermiglisfimo &fior to. Che
perche hauendonoid'intorno alle cofe& àgli effettidi natu=
ratuttodiàragionare,fpecialmenteconampio gra= ds не uestile,parmi di neceßitachehabbiamo dimestiereha
uerlungotempoincotaleſtudio logorato buona parte dell'horemigliori.
Laqualragione diede acredere al diuino ſaggio Platone,Pericleeſſere ſtato
àglialtri parlatori greci fuperiore non per altro,eccetto che pereſſere stato
eglidi Anaßagora discepolo.dalquale affermò egli haueredimolte belle ſaggiecose
intese, efferfatto neldirecopiofißimo, & quello che ima
portapiu,ageuolissimo nelmouere&placaregli ani midegli ascoltanti:ilche di
Demosthene altresi affer= mòpiu uolteCicerone,per eßere statoda Platone ama
maestrato.Et noi inſiemementepotremmo quello ſteſſo diredi Cicerone del
Boccaccio:l'uno hauendo non pure laphiloſophia apparata;ma moltißime coſe ſcrit
tedilei comefluede,&l'altro per eßere statodiDana te del
Petrarcaamicissimo,huominicomesifa inten= dentissimi
ſaputi.Neluerocomehabbiamoà penfar noiſenza coſifattamaestrapoterealcuno
dirittamente conoscere lefpeciedelle cosedalla natura produtte, quelle
diffinire,distinguere,refoluere,argomentare,giu dicare le uere
ragioni,comefieno dallefalse differenti, uedere le
coſeconſequěti,diuidereledubioſe,&difcerne relerepugnanti?Machediremo
dellanaturadellecose, lacognitione dicuiapportaquasi unainfinita copia di
ragionare della uitahumana?degliuffici àlibero huo appartenenti?delleuirtu?de i
costumi ?dellareligione? dell'altre cosi fatte cose,tutte dal fonte aniversa
lissimo deriuanti, che éeſſa philoſophia? Lequal coſe pur PRIMO
purſononeceßarieadeßerſapute,uolendo ampiamen te
&accomihodatamentefauellare:quantunqueciò non eßere neceßario habbino alcuni
creduto,liquali d'eße= re nelloſcriuere & ragionarprontißimiſi diedero ad
intendere . Ondenasce,che eglinon èda marauigliarsi
Jenoiueggiamopochissimiefferquelli anzichenò , li= qualihanno meriteuolmente
ilnome d'ottimo oratore di leggiadro Poeta:comechedifficilecoſaſiaquinci
l'arteconla natura accompagnarein maniera gentil= mente checome giustecorde in
un ſemplice, ſолие tuonocorrispondino,quindi la cognitione dallo studio della
natura andarritogliendo,ſi come &dalli oratori Poeti etiandiolebelle &pregiateformedi
ragiona reſciegliendo.La onde nonſenzacagionedißero molti mentre dell'arte
dellanatura cercauanola forza, mainonhauereleprimepartidel benfauellare donato
L'arte,nel'estrema lanatura. Laqual cosafece credere M.TriphoneGabriele(huomo
intiero&fcientiato, dallafuafanciulezzaauezzo nel leggeredi continouo
gliotttmiſcrittori,&àcui doniamo nel giudicarela bonta &ildifetto
delleſcrittureleprimeparti. ) Mar= c'Antonioeßerestato alſecolo de i
Romanihuomo giu ditiofissimo & aueduto perhauereglidetto(comeſap=
piamo)perla linguadi Marco Tullio hauer ueduto
moltioratorifacondi,maniunodiueroeloquente. Per ciocheeglinell'animo hauea
quellaſemplice & pura formadelloſcriuere &parlar abbondeuolmente,laqua
leeglipiutostouedea congli occhi dell'animo,checon : quelli LIBRO 12 quelli
delcorpo.Piacemi adunquechenoi del uolgare ſcrittore douendo
ragionareproponiamo di uederefot= to breue dottoparlamentoſopradi ciòhauuto non
haguaritraalcunirari&eccellenti ingegniin Pado= ua.liquali di queſta
&d'altre buonelingue fanno grandissimaprofessione,tuttequellecose,che
alloIcriue re compiutamentefinelleprofequantone uerfifanno
dimestiere.Ilchenonſera altro cheun ricercarela fem
plice&naturalideadiſcriuere in questanoua lingua, chesteabene.
Dicodunque,chegiahaueanogliAcademici infiam mati,l'anno dellafalutifera
incarnatione del figliuolo d'Iddio M DXLII. elettoperloroprencipe gouerno M.
Sperondellafamigliade Speroni, ilqualefi perlamoltacognitione che eglidelle
cose di philofo= phia, dellalinguaToscanaritiene comeetiandioper la
naturale&prontauirtu, cheegliha diconſigliare nellecosedubbiofe
&difficili,&finalmenteperloamo recheàuero meriteuolepadredifihonorata
& il= lustrefamigliafi conuenia,futanto èanchoraàcia=
Schedunodinoigioueuole, caro,quantoalcuno altro dei precedenti capififuße.Auegnadio
cheeglinel rez gimentodifidolce etgenerosa compagniafumoltofag= gio&
aueduto :follecito &pronto nellefue priua= te&generalbiſogne, caldo
feruente nelfare che neſſunodellipreſcritti diſenzaqualche bella leggia dra
lettionetrappaßaße ,& finalmente diligentißimo amministratoredi tutte
quelle cosecheperlo commun bene 13 gioueuolezza nostra cifaceuanodi mestiere.
Auennedico,chenel tempo,cheegli noftro capo principefucreato,chefu l'anno
predetto al comincia= mentodi Nouembre,fi ritrouauano di leggiadri giudiciofihuominiin
Padoua,tra qualiu'erano, se bene tomi ricordo,ilMagnifico M.Lorenzo di Prioli
elet= toquell'annoallaperfetturadi quella città,lo eccellen=
teM.MarianoSoccino, M.GiouanBattistadiMon teM.LazzarodaBaßanochiamatoſopra
nomeilPa= AreilReuerendo Monsignor diMaiorica, M. Cola
Bruno,ilMagnificoM.GiouanCornaro,M.Benedet= toVarchi,M.DanieldeiPrioli,
M.MatteoMacigno, il Conte Fortunatoda Martinengo, & molt'altri in=
fieme.Traqualidimolte bellißimecoſe phia di philoſo= delle lingueſi
ragiono:& fpecialmente della grande&iacognitioneche alfelice dicitore
ficon uiene:Nelqualragionamentofurono ( per quanto cid= ſcunopotea comprendere
)conosciutidi molti dotti generofifpiriti,liqualiper non raccontar ad uno , ad
uno,mi tacerò. Fornita lafolenne&felice incorona tione,&datofilicenzaà
ciaſcheduno dipartirsi, que ſti molt'altri inſiemech'iodißi àragionarfi diede=
rochid'unacosa chi d'un'altra,ſecondochepiu ha=
ucanoindestro,tuttauiadelleuedute uditecose non fochebuccinando.Etfuronoquesti
cotal ragionamenti fi uaghi ;chetuttoil rimanente deldi infino àfera ci
učnetrapaßato.Douedibellißimecoſe &marauigliose furonodette
ascoltate:dimaniera chene lunghezza di tempo,neingombramentodicure,
neaffalimento di penfierepertorbido &maninconioſocheeglifia, han=
nopotutoperfinà queſt'hora cancellare la dolce & fresca
rimembranzanell'animomiodicofifattoplace= re.Perciòche molte
coſefurondettedell'altezza pre giodella uolgareloquenza,molted'intornoalle
gentili compofitionidel Petrarca delBoccaccio,&infinite altre appreſſo
circagli ordini nostri, &delmodo che s'hauea àtenereperfar ſentiredi
bellissimi componi= mentiſottoil reggimento di M.Sperone.Mail giorno
SeguenteritrouadosiM.MattheoMacigniinſieme co'l ConteFortunato, M.Paolo Manutio
, &M. Vi cenzoGirello incaſaM.Sperone,conmolt'altri genti= l'huomini,
traquali ſpecialmente u'erail gentilissimo M.MichielBarocci,
M.LucaGirolamoContarini, dovedimoltecoſeſipreſero addire,affinedi dar occa=
fionediragionarepiuchetamente&conmaggior or= dine d'intorno à quelle
cose,che per la breuitadel giorno precedente , & per il tumulto delle
briga= te nons'erapotutofare. Ilpercheeßendo tolto M. SperondalConte Fortunato
daM.Paolo in mez= zod'entrambi, fidiederoàcaminarelungounaaperta
aſſaifpatiofafala . Doue eßendofi quattro òfeiuol= tecaminato,ilConteamicheuolmente
riuoltoin contra M.Sperone, &con tranquilloſembiante guatandolo
preſeàdire,Dehperchenon facciamo noi Signor M. Speronenella
guisacheciinſegnanogli antichi Philo=
Sophantischeperche,eßendocommune&generaloppe= nione IS nioneloro,che,l'animenostre diventano
perlo ſedere Sapute,inquantochelaquietedelcorpo rende l'animo
piutranquillo&temperato àmeparrebbecoſagioue= uolemolto,quandoàuoi
fußeingrado,chenoi lascian= dol'eſercitiodelcorpo,trouasfimolauia d'affaticar
le lingue, eſſercitare leforzedeglianiminostri: Ilche lafciamoſtareche egli ci
fied'utile grandißimo cagio= ne,chepurepersesteßoſuole eßer caro, &
amabile, questo anchora dipiubeneci rechera,che noi procaccia
remoloſodisfacimento diquest'altrigentil'huomini,li=
quali(perquantoiom'auiſo)perudire piutosto alcun uago&dilicato
ragionamento,cheperaltrofare,ſono inquestoluogouenuti.Facciaſi allabuon hotta
riffoſe M.Sperone,come uoidite S.Conte , ch'ioperme farò
prontißimoinubbidirui,maggiormenteincofa,laqua= Lenonci può
eßereſenonutile&gioueuolisfima.Ilche eſſendo da ciascuno degli altri
affermato &hauen= doefamigliarirecatodaſedere,immantinentefi raſſet=
tarono-Douepocofpatio taciutoſi alquanto, il Conte a cui li dotti
rugionamenti,&leuaghe questioni fu= ronoſempre àcuore,preſo per la mano
dimeſttca= menteM.Paolofiglidiſſe:Etcome ui ſono piaciutele
nostrefeſted'hieriM.Paolo?ditecidigratia chenti qualiparuteuifono. AcuiM.Paoloconlietafronte
ri fpondendo diße.Taimiſonoparute S.Conte,quali Fion altramenteparere
midoueano,eſſendocofi belle& cofihorreuoli,qualiioneleuidi, nelueronon
ſenza ragioneciòfufatto, auegnadioche douendosihonorare : reM.Speron,ilquale cotanto la nostra Academia
ha conlefuebelle pregiateuirtuhonoratissima rendu= ta,fu
bendegnochedaciascunodiuoicofi prontamente amoreuolmente(comefacefte)fuße
eglihonorato al= trefi.Ma dellafua leggiadra, doke,& inogni par
tedifefeliceeloquenza,certoche poteno io altro fare
cheinfinitamentemarauigliarmi ? oueromilleuoltetra mesteſſo andar benedicendo
la natura,laquale formò quellafacratissima&felice lingua diſi leggiadre
gratiofetempre?nequeſtofeciio percheeglimifuße co Janouaadudire,mapiutosto
ladolcezza&foauitàde lasuauaga dilettcuole orationefu dellamia maraui
gliacagione.Ond'iodubito,chechi m'haueſſe potuto in quel põto uedere,haurebbedi
metemuto,checome quel li cheil capodiMedusa rimirandodurissimepietre di
uentarono,nonhaueßiàdouerperſempreun infenfibile
faßorimanere.Etquantunquelapreſenzaſuami douef= Sehorafaremeno arditodi
trappaſſareperlocapodel= lefuelode io puredaldefideriodelloamore, ch'iogli
porto, dalriſpetto ch'iohoſemprehauuto alla ueri tà,stimolato,non poſſofaredi
nondire,mail'apinonha uere il loro melepiu dolcemente nella bocca d'altrui
piviaraccolto &ftillatoche nellasua.Ma uenendoall'ordi= Inanu
ne&gouerno dellanoſtra commune Academia, dico somechequandouogliamo
haueralcunriguardoallaqualità finsdegiudiceche cisono &alla bontàloro
inſieme co'l que frutto & gioueuolezza,chene éper douer nafcere di adedi in
diperlocontinouo;nel uerochenoinon potiamo in ofmot ngheig parlaalman deni m
Senon So hatte una insegre
ſenonprometterletuttaquellagloria &que pregi,di che
sonoandatenonpurlemoderne;maetiandio lean tiche lungamentefajciate
ornate.postoche ſiauero quello che generalmente uien detto,chelo fuccedimento
delle cosedallagrandezzade principiloro ficonoſca. Dehuoglia
Iddio,aquesteparoleintraponendosiilBa rocci,diffe,che come ella è stataper lo
adietro,poſſa eſſe reper innanzi,auegnadiocheſelealtre cose, comun= que
elleſiſieno,ſemprehanno hauutililoroprincipi de 1 boli&infermi, daquellihannoapoco
apoco ac= cresciuta la loro auttorita,&questacoſi alto& caft
generosoprincipiohariportato,comeſiuedeperl'aut torita,&d'Orsini,
diCorneli,&diGonzaghi, diSperoni,non habbiatutto quel sforzo dimostrato
cheualſe, puote nelſuoprincipio.Ilchecomechemol teragionimipersuada
aciòdouercredere,&temere, purunafola&sempliceſpecialmentemi fiparadauan
ti,lequale èche eſſendo interra di studio,douetuttodi fi
leggonolebelle&grauifententiedegliantichiphi loſophanti, oltre
aciòlatheologia,leleggi,la medi cina, leletteregreche,&latine,&con
riputatione piuchegrade,&auttorita nõ mezzana,pareche affai
dellajuaforzaučgaſcemado: inthe no farebbedoueel lafuſſe in
altracitta,lofplendore di o nonuerrebbep dendolumemaggiore.Questa èunadelle
ragionirifpo JeM.Sperone,laqualeha dettoil Barocci,cheio altre uoltemi
ricordahauerusatalaentro mentre piu fiate ſiragionò degliordini
&maniere,chefideonotenere nelleggere.Perciò cheio
era,&coficifaroſempre,di questa opinione che niuna lettioneſi legeſſe,che
uolgar nonfuffe:ilche a credere,Graffermare miperfuafe,che facendoflaltramente
noierauamodifouerchioinganna ti,ſe penjauamo con quellaſteſſa auttorita
&maggio= ranza leggerele lettioniGreche, & Latine, come fi
fanellostudio generaledaldottissimo M.Lazaro no= stro, per questo mi diedi a
rimprouerarglile quella uarieta,&dijordine,& quaficome una
confusadifcor diadi lettioniche la entrofi fanno,perche ſempre fui
diquestaopinionecheſi haueſſeroacontinouarele to= ſcane,noſtre &di noi
proprie,piuche l'altre,laqualco facoſitosto cheioharrò l'incarico diqueſtopeſoſoſte
nuto,cheio intendofarecheplo piu òsemprefiofferui. Auegnadioche eſſendo a
noitrapeiata , & peruenuta L'occaſione di adunare questa nobile &
generoja compagnia d'huomini non peraltrofine, cheperac= crefcere alcunlume
&uaghezza & dignita a quez Stalingua,chenoi Toscana addomandiamo,
nonper farneunapopolarescafrataglia òſinagogazuorrei che nonfusſimo d'altra
opinione chedi far leggere altro che il Petrarca, il Boccaccio,&douendosi
altrame= te operare;uorreichequestasomache tohotoltoafoste nereniunapersonalami
haueſſedata:cheiopur trop= po ne le restereiobligato.Rijea queste parole il
Maci gni,&diffe,nequestouigiouera p alcun modo M.Spe ron afarecheuoi
nonſiatenostro prencipe,pofcia che con tuttaquellaprontezza &forza,che
lanatura ui diede diede, l'arte u'inſegnò,&conlaqual uoicofifacil=
mentedegli animi nostriu'infignorite , non poteste tanto
operarconnoi&perjuadercichetuttinoia pie nauocenon ui chiamassimoper noftro
principe piu uolte, nel uero mai non mi riccorda d'haueruiudi= to ragionare ò
nella Republi. uostra ò nell'isteßaAca demia,che uoi
nonhabbiatepotutoprometteruituttele nostreuoglie, impetrarequanto a uolera
ingrado eccettocheallhora,doue neßuna poteste perfuadere ad efferuicontra,per
maligno, òperamicoò per nimico cheegliuipoteſſe eſſere tanto
èl'amorecheciascunoui porta,dimaniera cheſipotea direuoi hauer allhora
perfuajoſenzaperfuafione.Detto chehebbe ilMacigni M.Speroneprestamente
riſpoſe,questocheuoi ditefu amoreuolezza &bontadell'animo
uostro,&nonpo= caforzadiperfuafioneM.Matheo,ilqualefête auezzo
conlauostranatural cortesia farparer gli huomini . piuche mezzanamenterustichi
&fozzi,doue forſe glialtriſeguendoilgiudicio uoftro, nell'iſteſſo difetto
caderonoaltresi.Allhota M.Paoloilquale buonapez= + Zas'era taciuto,riuolto al
Conte figli diffe,maleuafi gnoriſe 'Academiauostra,dellaquale primieramente
cominciai afauellare,ficonuerte in motteggiare, mari
tornandoaquellocheioincominciai addıre,uagliaà raccontarefignor Conte,ſeio di
tropponon uigrauo, alcuna cofa cercagli ordini leggidiquesta noftra picciola
Republica:fpecialmente ilmodochefitiene di leggerelaentro, qualisonoqueste
lettioni,cheſene traggono tuttodi,cheiopermeneſonſempre statode= fideroso
d'hauernecerta contezza. Di nientesipoz tete grauareriſpoſe il Conte,ma il
modochesi tiene M.Paolo èquesto.Primieramente uiene creato il prin cipe,come
uoi uedestehieri,l'ufficio delquale non èal= tro che ilfare che leleggi nostre
ſieno oßeruate con quella riuerenza & tema,che lefi conuiene, oltre a ciò
eglihadaprouedere,cheſieno lettedi belle & ua= ghelettioni toscane E
ilueroche come M.Sperone ci ricordoſono stati di quelli,chehanno tralasciando
que ſtalingua,lettoquando Homero, Theocrito,quado Vergilio
&Horatio,&quandol'unpoeta&quando l'altro.Et mi ricordad'hauer
uditodiquelli,checihan nofattofentiremoltefiatehora una lettione ditheolo=
gia,horadi philosophia,er quado diquest'arte libera
le&quandodiquella.Ilchefefufſſelorobene auenuto
òno,nonintendoperhorafarnealcun giudicio.Doma dateneuoiM.Speronequello
cheeglidi cotalfatto ne ſente.Iofuiſemprediqueſtaopinione,riſpoſe M.Spe=
roneimmantiněte,chele coseditheologiafi lasciaßero alleſcuoledifratifignor
Conte, me quelleche con la lingua tojčananonhanno alcuna conformezza òfimi=
glianza, cofi lo studiodelle leggi,ilqualereputodal noſtro communfinelontanissimo.Madellaphilofophia
ui dicochenonpureio istimo checon lo intendimento dellalinguafi confaccia,ma
tanto efimile &conforme, tantogioueuole, neceffariacheio credo non potere
alcuno ottimo oratore ò poetapoterdiuentareperalcuna manieraſeeglialcunprecetto
dileinon ritiene:tan to èdame lontanoche iohabbiadapenſarealtramen= te: uolete
che ioue neadduca unaragione,laquale ſemprehotenutoperuerissima?Eglinon èdubbio
al cuno,cheappreſſo egreci&latinisemprefulaloquen zaconlaphiloſophiadi
maniera congionta,che auole rel'una dall'altrajeparare,diceuano tanto eßere per
uenturasquanto uolerdiuidereloſpiritodal corpo, ilfoledalmondo,ò s'altra cosasi
ritroua, laquale da un'altrafeperata poßafarepiudi ſouerchio dijordine
fconueneuole.Percio che laphilofophiache potiamo nel uero credere eßer
altro,che neruo fpirito,nodrimě to,fermezza,&fostenimento della
eloquenza?checosa giouar cipotrebbeunparlare artificiojo &fplendido Jenza
lumed'alcuno buon precetto?Cheprò cipuoren dere unafelice
&prontaoratione,nulla insegnandoci, niuna opera di
uirtuproponendoci?Inchehauremo noigiusta ragione d'ammirareladolcezza d'unafa=
gratissimalingua,pienad'ambrofia celeste, ricca di be ne
accomadateparole,ſejottola bucciadellefempliciuo ci,noncomprenderaalcungusto
dicognitione?Che hi= Storie,che eßempi,che argomentiche narrationi,cheri
trouamentipotrannoeffer quelli cheaguiſa di tumide uesfiche
nientehauranfecodiferma&jodacognitione naſtofo?certo niunocredo eſſer di
noi,ilquale nonſap= pla&tengaperfermo,altronon eßereilparlare,che istrumento
dell'anima nostra,ilqualeeßa usa. adope rafecondocheegliualeariportarne quast
come per 3 Juo a b fuo natural interprete aldi fuori testimonianza di quelle
coseche in eßafi contengono.Ilche ſempremidie deafarcredereilparlarepersefolo
niente altro poter effere,che argomento di nostra imperfectione, auegna=
diochel'anima eſſendo(cometocredo)coà diuina ,
fempiterna,conuieneinchinarſi,&piegarsia richiede= requafimendicheuolmente l'aiutodella
fauella, laquale operatione del tutto corporale mancheuole perla
corrottionedello istrumento.La ondeche noiueggiama Iddiofantissimo,
&glialtri intelletti purissimidelcie 10,l'unl'altro
guatandosiintenderſi,ſenza fauela uso dicorporal istrumento.Perlaqualcoſaje
coſi potef fonoglihuomini rasſimigliarsiconDio,in questa,co= meinmoltealtre
perfettioni poſſonosnel uerochegli huominimainõfi affaticarebbonodi
parlare,anzi l'un L'altroguardandoſi,ſcoprirebbonoleloro impressioni,
cheche,ellefifuffero, dell'animo,ſempre mutoli,ctſem= pretaciti stado .
Mapcheciò nonpotiamofarep alcun modosperquestolanaturapiatosissimadifpenfatricede
ſuoidoni ſopra noi,ci diedelalingua,et lafauella,laqua lepartedinostra
uolonta,&partenaturalcosafuffe,p
1ocuimezzonoiagiatamente,&facilmentepotessimo madarfuori
leuociintestimonianza denostrihumani penfieri.Crebbedipoiildefideriodegli
huomini& il lorostudiodi diin di,diritrouarquellepiubelleetpiu
uaghecheloropossibilefuffe:acui ftdiede con lanostra industriaforma, regola,
maniera diſaperleusare inguiſa,che dilettaſſono,& giouaſſono, ne chea caſo
fuffero PRIMÖ . fuſſerodetteciparefſſe. Diqui tanticomponimentinac
querodiregole,diprecetti, &normedelfauellare,in= fieme
conl'usodellarhetorica, ) tantemanieredima= nifestareliconcettinostri:qualifono
le orationi,lelette re,l'historie,lefauole,e motti,le comedie,le tragedie,
Pegloghe,l'hinni,&altreſifattecose,& questo non peraltro
fine,eccettochelefuturegentiinloro quafi in Lucentisfimi fpecchi
rimirando,poteffero apprenderedi moltiprecettiper la lor
uitaopportuni.Vedetehoggt= maiadunque,comeilparlareperfefolo nientegioua,
niuna,perfettione ci arreca, niſſunbene.Vedetecome eglicifu datop riportarne
alle orecchie d'altrui, quel= lo cheagliocchi nostri ecotanto oscuro
&difficilea fa perſi,il cuoredico,etil pensiero.Se cotanto di impfettio
neadunqueciapportalanecessitadiparlare,che è quel lo chenon ueggiafimilmente ,
tanto la lingua ualere, quantoibelli puriconcettide l'animo lafanno eſſer tale?
certoniuno.Oltre chetanto potiam dire il parla= re prender diperfettione dal
penſiero,quanto ilpenſic ro diventaperlo meſcolamento delleuoci imperfetto.
Anzıuidicomoltopiu chele parolede gli huomini 1 dette a caſo
&fenzaalcunjèntimento,ſonopiggiori af faichequelledegli afini,
decani,òdebuoi.Auegna qui dubi diochequellede glianimalibruttiſifanno,anchora
che t ſenzaarticolatione alcuna ſiſiano,affine di manifesta Fiove realcuna loro
allegrezza òdoloreòd'altra passionedone he ſenſibileche essifentano,che quelle
che materiali sonotristes femplici
deglihuominialtrafignificationefecononpockicab portano,cheargomento della
stoltezza, &melenſagi= nediquetali,che ne leformano. Eccodunque come la
lingua&ilparlaredatocidalla naturatantohadiper fettione,tanta elodeuole.
&uago,quanto egli riporta alcunjenjato concettodell'animo noſtro con eſſolui.La
ondeJenediriua,chequantopiufarannoeconcetti noz stri alti
&generofi;altrotantone diuerra il parlare alto, generojo.Etperchela
philofophiaquaſiuniuer Salisfimo abbondeuolisfimofonte,moltiriui&infi= niti
canali,è ne glianimi nostri degli alti&genero ficoncettidifpenfatrice,non
mi potete negare,che ella nonrendailparlarnostropiumagnifico, plumatu
ro,&piuperfetto,che ciascun'altra difciplinachefiri troui .Ilche
affermandofa dimestiereaddire,fola laphi lojophia effer neceßariaperlo acquiſto
della perfetta intieraforma diragionare. Ilchenonpuredellamo= raleintendo,ilche
èdase steßo manifestissimo, cer= to, madellafpeculatiua ò contemplatiua ,che
noi uo= gliamdire,altresi.Et questo dicopiualsecolo nostro, cheaquellodeRomani
conuenirfi&starbene:auegna diochenoi nonhabbiamo hora quelleſcientiate
rep.do uetuttodipossiamo eſercitare laforza dellalingua dell'ingegnonostronello
accufare & difendere.Ilchese purfifaalcunauolta,comenelueroueggiamo nellaRe
publica Venetiana, &nella nostra;non si faperò in quellamaniera chegli
antichiuſauano difare.La onde nefeguechelamaggiorpartediquellichenella uolga re
eloquenzasi affaticano,ciofannononperfarcela udirne gruisfimi
Senati,onelleRepubliche, mapiuto stoperlasciareneglianni chelor uengonodi
dietro, unalongamemoriadella uitaloro. Etquestoſono tenu
ticonpiujèntentiofe&belleparoleaffare,quantopiu hannoda
stareapiufeuerogiudiciolilorocomponimé ti,chenonfannoquelliche ne
Senatififèntono.Concio= fiacheogniparlare,comunqueuago &dolce che egli
fia,puo bastevolmentedilettare all'orecchie dellepapo= lareſche
persone,&ancho a quelleche nobilifono & intendenti,manongia ilputra
farea quelliche hanno tempo&ifpatiodigiudicarlo nellescritture.Perciò
chepiufeuero giudice aſſai è l'occhio , &il pensiero, chel'orecchiajola.inquantochepocadolcezzapunba
Stareper recar nodrimentoall'orecchia,ladoueche l'a nimo
infinitanericerca.Haueteuoimai ueduto alcun buffone,opublicodicitore che
predicando perlepiaz= zequa&laſi tiranon diròjolo dietrogli huomini
groffoni &materiali mamolteuoltedepiu grandiet piuſtimati,nonmenodiquello
chefaceua Orpheolebe Stiefeluatiche &glialberi,ne questocon altromezzo con
checon laforzad'unadolce&pronta fauella lauaghezzadefuoigesti,nulladimenose
quellecole,che glidice,fuffero perfe in iſcrittura confiderate, rende= rebbono
all'animo dichi lor leggeſſe, fastidio noia rincreſcieuolissima ?
Vedeteadunquequantofi ricerca 'farelefcritturein bonta piu perfette,diquello
che prouedutamentefiparla,quanto l'animo èpiude l'o=
recchiagenerofo.Ilchemihafattopenfare Cicerone,et bos innanzi 1 ja innanziàluiDemosthene,contutto che
eccellentisfimi dwiniparlatoriſienostati,nohauer maidettofibet le, sigraui
&fifentëtiofeparolene lor Senatipar lado,quatoſonoquelleche
allefcritturefiueggono,qua fi allaloro eternitaricomandate,
&conſegnate.Etpdi redime,ilquale anchorach'ioſappiaquanto debole
freddoparlatoremiſia, oltre a ciònientecõuenirmi fi il nomed'oratore: purep
ilcommune&generalbe nedella miapatriamifuforza piud'unauolta publica
menteragionare.Quanteuoltecredetech'iohabbiadet todellecoseperquesto steſſoriſpetto,ch'ionon
direinel lemiefcritturescertoinfinite.Etquelloche iofento di me,credo
chefimigliantementeſi poſſa diredi Demo= sthene,d'Eschine,di Thucidide, di CICERONE
(vedasi), di Ceftre, di SALUSTIO (vedasi), di LIVIO (vedasi), di LUCIO CRASSO
(vedasi), e di MARC’ANTONIO (vedasi), aquelfelice & beato fecolo de Romani.Ha
ueaM.Speroneàquestosifattoragionamento postofi ne;quandoilGirello,che
attentissimamentehauea ogni parolaraccolta,ruppelofuo tacere inquesto modo, |
diffe.Ionondubitopunto,cheſequestouostroragiona= mento , andaſſe adiſquitino M.
Sperone,fi come andò quell'alpoco dauantidalMacigni ricordatos che egli non
perdeſſe per uoi ſpecialmente quella parteladoueuoidiceste, cheleparole
dauoidettenel uostro conſeglio ,fono da uoi detteinmanierache di porle in
iſcrittura non ui bastaſſe l'animo; per cioche lasciamo stare che al nostro
giudiciononfo= disfaccino ,come che uoimigliorifacciatelorofen= tire d tirenelle nostre penſatissime
ſcritture,ſpecialmente ne dialogiuostri;à me nondimenosempre misono
parutetali,che nondeueanofolamente temere d'anda re algiudiciode l'animo,ma
neancodiqualfiuoglia piufeueroCatone,òcrudo Nerone.Percioche io miri=
cordocheparlandodellareligione, miempiste l'animo d'unospauéto, temadell'irad'Iddio,
piuchemezza na.et lodando l'humilta mifaceste,defiderarepiu uolte dimettermi
intornounohabitofratefco, ilche tutto'l modo, eccettocheuol,nonmihaurebbe
pjuaso.Etaltre uolte mirimembra,uoicon ilneruo forzadellalin=
guauostra,hauermifattoturbare&tranquillare,muo uere&quetarel'animo mio
non altramente,comefeil frenodegli animinostridepēdeſſedallalinguauostra.
Malasciandoanchoraquesto indifparte,nelueroiomi fentohoggiperquestanostra
nuouaperfuafione,posto amalpartito.perciochedicendouoila eloquenza do= uereffer
conlaphilofophiatrameſſa &accompagnata mipare diuedere
mehauertuttelemiefatiche ز studi indarnofpesi,Dauendo
ioſempredefideratodimetterla nelleleggiciuili, nonconlaphilofophia mescolarla.
il chequantomirincreſcad'hauer fate Dio'l sà. Rife M.Sperone,
poidiffe,DuecofeproponeteM.Vicen zo:l'unadellequalinonmerita altrarisposta
cheui fi dica,eccetto cheuiingannatedifouerchiozet chel'amor
uihatoltogranpartediqueldrittogiudicio,chenell'al treeojeaffaigrande
dimostrate.Ma cheuoi,quantoal L'altra ragioneuostra,nonfiatetenutoa temereche
te vostrefatichenonfienoperdute,anzi debbiate fperare
d'hauerelettounaottimaparte;io uidimostro:Auenga chelostudiodelle legginon
èaltrochepartedellaphilo Sophiadanoimoraleaddomandata, perciò accompa
gnandouoilelinguecon le leggi,niente altro faceste chequelloch'iodisfi.Ma
iononhoappreſſo dime per dubbio,cheſelapartecontemplatiuanele accompagna
ste,chela eloquenzauostra non miglioraffe,in grauita
forzamoltopiu.Coſianchoraquando iodico.chela eloquenza non ſi dee feparare dalla
naturadellecose,in= tendocofi,chealcunononpuo eſſereneoratorenepoeta di
intieraperfettioneſanzaphilofophia,&incotalgui
ſaſonounitisfime&accompagnate:manon mifentire
tegiadirecheperfettissimophilofophononpoſſa eſſe=
reſenzaeloquenza:anziuidico,cheſe l'uno &l'altro diquesti dui fi
ritrouano,che egliècoſa tantopiu diui na, &marauigliosa, quanto cheeglidirado
fuole auenire.comecheperlopiudelleuolteuedrete migliorphi lofophifanza
eloquenza,che con eloquenza.Et perche uoiiluiintendiate;uoglioraccontarui
alcune mie breui pocheragioni,cheiotengoper costumedi formare d'intorno
acofifatta conchiuſione, & primieramente unauenehà,cheforse èlapiuuera
&piufodadi tut= te l'altre,laqualeſempre mi persuase ilphilofopho effe
reamatoredella ſapienza, ſicomepareche anticamen= tefuſſeda Pitagoraperproprio
nome addomandato: madigratia confideratequellocheimportaquesto no=
me,amatorediſapienza:certoeglialtro non puo significare ficareche amatordella
uerita,maditemi,laueritadoue consiste,nelfauellareforſe,ò nelle uoci?
certoseciò di= rete;niuna cosapotra eſſere piu iſconciamentedetta per uoi:in
quantocheleparole nonfannoefferelecofe ue= re
&falfeperalcunmodo,perciocheſe ciòaueniffe.na ſcerebbechetutta uolta che
noi alcuna coſa raffermassi mosiluero òfalſodicesfimo,&quello steßo
negando. ondedicendo che Iddio èmortale;neſeguirebbe cafief=
fereineffetto,ficomedicendo la ingratitudinenon effe re uitio;farebbeiluero ,
&pelcontrario dicendo Id= dio noneßeremortale,&laingratitudine
eßereuitio, ilfalſopronunciarei,ilche éfalfissimo. Dunquese pur cofi è
comeuedetesgia aſſaimanifesta coſa è chela fa= pienzaricerca
lacognitionedellecose,&nonl'usodel leparole:&fi comedianzifudetto,tanto
eſſereleuoci per lacognitioneneceſſarie,quanto la nostra humanita
nonconſenteapoter manifestarci l'un a l'altro,li pen=
fiernostriſanzaquestoistrumentaccio corporale della uoce,ilqualeilpiudelle
uolteſcordato &distemperato malecorrifpondealsuonodella
uerita,anziinfiniteuol teconfalfisfime&ingiustissime corde ci rendenell'a=
: nimo unquaſidiſordinato, &fallaceconcento , Onde quante uolte
babbiamonoileparoledalcuoredifferen ti ?quanteilpenfiero &leuociſono
contrari ?quan= teuoltetacela linguae'lcuorfi lagna?quanteſotto lu fingbeuoli
accarezzamentid'alcunoſcelerato, mali gnohuomosinascõde l' acerbouelenodelmortalodios
quante pel contrarioſottoturbatafronte gongolerà l'animo del falso simulatore ?
certoſeinfiniti testimo= ni ci măcaſſeroa nostri dizmi darebbel'animodicõdur
uiaglieffempidell'historie degliantichi.Ma quat èdiuoi
chenonsappiaCefare,poiche iltraditor d'E= gittoglifece dono dell'honorata testa
, pianse per gli occhi,celando nondimeno lamanifestaſua allegrezza. cofi
Annibale,quando a l'Imperio afflitto,uidde farfi lafortuna nemica , contraria ,
risefra lemolte la= grimedefuoifoldati,nonperaltro che per nasconder il
cordoglio, & il doloreche, eglifentiua nell'animo.
Questochepuoaltroſignificare,eccetto l'animo non hauereneceffario
abbracciamento con la uoce ? & per questocagionarſi l'amatordellauerita
poco riguarda reallabuccia delleparole,ladoue che alla midolla de buoni
&uericõcetti ètenutodiſempremai teneroccu patoilpiſiero.La onde,fi come
uidisſt,ſefuffepossibile alphilofopho ſenzaaprirbocca eſſereinteso ; sempre
egli mutolo starebbe,sdegnadofid'ufarpiuleuoci gre chechelatine,òtoscane.Ma
cheleparoleportino mol= teuoltepiu,d'offesa allaueritache digiouaméto;ditemi
quantefauolehannogli antichipoeti cantate ? quante fintioniritrouiamo nefogli
intieri libri difcritte ? quantemenzognetengonol'animedele genti uolgari
miferamenteingombrate? quantebugieſi innestano tut
todiparteperſemplicita,&parteper malitiadi noi nella nostratroppocredula
estimatiua ? &comeabba gliatidallalucedelſole cifa eßeremenodifpostia di=
fcernereleuere opinioni.Certoche piupossibilefareb beil 31 beilpoter annouerarquantefrondifpoglial'autunno,
PRIMO. &quantearenepoßedono,e marini lidi,òquante stelle paſcono
ilucidijereni delcielo,chele falſe opinioni ,
&menzognecheognidigermoglianonelle nostrefem plicimenti,&questo nonper
altra eccetto cheper le uoci,nonmenodellafalfita,chedel uero malignissime,
peruerſe relatrici. Etfeuolete fottilmente uedere quantobabbinodiforzale
menzogne;guardatealledi verse&cosidfferentiforti di leggi&religioni
delle quali(eccettuando la nostra uerisſima ſantissima) tutte l'altreuedretehauerhauutoforzadi
congregaz reinfinitibuomini a guiſadipecore ò montonifotto il gouernod'un
pastore nelleloro adorationi,&far fa= crifici nonpur delle bestie quando al
ſole,quando alla luna,&quandoal'unpianeta, quandoa l'altro;ma leuiteproprie
offerire miſeramenteinſacrificio loro, arderele steffecarni,macerarle,sbranate,
bruscia= tele loroceneri in riverentia de loroDij ,gittarle al
uento.Maquestesifatteingiuriedella ueritaſarebbono State anchora
comporteuoli,je lefalſe menzogne, non haueffero hauuto ardire di mescolarſipiu
oltreche ne glihuomini materiali&grossi,aquali fucoſa facile ageuole
ilpoterdar adintendere lebugiede primi inuentori delle loro religioni,
auegnachefi come bene dißeunphilofopho Arabo,lafede&semplicitadeluol
gohadatoalleleggi&religionifondemento,perleg giintendendononle uostre
ImperialiM.Vicenzo;ma leperfuafionireligiose,&constitutionidiquelle per lo
cui traſgreſſo ueniano ingiustamenteglimaluagi
Scheranihuominidialcunlorofceleratisſimo misfatto puniti comeſonotra noi
glihereticigiustamentecasti= gati.Maquellochedipeggiosenetraße,fu,che lebu=
gie,per le uoci portate &fignificatehebberoforza di contaminare
l'Egitto,laGrecia, l'Italiagranpar= te, &mettereinpianto
tuttelenationidelmondo, fpecialmenteglihuomini di piuingegno&Japienza. Ilche
comeaueniſſeui dimostro.Furono dagli Arabi incominciando infinitiphiloſophi,
liquali ingannatidal lefalſe dottrine loro insegnate,&udite,hannodettoil
cielomuouerfi contingentemente,l'anima nostra eſſere unafola
&fempliceintuttal'humanafpeciequinci quindi ingombrantelaperogniverſo:&altri
ciascun hauereunapropria animaprodutta,nondimenoperge neratione nellaguiſa
chefifanno e torchil'un l'altro: altri concedettero iluacuonellanatura
comeneceßario etdeltuttogioueuole istrumēto diquella. TraGrecial
cunidifferoilmondoeſſere generato a caſoper lami= Schiadecorpiindiufibili,altri
eſſerepiu mondi raffer= mauano, infinitialtresi altri,unjolohannodettori
trouarfi, mafarsi&rifarsida Iddiopiuuolte,nel laguisachefannolifanciullii
tumori diterra,giocan do: l'animanostradidiuerfeforme,&fpecieagui=
SadiProteohannofabricata,perciochehorahannodet
toeſſeremortale,horafempiterna,hora corpo,horafri
rito,horaſangue,horatemperameto,hora stellare effen za,hora parte d'Iddio,hora
una,horapartitamentedi umja. 33 uiſa.Deprincipi diNatura alcunidiedero iluacuo,
alcuni departi fimiglianti & difimiglianti,alcuni il
Chaosalcuniglielementicon ladifcordia & l'amore, alcuni il caldo, ilfreddo
,ilſecco, &l'humido alcuni ilnero &ilbianco ,&quandol'unacosa,
quando l'altra ,nonmenoàdannodeglihuominifacilia cre=
dere,cheabiafmodellelorfalſe menzogne hebberodi raffermare ardimento.Che
uidiròde glierrori de gli aftrologi,decosmografi,degliaritmetici, de mu
ficidegeometri,de stereometri , de rhetorici,degra matici ?quantemenzogne,
chimeredecabalisti,in= terpreti deſogni ,magi, indouini ,&altrefifattedi
ſcipline?dellequalichi lebugiepoteſſeſottrarne; cer= tamentepiu rari, mengrandi
componimentiſene leggerebbono&forſechedimoltedi eſſe,niunauerita
ſenelaſcierebbeſcritta . Et perciòche nelle ſcritture nonfifa(ilche pur
dourebbe eſſere quellochefogliono farelilauoratoridelleterre ,
liqualidiunagranmaf= ſadifrumento,diloglu,&diterramescolati infie=
me,fattalaſcielta,unpicciolo tumore digrano pur= gatonecauano;perquesto
leueritaconlefalſe opinio nimescolate,&confusamente tramesſſe,&lepiu
uolte permaluagitaòperinconfiderationedeſcrittori gene
ranotantifogli,tantilibri&tantecarte,chenoi tut todiueggiamo.Laqualcoſa,
oltreche erroriſopraer= roriinfinitamenteciaccrefcie nell'animo; questodipiu
anchorafacheglihuomini òfaftiditi dalla grandezza moltitudinede uolumi
ſiſgomentanodi poter alcuna cosaapparare , &gliſtudi stessi perdono in
granparte diquella grauita&natural riputatione chehebberoperlo innanzi.
EtuoleſſeIddio chefi faceffehoraalmenoquellocheildiuino&faggio Plato= ò ne
cilascionelleſue non diro leggi; mainfallibilioraco liricordato,che
nunaſpeciedi componimento poteße priuatamente ò publicamentealle manideglihuomi
nimandarſi, ſenonfuſſeroprimaſopradeßieletti giu dici,liquali esaminatili,
tracorſili condouuta dili= genza,testimoniaſſonodellalorobonta,eſſendobuoni,ò
lidannaſſono,eſſendocattiui &indegni di luce,Laqual leggeſe Iddiouoleſſe
cheſi offeruaſſe; non dubiti pon= to,chelacopia moltitudinedi tante ſcritture
non fuseminore&piuperfettaQuello ſteſſoch'iodißi ef feretraGreciauenuto,tatopiue
traLatiniinteruenu to : lequaliperunaloronaturale& ardita pontenza
d'animo,nonsolamente hebberoperbasteuole iluedere
lecosedaGreci&barbarilaſciate;ma uolfero etian= dioquelle steffehora
accreſciere , hora ſcemare ,hora dannare,horariformare,&quandol'una coſa
trarne quando l'altra.Ilche quanto habbiagliſtudinonme noſciemati diuerita, che
cresciuti , infalſe opinioni; ciascunodiusiilpuò agiatamente comprendere fanza
ch'io ildica. Maperdiredellaforza, chehannolemen= zogneſopra
delfarcicrederequelcotantochefi uede marauigliosa coſadeltuttomiparecheſla
quella,onde tante perſone &dellepiuſenſate & giudiciofes'in
gannanodifouerchiozilcredere intendoche per forza diin lu di incantamento poſſa naturalmente ſanza
inganno muouerfiuna imaginedicera ò d'altra materia fimi
glianteformataperſeiſteßa,quandoinſuſoquandoin giuso, quandoingiro.
Altridarannoquella cre= denzaalcantardellacornice,alfuoco,all'acqua,apon=
tiinterrauergatiacaso,alfume,allefaue,alcaderdelle Saette,alleampolle, eraltrefpeciedibugie
;che allepiu uere&fenfatecoſeſiſuolprestare, uerenonaltramen=
techelebattagliedetopi &lefirened'vliffe,ò le cor tinedi Phebo :
tantaforzahaurannolefallaci perfud= fionid'unamaluagiauecchia,ò d'unoſcelerato
barro. Conqueſteperfuafionimetteteinfiemequelladeglihuo mini ò donnecheadarte,o
purperacutezza d'humo= remaninconico,piucheueramentefifannofpiritate: la qualee
nondimeno dall'altre ch'iodißi differente in questo, chequelleritornanoſempreinutilediquelliche
nelefanno,chequestamolteuoltein iſconciodannone rieſce,inquantoche
alcunoperfuadendo àse stessod'esse refpiritato,nonpur a glialtri,uieneadefſſere
martiri zato&flagelatoin diuerſemaniere,quandodafrati preti ,& quando
d'altrui . Ilche molte uolte uienfatto daquelribaldofrate, ilqualeconquestomez
zofperadi mostrarelafuafinta&hippocritaſantita forseper dimostrard'hauere
quellauirtu,con laquale il nostrofignore uerace , ueracementediliberaua liue ri
demoniati . Etpoſciacheli ragionamenti mieifin quam'hannocondotto
;piacemiracontaruiunanouella ch'io uidi, infimigliantecaso. Era
unfrate,ribaldo, C 2 di peßima uita, ilqualescongiurandouno diquesti cofifatti
huomini in unaſua celletta,doueio & alcuni altri amicipiuper
ridere,cheperaltrofare,erauamo preſenti,ci promtteua difarci uedere
questosifatto miracolo , che uſcendo lospiritoromperebbe nell'uscir unuetro
d'unafinestrina ,laqualeporgeua lume alla celleta, riguardauaſoprad'unhorto :
il chefenten= do,la douegli altri attentißimamente riguardauano ilmaninconico ,
toſempre tenni gli occhi al finistrino riuolti , piu per uedereſe l'occhio di
uetro uenia rotto daalcuna personache nell'hortofuffe;chedallo spirito douerfi
rompereestimaßi,quando nelcacciarfuori del demonio con alta
uocedelfrate,un'altro chene l'horto • Staua perciòfare ,preſounſaſſo,ſanza
molto confide rarnepiu oltre,lo lancio nellafinestra,macoſidestra= 1 mente, che
due occhi neruppe,& ilſaſſopaleſementefi uidde :ilfrateforſe confiderando
menon eſſeredel ſaf ſo adueduto ,diſſe , dominequesti erano due fpiriti
nonuno:nelueroche'lDiavolo éungranfeduttore, quantopinpenſiamo di conoscerlo ,
tanto eglipiu no= ueinfidie ci ordifce . Ilcheſentendo io, marauigliato midella
ſua iniquißimahippocrifia, immantinente ri= ſpoſi guatandoglimiei
compagni,fratellinon toccate quella pietra,cheuoi u'inſpiritarete , laqual cosafenten
domeſſer lofratetuttodiuenneroſſoneluiſoper uer= gogna,nemaifeppeche
rifpondere. Etnoiridendo mottegiando della bonta & religionedelfrateci par=
timmo.Riſofu da ciascuno affai ,sentita queſta beffa delfrate, mapoſciacheleriſaſirachetarono,&cia=
fcunodifiderauacheM.Speroneſequitaſſe; egli ripre= ſelefueparoledacapo ,
quest'altrecon le precedenti uennecontinouando.louidiceua testefignorile uoci
eſſeredimolta noia cagione alla uerita , &le parole effereilpiudelleuoltedibugia
chedi ueraopinionere latrici .Hora ueniamoaddirequantofieno statili Bar bari
&delparlareinetti ,philofophi nondimenofcien tiatißimi &aueduti,
perciocheuoi trouareteilpiudel le uolte li
BarbariphiloſophantiportarnelpettoMer curio,&nonnelalingua ,fi
comeesemplici oratori fannofouente.Hqualportamentotanto èdipiu perfet
tioneargomento ;quantolalinguapuomentire cheil corenonpuò,
quantoèlalinguapiuche'l pettoda loſeggio dell'animolontana . Per questoſempre
sti= mailaphilofophiapoter staredalla cloquenzafepera= ta , &nonquestadaquellaper
alcunamanierainqua tochealuolere dirittamente &perfettamente ragio narefadi
mestierehauere alcun ricordo&ammaestra mentodalla reina dell'arti
dellecognitioni raccolto ladoueilphilofophoquella uaghezzadi parlare,che
nell'oratoreſi ricerca , non diſidera , ma quelleparole
Solamentecheconpluſemplice &dimestico modo por= tano aldifuori
lauaghezzadefuoipensieri,oltre che eglianderaper maggior breuita &
ftrettezza delle fueparolefingendodimolti nomi ,ageuolißimi&ac=
comodatialla materia diche egli tenzona o uestiona, liqualinellauaga
artificiosa orationenon potreb c 3 bono hauerluoco.Fugge ,etiandio ilphilofopho
ogni ornamentodiparlare, pernonfuiaregli animi perla dolcezza della oratione
dalla profonditadefuci concet ti.Ha lebelleuociinodio,percheledotteJententieama
moltopiu:Serbaſotto la pouertadelle uociun quafiin finito theforo di ricchi
penſieri:freddißimoparlaper= ciò cheferuentißimamente confidera :
uſaparoleinfer= mepereffcrepiu fano& piuarditodello intelletto : fprezza li
colorrhetorici,mentre la Natura & life= creti d'Iddio contemplando ammira,
& finalmente egli lascialaſcorza delleſemplici uoci pergustare la
Soauißimamidolladelleſoderagioni,Anziinfiniteuol
tehouedutoiodiquelli,cheanchorachenaturalmente
fapeſſonofauellareaſſaiprontamente ; nondimeno por tanti
dalferuore&impetograndißimo defuoi concet
ti,malediceuanopercoſacalamitofißima & infelice, il
bisognocheeßihaueanoditrouarparole,cheacconcia= mentefaceanodimistieriperdire
quelloche l'animo Loroformaus,fpecialmenteraffrontatiſiinſieme a puz
blichequestioni.Ondeiomidoà penfare,cheſeeßiha ueſſono inquelponto potuto fare
delliintieri periodi Sempliciuoci,&delle nocifillabe, dellefillabe lette
reſemplicißime; chehaurebbonoliconcetti lorocol'al phabetosolamenteefpreſſo,non
chedalelunghechiu furefifuſſono astenuti. Confiderate oltrediquestotut
teleſcientie intelletuali & arti fpeculatrici hauer da Barbariprimieramente
hauuto origine .Et (fe bene mifouiene)parmicheildiuinißimo, ſaggioPlato=
ne neraffermaſſeſouentehauere li Greci
dagli Egitti, Chaldei tutti lifecreti della natura appresi : liqualpo
poli,perquantositiene,barbarißimi eſſendo maldel= l'artedi dire,
&d'eloquenza nonhebberoalcunbuon gusto. Nõdimenodaquellidiriuaronoquasi
tuttel'arti che noiliberaliaddomandiamo , &fpecialmentelaphi lofophia ,di
cuisi ragiona . Etje alcuno midiceſſe Pla tone &Aristotele contuttigli
altri maggiori philo fophieffer stati eloquentißimi,comefi uede;à questo
rifponderei cio eſſereſtato perche Natura uolendociin
ſegnarequantoinaltopoteuaafcenderela noſtrahuma nita ,&forseper dimostrarcila
forza& uirtu che ella ritieneſopranoi ,&diquanti doniſopra di noi
Steßisiadifpenfatrice, questidue buomini l'un quafi fpecchiodi diuinita,
&l'altrod'humanita produſſeal qualsegnoniunoperquantogeneralmentesi
crede,fu maineferaperl'auenireuicino. al cuigrado perciò che
niunoardiſced'approßimarsi;per questo non ha tantohuomodafidarsiche
poſſaageuolmente diuenire nel'una&nel'altra profeßione maestro . oltre che
Platone&Aristotelenonfurono tantoeloquenti,qua tophilosophi ; nealtra
cagione loroproduffein costho noratalinguafauellanti ,
chel'usodellapatria,&le uocid'Athene,ilqualeparte dallenutrici apparato,
partedamaestri in uaghezza & ornamento piu fplendido &chiarorenduto,
affai facilmentepoterono dell'uno dell'altro diuenir capaci,ilchedi noi per
moltißimeragioni nonsiconciede, Etche illoropar= c 4 lare larenonfuſſeugualeinperfettione allaloro
cognitio= ne;egliui fi dimostra . Auegnadio che Platone Aristotilenonhebbero
maine traGreci, netra Barba ri , netra Latinialcuno che nelſaperſuperiorelor
fuſſe,o uguale,mane etiandio inferiore uicino,che benediquellin'hebbero
chenellaforzadelparlarefu= ron lorodi granlongafuperiorietpiuperfettischen
tifurono Demosthene , Eſchine , Pericle . Et que= stoſteſſo trouaretetra
Latini:dequalilimigliorphi= lofophi ,piggiori oratorifi ueggono,come li oratori
piuperfetti,mancophiloſophanti:ſpecialmente Cice
rone,Liuio,Salustio,&Cefare,laeloquenzade quali nonèdubbiochedellalorocognitionetrappaßo
liter= minipermolto.Oltrecheper questoil parlar Greco d'Aristotile, di Platone,piu
che mentrein Romane ucifauellano,noaccreſceauthorita allacognitionedel
lecofelordetteperciòchequello steßocheſotto laſcor zadelleGrecheuocifi
contiene,fedelmenteſottoleRo maneintefo,&nonpurquelle,maleToscane,Venetia
ne,Padouane,Bresciane, &altreuoci rendera quello
ſteßoodoreàchiunqueillegge, chenelle Greche. Tutte leSentenze
eßendonaturaliſonoàciaſchedunocommu= ni:tuttigli animi noſtri dell'isteßociboft
nodriscono, cheèlacognitionedellecosenaturalmented'una isteßa maniera
impermutabile,leuocipaſcono l'orecchie, ibuoniſentimenti&ueri concettiſono
d'ellanimo nodrimeto.Questefiuariano,&alterandofiuanno
quellinonmar,queſteſonodinoſtro uolere , quelli per natura naturas'acquistano, lecosefanno
l'huomoſaggio, leparoleilfanparere .La uoce conlebestie ci rende
communi&fimiglianti ,ilpensierodaquelliſeperan= doci,con Iddio ci
raßimiglia. Ne altro credo hauer uolutogli antichipoetiintendereperlefirene ,
eccetto cheleuagheparolette,ſanzaſentimento d'alcun buon concetto: lequali
affogano glihuomini, mentre dalla dolcezzadel canto &della uoceloro
addormentatinõ fi dilettanodelfilentio della uerita.douefe noià guifa
diprudenti vlißi le orecchieotturandocihauremo piu
curadiſapere,ched'eſſeretenutiſaui,noi nonaffogare monelmaredell'ignoranza per
alcunmodo. Un'al= traragione nonpiuintendoaddurui , onde ueggia teilphilofopho
nonfar stimadelleuocipiuGreche che Romane,piu RomanecheBarbarelaqualeèquestache
notinfiniti grammatici ritrouaremo,liqualifedelmen=
tedalleGrebceuociriportarannoleſentertie d'Arifto tile , di Platone,ò
d'altrocheſiſiaphiloſophante,nelle Romaneinmaniera,chedaciascunaſauiaperfona
otti= mamentefie compreſo,&nulladimenouedreteeſudi in terpreti traduttori
cheuoglian direeffere àquefen finonaltramente,cheafini allalira,comeſiſuoldire:
il chedourebbeeffereilcontrariofeilparlar d'Aristotile ,comealcunisciocchi
&materialigiudici penſano faceſſedimestiereper lointendimentodellefuefenten
tie.Ma nel ueroqueſtitaliſonoallaguiſa che ueggia
moquellichefannolelancieetleſpade, liqualianchora chenellefaccianopeggio di tuttiglialtrilefanno
maneggiare.Laqualcosa conſiderandopiuuoltemipoſein animocheeglifarebbe
giustißimamětefatto,cheunaleg gefi ritrouaffe,laqualeſottopena
d'efferfrustatouie= taſſeàciascuno ignoranteil ragionar di philofophia.
Mahoggimai etempocheiomiritornicold,oueto ui lafciai,quando addire incominciai la
FILOSOFIA effere piuchequalunquealtra disciplinacheſiritroui alla elo quenza
gioueuole,&piu ornamento &fplendore ac= crefcierle,che
l'altrenonfanno:ilchecomefia uengo horacõquellepiuſemplici Guereragioni adimostrar
louichemifiparano allamemoria . Certanacosa è uerißima tutti gli oratori douere
giouare &di lettare,&quellosteßo lipoetiſonotenuti affare per
l'isteßaragione :ma tanto dee eßere ilgiouamentode l'oratorepiugrande; quanto
èildilettamento delpoe tamaggiore,ilche comesifacciaaltramente noninten=
doprouarloui, eßendoperleſcritture degliantichima nifestißimo
daciascunocreduto.Ma lasciando ildi= lettamento cherendeil poeta
&l'oratore, parlan= dodella gioueuolezza; iouiaddomandocomel'uno, L'altro
di questi due,ch'io dißifi dice giouare? perqualcagione? Nel uero nijsuna altra
ragionemi potete aßegnare,eccetto questa, percioche l'oratore
ilpoetacipropongonoalcun utileprecettoper la uita
humanaopportuno.Queſtiprecetti adunque ouero ci inſegnerannouiuer bene
&beatamente,òcheci rende rannofolamenteperaldunhabito
intellettualeSaputi,li quali contemplatiui fi addomanderanno, comequegli altri
PRIMO. altri morali:gli uni glialtri de
qualisono parte neceffariadellaphilofophia,ficomequello che Dante diffe.
Iocominciaipoeta,chemiguidi, Guardalamiauirtus'ella è poſſente,
Primacheàl'altopaſſo tumifidi, >> Tudicichedi Siluioilparente.
&quelcheſegue: Doueilpoetapquesteuoci cidiedeun precettoin
tellettuale,ilquale èche leuirtufenfitiue nell'altezza delacontěplationeſiſgomentano,ondeſono
costrette àrifugiodellointelletto , ouer ragionefourana ricor
rere,uafo&materiadellefpecie uniuerfaliinteſe.Vn morale nepotiamo
ritrarneperquelle,doue e diffe. 1Maperche tu ritorniatantanoia Perchenonfali
ildilettoſomonte Che èprincipio, cagionditantanoia. Mung
Douelaragionfuperioreraffrenandoloſenſod'in tornoallecofe
mondaneſuiato&àpiaceri, preponen dogli ladolcezzadelfuturopremio, l'inalzaal
gio= go erto difficiledella uirtu,delquale altroue ilPe trarca lasciòfcritte
quelleparole. » Oueroalpoggiofaticoso alto > Ritrarmiaccortamentedallo
tratio, » Dalqualhoggiuorrebbe&nonpuoaitarme.
Sedunque,comeuedete,tuttieprecetti che ci rendo no ipoeti &gli
oratori,ſonodiqueste due maniere òmorali,ointellettuali,nonsi puo negare che
questi dalfonte uniuerfalisfimo dellaphilofophia non fend diriuati. Potrebbe
alcundirelipoetiperlopiueſſer mě daci&bugiardi,nealtroeſſerele loro
ſcritture che dimenzognepiene.Percioche alcuna uoltafentiretelo
rohauerdetto,glihuomini eſſer doppoildiluuio nati di pietre, gliDij
delcielohauerſi tra loro à morte odiati,effereaccesi delle mondanebellezze,
quandofe= minili &quandomaſchili:hauerinfortediuifi ecieli, gli
elementi,& l'inferno,eſſere in diuerſeforme traf= formati,quandoin
oro,quandoinoca,quandoin A= quila,quandoin toro,&horainuna,&hora
nell'al traforma:hauerenonpureinfiniti adulteri commeßi,
mahomicidi,rapine,&incesti,hora conla firocchias horaconlafigliuola
mescolandoſi:eſſere ſtatiaquelle Steſſe paßioni che la nostrahumanita
tengonofollecita foggiacentiglihuominieſſere congliDij mescolati,et
dalorosdegni,horainfaßi,hora inpiante,horain al beri,horainfiumı, horain
augelli,&pefci, &altri animaliconuerfi, accrefciendoilnumero nutto
di,del= lepietre,delleſelue,dell'acque, deglianimali , non menoàdannoloro che
auituperiodelleingiuste uen= dettedicoſifattiDii . Cheuidirò dellemura alzate
dalcantod'Amphione?ched'Arioneportatodalmã
fuetoDelphinoperl'onde?chedellaforzadella poſſen teincantatriceCirce? che della
indouinatriceCumea? delle cortinediPhebo ,defeminatidentidi Cadmo? dellenozzediTheti
di Peleo ? dell'eta dell'oro,de gliaugelli Caucaſei,delfuoco di
Prometheo,delletraf formationi di Thirefia,delſcelerato amor di Pasiphes uittoria
di Theſeo,de pomid'Atalanta, delle fi= gliuoledel Sole in
albericonuerſe,delcasodiPhetonte dell'originedella SeluaGrinea,delledue Scille,
&del lacagionedell'anticodiluuio ? neluero che piutosto temerei,che il
giorno mipoteſſe uenirmancato ,cheà memancaffemateriadiſempreragionarne. Aggiu=
gnete appreſſoàquesti licasti amori diPenelope,gli ardenti difii d'Enone,la
difperationed'Ißiphile,lefpe ranzediBriseide,ilfurorediPhedra, lamortedi Di
done,lefiammed'Ermione, li ramarichidiDeianira, ilpianto d'Ariadna:l'incestodiCanace,
lo sdegno di Medea,lagelosiadiLaodomia, lacrudelta d'Hiper= mestra,la fedelta
d'Hero, laſemplicita diCidippe: acuidipaririſpondono glierrorid'vliffe,
lainfidel tadi Paride,laostinationediGiaſone,la durezza di Achille,il
Laceramento d'Hippolito,lafuga d'Enea, ilmicidiod'Oreste,lefatiche, &
l'arſurad'Hercole, la mortediMacareo,l'incendio &leuittoriediGia=
fone,lefinidi Protefilao,laſaluezza di Lino,loſom= mergimentodi
Leandro,iltradimentod'Aconcio,& lacrudeltadi Phaone,lequaicoſe anticamentefauoleg
giaronolipoeti,piuperdilettare leſemplici mentide lematerialipfone,cheperuer
dire.fauoleggiamětifu ronoetiandio,gli amorid'Endimione,ilfurtodi Pro
Serpina,losostenimentod'Atlante,ilpartodegli an= tichi giganti,ilmutamento
d'Atteone,diProgne, Philomena,dellepichediDaphne,d'Alpheo &d'A=
rethusa,dellefigliuolediClimene , diNiſo, di Mir= rha, LIBRO 46
rha,diBibbo,diBatto,di Giacintho,d'Echo,diLicao nedi Narcifo,diClitia,della
cethara d'Orpheo,di Po liphemo, altrifimigliantieſſempi. Lequaliauolere d'unoinunoraccontaretropporincreſcieuolefarei,et
perauenturalunghissimodijouerchio. Ma quello che adalcunopotrebbedar
giustamente occafionedifar parere lipoetipiu bugiardi,équelloche essi tutto di
uannodellenoueMuſepredicando di Phebo, del giogodiParnafo,infieme
co'lfiumedaloro permesso addomandato.lequalcoſe alcunoageuolmentepotrebbe
credereeffere inganneuoliſogni &fallacißimemenzo gnepiucheombrediuere
narrationi. Ma nondime= nouagliamiquellalicenza &authorita,laqualmipa re
checoncedutahoggim'habbiate,dipoter dire ragionarea miouolere,laqualeintendo
hora d'ufare infimigliante propofitoperdifenſionediqueste uera cißime bugie,che
daglipoetiſonoſuteimaginate.Do= uetedunqueſapereduemaniere di falfita
ritrouarfi, l'unadellequalielamenzognafraudolente,laqualene uirtupuo
eſſere,nedi uirtu alcunaombra ritiene:l'al= tra èmenzogna
artificiofa,laqualeudita comefi dice Superficialmente, ritiene
difallibilenarratione odore nulladimenofecondiritto occhiouerra confiderata,
riporteraſeço una fincera &ſempliceuerita. Simil menzognefonolebellefauole&magnifichiritroua=
mentidepoeti, liqualiiſpoſtiſemplicemente , dannoa crederedife, eßi
noneſſeraltro, chetorte &fallaci bugie;maseconfanoocchioſanamente
uerrannoper noi intese – H. P. GRICE: IO SIGNIFICO, IO INTENDO -- ;
nouſolamente diſgombrerannoogniſofpet to dimenzogna;maartificiosamente
cifarannouede= re dimarauigliofi &fauiprecetti al uiuer humano
appartinenti.Etperche egli ui fifacciacomprendere chealtropenſateuoi
cheſignificar uoleſſero li poeti perilgiogodiParnafodouehanno dettoeſſere
lefel= ue amenißime &ſempreuerdi, iprati di fiori &di herba
minutißimaripieni,glialberitrafenascondenti milleuarieta d'augelletti che
dolcißime uocialdifuo= rineriportanoconfoauemelodia,&doueilfiumeper meſſo
conpuricristalli dolcementetrappaſſa,cheladi uinita
&forzadiquelfurorceleste,di che lefelici ani medepoetiingombrate,uengonoa
poſſedere partedi quellagioia,dicheſono lementidiuine appagatißime,
fatie?Perl'altezza & malageuolezza delgiogo, Significando lafaticache nelloafcedere
alla diuinafpe culationedelle altecoſepatimo,per l'acque eßila uita
attiuaintendono,laqualepurißime fempiterne ope rationiper
louiuerbeatamentecipropone,perlaſe= renita & temperatezzadell'aere.l'animo
nostrotra quillo,&fereno, &da ogni perturbatione lontano
perlefelue,&perliprati uerdißimi ,la ſoauita moltitudiuedelle
cose,pergliaugelli,ladolcezza infi nita delle belle uoci,hebbero
diſignificardesto.Queste Jonoquellemenzogne uerißimedapoeti ueracißima=
mětecantate.Questesonoquelle bugie,lequalifecoco tantodisconosciutauerita
apportano,questeſonoquel lefauoleacuisifacilmenteglialti intellettideglihuo
mini A
minipiuſaggiconſentono,quandoleſemplicimentide
materialinonardiſconodiraffermarle. Etfinalmente questo
èilParnaĵodapoetifauoleggiato, mentreeßi
uolandoconl'alidelpensieroalcieloſiſpeſſoche qua fi effere Iddij diuenuti
loropare,paſcono lameěte d'un ci, finobilciboche ambrosia&nettar non
inuidianoa Gioue.Fingonoepoeti Orpheo,con ladolcezza della těperata
cetharahauerſitirate dietro le rigide quer datomouimento aipiudurifaßis
ifiumifer= mati, &allecrudefiere di manfuetudinefentimento
hauerrendutofouente: nequestoſolo,mahauerco'lte nordellemusichecordeplacato
l'ira di Cerbaro de leinfernali ombre, &humiliatoilſuperbo nocchiero
diſtige,nonperaltrofinecheper darciad intendere l'animaragioneuole,poſtoilfreno
alli concupifcibili appetiti,ſignoreggiare lafierezza &durezza, &
mouimentodelleperturbationi,lequaliagli animalidi Stemperatiquel cotantodi
trauaglio &follecitudine rendono,chefanno Cerbaro & lefurie infernali à
quelleanime infelici dichi cantarono.Perquellaſteſſsa ragionemiferol'anime
uirtuosedepaſſati nefelici Lieticampi elifi : onde ſiſapeſſe. l'anime diquelli
che contemperatopaſſoperlauia delle uirtu caminano, Seperatedalor corpi
poſſedere ilfrutto, lamerce= dedelleuittorie loro.Il mondo farsidell'anticoCha=
oshannodettoſouenteperdarcia conoscere niunaco=
fanaturalmenteparlandopotersigenerareſanza al= cunamateria:&perconfequente
ilmondodiſſfero ef= fere . feredalla difcordiaprodutto , corromperſi dallo amore,inquantochela
difcordia ecagionechetuttele fpecieſperandoftuengonoaformareilmondocosiuago
cofi ben ordinato chente noi ueggiamo;fi come quelle stefſſe permezzo
delloamore inſiemeſi meſcolaſ Jero;nenafcerebbe l'antica confufionedalorocofi
ue rißimamentefauoleggiata.Ilſonnohauerduepartel'u nadicorno l'altra
d'auorioestimarono:perchenoi Sapeßimoalcuneuolteeſſer leuiſioni
notturnefallaciet alcuneuerißime . Amoreneglihortidi Poro Penia
effernatocantarono,ſignificandoeglieſſerepiu nella giouenezza lecito che in
altraeta, laqualepro di prißimamente adunuago &fioritogiardinoſiraßi=
miglia.PerPoro perPeniailconſeglio la po= uerta intendendo,ouerl'occio
&lalafciuia,ft come accennòilpoeta,d'amorparlando . >> Einacqued'ocio
dilafciuiahumana >> Nodritodipenfier dolci&joaui.
DoueeſſereleVenerihannodetto,l'unadiuina,
l'altramortale,percheſiſapeſſeglianimininoftri,po= terſid'amorceleste&di
bellezze immortaliraccende re,ficomedicaduca mancheuole, alle terrenebel=
lezzerivolgendo ilpensiero. Medefimamente dicen doVenereeſſeredellafpiumadell'ondemarine
creata, cidimostrarono, l'appetito concupifcibile accrefcierst
innoigenerarsiperla copiad'humorifalfi,&mor daci,liquali confoaue stimolo
,al difideriodella gene rationeciučgonoprouocando.FingonolipoetiPanId . dI dio so diod'Arcadia eſſereſtato mezzacapra et
mezzafor= mahumana:conduecorna,uermiglio nelfrõtepiuch'el lerubiconde
bacche,o'lminio,con unaſampognadiſette cannecõposta
allato,laqualefiguraficomepareche la Suauoce importiil modorappreſenta. Percioche
tutte lecosechefono ò diuineò humanefono, lequalip ledue formeineffſo lui
raccoltefurono intefe:Per lecorna la diuinaprouiděza,(auegnadiochefi comequelle
inſuſo fileuanoscofi lifecretidi quella dall'intelletti humaniſi
diſcoſtano)fignificaronopil uolto affocato etuermiglio laquinta eßenza
cidiedero a conoscereco'lfuocoinfie
me,plabarbailpetto,etlepartipiuſetoſedilui,glial tri tre eleměti,liqualisono
piumateriali etimperfetti delcieloet delfuoco:p lauerga ilreggimēto della natu
raetgouerno,cheIddiolediedeſopradellefpeciecrea= te:p
lafampognadifettecannefabricata l'harmonia et concentodolcißi modeſupernigiri:perle
macchie che nelſuocorpofiueggonodipinte,l'ornamentodelle stel
lefignificarono,lequaliconfi uago ſi puroartificio furono,dallanatura
nell'ottauocerchioimpreße , non menoàuaghezzadelcielo,cheàregimento dellemon
danecoſeHannodetto quelli steßiCirce potentißima
incantatricehauerpiuuolteallehumane forme recato ferignoafpetto,mutandoinporci
glicompagni d'V= liße, &egliperildonoda Mercurio riceuuto hebbe
forzadiresistere aſuoi incantamenti, che altro nonfi= gnifica,che l'anima
humana,laquale con gli habiti delleuirtu , con l'aiuto della ragioneà leida
Iddio cona 1 conceduta, . conlaſapienza racquſtata(uedutala mortalitadefenfi
,liqualicompagnilefuronodallana turadonatı,temendo dinon eſſereinferignaforma
di celestecangiata)fi donaalla contemplationein manie=
ra,chenullafollecitudineprende dellemiſere pertur= SI bationi ,
Nequestosolohannouoluto inferire,mase gli errori d'vliffeintieramente leggerete
il configlio fattodaDeifopradilui, ildimorar conCaliffo,lana uigatione, la
fortuna marina,l'aiuto di Leucothea,
diCalliroe,l'accetamentodiNaficaa,l'entrare nella re=
galcorted'Alcinoo,igiuochi &gliſdegnigiocando conceputi,laguerra con
leCicognehauuta,lapenetra tionefattaalleLotophagi,l'astutia ujata nello acciec=
carePoliphemo,lanauigatione alli Leftrigoni ,laper ditadellenaui ,il
difcendereallo inferno, il ragiona= mento diThirefia,ilpaſſaggiodelleSirene ,
il perico= lodi Scilla & Cariddı, lamorte decompagni ,lafal=
uezzaſopradellegno hauuta, ilritornonella patria addormentato, lamanifestatioue
diſefatta alſuofigli= uolo,il conuito degli amadori,labattagliad'Iro , il
celarfià Penelope,la conteſa,con gli amadori ſof= ferta,iltirardell'arco,la
uittoria contradeRiuali riz portata, ilcastigo delle fanti,la manifestatione
dife fatta allamogliere,&finalmentela prohibitionefatta
daMineruadellediſcordiecheper la mortede Riuali s'apparecchiauano ànafcere,
neluero che altro non Leggereteche un librodella uitahumana nelquale
Vlißeuederete chealtrononfignifica che l'anima ra= d 2 gioneuole gioneuoleper'la mescolatura de
ſenſitrauagliata, Semprefollecita tenuta dalle miſere perturbationi fin
tanto,chequelledomeſoggiogate,in libera &tran quillapacefi riposa . Quello
stesso, cheiodißi d'V= liffetraGreci,poßiamo tra Latini d'Enea rafferma= re, di
Philocolo tra Toscani componimenti:gli errori perturbationi de quali,niuno
èdiuoi,per quantomicreda,che nonsappia, interdersi per gli affetti
&mouimenti degli animi nostri. Questi eſſem pidella uitahumana furono con
ampia artificiofa narrationedaDantepertuttalafuacomedia descritti,
Sottotrenomi,dipurgatorio, d'inferno,&di para= difo,liqualifignificanoli
tre stati manieredella ui= tahumana,liquali statitantofurono dalpoetamera= uigliosamenteefpreßi,
quanto egli d'Homero di Virgiliohebbefpatiodiconfiderarnele ſcritture et
quelleconlareligionecofi gentilmenteaccompagnare . EtilPetrarcatato meglio
diluiloft fece,quantocon piu breuita, piudolcezza di rimequesti statidel ui
uernostro lasciò fcritti , ne triomphi dico,liqualinon altramente ammiro ,
cheli precetti d'Aristotile nelle вонач leggimorali , le institutioni della
religion nostra. Pa oltrechequasituttoquelloche & d'VliſſeHomero
d'EneaVirgilio, dife steßoDanteſcriffe cofi am= piamente, il Petrarcacon
merauigliosa breuita, dolcezzadiſemedefimoindieciuerſi lasciòſcritto, le=
qualinonaltramenteche un Oracolofonodame riue= riti ,&questi int endodi
ricordarui, acciòchemeco fiate . flatedellamiamerauigliapartecipi.
Perchealuiſod' Amorportaua inſegna Moſſeunapellegrinailmiocoruano, Ch'ogni
altramiparead'honor men degna, Etleiſeguendosuperl'herbauerde 1
Vdidiraltauocedilontano Ahiquantipaßiper lafeluaperdi. Allhor mistrinfi
all'ombrad'un belfaggio Tutto penſoſo,&rimirando
intorno Viddi affatperigliosoil mio uiagio, Ettornai
indietroquafiàmezzoilgiorno. QuesteparolerecitatedaM.Speronefuronocagio neche
ilBarocci rottoil tacerediffe .anchorachenoi ueggiamo l'altezza&diuinitadi
coſi fatte rime da uoiM.Sperone raccontate;egli nondimenocifie caro ſenoico'lpellegrino
giudicio alcunecose d'intorno à questa coſifatta materia
ciragionaretelequaliper ef= fereci ſprouedutamenterecitatedifficilmente
furonoda mecompreſe. IlcheudendoM.Sperone, &quello stes Johauendoglialtri
raffermato inſieme,coſipreſead= dire:graui cofe &merauigliose per auentura
ſono quellecheleuocidameraccontate fignificar poſſono . Tuttenondimeno allo
ſtato dell'innocenza &de gli affetti deluiuerhumanoindrizate,
&primieramente comeottimophilofopho,ilquale èdelle cagioni di tutti
glieffetti,comunquesifiano , offeruatoredallacagione incomincio addirequelloche
egli di inferire cipropo= ſe,ilche haforza quellaparola,fi come ciascunfa, d 3
PER PERCHE Sicomealtroue édiße, Percheioueggio miſpiace, Chenaturalmiadoteàme
nonuale Nemefadegnod'unſichiarosguardo, Sforzomid'effertale,
Qualàl'altafperanzaficonface. 1 Maquello,cheegli haueadadire,eradelloStato,
chefu predadelle concupiscenze ,&diquello,onde eglidagli affettifiritraſſe,
lecelesticoſeſidiede, alla contemplatione del primieramentedellostato ſen
ſualeparlando,nelquale egli giouane accenna d'effere Statoinuolto,diceche la
cagione,ondeunapellegri= nadonnamoßeilſuocorefupercheegliportauanelri
ſol'inſegne amorose:ilcheperiltempo dellagiouenez=
zas'intende,nellaqualeloſtatodellaconcupifcenza riz ceueluogo:
fignificandosenon eſſereſtato sforzato ad amarcostei,peralcunamanierazilche
haurebbe tolto Lalibertadel nostro uolere, mamostrandoegli efferne Stato
cagione, dice cioeffer auuenuto PERCHE AL VISO D'AMOR PORTA INSEGNA, per effer
egligiouane,& dilicato, & uago, difpostoperſeſteſſoalricevimentodelle
pel= legrineperturbationi,nonchealtrinelsforzaffe: per
ciocheeſſendoquestosifatto amorefenfitiuo;nonpo= teasforzarlo:
ilchebenepoſſonfaregli amorcelesti,li qualihannouirtu à forzadi ritirare
lepotentiehuma= neal loro amore.Diquestofenfitiuoamoreragionan=
doilCaualcanti,moftrol'iſteſſa liberta nostra dicedo. : 24 Donna " 23
" » دو , Donnamipregaperch'iouoglia dire D'unaccidente cheſouente éfero
Etèfialtero chefichiamaAmore. ss Douelauoce, PREGA,haforzadiincitare
stimolare,piutostoche d'uſarforza: flmigliantemen= teperquelloche èdiffe
ACCIDENTE ,percio chel'amor celeste èſustanza impermutabile, fi come
ilterrenoaccidentale:&perquello altresi FERO,
effendoildiuinoamorebeatißimo, tranquillißimo , inognipartediſefelice &
dolce. Ilpoetadunque ne pluuagamentenepiuleggiadramentepuote efprimere la
libertahumana ; chein questomodo ,ilche altroue lasciòfcrittoanchora. »
Haituilfrenoinbaliadepensier tuoi, Dehstrignelohorchepuoi
Nondimenocontuttaquestaliberta ,chenegli af= fettifiritiene,confiste laforza de
primi mouimenti, à qualı perdifettodel lorofproueduto aſſalto ,& della
noftrahumanita, nonpotiamousareresistenzaperal= cunmodo, ficomeéfcriffe in
quelle rime dell'anima دو parlando. Però turbatanel primiero asfalto >>
Nonhebbetantoneuigorneſpatio ; Che poteffeal
bisognoprender l'arme. Etaltroue
Trouommi Amordeltuttodisarmato Etapertalauiapergliocchi alcore,
Chedilagrimefonfattiuscio uarco. d 4 Et ce
se Etquestoamore,chefenfitiuofiaddomanda,tan topuotedurarenelpoeta,quantofu&
hebbedi uiuer fpatioildifioconceputod'intorno allebellezzecorpo=
ralidellaſuadonna:nelqualtempoeglihauere ama=
tofiuedeficomefannocommunalmentetutti egioua ni,ilchelasciò
notatoladouefcriffe, Conleifußiiodachefiparteilfole,
Etnonciuedeße altrichelestelle,
Solunanotte &mainonfuße l'alba. Etaltrouefimigliantemente >>
Pigmalionquanto lodartidei » Del'imaginetua,ſemilleuolte 2.
N'haueſtiquelch'iofol undvorrei الله L'altroamoredelpoeta,chefupiutosto humano,
chediterrenabellezza diſio ,hebbe principio,dache eglifi diede
adamarel'oggettodegli occhi,dell'orec= chie delpensiero,nuladegli altrifenfi
curando,il chericordandoilpoetadiſſein un'altro luogo, ›
»Etfentieheuerteilmiocore interra Talfu,qualhoraèin ciel,nemai non uolst
Altrodateche'lfoldegliocchituoi. A Ilches'intendedellostatodeſecondiamoridel
poe= ta, nondeprimieri,altramenteneſeguirebbediſor=
dine&ripugnanza,diſouerchio tra se stesso . Ma auertitecheeglidiffe,
PORTAVAsilchecidimo Straeffer stato attouolontario elettione,AL VI
SO,nellafronte,negliattiesteriori:dove iluiſodif= Se
eßendoiluoltoquafifpecchioſemplicißimo &pu= rißimo 4 rißimo dell'animo,doue pergliocchi eſcono
tuttele paßioni&mouimenti delcuore, ondeilCaualcanti . دو entrano altresi,
Voichepergliocchi mieipaßaste alcore, دو دو » Etfuegliastelamenteche dormia. Et
ilPetrarcha isteßo. Tralechiomedel'ornafcofeillaccio Alqualmistrinſeamore,
Etdabegliocchimoßeilfreddoghiaccio, Chemipaßonelcore »
Perlauirtud'unfubitofplendore. Questodunque ècagionechel'animo alterandofi,
turbandosi, oppreſſo eßendo,di tema,didefio,di follecitudine d'allegrezza ò di
dolore , immantinente pergliocchine rende testimonianza ,&questo non
peraltro, chepereßere iluzdereſentimentopiu fpiri
tuale&piupurodeglialtriquattro.ilcheficompren deperquello chefudetto. دو Occhi
leggiadridoueAmorfanido. › Occhiſoprailmortalcorſoſereni. Etmille
altriluoghi,de qualiognifoglio,ogni carta del poeta fi uede piena . Diffe egli
appreßo INSEGNA D'AMORE,che tantoualse, quanto addire,chenella fronte haueua
impreßo ue= ſtigia d'amorosodiſio ,come che i L lagiouanez=
za&lastagione,&iluagopensiero dilui tutti fa=
ceßonofedeegliperſehauereilcuoreàpellegrine im= preßionid'amoredifposto.VNA
PELLEGRI ds NA,
NA,inueced'unauaga&leggiadradonna,MOS SE IL MIO
CORE,doueédaſapere,ilmo= uimentoprendersi hora corporalmente,hora fpiritual
mente:l'uno&l'altro dequalimouimentiſipuo age.. uolmente intendere, cioè
questa pellegrinadonna mof= ſe, àferitraffe ilmio cuore, il miodifio , ilche
èpro= prioparlamentodepoeti, liqualifingono dallelordon neuenir lor tolto il cuore,
miracolo in eßi piuſpeſſo , chemarauigliofo :ouerofpiritualmenteintendendodi=
remmo chemoße,cioèeffettofimigliante al mouimen toproduße:perciochegli amanti
nelliloro ogetti pers duti, tuttele lorouoglie, difii &fperanzefondano
nellecose amate,ondeparecheil cuore habbiano pera dutodeltutto . Alcuna uoltaſt
prende ilmotoper la mutatione , quaſtdiceſſe, moſſe ilmio cuore, cio é riz
traſſe delprimiero stato .ilche èpiu tostoda dire, che
alcunodeglialtrifentimenti: ciòauuiene perchel'a Amokmoreuerißimamentesigenerapergli
occhi tuttauol= comenta,chelacosaamatafiuienenelloamantea raffrontar
fieglicongliocchiperle bellezzepenetranti portaal cuneimpreßioni di
quelle,lequali àguisadel ueleno macchiando lepartipiupuredelfanguea
gliocchiuici no &doppoquelle l'altrefucceßiuamentefintantoche alcuore ne
uengono,alterandoloin maniera,chepoi lungotempoinfettoetpestilentiato ne rimane
tuttonel rendepestilentißimo,&infermo:diquiſimuouelafol
lecitudine,checotanto ci distempra ,fipercheilcuore èdelſuo stato rimoſſo, che
naturaleet dimestico hauea. ſi
percheleimpreßioni riportatedefiderano unirſt alloroprincipio .Perquesto
dichiamoardergli ama tistruggersi, impiegarsi,impazzirſi,& eßi eſſere arst
distrutti,impazziti,piagati,legati &traffitti.Ma di cendo, VANO , ci
dimostracome lapreſura del poetafuperfuacagione,ſicomeiodißi,piuchesforza
tamente, & àquello corrisponde PER chealuifo
d'amorportauainſegna.Pofciafoggiugnendo CHE OGNI ALTRA MI PAREA D'HO= NOR MEN
DEGNAtoccalacagionedalla partedell'obbietto,che ad amare locostrinfe,laqualèくこ perche diuinacosa leparue la ueduta bellezza.
Etben diffeMI PAREA, perchedi ueronon era,in= quantocheegliamauabellezza
terrena&nonceleste, come efiperfuafe inſuquelpunto, &questa opinione
naqueinluificomenasconotuttel'altrefalſeimagina= tioni negliamanti,ficomequadoeßidiconole
lordon ne effere bellßime, quantunche ne belle , neuicinedi
granlungaàbellefifieno: diche l'affetto, &ilcon= taminato occhio,
&ilpensieromalfanoneſono cagio ni . ET LEI SEGVENDO SV PER HERBA VERDE,
uuoldire,iouintoda cofifattabellezzamortale , mi diedia seguir lei con
ugualdiſfio,per l'herbe uerdi intendendo lofpatio della
giouanezza,laqualeadunauerdeprimauera uienecõ= paratafouente,&adun horto
verdißimo &fiorito . Ilchefecegliantichipëfare Amore eßernatoneglihor
tidiGioue,diPoro ,&di Penia ne natalidiVenere sicomealtroue àbastanzas'è
detto. VDIDIR ALTA VOCE DI LONTANO,percio chenonpotendola
ragioneſempreeßeredalfenſoſog giogata,destandofi , &lasua miseriaueduta ,
comin cia à richiamare l'huomoreo allauiadelleuirtuoſe ope rationi .ilcheſottoaltre
uoci efpreße Dantela douee diße.
Mentrech'iorouinauoinbaßo loco D'innanziàgliocchi mififu offerto, Chi
perlungofilentiopareafioco. VDI dunque,fignificandoilragionamento,che
falapartemiglioreinnoicontradelſenſo. VOCE, infpirationepermodo
&ſimiglianzadi uoce ALTA, dalla ragionfuperiore,laquale èalta , ouero
perche ènobilißimaparte&diuina,òperche éfatico= Sa
malageuole,ilchefacheilpiudeleuoltela uita uirtuosa ragioneuole uienead
un'altißimo giogo rasımigliata,ondeDante..... Ma potcheiofuialpied'uncolle giunto
Ladoueterminauaquellaualle, Chem'haueadipaurailcorcomponto, ১১ Guardaiinalto, uiddi lefuefpalle. DI
LONTANO,riſpetto alpoetaèdetto perciòchecaminandoegliperloſtrabocche uoleſentie=
rodegliaffettitroppo lontano dalla ragione,ſipoteua addomandareAH1,uoce
dolentißima ,&di com= paßione dimostratrice.QVANTI PASSI,quan
teoperationi,oueroquantigiorni.PER LA SEL 1 VA L PRIMO. 61 VA
PERDI,perlauitadelleperturbationi,aman docoſaterrena: ilcheproducela perdita
delle huma= nefatiche,inquantoche niunobeneſe neracquiſta, an=
zilanaturanostradellapropria humanitafpogliando
fi,d'habitoferignosiriueste:ilchealtrouediße. »
Ond'ioſonfattoun'animalfeluaggio. Questaseluafignificarpuote,ficomeio
dißi,laui= tachedietro agliaffettisiconſuma :ilchecon uaga
gentiledifcrettioneufoDantenelleprimiere uocidella fuacomedia,mentrecoſidiße, »
Nelmezzodelcamindinostrauita » Miritrouaiperunaſelua oscura . ALL'HOR MISTRINSI
AL'OM BRA.douedimostraperquellauoceALL'HOR ſeimmantinentehauerconosciutolofuo
errore, qua fiinunosteßomomentohauerſitoltodelprimiero sta= to,ilchefu
cosahumana liberale. MI STRIN= SI, dimostralaforza della cogitatione,laquale
nel pensamentodellecoseimportantitutta inſeſteßaft rac coglie,per eßere di piu
ardito&forteuigore: ilche é naturalproprietadituttelecose inse steße
uniteet rac colte . A L'OMBRA D'VN BEL FAG= GIO,cio eallacontemplatione
dellealte bellezze mi diedi . TVTTO PENSOSO , parteper marauiglia dello
statoprecedente,parteperil periglio delpresente,
&parteperdefideriodeconſeguireilfu turo,tanto miglioredeglialtri,
quantoquellifonodel terzopiumiferi, piu precipiteuoli , RIMI RANG A RANDO,pensando, auegnachegli occhiperta
perfettione&Semplicitaloroperl'animoſi prendono, ficomeilmirareperlopenſare,ondefi
legge. Quandomiuolgoindietro àmirarglianni. INTORNO, aguiſadichi temeuicinodan=
no,ilqualed'ogni intornoguatando, nonsitienemol toficuro delfofpettato pericolo
. VIDI, com= prefi,mettendo puril uedere,per lo conoscere comprenderemetalměte.
ASSAI PERIGLIOSO, difouerchiopieno d'affano,disollecitudine ditrauaglio IL MIO
VIAGGIO, la mia uita, laquale CAMINO addomandò Dante,fi come s'è detto . ET
TORNAI INDIE= TRO QVASIA MEZZO IL GIOR NO. diffe. TORNAI,rispettoallamutatio
nefattadalprimieroalſecondo stato . INDIETRO, quantoallostatodegliaffetti.A
MEZZO ILGIORNO,nelmezzodellaſuauitazla qualeperlogiorno ,fi comelamorteperla
notteuic= nefignificata,ficomeegli altrouediffe. ১১ " Egli occhimieiſtanchi Etera'lfolgia
uoltoalmezzogiorno, di mirarnonfatij, Quand'iocaddinell'acqua ti ellafparue.
Ecco dunquehoggimai ritornando allipoeti,chene qualifieno li fauoleggiamenti
loro, &quante cofeuengonofeco tutte uere ,tutte ſemplici, tutte Schiette
riportando . Fingono quelli isteßi etiandio-Hercoletrauagliato
&affaticato,dopo lunghietfortuneuolicafiallafinearſodiſoprailmonteEta,
effere nelcielodoppol'incendioſuo trasferito:Eſſempio agia tißimo
àdimostrarciquellaimmortalita,laquale dopò leuittoriedelli terreni
affetti,riportanogli animi no= striſempiternamente dellepaſſatenoieilfrutto
poffedě do.dallacuifententiofißima favolahanno l'insegna lor presalinoftri
Academici,dal'arſura d'Hercole infiam mati,comeſapete, nominandoſi.Che altro
puote figni= ficareArionedalDelphinoper l'ondefolcateuarcato, che
l'animonostroilqualecon ledolcicordedelle uirtu mette paceco'lſenſo, &uieneda
quello stesso, anchora cheferignosifia,con temperatopaſſo allido ſicurif= fimo
della contemplationeſcorto? Che dirò d'Am= phioneche conilsuonodella
dolcecetharafece di The= be alzarlemura?laqualfintionecidichiarala eloque za
&generofitad'unsolohuomohauer potuto inani= mareunpopolo intiero alia
adunatione inſieme,et a cin gerelecittadi fortißimemura. Simigliatemente cheal
tropoſſonoſignificare lefatichediGiaſone,che l'huo= motemperato,ilqualedoppo
infiniti trauaglicon l'aiu todiMedea,cheperlaragiones'intende, urene a far=
acquistodel uelodel'ora che èquafi ricchißimo pre= miodell'opere uirtuose :
macomedallaragioneft par= te,&prědealtra mogliere,che la ſenſuale concupi=
ſcenzafignifica,uienemiferamente conlei &cofigliuo li,chefuronoleinstabiliſue
operationi, arjo , &di= Strutto. Tuttigli amoridegli huomini &delle
don= nedapoeticantatiniente altro fignificano , chele uaz rie &
diuerſeattionidella uitahumaua.CheliDijfie nodellehumane
bellezzeinamorati,questo accreſcela perfettionedellaſpetienostra,uolendocicon
questi ef= JempifarcomprendereIddiodiniunaſpecie hauerpiu cura,niuna
piucaldamente amare,etconferuare,chela nostra,tantopiudell'altrefelice
,quantoquellefurono diminor donipriuileggiatedella nostra.Letrasforma
tiontd'huominiquando inaugelli,quadoinpesci, quan doin altrianimalı, quadoin
alberietpietresetqua doinfumi, in altramateriaaltro non ricercano,
cheglihuominiper lo traſgreſſodecommandamentidi Dio delleleggi,diuentarealcuna
delleformech'io dißi:ilchemedesimamente alcuniantichiphiloſophiheb
berodidireopenione,liqualiraffermarono l'animeno stredopolaſeparatione da lor
corpi,ingõbrarelicor pideglianimalibrutti,ſecondolanatura delloanima le,
glihabitidanoicontratti uiuendo. La moltipli cationedi cotanti Dij,chelipoeti
diederoquando nel cielo,quando nellaterra, &quandonel mare, altro
nonimporta,che idiuerfiraggi&uirtu qua &la perlomondodiuiſe
dalladiuinaprouidenza,&acció chesimoſtraſſequellocheſouenteda Platone
ſidiſſesil mondo eſſeretuttod'animaripieno.per questo hanno dettoeſſereſetteDij
del cieloprincipali, tantinell'o ceanofparfi,&perli fiumi
&infinitiperleſelue,per gli antri,per limonti , &tante nimphe,&dee
qua Olaperogni luogopartitamentedwife:chealtronon
importano,chelediuerfe&differentiuie,perlequali tutto 65
tuttoilmondoàguiſad'un ottimo iſtrumento conferua l'harmonia
&proportioneditantecosedalla natu raformate. Costhanno detto li poeti ,
Thetifecon= dafigliuoladelcielo effere stata dell'Oceano moglie,
natadiVesta:ilchedimostra lageneratione dell'ac qua,laqualedellaterra
produtta,per forzadel calor celeste,fa quello elemento coſi ampio & cofi
grande chenoiueggiamo,fignificandodue cose effere nell'ac= qual'humore
&lafalſezza,quaſiinſiemenaturalmen temaritati composti . Merauigliosamente
hanno trouatalafauola delle tre Preche ,per dimostrarci quatoincerta
dubbitoſaſiala uitahumana, effendo inarbitrio di trefeminelle posta, dellequale
l'unalo Stame della uitafila , l'altra l'innaſpa ,& laterza
lotronca,chesonogli effetti deluiuer nostro naturali,
fonolaſcorzadicotalfauolaartificiosamentedifcritti. Il parto
anticodegiganti,cifacomprendere la ruina diquegli intelletti,liqualinatidelle
uifcere terrene feccioſt,hannoaridredimeſcolarſiconle diuinefusta
ze,&raffrontarsi conDio,gonfi&fuperbidepropi honori ingegni, di
maniera,ched'effereà Diofu= periori ,argomentano.Etfinalmente niunoatto,niund
operatione,niuno effetto puòfarela uitanostra , che fotto iluelodelle
poetichemenzogne nonſi nasconda. lequalihannocomeperloro propi certißimi priui
leggi gli animi ritrareàſeperlodifideriodi intender cofe nuoue.Oltrediquestofelamateria
il comporta, armareuno effercito, metterei granRe inbattaglias . e I coprir la
marina dinauilij,nonmeno àſpauento delle Nereide, che à terrore deglihuomini
accendere lefan guinofequerre, ilcielo, la terra,e'l mare in pochiuer fi
restringere,donne, donzelledifiori dighirlan deincoronatedifcriuere,gliattide
glihuominidigra doingradodistinguere ,stimolare lifonnacchioft, affi dareli
timidetti,accendere alle uittorieglianimicorag giofi,ritrareli
preſontuoſi,piegare,&muouereglio= tinati,tranquillar gliturbati,punire li
uitiofi,&con premi, con lodemandaralcieloil nomedegliec= cellentifatti.
Maſopratutto in questosono da eſſere li poetilodati,che con tutto cioche
eßicofealte&gra ui dicano,con maggior dilettodel philofopho il fanno, fi
comequelliconpiu grauitad'eßiil ueggiamo fare, oltrea cio tuttiegualmente
coſiſaui come indotti dilettare,queſti con l'artificioſo ritrouamento dellefa=
uole,quelli con la midolla,chedrento dellefintionifi co tiene.Etper dire
delpoeta,che noipiuch'altri habbia motoltoà dipingere,il Petrarca dico ,
infinite coje egli appreſſodi jeritiene,lequalieſſendo uditeſempli
cementepaionomenzogne,pojcia con dritto &Jano occhio uedute portanofecouna
ampia &infinitatesti monianzadelfuo ingegno: ſpecialmente parlando de gliamorofiauenimenti,miracolid'amore
addomanda= ti,nondimenofanamente intese,ne miracolisonone me rauiglie,fi come è
quello, » Talhormiafſale in mezzo a i tristipianti »
Vndubbio,comepofſſonquestemembra ” Da lo spiritoloruiuer lontane. Percioche
effendol'amante,ſicomeliphiloſophan ti dicono,nell'oggetto amato
trasformati,uiuononegli oggetti inſeſteßimorendo : ilche faeffer uero quello
cheeglidiffe,lofpirito uiueredallefue membra lontano questo stefſſofaanchora effer
ueroquello chefidice,l'a nimadello amantenel diuiderſi dall'oggetto presente
partirsidalui, ſeguir lacoſa amata.ilchefifaper= cioche
ilpensiereſeguendol'oggetto,fa parerel'huo دو 22 morestarJanzauita
,&fanzal'anima, che l'ingom= bra.ilchefidiffe là, >> Largataalfin
conl'amorosechiaui L'anima efciedelcorperſeguiruoi,
Etconmoltopensieroindififuelle. Auegnadio cheil dilettodiuederl'amatadonna al
largaleuieperladolcezza dello amante , che allifpi riti uitali,& animali
danno ufcita: ilche fa l'anima con ilpensierefuggirſenedallo amante , que pochi
difpiriti,che rimangono ,ſmariti perlaperditadell'a nima,
perilperderedelloamato oggettos'attrifta= no:laqual tristezza alghiaccioperle
jue proprietafi raßimiglia, perche agghiacciarsifidicono lifpiriti,on
defilegge, >> Maglifpiritimieis'agghiaccian poi, >> Ch'iueggioal
dipartirgli attiſoaui >> Torcerdamelemiefatali stelle. Ilchefpeßißime
uolte diede occafione al poeta di chiudergli occhi uedendo laſuadonna,accio che
l'animafuggedoperla dolcezza dell'oggetto amatono'l دو دو دد دد laſciaſſefreddo
&fpento, Lohetemodelcor,chemisiparte, Etueggiopreſſo ilfindellamialuce,
Vommeneinguisad'orboſanzaluce, Chenonſaouesiuada, pursiparte.
Vn'altracosadiconogliantichiphilofophi, chel'a mantenonamatoſipuo
addomandaremorto deltutto insestesso, &muodiimperfettauita nello amato og
getto : auegnadio checolui ,ilquale riamato ama,due uite proua deltutto
poßibile &uere: l'und uiuendo nell'oggetto,l'altra dell'oggetto ,che uiue
in eſſo lui. ilche é cagionetantodi beneàqueſti,quanto ditormen to
àquelli,ilqualequantofiagrande,& dinoia ca= gione ;teftimonianza
rendonoquelleuoci delpoeta,le qualidelſuo cuoreparlano, „ Hors'ioloscaccio,
nontroua in uoi „ Nel'exilioinfelice alcunfoccorso, Nesastarfo'l,negir
ou'altriilchiamas Porriaſmarrir ilſuonaturalcorſo. Quafidiceffe iochenonpoſſo
altroue uiuer che in uoi, uoifdegnandoch'iociuiua; potreidel tutto re Itar,
morto . ilchenon meno artificiosamente che con grauedottrina
fudetto.Altreuolteeßihandetto l'a= manteinuecedelfuo cuore,cheeglialtronde
nemanda formarsi nelpetto unaimaginedellacofa amata,laqua= lein
uecedelcuorefſostiene l'amante,onde nonpera: il ches'intende rispetto alla
cogitatiua , laqualedi nien= te : te
altroconfidera no all'oggetto difiderato,onde ilpoeta, 69 penſa adogn'hora,che
d'intor= २, Mapoiuostrodestino àuoipur uieta L'eſſer
altroue,prouedete almeno Dinonstarſempreinodiofaparte.
L'amoreguidardonato,chenoi riciproco addoman diamo,unmiracoloproducetale,
chel'amante nelpen faredellacosa difideratainquellatuttofi traſformadi
maniera,cheegliinse steſſo morendo,uiue nell'oggetto il cuore dell'amante
cedendo all'imagine della co= Ja amatainsestessoconceputa , nell'amatorientra,
fa delfuo efilio piaceuole uendetta ,in quanto che le fiamme,ondeegliarde,
tormentano parimentel'og= gettoamato. Laqualmerauigliafoloha luogo ne gli
amantiriamati,de quali el'amor reciproco ne l'uz no
&nel'altro,ilcheper quelle uoci leggiadramente dalpoetaſegnatesicomprende,
Quando giugnepergli occhialcorprofondo, L'imagin donna,ogn'altraindiſiparte, Et
leuirtusche l'anima comparte, ›› Lafcian lemembraquafiimmobilpondo, Etdelprimomiracoloilſecondo ,, Nafcetalhorche
lascacciataparte >> Daſeſteſſafuggendoarriua inparte →
Chefauendetta,e'lſuo efiliogiocondo... Questoſteſſomiracolo amoroso èmolte
uoltedella pallidezza negli amanticagione,diche nerendonote stimonianzaquelle
uoci, che le precedenti ſeguono, »
Quinci » Quinciinduouoltiuncolormorto
appare, Percheil uigor,cheuiuiglimoſtraua,
Danißunlatoèpiulà,douestand. Etaltroue, ,, Volgendogli occhi almionouo colore,
Chefadimorterimembrarlagente. Il qualeeffettoquo comportare lauita 1 l'amor
nello amante inſiemeſanza ,ueruna contradittione : auegnadio che gliamanti
uiuonone gliamati ogget= ti , inſeſteßimorendo, ondeilpoeta ,inperfonad'A more.
" Sicomei mieifeguaci difcoloro, Einunmomentoglifo morti&uiui.
Un'altra merauigliafoffre amorehauere nefuoi feguaciluogofouente, che
l'amanterimirandola don= naamata,ficomeella lui,perla conformezza delle
pellegrineimpreßionifatte nell'anima , nelsangue nefpiriti uitalidell'uno
&dell'altro, tuttele uo= gli&pensieridella donna comprende,& la
donna quelledelloamantealtresi .Lacagiondicioſempremi perfuafieſſerela
trasformatione dell'amantenello ama to,
&oltreàciòlaconformezzadeloropenfieri:on= del'animapergliocchi ſcoprendo
gli affetti fuoi ad unoadunonelle rapresentaaldifuori , nonaltramen=
techeſed'uncristallo traluceßono . ilchelasciò ricor= כל datoilpoetaperquello, cheediffe,
Poi chenoftrouedereinme rifplende, › Comeraggiodifoltraluceinuetro ; »Basti .
Bastidunqueildefiojenzach'iodica. Laqualcosafucagione chegli occhi fenestre del
l'animanostrafufferondagli antichichiamate, per effe 71 reminiftri
&apportatoridellepaßioni &moumen= ti dell'anima al di fuori, nondimeno
, eccettuati gli amanti,non è neceßario,cheſempre gliocchi &iluol
torendinodelle interne impresioni testimonianza,fl comefilegge, >>
Etcofiauien,chel'animo ciascuna >> Suapaßionfotto ilcontrariomanto »
Ricopreconlauista horchiarahor bruna. Matratuttigli eßempi ,che della
trasformatione degli amantifipofono ritrouare , &dique fpiritel= li cheper
gli occhi loroeſcono entrano mentregli loro oggetti contemplano,unoueneha,
ilquale non Sanzaifconciodelpoeta,gline duenne,bauente forza di mostrarui ,
quantoin fimili cafi habbinodi potere leimpreßioni portatedal lume de
glioggetti amati pergli occhidegli amanti. Conciofiache,natural menteparlando
,ſi ritroua ,non pur loamantehauer preſo qualitafpiritalepergli occhilasuadonna
gua tando;maetiandiocorporale:diche uncaſoneraccon= ta ilpoeta,che eßendo laſua
donnadell'unodeglioc= chifuoi offefa ,il poetala uidde , &comeeradifuo
costumefiſſamente guatandola preſenell'unodeſuoi, permezzodellepellegrineimpreßionidafpiritelli
por tati,quello steßo accidente,cheera in lei ,st comefi uedeinquelleuoci. Che
daldestr'occhio, anzidal destrofole : » Dellamia donnaalmio destr'occhio uenne
Il mal,che midiletta, non midole. Questa cõformezzadi diſio è cagione
d'un'altro miracolo che lo amante beneſpeſſoguatandolacofaa=
matadiuienefimilenel comprenderea gli angeli del cielo,ouerointelletti
diuiniche uogliam dire : liquali l'un l'altro fiintendono merce diquell'occhio
mentale, ilquale nedi lingua,nedifauella diuto ricerca,ondees fiueggonſi
l'unl'altro li lor inuifibili penſfieri,ilqua= le
effettouagamenteeſpreſſeladoue il poetadiffe, Conobbbi allhor,fi comein
paradiso Vedel'unl'altro in talguijas'aperſe Quelpietoſopensier,che
mainons'erſe, >> Mauiddil'io, chealtrouenonm'affifo. Ilquale effetto per
alcunamanieranon ſeguirebbe, ſenonfuffelafimiglianza &conformezzadelloaman
tecon l'amato,ouer la trasformatione . Ilche chiarofi
rendeperquellochealtrouefilegge. >>.Nelfondodelmiocuorgliocchi tuoiporgi
Atepaleseàtutt'altri couerto. Merauigliofißimo équello,che hannodettogli an
tichimaestrideſegretinaturali ,gli amanti diſiderofi delmorire nell'atto che
eßi compiutamente ueggono gliogettiamatipreſentifarsi allamorteuicini ,poſcia
perlagioia,cheſentono diſouerchio rimanerinuita, >>
Ma'lfuonchedidolcezzaiſenſilega >> Co'l grandefird'udendo effer beata,
L'animaaldipartirpresta raffrena. Quest'altradistemperatezza pruouano nella lor
uitagli amati chel'uncontrarioaccrefcielaforzadel l'altro, unfimigliantel'altro
perdeſouente.ondedo uendoconlelor donneragionare,lauoceagghiacciata دد
nelpettomanda parolein manierafredde &fpente, cheapenapoſſonoefferintefe,
Ond'ionon puotemaiformarparola Ch'altrocheda meſteſſofuffeintesa,..
Coſim'hafatto amortremante&fioco. Vn'altradiſaguaglianzaſentono gliamanti,
per= che nesdegni &orgoglidelle lor donne,mirando in effefentonfi
,trasformare, quando inghiaccio,quando inmarmo, quandoinaltraforma: ondefi
leggeap preſſoil poeta di Lauraparlandotuttauia, >>
Poquelloinmechenelgran uecchioMauro >> Medusaquandoinfelcetrasformollo.
Etpocodipoi >> L'ombrafuafolafailmiocor unghiaccio Etdi
biancapaurailuifotinge,
Magliocchihannouirtudifarneunmarmo. Lascioanchora stare infinitialtri
miracoli,onde la uita degliamanti è piupiena,chedi stelleil cielo, ò di cocchiglij
li marinilidi : fi come il uiuere di doppia morte ,ilmoriredidue uite , il
morir uiuendo,il ui= uermorendo, il riderpiangendo , il temere ardito, il :
gelarardente,ildolceamaro, l'utiledanno,ladubbia ſicurezza,l'infidofostegno ,il
caderfido , il chiaro e s dubbio, l'occultofapere, iltacitogrido, il loquacefi
lentio, ilgiustotorto, lasdegnoſapace, ilfidelingan no,lalibertaferuitu ,
l'utildanno , l'amaroconforto , lidolciguai , gli amicheuoliodi ,le
perdonatriciuen= dette, il freddo ardore , la timida fperanza, ilueder
fanzaocchi,l'amaraltruipiuchela uita propria, il perdersesteßoper
ricercaraltrui ,iluiuerdidoglia, ilpiangercantando,lo stancoriposo,ilchiaro
disho= nore,ildannoſo guadagno.Aqualifeguonodi dictro queglialtripensiero
ingrembo ,uanitate in braccio , fuggitinodiletto,fermo affanno,dubbia fpeme,
breue conforto,penitenzadoppo leſpalle,lunghierrori, ui fionfallaci,falfe
opinioni, torbida confuſtone, ragion pigra,
&follecitofurore:dellequalpaßioni&foffri mentila uita de gli amantièpiupiena,
chedi fiorile campagnenella primauera, òd'arenelimarinifondi :
laqualcosa,comecheil poetauerißimoamanteſi fuße, ilfecetantedellefue carte
lasciardicotescecontradittio niuergate:ondefileggepertutto.-- L'amarm'èdolce,
utileilmio danno, E'luiuergraue. Quantaariadalbeluiſomidiparte
Cheſemprem'eſtpreßo&filontano. Sentoamorfid'appreßo,
Chedelfuoproprioerrorl'alma s'appaga. Ouiuamorte,òdilettoſomale, »
Comepuoitanto inmes'iono'lconſento? " Si lieuedifauer d'errorfi carca; :
Ch'imedeſmononſoquelchemiuoglia. Ettremoàmezzaſtateardendo iluerno.
Ch'ipiangol'altruinoia&no'lmiodanno, Etciecaaljuomorirl'alma conſente. »
Cheprò,feconquegliocchiellaneface >> Diſtateunghiaccio,unfocoquando uerna
? ---Questahumilfera un cordi tigre òd'orſa, Ch'enuistahumana,e'nforma
d'angeluene, Inriſo,e'n pianto,fra paura &fpene
Mirotafich'ognimiostatoinforſa. Nonpuopiula uirtufragile&stanca Tante
uarietatihomaifoffrire Che'nun funto
arde, agghiaccia,arroſſa,e'mbianca. » Etudiſoſpirandodirparole, ...
Chefariangirimonti, starifiumi. Lequal contradittioni ſecondritto occhioferanno
uedute;farannofeded'unainfinita, &ia ,&fe= licecognitionedelpoeta, non
altramente lifuoi leg giadricomponimentirendendouaghi ,diquellochefac
cianoleſtelleil cielo:ſi comequeglialtriteftimonian zanerendonoaltresi. »
Veggio,penso, ardo, piango, &chimisface. " Semprem'einnanzipermia
dolcepena. Cofiſold'una chiarafonteuiua. Moueil dolce
&l'amaro,ondeiomipaſco. Unamanſolamiriſana &punge. Milleuolteil dimoro
&millenasco. Amormifpronainuntempo&affrena, Affecura &fpauenta,arde, agghiaccia -- Gradisce
sdegna,àfemichiama &scaccia. Hormiteneinfperanza & horinpena.
Dolce&acerboch'ipauento, bramo, D'amor tragge indiun liquido fottile Foco,
chem'ardeallapiu algente bruma. Dolciire,dolcisdegni, dolcipaci, Dolcemal,dolce
affanno,&dolcepeso, Dolceparlar, dolcemente inteſo, Pien di dolce ora,
piendi dolcifaci. Macom'piumen'allungo&pium'appreſſo Et perfar miedolcezze
amare&empie. Sottobiondicapei canutamente, E'nhumildonna altabelta diuina.
Etquebegli occhi,cheicorfannofimalti, » Poſſenti àrischiarar abißiti, Ettorre
l'alme à corpi darle altrui. Questi affetti o distemperatezzede gli amanti, ſo
noquelle, che ficomeuidißi,fannoparere li poeti bu ui giardi,per efferfuor
dinatura &àſeſteßi ripugnan ti . Liqualinulladimeno inteſi
dirittamete,fannopiuto sto della miferia degliamāti,chedelle mězognedepoe ti
fedechiarißima:fi cõenõrincreſciědoui , questialtri agiugnerò,liquali alla
memoriahora miſoučgono. Innobilsangueuitahumil&queta, Etin alto intelletto
un puro core, Frutto ſenilein
fu'lgiouanilfiore, E'n affrettopenſoſoanimalieta. Etunattocheparlaconfilentio..
Puofarchiaralanotte, oscuro ilgiorno, E'lmelamaro, addolcirl'aſſentio,
Sappiailmondochedolce ela mia morte..... Diquebegliocchi, ondeihoguerra
&pace Chi micuocono'lcoringhiaccioe'nfoco.
Lietepenſoſeaccompagnate&fole Donne,cheragionando tteperuia. Indi
manfuetudine,&durezza, Et attiferi &humili&cortefi, Forte
egualmentenemigrauanpesi, Nel'armi miepuntadi sdegnifpezza. Arda,òmora,
olanguiſcasun piugentile Statodelmiononèsottolaluna. Sidolce è delmioamaro la
radice. In dubbiodimio statohorpiango,horcanto, Et temo
&fpero,&inſoſpiri &rime Sfogo'l mioincarco,amor tuttejue lime
>> Vſaſoprailmio cor afflittotanto. Constil canutohaureifattoparlando 77
ر » Romperlepietre, pianger didolcezza. Conquestefifattediſcordanze ad
unoisteſſo termi ne anderannolefintionidelli poeti amanti , mentreef= fiin
unpuntofentirannodagliocchi delle lor donne millefoaui dolcezze meſcolati con
altri tanti amarißi mi affenzi:ilche cagiona inloro tutto di, paura , ardi=
re,dolore,dolcezza, fpeme,timore, pallidezza, rof= Sezza,manfuetudine,furore,uolere,
&diſuolere . O quandoeßidiconoſe àguiſadifarfalle andar dietro à
quellochegli arde:quandoseaquileallume deglioc= chidellelordonnefifanno ,
&talhora alcigno,&al lanotio'a, &adaltroanimale uannoſiraßimiglian=
do. Oquandolelor uociperpiagge & monti can=
tandon'anderannoprouocandoapiangerglialberi, i fiumi,leſelue,
&leoccultedeitadellaterradelordă ni,ficome rallegrarsi& riderede
lorripoſiquelli stef fi. Similmentequando eßidicono paſcer il cuore de
fofpiri,di lagrime ,nodrirſi tutti e pensieriloro ef= ſereſaetteacutißime,il
uiſodellelor donneunfole, il defirfoco,lafperanza unſprone,lagelosia unfreno,
iltimore unghiaccio , ildisdegno unoincendio, lalor uitaunanauesipenfier
remi,ifofpiruenti, le lagrime pioggia,l'irenebbie,l'error &l'igonranzafarte,
gliamatiogettitramontane,&porti . O quando eßi diconoeffereffronatidalla
uoglia ,guidati d'amore, tiratidalpiacere,traſportatida l'uſanza,& lufin=
gati,beati effer infogno,contenti di languire, felici d'abbraciar
l'ombre,uaghidiſeguirl'aure,nuotare in profondo &cupomare,folcarne
l'onde,fondarnell'a rene,ſcriuerneluento,uagheggiar il Sole,cacciar con
buezoppounafuggitiuadama,effer cicco nelſuo bez neprontonelſuodanno,mercar
lagrime, &doglia, languirdolcemente,arderdalunge &agghiacciarda
preſſoportarnelfronte lifucicordogli impreßi,far leggidell'altrui
uoglieàſemedesimi,etcangiarfiinun puntodipiucolori . Oquandodellelor
donnefauellando &fcriuendo dirannoquelle eſſereangelidalcie
loinformehumanediſceſi,gliloro capelli,diranno eße rehorad'ambraterja,hora
difinißimooro ,la fronte lucente, digrauitadifpenfatrice,gli occhi stelle del=
lepiufcintillanti&chiare legotematutinerosecongi gli ò con
neuemescolate,ilnaso di bella&uagamisura Sanzadifettoche gli s'oppona,la
picciola boccahora al minio,hora al cinabro, tal'hora àcoralli ,& ru
binetti orientali andera agguagliando, lagolaalleco lonnedifinißimoalabastro ,
ilsoppostopettoal bian= comarmo ,lepopelline àipomi acerbi&crudetti,la
perſona allepiu belle &immortal dee,lemaniàcinque perle d'oriental colore ,
il caminare all'andamento delleformedel cielo ,pienodigrauita &magnificen=
za,&finalmenteniunapartedirà eßereſenon bellißi
ma&commendabile.Oltrecheeglidirà le chiomeef ferelacci &nodi
strettißimi, onde ilſuocuorerimaſe in liberta d'altrui,gliocchi dirà
accenderfiamme ar= dentißime,la bocca traledolci perle mandar paroleat
teàfpezzar ifaßi, arderlaneue, & aguifadi quelle diGiofuefermar
ilfole,quelleall'harmoniadefuperni giriindolcezzaegualirendendo:legotedira
hauerfor zadi raßerenar ilcielo,et imprimere nell'aria unadol
ce&foauequalitaamorosa,lemanilanciardardi strali pungentißimi,&portar
millefafci d'impiagati cuoripreda,il petto eſſere d'amore,di gratia ,d'hone=
sta,difenno,di ualore dicostumiun fonte,pieno di Jaggietaltipensieri,tutte
l'animede mortalialla contemplationedellecelesti bellezzeritiranti,&
finalmen teognipaſſofarfiorirep le sterilpiaggie gli acanthi piuuaghi,
lerosepiuodorate:niuno atto,niuno mo uimento estimando effer,senonè
dilettoſo,dolce, dileggiadria infinita pienonellaſuadonna ;nella cred tionedi
cui,dirà le stelle & ilcielo &glielementi ef ferſt à
prouaaffaticatiperfarla nõ altramente chefpec chiodinatura, ò eſſempio
dellemaggior bellezze che maifi uiddero,ò testimonianza delle ricchezze del
cie= lo:&efferſi co'lfortunato parto dilei tuttele ſtelle
benigneaccompagnate,& difperſe tutte quelle,che
dellemondanefciagurefonoministre,&difpenfatrici ; ondealmondopiuchiarolampo
di uirtu &dimeraui gliane ufciffe,&inpocofpatiofi chiudeßono , costu=
miangelici,beltanaturale,habito adorno, regalnatu ra,intellettoangelico,anima
chiara,uista pronta, oc= chioceruiero,prouidentia ueloce, altopenſicro,genti
lezzadifanque,defiod'honore,gratia ,fenno, destins ualore
,leggiadria,arte,natura,&uirtufopranatu= rale.Questa diraegli
ßereunsoledibellezza,un'an= gelodi costumi, unfonte dileggiadria,unmard'hone=
Stasuna idea deluiuerbene,uno eßempiod'Iddio ,un Specchio dimarauiglie,
unafcalachealcielo ci guida unaphenice orientale diincomparabiliuirtusunſeggio
d'amore,unachiaue d'amorofedolcezze, un albergo digratia&cortefia,un ricchißimotheſoro,un
termi nedeglihumanipensieri,un candidoarmellino di puz dicitia un porto
deglihumani naufragi,una tramontana dell'amoroſe tempefte,uno ogettodituttie
beni, unmiracolo dell'etànoftra,un mostrodinatura,un pe
fodegnodiVirgilio,etd'Homero,un contrastodi bel lezza
&d'honesta,unafiammaoltralebellebella,un
Sostegno&colonnadeglihumanipenfieri, unultimo sforzo delcielo di natura
,&finalmenteunabelta Sanzaeffempio. Molteuoltelipoetiamanti, per isfo
garelaforzadiqueldefiocheſentono, &perfpiegare ipregidegliingegni loro,
diranno,licaresguardide lelordonneefferedi tal forza &ualore,chedellalor
dolcezzauengonoàfpezzarsilipiurigidiscogli,l'ac quecorrenti &fonore
atacere&fermarsi, ilcielod rallegrarsi ridere,la nottedi torbidaferenißima
di uenire,gli alberip alcunapiaggiapafſſante inchinarſele perriuerenza,la
terradaſantiueftigitocca d'ogn'in= tornodigigli etdi roſe
uermiglißimafiorire,li boschi piupienid'animalidarſi che perl'innanzinonſoleano
euenti,allhorachecon maggior sdegnouannoperl'a= riaguerreggiando,alloappariredelfuobeluiſochetar
filegrottepiuriposte &herme da puriraggideſuoi begliocchiqualitaprendendo
diuenir lucentißime, l'on demariueconmaggiorforza dacontrari uentipercof
ſeinunmomentotranquillarfi ,gli augelletti di mera= uiglia starſenefu
l'aliſofpefiet pendenti, acendo,lefie repiucrude &feluaggie,qualalsuono
dellacethara d'Orpheoplacarſi,altenoredelledolciparolediplag=
giainpiaggiaſeguitādola,gliangelida lor cerchimo učdofi,uenir adascoltarla
pmarauiglia,ilfolefu'lmez fI το zogiorno la statefarsid'inuidiapieno,piudolci,
piu uiuiraggiin lei ſcorgedo, ognicosa delmõdo uedědolafarfegnodi
stupore&d'allegrezza.Quelli Steßi l'animo rivolgendo alleſciagure et
trauagliloro diranola loruita nõefferaltro,cheunbersagliodell'a
moroſejaette,che in eßiuengonoper l'empiemanid'a
morelanciate.Horadaloroprendera ilpoeta nome, poſciacheeglilefue
uogliejempreuerdi &stabili por ta:Hora di Cigno animaleàlui fimigliantißimo
pche con il cato àpocoà pocoualàſuauita&le sue ango=
fcieterminando:Horad'unſaßouiuo &sbigottito,s'a uienecheallaſua donna
auicinandofi vin leirimiran= doučga,nonaltraměte cheſeilcapodi Medusahaues
Seueduto,in durBima pietratrasformato:Hora d'un
fiumerapidißimo&fonante,hauendoallo abbõdeuole
humoredellelagrimerisguardo,chedagl'occhiglipio uono:Horad'unaJelcedurißima,hauendo
rispetto alla uitafeluaggia &ficracheegliàguiſaditroncouatra hendo,Horain
unuago&folitarioceruo,perrimem branzadiquella ardentefete , alfonteditutte
ledolz cezzenelcostrigneà correr tutt'hora uelocißimamen te.Hora nell'acquila
reina degli augelli ,forſe ramen tandosi diquellaarditafperanza ,laquale di
primie ro uolo tant'altonelrileua che egliperloſole stem= prandol'ali,
qualIcaro uieneper l'aria cadendonel maredelleamorose angoscieadeffer
inghiottito . Ho ranella Phenice , fpetial merauiglia dello Oriente ,
percheegliconpari accidenti nella piu alta cima de suoipenfieriſottoeraggidell'amatoſoleardendo,piu
chemaiuago &ardito negliamorofitrauaglirina= ſce:Hora
allefontidell'iſolefortunate ,poſcia cheegli uiuemorendo &muor uiuendo: Horaadunaferrata
naueper l'indianomarepaſſante,laqualeda glinafco fiscogli uienetra l'onde
ingozzata quello stesso inse medefimoprouando,ilquale perlomaredellelagrime
trappaſſandouienedalliduriorgogli dellafua donna nelfondo
dellemiſerieſommerſo.Altreuolte eglian= deradicendoſeeſſereloHelitropio, cheraggirando
al foledegli occhi amatimai prouaun'hora di tramißio neafuoi rivolgimenti.Dira
lafuauita non eſſere altro perauenturacheunastanca naue, colmad'oblio,paf=
Santeperafpromareſullanotte il uerno , fra Scilla Cariddi,alcui gouernoflede
ilfuonemico,coremi depenfieri,conlauela da ſempiterni uenti di ſofpiri
combattuta,ſottopioggiadilagrimare&fortuneuole něbodisdegni,con
lefarted'errore, &conignoraza attorto,lontanodalla Tramontana delporto
incer to. Diraſeeſſereilferrodall'indianapietra moſſo . DiraſeeſſereAtlante,poſciachefi
grauiſomefoprale miſereſpalleſoſtenne ,quale èilpesodegliinfinitiſuoi
trauagli&penfieri.Anderail mal uolante Icaropro uerbiando , che delle
create penne raßicurato diede perl'aria losfortunato &pocofeliceuiaggio ,
quafi comeſe l'alidellefuefperanze haueſſeprejo, nonha= verebbecadendomiſurata
l'altezzadel cielo ,&dato nomealmare. Infinitewolte pensando allo cadere di
f 2 Phetonte,dira uolere eſſere stato nelli steßigiornial mondo,
auegnadiochecon lacopia degli humori,che dagli occhiglicaggionohaurebbe
potutola terra di Secca&arfaimmantinentefatta diuenire uermiglia et
fiorita. Egli Eolo Iddiode rabbiofi &sfrenatiuapo= riandera
fupplicheuolmente pregando,chequelliuo= gliaraffrenare,che dalſuojofpiroſo
petto uengono tutt'hora portati.Tal uolta argomentaranon effereal
trolofuocuoreche unafeluafoltißimap limolii stra= liàlui perl'empiemani
dellafuadonnalanciati.Al= cunafiata anderalaſuadonnadifurto grauißimodan
nando,nonsolamenteperhauergliinuolatol'anima lepartimigliori,diche eglileggiermente
l'afſſolue,ma conat perhauertoltodueſtelle alcielo, lo fplendoreal jole, rolle
li penfier casti Jaggi all'anime beate,le paroleà gli angeliſanti,iluiſo à
Venere, loJembianteàGiunone, la destrezzaà Minerua,l'oro,l'odore & le per=
o Cobrodile all'Oriente,niente in lei naturale proprio lascian inni;
do,chel'ire,&li ſempliciorgogli. Similmentela ſuauitadiraeſſereungiardino
incolto quale co'ltornaredellauaga sterile, il odoriferaprimauera, tutto uerde
&fioritoſidimostra,poſciachein effo lui fimileufficio fannolidolciraggidell'amatadonna,
la= qualecongliferenisguardidefuoi begliocchitutto nel rended'altipenſieri etdi
tranquille uoglieripieno fiorito. Perquestacagion isteſſa l'amatadonnaaljo=
lediraeſſerefimilißima :laquale comperatione èpiu d'ogni altranelle bocche de
poetiamanti ,ilchefafor= fe 85 ſeriguardandoallaſemplicita Gunitadellaſuadõna,
. laqualefola&fimplice,codolciraggidellefue bellez zeredealletenebre di
luidepeſterijuoi infinitofplen= dore:Horadirachesia unafierafuggitiua iſnella,
poſciache allefueuoglieſempre rubella &fugace la
comprende:Horaaduntranquillo &ficuroporto,per eſſere lofperatoriposodeſuoi
lunghiuiaggi: Horaal l'indiana pietra come àuerißima &primiera cagio=
nedeſuoiſommergimenti:Hora ad un bafilisco,che co ilmortalißimosguardoilpocofperto
rimirante bene fpeſſoancide, posciacheegliguatandola dolcementefi muore:Hora
adundiamante,ella ueggiendo nonaltra mětepiegarsialsuonodefupplicheuoliprieghi
diquel lo,cheeglififaccia allepercoſſe del martello : Hora perl'iſteſſa cagioneaduno
immobilescoglio, effendo di taledurezza;che neper pianti & lagrime , che
egliſparga,puo rallentaregiamai ilfreno degliostina ti orgogli:Hora adunricco
&generoso palagio di bellißimo tetto d'oro ,difinestre lucētißime, dimura
alabastrine, in ogniparte diſe felicementefornito:
HoraadunaPhenice,parteallaeternita delſuo grido pensando,partealla
incomperabile bellezzadi lei, la= qualeàjemedesimasola onoaltrui
raßimiglia:Hora aduna fieracon voce humana, cacciata da due ueltri, poſſente
àraccenderdiſeGioue nel cielo :Hora ad unanaue con lefarte diſeta &la uela
d'oro,d'auo= rio&d'ebenocontesta ; Hora adun'alberoegualed'o dore,
diperfettioneàquellidelParadiſo:Hora ad f 3 und
unachiarafontanaſorgente d'unſaßo, &acque fre= Schißimeconfoauemormorarfpicciante
:Horaadund bella&leggiadra&penſoſadonna contra se stessa bu mile,
&incontrad'amore anziſuperbettachenon, in biancauefted'ororiccamente
fregiata caminante: quandoinunaforma, &quandoinun'altralaſuadon
naàguiſadiProteo mutando &alterando,cirende ampiateftimonianza degli effettid'amoreconperfet=
to drittogiudicio:liqualiperciocheſono ueri&da
gliamantiprouati;perquestonondebbono macchia= redi mentitoreil nomedelpoetaper
alcunmodo . Et postochemenzognefalfißimefußero ;elle nondimeno
nonhannodaeßereimputatealpoeta comepoeta ,ma Solamenteinquanto amante . Percio
che amanti dico nodiſentirequeste sifatte diſcordanze nelli lor cuo=
risondelapenadellamente afflittaseguace , ne manda aldifuori
nellecartemillerimepienedifuocodi ghiac cio,di paura,d'affanno,difperaza,di
ftratio, dimorte, di pianto.Chequeſti tuttiſonode gliamanti come
amatipriuilegi,difarmatiandarſicurı, ingõbratid'or
goglioandarhumili,lietißimiſconfortarfi,tranquillißi
misturbarsiguerreggiatihauerpace, immobilimutar figiacědo interrap locielo
uolare,tutto il mondo ab bracciarenullaſtrignedo,prigionato uiuerin liberta,
anciſo nosentirangosciaſanzaochi ueder lõtano,ſanza
uoceparlare,bramosodimorirchiedercoforto,ſeſteſſo odiadoamar
altrui,paſcerſid'affanno,etdidoglia,co mefußeilmaledellaſusuita dolcißimo
nodrimento . Questi affetticofifattiſonodegli amanticomeamanti PRIMO.
madapoeticantatigentilmente parteper giouare&
parteperdilettarefcriuendoſt,chente eßihanno per costumetuttelecose alla uita
humana appartenenti di fare. HaueaquesteparoledidirefornitoM.Sperone quandoilBarocci
&M.Paolo ſopradiquesta materia ragionando ,doppol'hauerſidimoltecofequando
dal l'unaparte, quando dall'altra jopradi questofatto dette,s'accorferoche
ilMacigni piegato ilmentofopra delpetto ,dormiua,ondeciascuno
auedendosidiciofor risealquanto , rachetaronſitutti immantinente. Il
qualenonguaridoppo riſuegliandofi,&leuando la testa s'auidde,che eßi il
rimirauano,onde diffe,la dolcezzanonmeno delle parole di M.Speroneche del=
lamateriadalui raccontata, mihadi maniera fopra prejo&uinto;che
iohoramiaddormentai,& unfoa uefonnomibaueane gliocchimandato. Forfeuoleud=
teinferirelanota il rincrescimento,riſpojeloSpea roneimmantinenteal Macigni,
csere stato dellamia digreßionecerca allipoeticagionedelnostro addormē
tarui,poſciachedouendouiiodimostrarediquantagio ueuolezzaſiala FILOSOFIA
alloſcriuer bene, ui con= dußiàuederelaphilofophiaeſſeremolteuolteſcompa=
gnatadallelingue ,&lipoeti noneßere buggiardi e maioneluerotestémeneueniuo
ladoueioera gia fa buona pezzaafpettato.Dico dunque che,se bene ui ricorda
sioui dißitutti eprecetti,ondegioual'orato re&ilpoeta,eſſere è precetti
moraliouero intelletud= f 4 lili lizliqualidi neceßitaſiprendonodalla
cognitione del= lecofe diuine &humane.Ilche eßendo ui domando
comepotrannogli oratori et ipoetiilfine loroeſſegui re,fanzala cognitionedellecofe
&diuine&humane? certoin nifſfunmodo.Effendo adunque la philosophis
cognitionedell'une l'altre ;non mipotetenegare,
chenofacciademestieràdouereſſeralmenoinqualche parteinteſadachiunque
intuttelelinguefperadifcri uerbene.oltre che(laſciando
tuttel'altrelingue&del lauolgarragionando)lecojedi Dante Aldıghieri
delPetrarcatutteſono d'altißimiſegreti diphiloſo= phiaripiene,tuttediprecetti
moralietintellettuali me= ſcolate,come iopotreitutteleuolte dimostrarui che
eglifaceſſe di miſtiereet questo intuttele lingue cõue
nirft&starbenemiperfuado. QuiuirifpofeilManu= tio,be
m'haueteperfuajouoiM.Speronetaphilofophia eßereneceßariaalloapprendimento dellelingue:percio
chetuttelecose,chenoiſcriuiamo ricercanounafalda etintieracognitionediuarie
cofedinatura,lequaliuoi diteconoscerfidalla philofophia ,ma nonueggioper=
ciocomenonſipoſſadire lofimigliantede l'altredot= trine arti oltrelaphilosophia
. Chepercheeſſendo leleggipartedellaphiloſophiacome tuttiaffermano , uoidiceste
nonhaguari , uoihauendo dettola philofophiaeffer neceffaria perſcriuer
ottimamente, quelloſteſſoneuerra( s'ionon mi inganno ) delleleg= giſimilmente
&cofidiremmo della Theologia , &di tuttel'altre,lequali trattando
dicofe ò diuine ò humane,parecheſottolaphiloſophiaſicontenganoper l'i
steßaragione,ò cheto leuostreragioni non beneinte=
fi.Oltrechenoiueggiamoeffer in Dante &nelPe
trarcadimoltiluoghi nonmeno diphilofophia pieni , ched'altre arti
difcipline,comeſonoquelli che hora mifouengono nelPetrarca.
Mapercheiotemochefarebbeunuarco
Dipiantoinpianto,&d'una in altra guerra ; Diquadalpaßo,cheanchormisiferra,
” Mezzorimangolaßo &mezzo il uarco. Etaltroue. LaffononàMarianon nocqueàPietro Lafede,cheàmefoltantonemica.
Etinquelluogosimilmente, Nellastagion che'lcielrapido inchina VersoOccidente,
che'ldinostrouola >> Agentechedelaforſel'afpeta. InDanteinfiniti qua
&la ſparſi ſene ueggono quafiin ognidifciplina:ma questi duieffempiperhora basterannodifouerchio.
Ondel'humanafpecieinformagiacque, Giuperſecolimoltiingrand'errori
FinchealuerbodiDio difcender piacque. V' lanatura,chedalſuofattore
S'eraallungata,unioadfe inperfona Coll'attofolodifuo eterno amore. •
Etquell'altro doueeglidiße, Nellaprofonda&chiarasubsistenza e fs
»Del'altaluceparuemi tregiri Ditrecolori d'una continenza, د د " Etl'uno
l'altro come irida iri Parearefleßo , e'lterzopareafuoco,
Chequindi&quinciegualmentefpiri. $ QuiuiloSperonemezzosorridendo diſſe,
queſtoe altro M.Paolo,chela dolcezza dellemie parole ,fi come teste diceua il
Macigni,perciò che uoi mouetedub bida rifuegliar Endimione,piuchedarenderfonno
a gliocchinostri: &fecoſiperauentura haueſſe fattoil Macigni
;iomipensocheilſuoſonnononfarebbe cost dolceſtato,chente glidice:ma uoglio
nondimenoche uoisappiateeßermicarotuttauoltache ioragiono,che
ciascunochem'ascoltaſanzariſpettodica lafuaopenio= ne .
Perciòcheiosonoilmaggiornemicodella adula= tioneforfed'ogni
altraperſonacheciuiua : che perche anchoracheioalcunacosadifenda ;non stimoper
que= stolemieparoledouer effere l'Oracolo d'Apolline, ò lecortine di Cuma
,auegnadio chenoi tutti huomini flamo, &tanto ageuolià errar difouerchio ,
quanto noile nostreforzepiudeldouutostimando,diamotro= pocredenza
allenoftreopinioni Mauenendo alledu= bitationiuostre,dicoche bene mi prouate
tutte l'arti tutte le difcipline poter dare alla eloquenza nonſo che
dipiucognitione &ornamento,ma non neceßita peralcunmodo.
Inquantochelacognitionedelloſcrit toreòdiproſa òdi uersoquantofiepiu grande,tanto
daraalleſcritturé maggiorfpledoreetriputatione. che quelli nonfaranno,che
null'altroſaprannoche laphi= او lofophia &l'artedeldire.Et dicendole leggi
eſſere parte della philoſophia, è ueroincotal modo,chele
leggisonoradicateetfondatenellaparte moraledilei:
manonſegueperciò,chesicomelapartemoraleè gio ucuoleper
loſcriuerbene:cheleleggiqueſtoſteßo fac cianoanchora. Etquesto
auienepercheleleggi han= noallargati & latique termini cheſoliper la mo
ralecierano basteuoliper lofcriuere. Maquella am= piezza&accrescimento ,
checi uienper leleggireca to, noncigiouaperalcunmodo,anzidalfinedella eloquenza
ciuengonoſeperandotuttauoltacheperleleg giintendiatequeuolumi &que
libricoſt ampietgră dichefuronodagliinterpretiſcritti.delliqualifottrage
dogliamaeftramentideluiuer bene&ciuilmente,nien tealtrohaueretefatto che
tolto lepretioſe gemme del lamoralphilofophia, naſcoſenelfango dimolteciancie
lequali non altramente campeggiano lorbene d'intorno diquello chefaccia
un'anello dipiombo ò di ferro adunfinißimo &oriental rubino.Questi
precettidi copurißimi, ſemplicißimi , &fantißimi,& diniund pece
macchiatibauretedalfonte della moral philofo= phia,intrepartidistinto , chesono
l'Etica,la Politi ca , &l'Economica d'Aristotele: lequalileggendo du
bitareteſe Ariftotelefupiu leggista,chefacerdote, piu Sacerdotecheprofeta,
&piuprofeta,che miracolo di natura . Quandouoipoſciadella Theologiaargomen
tatechefianeceffaria,perciochedicoſe humane &diuine ragiona ; ui rifpondo
che no,inquanto con la Theologiaconprincipi &fondamenti ,&conclufioni
dalle philosophiche dißimigliantißime fauelia , anziſe iodiceßi che
contrarie&repugnantiſiſonodeltutto; non temereid'errarfouerebio. &percheegli
uifi di= moftri, lasciando gli infiniti eſſempicheſe ne poßono adducere;
prenderemo qu llida uvinel Petrarca inDanteſegnati,non uipare che lasciando
anchora Stareleintierefententie, nonſienoquelle ſemplici uoci Pietro,Maria Fede
all'orecchiedephilofophanti ne miche,che uoi diceſte ? lequali nonaltramente
fprezza rebbe d'udire ilphiloſopho;diquello cheuoifarestele
fauoledalleuilißimefeminelle raccontate d'intorno al focolare :
&perauenturasisdegnarebbenon altrame techeseuoigliuoleſteperfuadere
cheilcapo d'Ence= ladofuſſe in proportionecorrispondentealcorpo della Formica.
Oltrecheeglidirebbe, noicredendo quello cheDanteneprimiuerfida uoiraccontati
lasciòfcrit= to, effereopinionepiumonstruoja &spauenteuole,che l'aspetto di
Cerbaro odiThiſiphone, che Iddioilqua leèunafola ſemplice
&impermutabileeffenza, do ueßeper cßereperſonalediuijoin padre,figliuolo ,
amore, cheil uerbo incarnatosi neluentre d'una
Verginefanzacarnalconcupiscenzaueniße a termina reladependenzadellanaturahumana
noperfonata,la qualdependenzaella ritieneconefſſouerbo , permez=
zodellafigliatione( &perdonatimiſequestinovi ter= miniuòfingendo
àmiapoſtain cotal modo)detta dalliTheologirelatione originale.Ilchefa molto
benene il padrene l'Amore,àqualisifattarelationenoncon= uleneterminare
etadempierequella dependenzacheto dißtperalcunmodo.Anzisdegnatofidella nostra
ofi nione, conalto gridodirebbe, ſciocchi cheèquelloche uoicredete & miferi
iltantoſeguirele perfuafioni del uulgoche uigioua? uoi errate , uoitorcete
dalla ue= ritauostra perfettione&fanita,per daruiin preda della bugia
imperfettione degli animi humani, grauißimafebre dell'immortal uostro intelletto
:alqua leuoiporgendodico ſifattemenzogneilueleno,difem piternopluchemortale
etferignolofate malgrado di uoidiuenire:maninconici bestemmiatori della natura,
bambicheuoifiete. &udendo appreßo la contin= genza,chenoicrediamoeſſere in
Dio,la cognitionede particolari,lapellegrinatione di Christoper amorno Stro
nelmondo,il peccatodelprimopadre,ilpartofan tißimo della
Vergine,ilmorire,ilritornar inuitapoi chefumorto, l'andar
incielo;riderebbetanto, che Scoppiarebbe nonaltramente,chefuceilfauoleggiatogi
gantello,uedendo la Simia calzarfi.Manoipieta pren dendo dellafux mifera &
ostina a openione diremmo, noiconlumeſopranaturale esceleste effer fattidi tut=
tequellecosecapaci,cheeglifalfißime riputana , stol= to,cieco,uaneggiante,
maninconico nelfangodella lordanatura attuffatto etſommerſodeltutto,falfißimo
istimado eſſere il credere ilmodo eſſereſempiterno,l'a nima nostra unafola
etfemplice in tutto ,gli angelinö eſſereſottod'unasteſſaſpecieingrannumero
multipli cati,Iddiononoperare contingentemente,& hauere dellefolefpecie
contezza,eſſeredifinita poſſanza, & nonpotersi lasua
eſſenzacomprenderſt,per diftintio= nedi treperſonepartitamenteefferdiuiſa.
Questa lite difcordia maggiorchenonfuquella,chedel chaos ilmondoallageneratione
riduſſe,&piu mortale di quella chefutra Cadmo &gliſeminatı děti;mainon
uerrebbe àpréder tregua,maiàrapacificarfi,seilphi lofophoda
lumeſopradinaturaingombrato,nonuenis Seadifcrederelifuoideboli, natural
principi, à cui eglifigrande & fiferma credenza uiene porgendo Etperquesto
conchiudo chepoſtoanchorachelaTheo logiadellecofediuine ragioni,
&piuueracementedel laphilofophia; nondimeno ella non portaconficoquel lo
stretto&neceffario nodo,che alla eloquenzafadi mestiere, qualelaphilofophia
conuiene.Auegnadioche àl'oratorepuobastare una cognitionedellecosenatu=
rali&femplice:neuipenſateche iouoglia l'oratore
ogniragionamentocheeglifara, ogni parolacheegli netrarraaldifuori,fiapiena di
queſtioninaturali ò diuine ilchedicendofochealtro nonfarebbe che un met
terelatestad'Atlanteal corpod'unmezzanohuomo: madicoui, l'oratore ,
&ilpoeta douer una cognitio necoſiſchietta&sempliceritenere dellecofe
alla phi= lofophiaappartenenti,lequali egli tacendole mostrera difaperle,
oltredi questogli ferannounaguida norma,ondeeglipiuuaghe&Jodefententie ne dirui,
maggiorfpledoredoni à tutto quello,ondeeglifcri . we òparla.Sicomeueggiamo
unoeccellente & accor= todipintore con l'aiuto delpennellofingere nelle
pure femplicifuperficieun corpo rikuato, &perforza dell'ombrependentein
maniera,cheà chiunqueil mi reradaraadintendere,chelarghezza,lunghezza, altezza
ritenga, nondimenoſemplice&ugualepiano Saradiueroparlando .
Medefimamentel'oratore vil poetadeonointuttelecosepresupporre quella dolce,
Soaue cognitione,nonaltramete lor propriadiquel tocheſieno le stellealli giri del
cielo,loſpiritoàcorpi, ilporto alle naui , lalucealgiorno, l'humore all'ac=
que,&lafaluezzaalloinfermo . Laqualcognitione nonè
altro,chebase&colonnafermißimadell'eloque za,neruodegliefordi,sostegnodella
narratione, ui= tadegliepilogi,lumede gli effempi, fortezza de gli argomenti
,ſpiritodelleconfutationi,guidadegliotti mi concetti,difpenfatricedelle
regalfententie,&final= mentemelefoauißimo &gratioſo condimentodi tutte
leattioni ,chealuero&perfeito oratoreappartengo no.Nemaiuiddi notteſi
ſerena&per moltestelle lu= centißimeuaga,nemaipratonella primaueradifiorifi
riccamentefregiato,&teſſuto; quantoferena,Guaga riccamenteornata direte
eſſer l'oratione di colui,il qualehauracuradirendereleſueſcritture
talische& giouarpoſſonocon lagrauitadellecose dette, &dilet tareconladolcezza
delleparole,eſca, nodrimento, refrigerio questadell'orecchie etquelladell'animo
no Stro. Stro.Macomeuoidite
infinitiluoghi inDante ritro= uarfisliqualiſemplicephiloſophia addomandarſi
poſſo no ;riſpondoche è uero,ma nondimeno auertite,che quelle talcofenonjono
per l'intendimento della lingua altramenteneceffarie diquello,cheſienole uoci
France Je,Alemane, altreBarbaredaluiconfuerime acco pagnate. èuerocheper la
cognitionedi que luoghifa dimestiereſaperle,manonquanto allalinguaToscana:
Laqualefemplicementeuiene conosciutada chi legge,in tende,
offerualepurißimeprofedelBocaccio&del Petrarca laleggiadra Poefia. Etperdiredi
Date; egli poteuaJanzadubbiocofid'altramateriaconquellestes Jeuociquandoàlui
fufſepiaciutocantare,comedi quel lafifece:dicheforsenefu cagione
l'eſſerepiudottophi lofopho, Theologo,cheſoaue rimatore:ondetrafpor
tatodall'affettionehebbe piucuradi dire liconcettinel l'animocomprefi,chedi limare, &polire lo
ſuo stile, renderloinperfettione maggiore,ficome ediffe. Etnoneraanchodel miopetto
exausto L'ardordelfacrificio,ch'ioconobbi Ilfolitarioftato,accepto &fausto.
Checontantolucore & tanto robbi M'apparuerofplendordentr'àdueraggi;
Ch'iodißi ò Helioschefigliadobbi. Succeßedi dietro àluiil Petrarca,huomoſingo=
lare diuino,nelqualetuttigli affetti dellegratiepor ferouirtudifaperequale
coſaeradadire,onde poteffe tuttigli altri rimatoridi quetempi, anchodefuturi
fecoli
fecoliduanzare,&qualeſidoueſſe tralasciarein di fparte:ilqualetemperatosidaquel
defiderio, cheha= weacoſtdistemperatoſouenteloſuomastro ,la philos
fophia&l'altreſcientieapparòdimaniera;che nello feriuere,copiofo,gioueuole,
maturo &grauenelren deffe,manontaleperciòche nonfuſſedagli huomini
piudolceporta stimato , cheſeuero philofopho,tanto pludalloscriuerephilosophicamente
ritenendofi;quan toDanteneera stato piudi luiambitioſo:maper lo
contrariofifueglidellalinguauago,quanto M.Dan=
tepocoamore&pocacuranehaueuadileiconceputa. Nondimenoquellecose,
chenelPetrarcadiphilosophia uedrete ſegnate, tanto piubelleſonoda chiunquele
confideragiudicate, quantopiuconla loro gratia raritariſerbanoreputatione &odoredinonſochedi
uinogiudicio ,alquale pochißimi ſonoarriuatiò per dirmegliode
nostripoetiniuno.Oltrechemaiperco Sadifficile&ofcuradirailPetrarachepura
schiet tanonfia, &adombratad'unanatiaproprieta,laqua lein ogni
tempofidimostra candidißima alliocchi di quellianimichenelamiranotutto
dolce,tuttofoaue, tuttofelice&gratioſonelmirarete,nonduro,magra
ue:nonfeuero,mamaturo :non rustico,maciuile:non fpiacevole,maſoaue:
nonambitioso,ma temperato; nongonfio,maalto:nonphiloſopho,maſententioso :
nondimeſſo,madolce , &inognipartediſefelice il miroquandoioil
leggo.Lagratiainluifpira,piouo nogli dottißimiprecetti;abbondanolemoralfenten 8
tic, RAGIO. tie,germoglianoi
coloriamoroft, fioriſconoin lui le ſcielte &belle uoce:finalmente
niunoè,chenonsappia ὁnonveggaleggendolo, in luicomeinchiarofpecchio
lauitadelpiuperfetto & intiero &fingulare huomo chemaifulſe,la
modestia,l'ingegno,ladottrina , &un giardinodi
gratieſempreuago,ſempreuermiglio, ſemprefiorito. Ma lasciando anchora starele
lodidi questoleggiadro, &gentilepoeta,lequaliper cõto che àmehoranon molto
importano, ritornadoallaphi loſophia uidico,non efſſere cotanto ilmouimentoal
cie 10,loſpirito alle membra,ilſepolcroà morti,ilporto al
letrauagliatenauineceffarioet propio,quanto ècoſtei àcoloro,che diſcriuere
gětilmenteet uagamentes'affa ticanointuttelelingue . Conquestaveggiamo leco=
ſenonuifibile,tocchiamole impalpabile, udimole non fentibile,gustiamo le
ingustabili, &futiamo le non odorabili,fiamodella primiera cagione ,che
èIddio ottimo &grandißimo, comprenditori,ſappiamo in
chemanieraſonolecosediuineal gouerno delle terre= neordinatamente preſcritte :
ueggiamo l'ordine del fato ,della prouidenza , &della eternitadelleſeconde
cagioni :diuentiamo contemplatoridiquelpunto indi= uifibile, dalqualecon
moltiraggicotantefpeciedi ui= tenelfenodellamadre Natura rilucono:horalabellez
zadiluiconfiderando,horalagiustitia,horalapro= uidenza infinita,
inſiemeco'lmouimento decieli , co'l lumedellestelleforme,
conglierroridellefette uagan ti,conl'ordine,proportione ,& harmoniadi
tutte, infieme 1 . infieme, co'lgenerare&corrumperdegli elementi, وو
conl'eßerdellepietreſolo &ſemplice, co'l uiuereac= crefcere, etgermoglieredellepiante,
co'ljemplicefentir dellemarineconche,co'lſentireperfettoetnobiledegli
altrianimali , finalmenteconlo intendere, &fa= pere ,&uolerdegli
huomini,termine&fine delle operedinatura, doueellaperuenutafiriposa, met=
tefilentio, &comefidiceſuonaàraccolta,nientepiu oltreprocedendo. Maqual
cosa èdimaggiorforzas qualepingrande, &piu stimata, &dinostra natu=
rascheil ritrouarefra il numeroditanti &fi diuerfi
buomini,chenoituttodiueggiamo,uno,ilquale pof= Saperſeſolobasteuolmente fare
tutte quellecose, che noiueggiamo apenafareàgranfaticale migliaia?O quale coſa
èpiudolce&piucaraad eßer udita,che unaorationepienadiſaluteuoliprecetti ,
ornatadifen tentiegrauißime,colma d'ammaestreuoli ricordi alui= uerhumano
appartenenti,ricca diquellecose, chefan= nogl'intelleti nostriseperarfi
dalleterrenefustanze,et conl'alidelpensiero andareperlo cielo àfuo liberouo
lerepenetrando?Ouero qual cosafu maiueduta piu poßente&piu lodeuole,che il
placareli moumenti ciuili,comporre leperturbationipopolareſche ,la re
ligionedegiudici, & lagrauita d'un Serato andar mouendo
,&ciònonconaltromezzo ,checon lafor zad'unaornata &leggiadra lingua ?
finalmerte qualcosa fiuiddemaifi grande,fi liberale&magnifi
ca,cheildareaiutoàfupplicheuoli,mouer fperanza g 2 àgli , àgli
afflitti,recarſaluezzaàmiferi,liberarequestoet quellodagraui
,&ſopraſtantiperigli, &conferua= reglihuomininelle caſeqerpatrie loro ?
Checojapiu neceſſaria aluiuer humano che ildifenderelecitta,le propriecafe,
&l'isteſſe uitenostre ? perche noi nonpotiamo(mercediquestonoſtroſecolo
tralignan= te)cofifpeßospiegareipregi dellaeloquenza nepubli
chiSenati,qualcosafipuopenſare piudolce,piu foaue
piuhumana,cheunraggionardimeftico etfamiglia re,degnodilodein ogniluogo et
tempo?colmodiquel Ladolcezzadicheglianiminostribeneſpeſſofinodris
Scono,nellaguiſachehorafacciamo.Perciochein que= sto piuchein altro ,doue
allebestieſoprastamo ,ſo= gliamoauanzarloro, &eſſeredallaloronaturadißi=
miglianti ,in quantochenoi raggionarpoßiamo , quellecoseandar efprimendoaltrui
che negli animi nostri dimorano,ilchegli altrianimalinefannonepos fono. Ilche
eſſendo,chi dira che noinon habbiamo daaffaticarsi coogni
nostropotereàsforzarsid'af feguirquella,ondenoinonmenoſiamoàglialtri huo
minifuperiori, di quello chefianogli huomini isteßi allefiere ? Etper diretuttoquelloche
ioneſento,qual forza,qualuirtufipuopensare,che fia stata cagione
dipoterglihuominiper leſelue ,&per lidefertiqua lafparfià
guiſadibestieſanzalegge,ſanzacoftu= me,&fanza
religioneinunluogoraunareinsieme et dauitafeluareccia ,&ferignaàcostumi
cittadineſchi gentiliandartrahendo , allecitta recarelefan= tißime . lof
tißimeleggi,li feuericostumi, &tuttel'altrecoseal
uluerhumanoappartenenti,eccettoquest'una eloquen zapostainſiemeconla
uaga&gioueuolecognitione dellanaturadituttelecosediuine mortali?Maquel
locheèpiu,qualcosasipuopenſare,che piudeldiuino
meravigliosoinſeſteſſacontenga,chequella, onde
noihuominilasciandonelleuaghe,&gentilcompoſitio ni larimembranza dellauitanostra,
ſiamoneſecolifu turida infinitialtri conosciutiletti , nonmeno per uaghezza&fodisfacimentoloro,cheà
noſtraſempi= ternalode?certoniuna.Ilperchehoggimairitornando
oueiouilasciai,potetegiudicarequellocheiodello stu
diodellaphiloſophiaſentad'intorno alloſcriuerbene. Quiuiilconteàmepare M.Paulo,diße,
chemoltofex testatofacilenelconcederechela philofophiafianeces
fariaallalinguahauendo detto M. Sperone cheniuna
coſafipuodirepernoi,chesteabene, noneffendoda lacorda dal'archipenzolodi queſta
coſi pronta, ifpedita giudicatriceapprouata.Hora dicocofl uagliami il
defiderio,&la riuerenzach'io tengo alla ucrita)ch'io coſi aſſolutamente
no'lconcederei . Oltre cheioſochefi ritroverannoinfiniti non chemolti di
quelli,liqualiaffermando l'oratore &fpetialmente il Toscano, delqualesiragiona,douereßere
intuttel'ar= ti&disciplineammaestrato,dirano laphiloſophianõ
efferepiuchel'altrecognitioni àlui neceffaria &pro
pia.Maquellodouerfiaddomandareloquentechepo= trainognifpecie,in ogniforma,
&inognimaniera dicoa di cognitione gentilmenteragionare.
Ilche(ficome'io estimo ) nonèfarepiul'oratore &il poeta philofo=
pho,cheTheologo&leggiſta, o Mathematico; ma
ugualmenteintuttelecognitioniammaestrato . Que= sta ragione,penſatoci
alquanto,che uoi ditefignor Conte,rifpoſe incontanenteM. Sperone,èstata con=
fideratada mepiuuolte.Percio cheeſſendogia due an= nifainquesta terra il
Reuerendißimo Cardinal Bembo infiemeconMonsignor Cola,& M.LuigiAleman
ni,huomo,comeſapete ,gentilißimo, &incofi fatti Studidallafua fanciullezza
nodrito ,miricorda d'ha= ueruditofare questo ſteſſo argomentocheuoi diceste
inſiemecon di moltialtri appreſſo:de qualiparea che fidoueßelaphilofophia
nonpur lasciarin difparte, mafuggireſommamente comenemica &repugnanteà
potereageuolmente afſeguireilfinedellaeloquenza, delloſcriuerottimamente:
inarbitriodiquellilaſcian= dola, chetuttodiuanno perleſchuole &perlepubliche
coronedeglihuomini mormorando Sillogifmi , gittando argomentifraledita . Maio
neluero non Sonoſtato( dicheneringratiolanatura ) cofifacileà credere ,che io
habbia mai potuto perfuadere àme Steßo coſiſciocca &strana opinione,chente equesta:
anziudendo laforzadelleragionidette;mimerauiglia uomolto,cheuolendo l'auttor di
quelle ſchernirelo studio della FILOSOFIA, moſtrauanelloſcioglierelera gion
contrarie, nell'ordirleſueunagrande &am= piacognitionedi quella,maio altro
nopēſoeffercagioz nedi 103 nedicoſifatto errore,che ildifiodi uolerepiu toſto
PRIMO. allepropieopinioniprestar credenza , &lasciarsi tra fportarepiudalla
affettionedinoi steßi ,chedalle ue= rita. Mauenendoalle ragioni uostre fignor
Conte, ui dicochela cagione, ondeſtache giouare&effere ne
ceßarialaphilofophiadißi &non coſi l'altredifcipli= we, èperche elladitutte
cose comunqueuili , &co= munqueperfetteragiona ,lequalinondimeno alpoe
ta&all'oratorefannodi mestiere: ma l'altredottrine
nonapportanoſecoqueſtaprontaneceßitachedelle co Separtitamente &nongeneralmente
fauellano :difcri uel'Astrologoilmouimentodelcielo,gli afpetti,etgli
accidentidelle stelle,parla ilgeometra dellemisure Spatij ,fauella dei
numerietproportioni loro,l'arithme
tico&ilmuſico,tenzonanoleleggidellagiustitia,met tonoinquestione
eCoſmograpisila diftintione dell'u niuerfo ;macomelaphiloſophia dico;unaſcienza
intendo,laqualetuttele coſe, &humane&diuinecom=
prende.Ilchefaquestaeßerealloſcriuerbene opportu
na,&nonquellechenoifignorConte ciproponefte.
Maquandouoiditecheuolendoformareunoſcrittore
fecondoilmodochehauetedettouniuerfale di tutte lecofecapace&pronto
inragionared'intornoàtutte lecose,cheallhora nonsolamente laphilosophia; ma
tuttel'arti &tuttelediſciplineuiferannorichieste,ut rispondocheèil uero
tuttafiatacheuoineluogliateta le,qualeformò Craſſoper la bocca diCicerone :ma
uolendalo,comeionelricerco, ottimo &perfettonel saperdirenelletrefpecie
oforme d'oratione,chefone ladimostratiua,ladeliberatiua , &lagiudiciale;fo
lamentequesto&nonpiuintendo effergli neceffario. quellochedell'oratoreui
dißidel poetaaltro tantointendo,nonuisinegaper questocheegli hauendo tuttele
dottrine del mondo(chentediſopra uidißi ) questotalenonſiaincognitionemaggior
deglialtri, chequelcotantononsapranno, Etperritornaralmio propoſitouidico, non
effercoſapiurozza&materia le,niunapiuschifeuole&stomacoſache
lamoltitudine delleparolegonfie &ornateſanzafplendore d'alcuna uiuafentenza,
laquale & uaghezzaet alimentoleren da. Ets'alcunodiceſſeeßerenell'oratore
nel poe= taalcunefentenzeloroproprieet naturaliatteàpoter
ornareleuoci&leparoleſanzailuoler ricorreread alcunaarteouer difciplinacome
àfacra ancora;riz fponderei,cheſonooueroàcaſouenute nell'animo di
chiunquel'uſa, òcheſonodaluiindustrieuolmenteap= parate, douese con industria ſerannoappreſesegli
d'al trouenonlehauraraccolte chedalfonte uniuerfalißi
mo&abbondeuoledellaphiloſophia: &ſeàcafosme
ritera infinitobiafimo:auegnadio cheniunacosa èpiu Sciocca °nadi
riſa,niunapiudallanostranatura differente,&nemicaàcolorochetemonolegiuste
rez prenfioni de glihuominiaccorti;cheilfauellareàcafo quellocheàgran pena
potiamo penſatamente andar 4 efprimendochestea bene.Hora cheècolui, chenon
fappial'oratorehauernella linguaunagrandeetqua fiina
Rinfinitauirtuſopraglianiminostrinelplacarelep=
turbationi,ammorzargl'incendidel mortal odio, quello stessoraccenderenenoſtri
cuoripiacendoglisol trediquestomettereet leuarelepaure,raſſerenaregli animi torbidiconfortare,etimpaßionarlementi,affida
re disfidare gli animi? lequal cose comefara egli giamai,ſenoncinquello
studioeſſercitatocheàconoz fcerelanatura, laproprieta ,laforza il potere,
ilmouimento, &lecagionidi moueregli animi ap= partengono?certonon mai
:oltreche moltefiategli uerraoccafionedifcriuereòragionard'intorno(come
infinite uolteueggiamo ) allanatura d'Iddio,allapieta allaconcordia , alla
amicitia , allagiustitia, alla tem=
peranza,allagrandezza,&maggioranzadegliani mi,&quellocheèpiu,all'armoniadelcielo
,alle Idee, alFato, allaprouidenza, alla religione,alla immortali
tadegliintellettihumani,eta coſifattecoſetuttodiper lebocchedegliottimioratori
,& per lepennedefaga giſcrittori mouentißi . dellequali coſiil Toscanocome
ilGreco & il Latinonepuofauellare,&contantoor
namento&uaghezzadiuocianchora,contanto fplen dore,&lumedifententie,
finalmentecontuttique priuileggi,cheall'altrelinguefuronoconceduti . On=
demirimembra,allhorach'iouidißichediquesta maz teria in cofifattoluogoſtragionò
dinanzial Cardi= nale,d'hauerlo udito affermare questa stessa openio=
neconfalde&tenacißimeragioni; M.AluigiAle
mannieſſeretuttoacceſoetriscaldatoſu'lragionarne, 8 s
anchorachealcunifiritrouaſſonoàqueſta tentionepre ſenti, alliquali parea , che
nonſi poteße dar ad inten= derequasta pura &ſemplice uerita . Percioche eßi
diceano alcunopoter ritrouarſidi tantoingegno &di taluirtu ;che tuttili
precetti , cheal bene ſcriuere benragionare uolgarmente appartengono,ſopra met
ter inoßeruationeſanzahauermai alcuna coſa udita dintorno alla cognitione
dellanatura & delle nascenti cose:fi comefi uedenello ſcriuer
famigliarmente, nelle orationi , fpecialmente in generegiudiciale fcrit=
te,&nellefauole,historie , nouelle,chentiſonoquel ledel Boccaccio
,&altre compoſitioni fimiglianti . Douemiricorda, che ilCardinale
àcofifatto dubbio togliendoil nodo riſpoſe, che erapoßibile poter iscriz uere
lettere , &orationi, &fauole, historie, nouelleſanzacognitione di
philoſophia ueruna,ma che laſcrittordi quelle nonſarebbeperòdiquellaforma et
perfettionecheſi ricerca : auegnadiochediquell'orato reò poetanonfi
ragiona,ilqualeconlauaghezza delle paroleſolamentediletta&piace ,
madiquello etian= dio,checonlagrauitadellefententie, & conla pro= fonditade
ibuoniſentimentiſommamente gioua. La= qual rifpofta anchora che
uerißimaſiſia,&uenga alla dubitatione togliendo il corſo ;nondimeno,seben
uiricorda quelloche iodißidiſopra ,ſignor Conte ne ghereipotereßere,chealcuno è
lettere,ò nouelleàd'al tracosafimilefcriuendopoßaſanzala cognitionedelle cofe
afſſeguire quellaperfettioneche egli ricerca . Per
cheionondißichelelettere,leorationi, 107 tutti gli altricomponimenti
debbanoeſſerepienidi precettiphi losophici :ilchefarebbeunuolerfarel'oratore
efferphi lofophosemplice &nonoratore, ma inteſiche à uo= lerbene
tuttelecosenella lor materiadifcriuer,quan=
tunquesemplici&mezzaneſiſieno,fadimestieroche loſcrittoreseperatamente
ritengacognitione diphi= lofophia . Etuenianopergratiaallelettere famiglia=
ridoue uoi uedete,che anchora che loftiledi quello fiapiudimeſſo piu baſſo
degli altri; nondumeno qual ècolui ,cheſcriuendo non cerchidiconſeguireal=
cunfine,percheeglialloſcriuerefi diede? horacercan doalcuna efortatione ? hora
eccitando all'odio,horato gliendolo,hora ricommandando,hora racconfolan=
do,horaiſcuſandosi,boraalcuna altra cosa facendo?
Doueémanifestißimacoſa,chechiunqueàfarciòsidi= fpone,cerca diuincere
domarglianimi:Ilche come potrafaregli,nonsapendolanaturadellecose,lafor= za
glimouimentiloroinſiemeconle cagioni ,onde Amouono,onde fi turbano, ondefi
placano,ondefi rimettono, in milleguiſefluengonoduariare?Che
Jealcunopotraconlaforzadelſuoingegno tutteque= Itecoſefarecomeàluipiacera, ſanzahauermai
lettoò ueduto alcunafentenza dephiloſophanti; neluero egli
hauradaeßereallanatura obligatißimoperſempre ef Sendoegliſtatodaleiphilofopho
generatoſanzafati= ca.&fanza maestro:ma confideri nondimeno questo buono
oratoreòpoeta moltobeneſopra leſueforze: acciochecredendodire
alcunacoſauerißimaetda ogni contraditionelontananonſiapiu falsa, cheilaceramen
tidi Scilla , & l'antico falto di Phetonte. Si come quelloàcuiuennediftodi
metter nelleſuerime quella Jentenzadeperipatetici,ondeeßi dicono tuttele cofe
naturali naturalmenteeſſereadunafola operatione in dirizzate, &quellecheſonodiliberouolere
effere di tuttelecoseindifferentemente capaci,miferamente conſommainfelicita &biasmo
diſſequestefifatteparo le ,parlando tuttauia del fuoco. »
Eglinaturalmentehauendoilmoto >> Versoleſtelleinquelcerchioripoſa, -- Che
dalla fredda Luna èmen rimoto: Mal'animogentil, cheadognicosa
Mobilepernatura,fi rivolge Aquellaparte,ch'epiudilettoſa.
DoueseilToscanoſcrittorehaura opinione diuo lerdire quelle cose,chead altro
studiofonoapparte ciuili, nenti,ſi comeàuolerquistionare delleleggi naturali,
dellegenti, dellaguerra, della pace,de magi Strati,
degliuffici,&dellegabelle ; diròinquelcaſo, cheegli ètenutoricorrere
allefententiediquelli, chefu ronoin cotalidiſciplineſcientiati ,
oueroàconſeglio di quellicheleſanno . Costhauendoeglidaparlare indi fenfione è
inaccufationedichisi fia,ſpecialmente d'un proueditored'alcunacitta
òprouincia,ſifaeglidi mes ftierecheegli alla cognitionedeluoghi,depopoli; delle
cittacost marinecome terretri ricorra. SeneSex nati allapresenzadellegraui
orecchiedimolti, ò diun Monarca, hauradamostrare
laforzadellalingua, ipregi dellaeloquenza; nondiròmaicheeglinonhab
biadaprouedere d'unagrande&quafi infinita cogni tionedi leggi di
coſeciuili. Medefimamenteuolen doeglifauellaredelnumero delle
stelle,dellagrandez= zadella terra,delle misure de corpi, dellaſcienzade
inumeri ,delle indouinationi,delle interpretation de fogni,dellamagia,
finalmentedellecosecheallareli gioneappartengono,libero arbitrio ,
predestinatione, gratia,chiauipapali,diuifionedellediuineperſone,fa
cramenti,&altre cosifattecofe;confeſſodouereaquel leſcientie riportarsi
,chehanno ditrattar questefifat tecofèperlorofine,oueroàquellicheleſanno. Per=
cheioſemprehostimatoeſſeralcunearti à quelli pro=
priefolamentechehannofpeſotutto iltempodella lor uitanellointendimentoloro, lequalisonodallo
scriue= reft diuerſe, comedelleprofe remotißime & differen ti.
Malacognitionediquelle cose , chefa& opera lanatura,miparetanto all'oratore
&alpoeta con= forme& propria;chel'unodall'altroſeperandoaltro
nonflachel'animadalcorpo, &lo spiritodal cielo andartogliendo. Hora ioforſeditroppouigrauoco'l
miolungodire,&ditroppoardimento migiudiche= rete,poſciachequestecose da me
raccontate no tutto hogginarrando, non meno rincreſciendoui conlalo
rolunghezza,cheoffendendoui inuoler cofi pronta 1 mentedi lorofauellare &quiflionare,
comecheio uo= leßi leßi fermamente
giudicare cost efere, & persua derminiuna altra ragionein contrario
diciòpoter= fiordire. Maioboggimaitacendomidoad afpetta= re,che uoi
meglio,giudicathe come giusti& legi= timigiudici lamiatentione,aggiugnendo
la doueio perauentura fia mancato . Niuno giudicio potete afpettaruoi,cheper
noifidia M.Speroneriſpoſe il Barocci , eccetto che coſi ècome à puntofententid=
ste: necoſamifaprei, peruerifimile chefuße, incon= trario recarui , &perciochemai
fu la ueritaal ue= rorepugnanteperalcunmodo . Tuttauiasequest'al= tri
,checifono,haueßonoſopra delle raccontate co= fealcundubbio;potrannoageuolmente
addomandare quellochelor uerraà destro . Incontanenteà questo dißeil Conte,per
certoniuna coſa da dubbiarem'e rimaſa , &quando benealcunace nefuße;il fole
é hoggimaiinclinato afſfai; ondefarebbemeglio quan dodaraggionare alcunacosa
restaſſe ,cheella fuffeà domani inquesto steßoluogo &à queſt'hora d'hog= gi
differita. Questeparolefeceroleuar latesta in= contralefinestreàciajcheduno
,&uedendosi ilfoleef ferepocomenochegiunto all'occaſo ,M. Luca Giro=
lamorompendoil tacerediffe , eglinon é dubbio,che delle
cosemolteciſiparanoſempre incontrala uerita, ſenonuere,almenouerifimili, poſcia
che in infinito crescono&germogliano leopenionideglianimi no= stri.
Etchinonſachenonciflaalcunodinoi ,alqua= lenonpiacciafostenerela parteauerfa,
effendo,come Sapete,anticaopenione d'alcuni,tuttelecoſehauerin ſecomunque uere
ſi ſieno alcuna contradittione ? Et postoche questo non fia , almeno dobbiamo
cercare d'eßer altuttodomaniin questoluogopercheM.Spe=
roneprendaoccafionediragionare infimile materia odin altra , come(non
recandogliſiniſtro ) piu glifie dipiacere: &noihauremode inostripaßi
guadagna taunabuona ufura . DiſſeallhoraM.Sperone ; male
procacciarebbonogliHebreiiluiuer lorocofigraſſo et fplendido,fignor
Luca,ſeeßinonfaceſſenodimiglior usura acquisto . Et dicouicheſein alcuna coſaui
può giouare ilparlarmio , puòegli in quanto, che confl= derandolemiefciocche
& bambe ragioni , apparate co'l uostrotacere &modestia,quatoiotorco
daldrit toſentierodella uerita troppo ampiamente fauellando. Et noi,riſpoſe
ilGirello,hauremoàgrado d'appara= redomanialtrotantediqueste nostre
ſciocchezzaM. Sperone,peruedere quanto elle moltodipiuc'inſegna nochelefauiezze
d'altrui. Queste, diſſeilMacigni, tanto piuci gioueranno , &tanto
piuhaurannoda eſſe reudite belle &uaghe ,quantoM.Speronehaura tem
podapenſarciſopra,chehogginonhebbe. Me non ha ueteingannatodi nulla,quiui traponendofiM.
Paolo diffeM.Matheo,percheioquello steſſouoleadir an= chora,
faluoſenoidifouerchionondiſagiamoM rone.Cofim'haueste occupato .. Spe diſagiato
noi , come non faceste, riſpoſe M.Sperone,ch'io fperarei d'ha=
uerinquestamanieraſodisfatto all'obligoch'io tengo conefſſouoi,poſcia checoſi
chetamente&honorata mentem'hauetehoggiascoltato, mercediquellacorte
fia&bonta,laquale èinucinonmennaturale&pro pria;chein mel'ubidirui,doueiosappiadipoterfar
coſache ui diletti,Fudaciascunoringratiatoſommame teM.Speroneneldirediquesteparole:&
eßendoftdi moltecosetralordetteinquestaconchiuſioneſi rifolue
rono,cheilgiornoſeguente,ſuquell'hora,che quello isteſſo dis'era fatto,
ciascunoſiritrouaſſeincajaM. Sperone,affinedifornireilrimanentediquellecoseche
restauanoàdire,tuttauiacon leparoledafeder leuan dofi. Quandoinuiandosiciascuno
versoleſcale, cheinca podellafaladauano ladiscesaalbaffo,nacqueun ro= moretrail
Barocci, &ilMacigni, dall'unaparte, M.LucaGirolamo
&ilGirellodall'altra,seal To= Scanopoetafußeconueneuolealcunauoltaragionar
di philofophia ono:doueM. Lucaargomentando,chele
cofediphilosophiamalpoſſononeuolgaricomponimen ti
tramettersi,mostrauad'eſſereſopradi ciòtutto ris Scaldato&acceso, aſſegnando
ragionifortißime&con fortißimauocedette ,lequalifaceanopertutta lajala
rimbombareillorfuono.PercheM.Speroneforriden ; 1 dodiffe, leragioniche
uoifateM. Lucafono diuero potentißime,nulladımeno,poſcia che difauellar doma=
ninehauetailcaricoconsegnato;piacemi raccontarui
l'opinionmiaincontradittionediquesto,come placen doàDio, uoiudireteramemorarui:&fecofiaglial=
tripiace;intendo conſaldıßimeragioni raccontarlaui tripiace;intendo
confaldißime ragioni raccontarlaui prouarlaui. Certo dißeM.Lucaiouorreihoraal
cunacosafentirne,cheſe bene il giorno ha fornito lo fuouiaggio,puretanto uene
resta,che alli miçidubbi potrete ſcioglier enodizne stabenechefatica alcuna in
cofifattecofefi rifuggia.Nofi rifuggia , etragionisi, diffeM.Sperone,sepurecoſiuolete
M. Luca, onde ui dicobrievementeilpoetaToscano poterphiloſopha redituttele
cosecoſi diuine come mortali, perauen
tura,cofiuagamente&ornatamente,&contanta al
tezza&grauitadiparole,comedaGreciet Latini poetifufatto.Etpernonandarui
troppo in lungori tirando,udiretequesti pochi uerſi che il Petrarcadel ſpettato
L'immortalita deglianimi nostri lasciòſcritti.Neldi
rediquesteparole,uolendoſeguitarpiuoltre,uenneun famigliaredellafignoraBeatrice
Pia degli Obizzi ilqualefalutatolo riuerentementegli diffe,come era a= dalei
damolti gentil'huomini in caſa diſua ſignoria ,doue s'haueada fornireun ragiona
mentodellasignoraBeatriceſoprala dignita de gli huominilasciatolafera
auantitralo Sperone,&M. Cardino, Monsignordaſan Bonifatio interrotto.
IlcheudendoM.Speronefece àquelloche uoleaſeguiz tarfilentio ,&fattoſi
recarlaueſte, incontaneteſce ferolescale
&dellaportausciti,tuttiinſiemeperſen=
tirfifattoragionamentoàcasadellaſignora Beatrice s'inuiarono. Finedelprimo
libro. . br1 . EMPRE maiiomiſoncredu
to,Illuftrißimo & Reuerendißi= S moMonsignore,&hora piuche maitengo per
certißimo douer eſſere,che la eloquenza non deb= bia dalsapere &intendere
delle coſeſeperarfi,nontanto per openion mia, cheſopraciò m'haueßi, quantoper
commune uniuerfal giudicio degliantichi: liquali estimarono tanto alcunodouer
effere ingegnoſo &maestroartefice,quantoegli d'ac costarsi alla
perfettionedella naturahebbepiudestroet potere:Douefiuedetratuttiglialtriilpittore
piu di quelli alloſcrittore uicino,tutta fiatache eglidi pennel
larealcunauagaformafapensiero,cercarcon ognisuo Itudio &sforzodi
ritrarlanenaturalißima, al uero quantopiupuotefomigliante: &inquesto
noistimia mol'unoartefice efferdell'altropiuperfetto,comeche eglidiuerocofifia,
&non altramente . Laqualcosa effendo;hopenjato tantopiudelpittore eſſere di
far tenuto,&ilpoeta, &l'oratore,poida che eßi sono piufaggi&piu
eccellentiarteficidilei,quanto quelli hannodametterelelor
operefottoilgraue&maturo giudiciodell'animo nostro, delpensiero,&ilpit
tordegli occhifolamentefanzapiu.l'unodequalicon ifciolto . iſciolto et libero
tracorſodiparoleètenutod'appreſen tarciunaampia&naturalformadiprecettiper loui
uerhumanoappartenenti: fi come l'altro con certa quantita,
numeroetordimentodiuociè tenutoquel Toſteſſodifarealleuolte. Ilche eſſendo ,
come potran nosifattofine afſſeguire, ignorandolanaturadiquelle
cofe,dacuiognifoda&pellegrina compofitioneſidi= riua?da
cuituttelebuone&leggiadreſcritturedeo= nofar ritratto?certo non mai.
Spetialmente quella parte,laquale, alle institutioni del uiuer bene beatamente,
& al metterinquistione cheche ſiad'in tornoallecosechetuttodiſi muouono, fa
di mestiere: perlopoetaleproprieta,gliaccidenti, lecognitio ni,
leuariationi,glieffetti ,lefomiglianze, &le riz
pugnanzedieffecoſehoralebuone &lodeuoli opere facendo, hora contemplando
non purquello che co'l giudiciodell'artefifa ;maquelloaltresi,che daſape=
re&prouidenzadiDiolorfacitore &conferuatore maestrofidiriua:
confiderando gliordini,lecagio ni&imouimentiloro, &ſopratuttoiuari&diuer
fifini,àchevengonolenascenticoſedalla benigna JaggiaNaturaindirizzate. Laqualcoſaanticamentefe
cecredere raffermare dueeſſereleparti, onde ad efſſa philoſophia
partimento&diuiſioneles'èdata:l'u namoraleaddomandata,
l'altracontemplatiua,que stadell'intelletto è propria,quell'altradellaragione,
et dellavolontanostra .l'unailfare perfuo fine ricer h 2 cd, 2 ca,l'altra l'INTENDERE – H. P. GRICE: IO
SIGNIFICO, IO INTENDO -- &fapereperſuo oggetto rice ue: nondimeno
&queſta & quella all'huomo, che di compiutamente bearſi,diſidera
conueneuole &richie sta.Percioche &utile, &profitteuolecoſa èmolto
il difender lapatria, offeruarle ſantißime leggi à prò &faluezzadellecommuni&priuate
congregationi, prouocar ilbendi tuttigenerale, il reggereſomma= mente
lapropriafamiglia &finalmente ilfareſopra dije steſſolaragionedonna
&fignoradella uita,fog= giogarelaferigna&bestialnaturade
iuitij,&alle belle Todeuoliopereaprirlauta:ma gioueuolisima profitteuolß'ma
eilfarsiper la contemplationdi uinaſaggio &intěděte,ornadoſil'animo
d'intellettua li uestimenta, e quellecoſeſapere,che Dio fatte hà, conlecagioni
effetti loro,fcientiatißimi, &inten= dentissimi dituttelecosedimostrandofi:coſa
tantopiu dellaprimieraeccellente, generosa,quanto eilſape
redell'operepiuperfetto ,&l'intelletto della uolon= ta piugentile piudiuino
.Oraſe loſcrittore coft diuerfocomedisproſa, nonperaltroſi dicegiouareet
eſſerci profitteuole,cheperche egli alcunabella&ua gacosac'insegna:
&eſſendo ogni insegnamento(per quantoiomi creda ) òd'intorno al conoscere,
ouero all'operare;non è dacrederſiſimilmentetantopiugio uaralcun poeta
&oratorequanto laſua cognitione piularghi ampi &fpatiofitermini, doue
si dia ſtende,ricerca? certoſi.Ilche ci dimostra ampiamente l'uno &l'altro
eſſeretenutod'appararelecosedagli antichi philoſophanti lasciatenon
altramenteànoi,che legittima &comunenoſtraheredita etdituttiglihuo mini
chedaindiinnanzicivengonoſuti generati. Et + questo nonconaltro mezzo,che con
leferitture, no= bilißimo generoso ritrouamento di perpetuaribuo ni
ammaestramenti,iqualiin eßi raunatifoglionoil calle del uiuer noſtro renderepiu
certo menofofpet to d'affai: ne quali , comein lucentißimi cristalli ri=
mirando,uegniamo à difcernere tutto quello che à drento dimacchiato torbido
l'animonoftro ritiene. Perqueſto ueggiamo tuttodi appararſinuoue cofe,
affaticarsimolticosi nellecose,chealfaperefan dibifo= gno,quantoinquelleche
alloſcriuer perfettamentefo= noadhuoporichieste:nonperaltrofine cheperdimo
strareeßi non eßernel mondo indarno, morti uenutilasciandocon l'oßa per uiuer:
con le ceneri in lungofilentio glilor nomisepolti:&perfargiouamě
toàglialtri che verranno doppodi noi,non menolor cari &uiui parendo,diquellocheà
noipaianotutt'ho ra tantiſcrittori, Phenici, Greci, &Egittij, & Caldei,
Romani, e Toscani leggiadri tunqueeßiper molt'anni &morti&ſepolti
cari,qua disa fattiſiſieno .Nonpertanto lebelle & eccellentifcrit
tare,indegneditacere,etuaghe di rinfrescarci ledolci memoriedepaßati,
colafamadiſiderofediſupplire allo accorciamento dellauita,coſiprontamente
naturalmenteci dipingonoleuite di loro che mestiereno cifaalcunodi
uedernelicongliocchidelcorpo,quando àquellidell'animodipiuforza &uirtu
ſienoadogni horapreſenti &uiui.Questa steßa ragioneàmepor fe fperaza &ardiredidimostrarinquestalinguano
uellamentefacresciuta nodritaquantoet alpoetaet all'oratorefi
conuegnailſaperedellecose.Ilcheancho= racheſipoſſapersesteſſo comprendere piu
che glifi facciadibisognoprouarlo,comeche ogni cosa nefiadi eſſempi ripieno:&perla
cognitione che hebbe Dante, Petrarca, e Boccaccio, &nelsecolochefo
praquestifu,deiRomaniCicerone, Salustio, Liuio,
Cefare,Virgilio&Horatio,&innantialoro iGreci pronti
leggiadrimaestriſidelle lingue comeetian= dio delle
discipline&cognitioni;nodimenoàme épa= rutononefferfuordi ragionel'introducerepe'lmiopo
terequestanouella &formadi ragionare&questafi fattaquistionenelli uolgar
componimenti,quelleragio ni trafportandoinqueſtalingua,cheanchornella Gre caet
nellaLatinaJono inpie,etuiuonotuttauia.Lequa li alcoſteiincontrononhauranno
diritirarsidisdegno efſſendo ella hoggimaipiena &riccadi molteſcientie
dottrine,diche traGreci & Latiniſt gareggio fo uente,
tantopiuperauenturautainnanzi,quantoella haueadafperare&diſideraredipoter
effere. Percio cheoltre icomponimentidique primi ch'iodißi, puo= uisi
aggiungere altresi l'auttorita d'infiniti,i qualitutto diquandocomponimenti da Grecitrahendone,
quando da Romani, fanno della sua perfettione & bonta non leggiera esperienza.
Aqualiſe noi uorremo hauerriguardo;troueremo di ueroeßihauerfatto quel lo
stesso, che i Romani fecero tostamente che s'auide roindarnohauer i Greci nell'armifoggiogati,ſequelli
ſteßinelloſcriuerenonhaueſſerod'auanzar ricerco. Il cheframiocuorenon èaltro
uncofifare,cheunſaper fiaccommodareàinoui parti&nascimenti delle lin=
gue,auegnadiochemalpernoisiprocacciarebbediui Juereconlospirito dellepenne, con
lauita de gl'in chiostri,ſe conqueſti &conquelle nonſi componeſſe
roſcrittured'altramanierache i Romani noniscriße
ro:effendohoggimaiilnumerodelle Latine cofe cre= ſciuto inmaniera cheiluolerdipiu,cheshefia,ſcriuer
latinamente , ſarebbeoperapiuperduta,che l'affatiz carſidi raccontare
l'arenedelmare,&chiuder tutto l'Oceanoinunpiccoluetro.Per laqualcoſaeſſerci
biſo gnocomprendo, ficome i Romani dalla Greca lingua alla loro paſſandonediedero
uaghi &gentili compos nimentiinfinitiper aventura ;coſi noidaquellaallano
Stra Italiana addomandatapaßiamo,queltanto dipiu inquestaualendo,quantoin
quella ſcrivendo poßiaz modimeno ualere. Laqualeè hoggimai non guari těpo
ſiampia diuenutaschemestierenon lefail piura gionarne:percioche ella èperuenuta
à tale ; che non pureàgliſempliciragionamenti raccontamentida b 4
luogo;maàdimestichelettere,etfententiofiammaestra menti , &dottenarrationi
, &bellißimepoesie,fi co metragedie,comedie, historie, fauole lettere
oratio= ni, quiftioni, priuatiragionamenti , hinni, ode,ele gie,
egloghe,fermoni , nouelle, guerre:lequalcoſe trapiuuolteàpocoàpocofuronodalli
coſteifcrittori composte. Et haccenealcunafiuaga, ſipura , gentilmentedetta;
che leggendolalaſcianonmeno l'o appiac recchie del
tuttopagbe&contentediquello,che fac ciano quelledi Demosthene & di
HomerotraGreci, odiCicerone Virgiliotra Romani : frec almente
lapoesiadelPetrarca, &lasciolta orationedelBoc= caccio. Ilche,quandocheſia
,intendo di dimostrarlo nelli ragionamenticheseguono . Tuttauia fi eglimi
parecofalagrimeuole&dannoſa, &àpenſaruicifo 'pra noiamiſene accrefcie
infinita,il uedere di molti uaricomponimenticoſidiproſacomedi uerſo dalli
lorfacitori &maestriformati, liqualià tratto à trat tospuntandofi
ueggonoſanzafrutto ,&fanzaalcu= naperfettionecreſciere,non
menoinbontarari,chein mancamentofpeßißimi ,&àpoco pròdichiunquene
lilegge:liquali,ſecomecheſiafufſſeroda chi nelliſcrif
Je,confaldogiudiciomiſurati ,&con l'archipenzolo
dellaragionepiuchecõlaprestezzadella pennaſegna
ti;nondubito,chemoltimenononſeneleggeßero, minorenonnefuſſelalor
copia,&inbonta piuper= fetti . Diqueſtonientealtrogranfattomi diede ad
intendere intenderepoter effer
lacagione, eccettoche noi pri= macidiamoalloſcriuere,chequellecose per noifie=
noapparate , chealbene fcriuere fanno di bisogno: fpetialmente lanaturadelle
cose ,&l'istessa philoſo phia,dicui àbastanza s'èdettodifopra, uitio nonme
no grandißimo,chegenerale. Ilcheècagione ancho= ra chealli nostri dipiu
amiamodi parer faui&dot tische d'efferci: cofalaquale e
agliantichifufpiace= uole, &dee recardifparutezza à tutti quelli,chebra
manodifuggire legiuste riprenſioni degli huomini accorti, il biafimode i
perfetti giudici. Quest'uno Studiodellaphilofophiafueanchoraditanta eccel lenzatenuto;chepuoteallo
amordiſe rivolgere accendertuttelenationi cofi straniere , come dimejti=
che:ilchemainon puote nedominiotemporale,nereli=
giosainstitutione.Perciocheſemprefurono quandonel l'Afia,quando nell'Aphrica,
&quando nell'Europa diuifioni grandißimetra lorgenerali,&partitamen te
inciascunad'effepriuate:laqualcosa mai nonfecelu gotěpopoter star
tutto'lmondoſottod'unfol Impe= rio,ò d'unſcettro unito,ne quello puote unafola
reli gioneoperargiamai:coſa neluerodimarauiglia gra dißimacagione, eſſendotuttele
religioni almeno nello fun dela adoramento d'Iddioconformi
&fomiglianti.Benpuolia te&ualſelaphiloſophiapermolti &
infinitiſecoli Stimolarehora gli Egittij, hora i Caldei, hora i Pheni ti, hora
iGreci, hora iRomani, finalmentetuttoil e hs mondo, L modo,ilqual effer
lonefecelaphiloſophiaſottodelfuo reamepacifico
&tranquillo,alterandonondimeno Sette Academiedi loroin
molteguiſe:pciochequa AcademiedoStoici, Academici,quandoEpicurei,&Peripa
tetici, quandoCinici Platoniciſiſonouditi ue= duti trasegareggiarede principidinatura,d'Iddio,
dellaimmortalitanostra,degli elementi,della materia prima,della generatione
&corrottione, della eterni= ta nascimentodelmondo,delleIdee,degli uniuer=
fali, altresifattecoſe,diche lungamente tenzond rono,&horatuttauiain
questionfi mettono.Et que ſtononfolamenteinunaſemplice nationefi uidde;ma
tratuttedelmondos'èpotutocomprendere, incominciando daOrpheo, Lino, & Muſeo,iqualid'Iddioco
fialtamente&fecretamentecantarono:aqualifuccef=
ferotraBarbariMercurioTrimegisto , Abdala, Zoroastro.T ra Greciparlaronoaltamenteetperauen
turapiu profondamentediquello,chenonportanolelo roſempliciuoci, Anaſſagora, Empedocle
di GIRGENTI (vedasi), Heraclito, Democrito , Leucippo, Parmenide di VELIA
(vedasi), Meliffo, Hippia, fil.... Hippone, Eudoffo , Calipo Socrate,
Alcibiade, 2 Pithagora , Zenone Zenone VELINO (vedasi), Cleante ,& fimili.
ceffero dopò di loro Platone , Suc= Aristotile , due lumi
chiarißimi&lucentißimi , l'uno didiuinita, &l'al
trod'humanita,traqualitutte leuirtu & discipline, comein lorproprio
&naturalnido, preſero felicis fimoalbergotantodegli
altri,cheſoprad'eßifurono maggiori, SECONDO. maggiori,quanto glialtrihaueanoper
iprincipi della philoſophia, liqualıperlopiu fogliono eſſere deboli, 1 rozzi, perla
rugginedellaetàuecchia&antica loro, menopotuto
allargareiterminidellaperfetta ottima contemplatione.Succeſſono
medefimamenteàque ſti infiniti altriquandotraGreci, &quandotraLati ni
Barbari.Tra Barbari Auicenna, Auerrois,Auč zoar, Abumafar,Xamolſide, Abbari,
Zoroastro,Al Ba chindo, Euante, Alpharabio, Auempace, Abuba= cher, altri. Tra Greci
Theophrasto, Eudemo, Alef Jandro, Themistio, Ammonio, Simplicio, Philopo= no,
Archigene, Euftrathio, Magentino,etquestipe= ripateticifurondetti . Furono Gamblico
,Proclo, Si riano, Plotino , Porphirio,Calcidio, Pſello,Alcinoo, Damafco ,
Olimpiodoro altriPlatonici. Tra La tini hebbero nome infiniti,liqualihora non
mifabifo= gnodinominareadunoaduno .Aiquali alcunoche fiaauenědofi,et in eßi
leggedo,trouera uno ſteſſo stu dio,&difiderio comune,ilqual èdi
ricercarlamidolla dellauerita: & quelloche èdipiu, ciascuno d'eßi ha
dichepoteregrande&uago&gentile auttoredimo Strarsiachiunque nellegge .
Et per incominciarda **Greci,eßihannounacasta &finceracognitionegene= ralmentedella
uerita:ilchefa,cheleggendoli, ueggia mo in Theophrasto unagrauitaindicibile, in
Simplicio dituttelecosecopiagrandißima, in Aleſſandro co ſtanza, dottrina,in Themistiobreuita
generosa,in Ammonio
Ammoniocandidezza&fplendore,in Philoponofacili tamarauigliosa,in
Porphirio moltitudine di coſe con fommareligione,in
Plotinoabbondanzainfinitaquan= Huy dodicoſe humane & quando ſopranaturali, in
Giambli cofecretißimimisteri di natura, in Proclo uaghezza in ilk comperabile,
quello steßoin Damasco et Olimpiodo ro.Tragli Arabi ritroueraßi,etſpecialmetein
Auer ' rois,cognitioneferma,etfoda et in ogni partediſefeli ce,inAuempace
ingegno,in Alpharabio grauita , in
Auicennaaltezzaprofondißima&diuina.Etuenědo à iLatini ritroueraßiingegno
& acutezza nelli loro fcrittinonmezzana.Matroppo longofora il uolere
adunoadunoraccontaretutti quelli,chearsi impia gatidal difiderio diquestauaga
&gentile donnatut todiuiſoprabbondano,&fiſono tuttodiper lei affati=
catineluergare tante &cofi infinite cartedellefueme rauigliosebellezze.Da
queſtocantoſolo dirò il poeta l'oratoredouer affaticarſi diſapernedi leiqueltan
to,cheperloſcriuergentilmentecifadimestiere: to=
gliendonelcofifarl'esempioquandoda Homero , Pindaro, Hesiodo, &quando da
LUCREZIO (vedasi), VIRGILIO (vedasi), ORAZIO (vedasi): fpecialmente tra tutti
dal Petrarca,ilqualequelcotantoneſeppe, nellefue delicateri me
perifplendore&uaghezzaledaren'aggiunse,co mefi uede.Ilcheper meglio
dimostrare , percheà quelli nonfimanchi, àcui porferodilettoi paſſati par
lamenti;uerròhoggimaiàfporrequelbrieue &dotto ragionamento cheilgiorno
ſegučtetra quellifufat to,che ildi auantihaueanocoſigentilmětefauellatod'in
tornoallecosep lo scriuerbene apparteneti.Aucgnd= diocheeſſendoritornati
igiouani à cafa M. Sperone, ch'iodißi altreuolte,nell'hora apunto cheilfole
Segna ua diperuenire al meriggio,pocomeno della meta di
fuodifpendiohauedouarcato,poſtiſi inuna camera, la= qualedal'undecantidellafala
àmanmanca fi dimo= tra,tutti,comeilgiornoprecedente s'erafatto,fi die=
deroàfedere.Etpoſciachediuariecoſeſifu alquanto
ragionato,fattofifilentiod'ogniparte,M.Speroneper piccolofpatiofermatoſi afine
di pēſarequaldır uolef= ſepiutostozincontanente uerſogli altri riuoliofi diede
incotalmodo àragionare. Io uiprotesto ſignori una coſaſola ſemplice,chegia cominciafarmiſiſentireil
Contarini hoggi efferuenuto(p quantoio m'auifo)ar= matodituttopunto cõfalde
etfermerazioni,forſeper fauellarinquestamateria contra la philoſophia come
philofopho, nocomefigliuolo uero &legittimo di lei:et uedetelui uoi comefieramente
et arditamentelo ne fara.Ondeio uipromettodouerhauerlefueragioni
grandißimaforzanelpſuaderci,maquesto nõpaltro, eccettopchenonmenodotteſerano,
dall'istessaphilo fophiadiriuate cheprotissime eteloquěti.ſtrand &fie
racosadapensare,cheunfigliuolouero& legittimo debbiadifcendere ad accufare
lafua dolcemadre . Il che forse egli fa, per non eſſere in fauor di lei 1 lei parlandoſoſpettoaccusator tenuto :
&perpoterdi mostrarcilaforza losplendore,che eßaphilosophia diedeallasua
lingua,potendocotrail giusto&hone ſto&giustamente &honestamenteparlare.Ma
iomi penso,che laphilofophiafiabeneuendicatadicoſifat= ta
ingiuria:auegnacheaccufandonela mostrera tacita mented'efferdi leiardito
difenſore:percio che uolen= domostrarcinientegiouarecotesta cognitione alloſcri
uere ragionarperfettamente;cidimostrera egliha=
uernond'altrui,chedallaphiloſophiaquesta bella , dottalingua,che uoi udirete ,
appreſa. Rife ciascuno hauendouditoilparlare diM. Sperone, l'un l'altro
guatandofineluifo,come moltimerauigliatoftdellasua natiaprontezza,quando
M.Luca,fattosembiantedi ridere altresi , preſe addire,Et io uifo intendereſigno
ri dicioſopralafemiauenerendoficuri )menon
peraltrohauerhierſeramoſſaquestaquiſtione , eccet= toperche noi habbiamo fpatiodifentire
M. Sperone inqueſtamateria à ragionareanchorhoggi: ilchefor
ſeneperprieghi,neperſuplicationnostre nonhaureb= befatto ladoueche
ildiſideriodi jciolger imiei dub= bihebbe di ciò fare poſſanza: oltreche quel
tanto che io nedirò contra della philofophia fie piu toſto da medettoin
ueced'altrui; che per me stesso me lo fia ito fingendo . Percioche io uoglio
che noi inten diatelacagionedi queſta miacredenza(ſe credenza
fipuoaddomandarcofaalla qualenonmoltafede fipreSta) alcunicortigiani,liquali
maſchiamentefanno pro feßionenonpurediqueſtalingua,chenoiuolgare ad=
domandiamo;madelleGreche &Latinecompofitioni etiandio,àcui diedelor credere
(perquanto ioudid'a alcunid'eßi proferire eſſendo iohoggimaiun'annofa,
inVinegiain casal'ambasciator dell'Imperatore) und
certacommune&generalopenione,ſicomediraccon
taruiintendo,chenonpurelaphilofophia ſia dalle lin guelontana;manoceuole
moltoanchora, e diuero contraria. Perciocheeßi in cotalmodoargomentano, egli
non èdubbioalcuno,chelo studiodelle cose dalla malageuole,ſiper naturaprodutte,
égrauißimo lagrandecognitionedellecose, come etiandio per la breuitadellauita
nostra,laquale èun breue uolgerdi cotal difciplina
occhio,riſpettoàquelcotantoche cifa nello eſſere in istudio ſcientiatißimi di
mestiere: quello steßoauiene dell'arte delloſcriuerbene òpar lare.
Auegnachelaperfettaforma del ragionarefl inuerso,come
inproſaricercaunalunghissimaefer=
citatione,&unamoltadiligenzanelleggerlecoseda
Greci&daLatiniſcritte,inſiemecõle belle offeruaz tionidella linguaToscana,
&poſciaquelloche n'auan zanelloſcriuerefpendiamo,douedi molto tempoci fa
dimestiereanchoranel riuedereleſcritture, nelloam
mendarnele,nelloaggiugnere,nelloſciemare, correg gerloro.Dunquejelauita
humananon è peruno di questistudibaſteuoleapenasquantomanco èdapenfare che DIC
che loſcrittore pofſſa ilfinedell'unoet dell'altroconfez guiré
etquestaèlaragione onde eßidiconol'unoeffer all'altro piu tostocõtrarioet
repugnate, cheprofitte= uolecomecheuoledoetqueſtietquelliafſeguirenonpo tiamo
laperfettaformanedell'uno ne dell'altro intie= ramenteconseguire .
AllhottaM.Sperone rivolto al Contarinidiße,questi uostri cortigiani magnificoM.
Lucahaurebbonopotutofaregrandißimapaura àLu cioCraßocon
queſtelororagioni,quando eßifußero statiàquellatentionepreſenti,che eglihebbe
con Mar cantonio, &conloSceuola, gli altrial uecchio tem po demiglior
dicitori , Percioche,fi come uoisapete, appreßoCiceroneegli uolle l'oratoreeßer
quello,che nonsolamentedelle cosediphilofophia ragiona;ma di tuttele
coſe,ditutte l'artı discipline artificiosamen tefauella douefiuede, che questa
ragione molto pix Strettamente darebbe àluinoia, che ellaperauentura à
menonpotrarecare,poſciache io dellaſemplice co= gnitionedi naturami contento .
Mauenendo alnodo diquesti tali,uidico,chepostoanchora che breue& cir
confcrittadi piccoli terminiſia la uita nostra come fi uede, debole
àpoterelapurißima Ideadel perfeito philofopho &oratore aßeguire,cheè
unasemplicefor madell'uno dell'altro,ageuolepiu tosto àdouer ef= ferricerca,che
aßeguita, come diceua Marcantonioà quelfelicefecolo,nondimenol'auicinarsi piu à
quella forma&àquelfegnohadaeßerlalodanostra; sico meperl'eſſempiodi Demofthene,
e di CICERONE (vedasi) fi ue de&del Boccaccio. Hora che lacognitionedelle
co= Seallaphilofophiaappartenentinonfienocotrarie alla lingua;chedirebbono
questi tali M.Luca,quando noi affermaßimochel'unofuſſepiu tosto all'altro d'age
uolezzacagione,cometopenſo:&chenelconſeguire
lacognitionedellecosefußeutilemolto loſapere del=
lelingue,&perlocontrario,laphiloſophia recaſſeal loapprendimento della
lingua preſtezza &facilita? perciòchequestidueſtudi tanto ſono
amicheuolmente P congiunti&confifattafratellanza trameßi & posti
inſieme;che l'uno ageuolando l'altrociarrecano piu preſto la
loroperfectioneinſieme congiuntietmisti,che persefoli nefarebbono , ne
potrebbono , giamai .Et cheeglifiail uero, conunaſola ragioneiluidimostro.
Certoèchetantooperala linguaistrumentodegliani
minoftri,quantouienedalpensieremoſſa,cheseilpen
flereedibuoni&leggiadriconcetti ornato, conuiene chelalinguadiluiſeguace
ottimamenteragioni,fi co= memalamente,occorendoche l'animo noſtroſia pri=
uodiquelli ottimiconcettichedallacognitionedelleco ſeuengonoàproducerfi.
Dunquesecoſie,perche ne garemisi potra,chelaphiloſophiaaccrefcendoſogget ti
materiedadire,portandoprecettiperlo uiuere perfcriuere
perloragionareoportuni,empien= dol'animod'habitiintellettuali, ornandoci
,uſtendo= ci,colmandocilementinostredi tutteleſecreteoperedi Dio & dellaNatura,nonaccrefcaageuolezzaper
lo . i fcriuer bencfimilmentes&per locontrarionon ciſce
miquellafatica,cheſanza eßadiuero ci fopraftarebbe
maggiore&piulonga?Etqueſtobastipdimostrarela philofophia la cognitionenon
apportare fatica malageuolezza alloapprendimentodellelingue. Qui uiilBarocci
traponendosi , M.Speronediße,egli non haguari archora ,cheritrouandomi con M.
Triphon Gabriele,&conalquantigentil'huomini ,chedi que Stalinguauolgarfanno
profeßione , douedimoltebel= leetdottequistionifuron moſſe,udij
dired'alcuni,iqua li(ficomepurhorahadetto M.LucaGirolamo)erano di questa
openione,chel'oratore &ilpoete Toscani, altro
nonfußerochefpediti&agiatifauellanti,inquan tochel'uno liberamente la
linguaſnodando, l'altro conpochißimeregole&leggi alquantopiu riftrette
ragionando, fcuopreipriuileggi et gratiedella lingua lequalimoltobenediceuanopotersiperſe
medesimeap= predereſanza dipiugrauarci co'luolere iprecettidel
Lelingueaccompagnareco'lstudiodellecose naturali.
Altriuieranodicontrariosentimento&giudicio:per ciòche eßi diceuano
,chequelli , che noifcrittoriaddo mandiamofideuerfi comediproſe, ſanzauerunacogni
tioneeranopiutosto degni d'eſſerchiamatipredicatori di uolgo , dicitori
dipiazza cheoratori,ouerpoe= ti,Maoratoreetpoetauoleanoſolamentecoluidouer eßer
meritevolmente detto , &àlui cotalnome degna menteconuenirfi &star
bene,chescientiatamentepar landoſapeandituttelecose redere laragione,cheDio .
lanaturafattehanno.uolendodifinire la elo= quenzadiceano ellanon efferaltro,che
unabella lo deuoleprontezzadiragionare,postainſiemecõlaco tezzadituttoquellochepDio,etp laNaturaueggia
mooperarfi.Permodocheàchiuqueſidoueadar nome diperfettooratore&poetafaceadi
mestiereche fuße nellacognitionedi tuttelecoſeeſercitato. Argomentan
dochetutteleuolte,che noid'Iddio ragioniamo; delle intelleteualefustanze,del gouerno
della Republicadella giustitia , dellafofferenza,della temperanza,del fine
ragione ditutte lecose, & diquelle ſpecialmente chehannoforzadi
muouere&quetarelo statode gli animi,nonpoßiamoaltramenteraggionarne,checon
unalunga ejercitatione,&fermogiudiciod'intornoal lacognitionedellecose,ilchediceuanohauerp'uuoltein
Demosthene ueduto ,alqualeper laforzafi dellafaz pienza,quanto
etiandiodelleparole non era disdetto ilpotereglianimi degliascoltati giudici
muouere,que tare, fpignere, fermare , turbare , tranquillare à fuopiacere.
Etquestoſteſſo diceano di Cicerone delBoccaccio altresi . Alliqualirifpondeano
i primie rischeerailuero ,cheDemosthene , ilBoccacciohaueano unagrande Cicerone
ampia libertadi poterciòfare,machecotestononcraperaltro,ſenon ! perloro
stremo&merauigliosogiudicio,&prontez zad'ingegno,nel direquellecoseche
difarefimili effet= ti eranoualeuolizoueroperchebaueanoglifecreti della
philosophia,non comesi ricerca,intieramente appreſt, i ma piutostoinuolati.
Oltrechediceanononeßereda farsimerauiglia ,chenoi conlaforzadellelinguepof=
ſiamo gli animi domare,&uolgere comecipiace ,per cheuoleanolasteßanatura
hauerne creati&formati pur troppoageuoliàluſingareconla dolcezzadeuez
zi,efortarecon laforza delle ragioni ,ſupplicare con l'humiltadecuori
,inanimare conilfuoco delleparo leaccese,fpauentare con il terroredelle
minaccie,tur= bareconl'empitodelle uoci,tranquillareconlaficu= :
rezzadelfuturobene,confermare lenostre openioni conueriargomenti
,ſcioglierlefaljeco'l disgombrare la nebbia delle menzogne,mettere indubbioche che
fiaconleragionidaciascunlato ,distinguerelecosedi piuparti,unirele
diuife,diffinirele nonconosciute,
rifolueriltuttoneſuoiprincipi,dilettareco'lgesto,cõ lauoce,&co'lmouimento,
nodrireglianimidichiun queascoltaconladelcezzadella prolatione,eſca , cibo,
alimentodell'orecchie conditißimo &foauißimo,et finalmenteconragione
giuditiointiero intieramen teoperaretuttoquello, che alfatto nostrofadi
mestiere.Pofciaàglieffempiporgědodimano,dicenodeGre ci da Latini infiniti eſſer
istatiſipoeti comeoratori Janzacognitionediphilofophia ueruna. Etuenendoà
nostri , diceano cotaließere Salustio, Cefare ,Liuio, Horatio, Catullo ,
Tibullo,Propertio,Gallo, Stella, Martiale.Indi al Petrarca al Boccaccioperue
nendoargomentauanoeglino haueretuttoiltempodel laloruitain
appararleleggiciuili,confumato:ets'al cund čunacofadiphilofophiataluolta
diceano eradettaàca ſo,oueroper eſſere statidaM.Dantein qualchecosa,
chetuttauianondimeno era pochißima , ammaestrati. Taleeral'openionediqueſti
tali: iqualidiceanodime cheniunacognitione di philofophia,come cheio ho=
rapochißima n'habbia,nonhauea anchora compre= sa: &nondimeno(fi
comeeßiaffermano)Japea mol= to
bene&ragionare&fcriuere.dellequalcoſel'una ageuolmente credea,l'altra
per burlarmipenjoche mi diceano, ouerochedella lorocredenza prendeano in=
gannodifouerchio. Ma chepiudiròio d'intornoa questofatto,quando eglino
conqueste,&con altrelor ragionicercauanodidarmi ad intendere nonpure la
philofophiaeßeredallostudiodelragionarlontana:ma niuno oratore ò poetapoter
compiutamente afſeguire alcun'altra cognitione èdifciplina che che ellafi
fuffe. Dallaqualopinione iogran tempoingannato,si come
horadeltuttoſgannatonefono,nonpure hebbi ardire di
ragionarnenellepriuatecamere;maetiandio alcuna cofafcriuerne talhora . Quello
cheio horanefènto, nonèaltrocheciocheuoi diceste M. Sperone: allaqual
ueritacredoche m'habbiafpintoquellapoca efperienz
zach'iofici,&leuostrefalde&fimpliciragioni con fiderando, cheuoi
n'aſſegnaste. Onde ioui dico piu chemolte uolteleggendo ilDecamerone,parmi
cheal cunafiataeglinonempia del tutto l'orecchie mie,ne ueggaquellapura
&sempliceIdeadellauolgarfauel la,dichepiutosto unaforma unoeſſempio
nell'animo comprendiamo, cheinalcunoscrittoreueggiamo rt trouarfl. Ne
edameravigliarsi,percheglihuominimol teuoltedall'ambitione &gloria
deglihonori, dal lecurequandopubliche quandofamigliaridiſtolti, rivolgendo
ilpensiere altroue,poco ejercitano&poli
Jconoquellaparte,dichedourebbonohauere maggior istudio&diligenzache
d'altro.Maiouidicoperquel pocodigiudicio,ch'io tengo,potere alcunacosa per
l'auenireindouinare,&per quellefiamme,ch'ioſen= to accenderſi
negiihuominimoderni,ch'io nonmiſgo mento,
nediffidodouereßereanchoraperſona,laqua leconpiucaldo&maggior
istudiodiquello ,che noi facciamohora,&feronoglialtripaffati , conpiu
ageuoleprestezzad'animo,&conpiumaturodifcor
ſo,&faldaeſercitationenelleggere &ſcriuere,debbia. eßer tale,chente noi
ricerchiamo,ilquale meritevolmen teſipoßaaddomandareperfetto oratoreToscano
:in= quanto,chealla Ideadellauolgar eloquenzaperuenen= do,fiadella lingua
&della cognitionedi tuttele cofe fcientiatißimo. Alcuiſegno
s'alcunoſanzarispettofi puòdire cheſlagiunto;diremo eßereildotto,etſaggio
felice dicitoredi queſta lingua Monsignor Pietro Bembo,hora
laDiomerceCardinaleillustrißimo, miofignorehonoratißimo.Dopo
ilquale,s'alcunouer= ramaidiquelloſteſſo ingegno giudicio, dimag= gioristudio
nellecoſeſi alla lingua comealloſapere ap partenēti,nel uero miſtimo
cheeglipotradi pocopiu foprastargli.Quiui tacendosiilBarocci,diffeil Girel lo,
. to,iohauròdarenderinfinitegratiealla miabuonafor tunahoggi,laqualeèfutacagionech'iofia
dcofi fat= ti parlamentipreſente:laqualcoſa nonpotea effermi piu
cara,nepiugioueuole. Auegnacheniunoragionamen
toàmepardimaggiorgioueuolezzachequesto, doue nonpuretraToscaniſenequiſtiona;
maſemprehapor tomateriadiragionarene gliannipaßati alli ſcrittori Greci Latini
. Etneluero chedi coſifattaquistione citrouaiſempre dubbioso difficile il
nodo:&taluol ta òmenoèpiudelconueneuole,horaſchifando,hora orcando la
chiarezza dicoſifatto dubbio,trauogliato &iſmarritomifonrimaſo.Ondeuncaldo&ardente
diloin menacquedipotereconalcuna perjonaraffron tarmi,laqualefuße e
digiudicioetdidottrinaabbon dezole, con cuiampiamente ragionandone &fanza ?
moltorispetto,comeogni perſona aueduta&intenden=
tefuolfare,operaßiſi,chequesta lite,ch'io prouo,à miogiouamento &prò
uenißeun giorno in me termi nata. Eſſendo lauerita dellequiſtioni
condimentofoa= wißimodegli animi nostri, diletteuolißimo nodriz mētoàchiunquedi
ricercarelafuaperfettionericerca. Ilpche horahauendouoi M.Speronefatto
àcofistret to&malageuolecalle&peranchoradamenoncono kiuto
aperta&fpatiofala uiafipercheuoifojteilpri mieroàragionarne,&fi
perchedi quelgiudicio fapereui conosciamo, cheſiete ſanza alcundubbio, ui
preghiamochefanzatramißioned'altramateria,ciuo gliatepiulungaměte ragionare di questa
moltacognitione 2 tionedelli ſcrittori,
&fpecialmente del poeta, come chedell'oratoreaffaiampiamente
netentioninogli al tri, uoi n'habbiateàbastanzacotante ragioni affe
gnate,tuttafiatache non uifia graue &fpiacevole il raccontarnele.Laqual
coſaſeci uerrafatta ;hauronon menodaeßeretenuto àquestafala&àquestogiorno
ch'io &allescuole,& altempo,ch'ioquellepoche co ſeapparai ,ch'io
tengomipoſſadireubbrigato Aque storiſpoſe conpiaceuolesembiante
M.Sperone,&dif fe,&perchenonprouocateuoiM.Mateo, oueroi
Barocciincofifattosteccato,chenteèquesto ?M.V cenzo?perciòcheeglinotanto
digiudicio dia perefoprastannoil mio debole ingegno,quanto twi
auanzatetuttiquelliche cercanodipoterconcorrereco eſſo uoi d'amore di
gentilezza : ſapetequanto delalorotenerafanciullezzaperfinoàquest'horapre
Sentehabbinofattoprofeßionegeneralmentedituttele buonelettere, &comeſon
prontinel rifpondere alle raggioncontrarie,etdifendereleloro,quantunquehog
giilMacignimaßimamente habbiarottoloſcilingua gnolo.Cheiopermeuolentierigli
afſegnotutta quel laauttorita&luogo di ragionare ,ch'iotengo:con= ciofiache
questi ragionamentihoſemprerifiutatiqua toiohopotuto:ilcheneperſeluatichezza, neper
uil tad'animofono auezzo difare,maperfuggirpiu to stoquelle
riprenſionichecidanno gli ſaldi &fermi giudici,metreche noiòdallacredězadinoistessi,òdal
laaffettione d'alun'amico traffortati, uogliamoquelle cofeueracißimamenteraffermare,
lequalida un'al= troperfalfißimeferanno tenute .Allhorail Macigni rottoiltacere
, &àM.Speroneriuolto,M.Sperone difſſe uoi nonhauetecagioneuerunadi diriuare
questo fufciofopra lemie debolifpalle,eſſendouoigagliardif
fimofostenitore&franco,comefin quiconosciuto ui habbiamo . NonJapete uoi
riprese incontanente M. Sperone,Atlante,anchora chedi grandißima for= za
gagliardiafifuße; hebbenulladimeno caroche
Hercoleueniffeconpiccolatramißioneditempoleuan
doglialcunapartedellafaticachefostenea .Se Atlan= te,ſoggiunse immantinente il
Macigni,fuſſestatodi quella prodezza &forzanelsostenerelaſomadelmó
do,qualuoifietenelportare lofascio chehauete pre-. JoM.Sperone,nonpenſo che
eglihaueffe hauuto cas roperfolleuamentodifatica l'aiuto d'Hercole,ma che
perfarifperienzadell'altruiforze l'haueßefatto, nel= laguiſa cheuoi accennatedi
fare del mio poco deboleingegno,grauandonelo diquelpeso,che tut ti fanno eſſere
aluoſtro purtroppo liggiero.Onde Sarebbestatomeglio,chenoi alprincipiodiquesti
fa uellamenti haueßimofatto nella guiſa,che ueggiamo fardellenaui,lequalinon
eſſendoforti àdifendersidal de uenti, cariche folamente delle P'ira dell'onde
mercatantieagiongonuidimolta harena nellafentina perpiuſicurezzaledare. Ilche
diuoiM.Speronepo tiamdirefanzaalcundubbio,alqualeseraggionando
d'intornoàquestamateriaueniffealcun iſconcio ;uer rapercertoperhauernoiimpostotroppopicciolamer
ceallanauedel uostrofottileingegno . Queste parole, moſſonopiacevolmenteà
riderglialtri,ma M. Spero nequiuiincontanente foggiunse,percerto M.Mateo
uoihaueteungrantortoàuolerecoſi tosto questamia nauerimettere alladifcretion
dell'onde:percioche ape= naègiontainporioàjaluamento; che uoi cercate con
tral'opinione&potere delnocchiero di rimandarla danouoincofialto&gonfio
pelago,qual è questo . MafiaconDio, ricordateni,chenonſieteperandar
reaßoltoanchor uoi,percheioho intesoda M.Paolo cheegli èperdimorarqui in
Padouaanchor otto,òdie cigiorni allafila,doue &àuoi , &alConte , &à
lui inſiememente tocchera di fare una giornata.Quiui
M.Paolotraponendosi,diſſe,ſe uoi mi uorretearifchia reàcofifatte lotteM.
Sperone ,locon buona fronte negherouui, quellocheuoi diceste,ch'iofia per dimo=
rarein Padouatantidi tantopiu nõeſſendo statiàquel lastipulationetestimoni
preſenti; & questo non gia porfaticach'iomi ricuſi,incoſadoue ioſapia
douer= ui recareil mio feruigio beneficio ò trastullo che di troppo in
ciograuarnon mi potreiper amor uoftro caſocheioanchorapesoprendesi,ondeio
inpoco d'ho raſapeßididouer restar fiacco &debole:mala ca=
gioneècheiononmiſofingere lo Sccuola ,neil Got= ta. Soggiunseil
Conte,seuoinonfapretefingereque fti due, che uoi dite S.Paolo , fingerete. Marc'antonio
è Lucio Craßo ,comepiu àuoi piacera . Voimotteg giate 139 giateſopra dimefignor
Conteriſpojeil Manutio,qua . do&àuoiſiaparimenteimpostodallo Sperone come.
àmedi fauellare . DißeilConteogniregolapate ec cettuationeM.Paolo,
ond'ioperquesto priuileggioho penſatod'andarnelibero: &poiſapete che
l'oratore nonhadafarJentenza alcuna. Ilperchenon puoM. Sperone,effendonoi in
uice digiudici alsuo ragiona= mentoprefenti,terminarealcuna cofa ,senoi non gli
neconcediamo auttorita ,anzibenpotiamonoifenten= tiandelui imponergli ,che
ilrimanentefornisca,come hadi ragionare incominciato.ImponiamoglinecõDio
diffeil Barocci, quello steßoreplicòpiuuolteilCon tarini . MailGirello,
efiuuolediffe operare,cheM.. Speroneparlidimaniera,chenonmenofiada ileggi= sti
,&semplici grammaticiinteſo,che da philofophi.. Iononho riprese M. Sperone,
la linguadello fpirito Santo,ond'iopolsada diuerſenationi effere egualmen=
teinteso:manehounafola apena basteuoleàragiona re,fiche egli bene stea :
laqualeſeioſapeßi uolgere d miomodo, douemidarebbel'animo ;felicißimo
fortunatißimo miterrei .Cofi poteße eßere,riſpoſe il Macigni,percheageuolmente
inſegnarei,cofieffendo ritrouarla eloquenzaàtutti quellichebramanodifar
fiottimi &perfettioratori, chenteuoifieteM.Spero ne. Etinche modo,
riſpoſeegli ,ciò fareste ? man= dandogli,foggionſeilMacigni , àragionarepotendo
conquellaperfonacheuoi ſopra tutte l'altreamiate , auegnachedallasua bocca
stillerebbepiuche dall'ora= tioni 1401 tioni diDemofthene T? di
Cicerone&dalle proſe dat Boccaccio melefoauißimo &dolcißimo. Rifeciascu
no , &effendosidimoltecoſedetequandodal'uno quando dall'altro ; M.
Speronedi poco tacito dimo ratofi,coſiparlandonelſuopriemierofauellavefi rimi
Sequalestatoperdiosi puo addommādarepiu tranquil piuperfetta,quale Studiopiu
degno di lode,chequellodi colui ,che lalin lo&felice,qualeuita piu beata
guadolcementeiſnodando,&le paroleJaggiamente ifprimendo,ſemprecifaudire
alcuna uaga sentenza, Jemprec'insegna,ſempre ci gioua, &fempreci am
maestra? Ilchecomefara colui,ilquale lanaturadelle coſeignorandogittaleuoci
aluento ,&leparoleim primeneirapidifiumi, ſanzaſodacognitione&fermi
concetti? Efanzadubbioqueſtopoeta &questo ord= torequello,dicui ildiuino Platone
dißepiuuolte,do= uer efferedalle citta&dalle communanzedegli huo=
miniſcacciato . Conciòſiache niuna cosa èpiu noce= uole, niunadimaggior danno
cagione,ch'una ueloce prontalinguafanza cognitione&ſanza precetto.
Questisono quelli, l'ufficiode i qualinon è altroper auentura ,che esortare
alcun prencipealla tirannia: metter difreschegabelleadunabene angariata Repu
blica: trouareilmododitenere emiferi populi afflitti
dmeßi:fuiareglihuominidalle diſcipline dai Studimigliori : infiammaregli
animialleuendette:me ſcolaretraletranquillementi depacificialcuna efca di riſſa
è dinimista :recare allefceleratezze quelle lodi queglihonori, cheallemaggior
uirtufi rendono : finalmente tenersicaro appreſſo alcunpotenteMo
narcaconlaforzadellemenzogne &dell'adulatione, piuagevolmentediquellochecon
il mezzodella ueria ta delledottrinenonfaraalcun buono .Ma colui , checon
lanaghezzadelle parole, &con la natural
protezzadelragionarehauraunagentile&delicata uita,acquistata
conglihabitidelle uirtu morali, &nel Tofcriuerediquellecosefara
mentione,che alla parte piudegna di lei appartengono; non purefieda me
lodato&commendatoſopraglialtri;materrollo non altramente,che unooracolodituttala
cittazouc eglidi mora. Etqualedolcezzacredettecheſiaquella quan donoiindeboliti
fciancati anzichenòdalpeso,che glianni&laneueci recano ,non potendoquelle
co=NARIA Jefarel'usodellequali tatofoleaper loinnanzitrastul nopere litions
larelauagagiouenezzaconlaNatura ragionandoho mot rafoliet otiofi
dimorati,horanella guisachein questo luogofacciamoquiſtionando, òpurepiu tosto
alcuno desuoifecreti con bellißimaproſa òcon delicato verfo Scruendo,hauer
nonfolamenteà uiletutt'altri diletti; matenerli pernulla, rifpettoàquella
dolcezza ,qua leprouiamonelſentire lenostrecompofitionieffer lette damolti,
lodatedai perfetti giudici, &ſperare che perl'auenirepoſſanouiueredoppole
nostremorti lon gotempo? Potrei addurui l'esempio di M.Claudio Tolomei :la
uecchiezzadelquale rinforzata,conloac erefcere de ibenidell'animoſipuoteuntempo
chiamar freschißima freschißima et
gagliardißimagiouanezza.Potreiquel lo ſteſſodiruidelnostro caro giudiciofoM.Trifone
Gabriele, ilqualeallontanatosi dallecitta &diuiſo da lecurepubliche,cerca
nellefolitudiniperdergli altri huomini per ritrouarse steßo . L'etadelquale
quanto venga raddolcitadalle uifitationi deidottiingegni
daipellegrinigiudici;falloil Conte nostro , ilquale per le piu uolte ( merce di
quell'animo,cheſt per tempo s'e auezzoàdar luogoài maturipenfieri)la
ſciandolefeste lecarole, chelaſcapeftrata gioua= nezzaporgeinnanziàglialtri, prendeconeßoluido
mesticamentefauellando &follazzo&gioueuolezza
nonmezzana.Etpernonandaruiperglieſempi tut= t'hoggi rauolgendo;un'altro folo
uene addurrò,di cuifanza ch'iolongatentioneui faccianelprouarlo, sa
petepuoisteßiquatihonori,quatigradi, quantedi gnitagli habbinola uecchiezza
&loſtudio recatoil BEMBOdicolauita&icostumidelqualepermol
tecagionimifadi mestierech'iotaccia,pernon diredi altoſoggetto &rocopoco .
Moltißimisono stati anchora,iqualinellauaghezza dellostile , ònella pro
tezzadelragionare, nellaprofonditadelfodogiudicio
mescolateconlacognitionedimolte cose naturaliet diuineſonoà
questofegnoperuenuti:alqualeloapprof fimarfifusempre lodeuole,noncheil poterlo
aßeguire. Quest'unopensiero prouoioinmedigrande conforto alleggiamento alle mie
cure:conciofiachefacendo miincontro haggimaià quella eta cherende il corpo menoarditoallenaturali
operationi,ſentonon poter mancarediquelladolcezza, laqualehora forzadı in=
dilettarmiſommamentenellapiegheusle uecchiezzaò
lecoſeſcritted'altruileggendo,òalcunadame compo=
Jtaconlasquadradelgiudiciomiſurando.Laqualdol= cezza
inpropriaformauiraccontarei, quanto ècara àglianimi
&gioueuole,segiustacagionedi dirlaho ranonmitoglieſſe. Laqualeèquesta
ch'ioſoche voi damesifattoragionamentonon ricercate,maplu to stovolete,che
ioper lecompofitioni conducendoui ui dimostri quantouaghe ,&quanto gentili
renda la philosophia le uostre fcritture . Ilche farocon quella
breuita,ch'ioſaproimaginaremaggiore . Non effen
dodimiodifiderio&ufficioilteneretroppoin longo le nostregiudiciofe
orecchieoccupatecon quelle cose, ch'ioſodouerpiutosto
hauerforzageneralmented'in crefcerui ,che giouarui. Tuttauiaiouolontierile ui
ifporro nonmenoper eßereà uoiubbidiente, & am= mendatoinquellecose,doue io
uerro mancando; che d'hauergiustaragionedifentiredauoialtri alcunaco
Jad'intornoàcofifatta materia,chente è questane giorni,cheseguono.
Maprimachealtropermesi di ca;uogliodaalcunipochiprincipigittar l'ordimento
della miatela: da iqualiuerròlemieconchiuſioniàpo coàpocodiriuando. Veggiamochecosa
èoratore,che ilpoeta,chefineil loro ,&incheguisa partitamente
uengonoilorogeneri àdiuiderſi. Ilcheueduto paßa
remofimilmenteallaphiloſophia,confiderandoilfine la materia, ilsoggettodi lei,
dituttelefueparti: posciauenendoaglieſempi&auttoritadel Petrarca, uifaro
noto,tantoeſſereapunto infatto , quanto con Jempliciparoletesteui dißi.
El'oratore , quello che conladolcezzadelleuoci,&grauita dellefententie ageuolia
perfuaderealcunacaufapublica dibellauoce, di gratiofemaniere, ciuile, è
dichiarafauella dotato: l'ufficio delquale è ilpotere compiutamente
parlarediquellecose,cheall'ujo ciuileſono ordinate,
conleggi&coftumizinmanieracheegliuenga adin= fignorirficonlaforza della lingua
, conlamaesta deſuoidettideglianimi&confentimento di coloro, cheascoltano:
nepotendo ciofaredeltutto ; cerchera nondimenod'accostarsiàqueſtoſegnopiuche
egli fa= praimaginare, òpotrafare.Etqueſto ufficio, ch'io
hodetto,nonèaltrochelamateriaisteſſa,diche egli tratta:ilquale
ufficioſipuodirecheſiauno atto conue neuoleàciaf-hedunapersona,comunque
ellafifia del lafouradettadiffinitione trouareteanchoratrecoseda gli antichi addomandate
constitutioni: cheſonoconiettu rale,legittima , giudiciale:treparti de
l'oratore, lequalifpuntano dal'ufficio,&germoglianodallama teria,diche
egliragiona. Altramentefu l'oratore dettohuomoperfetto, attoaragionarbene.
L'effer buonoconfiftenellanatura , nei costumi, nella uita, nell'arti .
L'efferpronto. ageuole al parlarleg giadramentefifadallabella & artificiola
eloquenza: la quale cinque coſeritiraconfeco, che ſono inuentione,
difpofitione, parlare, memoria ,& pronuntia . Co luiadunque
,cheſaprafauellared'intornoà quelleco= Je,che òàcafo òàdeliberationeſeglifaranno
incontro fauellando ornatamente&congentile maniera profonda
memoria,uferaunaregale &quafi matura grauita neldire,feradegnodiquesto
leggiadro ho noratonomedi ottimoparlatore.Alqualedue lodido niamo, l'unaèdeldifputarefottilmente
lecose,perca= l'altra di mouerſi con grauita affabilepercontodimoueregli
animidegli ascoltanti gionedi infignare; ineſcarli con la dolcezzadi
quellamagnifica &ge neroſa prontezzadeigesti,lagrauitadeiqualisi co=
mefuoleeßereſopratuttel'altre cosecomendabili , coft apportaſecounaartificiofa
&leggiadramaesta, laqua lenon altramente de gli animi s'infignoriſce, cheſeil
freno teneßede inostrisensi delle nostreuoglie.Et perche
ilparlaregeneralmenteſopratuttele cofe ren= deteftimonianzadinaturale
prontezzaàtale eſerci tio;perquestofi ricerca,che egliintuttele coſeſia ac=
commodatonelparlare,e habbia uirtudi perfuadere tuttoquello,che alfuoanimo
uieneòpercaso,òper diz Liberationeofferto . Horaueniamo àitregeneri det
ticapi:iqualiconſeguitanol'ufficio dell'oratore,chefo nodeliberatiuo,dimostratiuo,
&giudiciale. Ildimo ſtratiuo èdetto nonper altro , eccetto perchefi attri
buiſce in lode ò biaſmod'alcuna cosa. Inlodefi come ladouedißeilpoeta. 22
Chiuoluederquantunquepuonatura, RAGIO . : e E'l ciel tra noi uengaà
mirarcostei. Si come in biasmo &uituperioſonoquelle rimeono elasciòſcritto.
Fiammadalcielfuletuetrecciepioua >> Maluagia,chedalfiume&daleghiande
Perl'altrui impouerirſe ricca egrande, Poiche dimaloprar tanto tigioua . Il
deliberatiuo èdettointalmodo,perciò che èpo ſto indeliberationediperfuadere
èſconfortarela cos ſadichefifauella. , Signormiratecome'ltempouola,
Etficomelauita Fugge&lamorten'efouralespalle: Voifietehorqui, penfate allapartita,
Chel'almaignuda&fola Conuien,ch'arrive àqueldubbiosocalle:
Alpaßarquestaualle Piacciauiporregiu l'odio losdegno , Venticontrarialla
uitaferena. Etaltroue difconfortando ,in cotal modo. Vergine, incuihotutta
miafperanza, Chepoßi uoglialgranbijogno aitarme, Nonmilasciarinful'estremo
paſſo: Nonguardarme,machidegno crearme, ? No'lmioualore. Il giudiciale èquello
, che poſto indifcordia ha= inſe accufatione,ouer domandacon difenfionedi chi
parla.L'una l'altra di queste due parti fi uede la たば oue دد . oueil Petrarcadiffe. >>
Ferastella, ſeilcielohaforzainnoi >> Quant'alcun crede,fu,ſottoch'io
nacqui, Etferacuna,douenatogiacqui, >> Etftraterra oueipiemoßipoi.
Etinaltraparte. S'il dißi mai,ch'io uenga inodioàquella, Delcuiamoruiuo
&Janzailqual morrei. : Alleuoltefi
troueranno &l'accufatione & ladi= fenfioneinfiemegiunte, il chein due
modififa : ouero inunasteßaperſona, Imifoglio accufare ,&hor miſcuſo, »
Anzimipregio,&tengoaßaipiucaro. Oueroin piu,ſi comealtroue diſſeil
poeta Mauoieſcuſo ,
&mesteßoriprendo, Chenatura àuolaru'aperſel'ali Amediedeocchi,
iopurnemieimali › Litenni ,ondeuergogna&dolorprendo.
Etpoſtochequestitregenerifianocapidella Rhe= torica, nondimeno puostare che
partitamente alcu= noſiaperfettodicitore ,quantunquene l'unoſolamen= te di
queſti tre generifia eſercitato .fi comedi Tera= mene,diZenone &diGorgiasileggenell'antiche
me= morie,l'unodequalifufolamenteattonelgenere de= liberatiuo , & l'altro
nelgiudiciale , ſi come il terzo nel demostratiuo fueccellentißimo parlatore ,
anchora che nonmancaſſerodiquelli,chehebbero opinione,che il dimostratiuo
doueſſeſeperarfi: &cheduefolamente k 2 rima= : rimaneffero . Laqual opinioneneà
gliantichiGreci , ne alli Romani dicitori piacqueper alcuna maniera .
Eccol'inuentioneſegue laquale èla prima diquellecin quecorde,chefannoharmoniaJoauißimaper
lalingua dell'oratore . Quastafudagliantichidiffinitorichia
mateimaginationedicoſeuereò uerifimili almeno, at teàrenderelacausa
dellaqualesi ragiona probabileap preſſo ilgiudicio degliascoltanti .Seguela
difpofitio ne ouerocompartimento,laquale èunoordinedi quel lecose,chedal dicitore
uengono disposte:fi come la leggiadrafauella è compofitionediuoci
&difententie ordinateàfpiegarequello , chedella inuentione uenne ordito
&proposto . Lamemoriaèferma&Sodaco
gnitionedell'animo,incuicomeinfacrouafe uengono àconferuarsituttelecose,che
dalladifpofitionefurono con douuto compartimenteordinate. La pronuntia e
l'anima &lofpiritorenduto allecosetrouate&difpo Ste .Laqualesifa
conunagraue & matura raggione dimouereiluolto , lauoce e
igesticonleggiadrauenu sta . Questa èquella, chede glianimi s'infignoriſce :
pajcendodinonſoche nettaregliocchi,l'orecchi, et gl'intellettihumani ,fa
chel'animebeandofi noncura= noinquelpuntomaggior contentezza : ne inuidiano
l'ambrofiadelli Dij . Lequai coſe tutte uengono à ger= mogliaredatrepedali : che
ſono l'arte , l'imitatione , l'effcrcitatione . Con l'uno l'oratoreprendeuna
cer ta debita &ordinataragionedidire, conl'altrotolto l'esempio
d'alcunleggiadro et uago dicitore,cerca alla ſua perfettioneaccostarsi,&
finalmente co'lterzoſt uiene con la confuetudine uso delparlareàgenerar
quell'habito , che & prontezza & facilita,come lu= mealletenebre, ci
rendenelfauellarbene . Maritor= nandoalla inuentione ,dicoella dagli antichi
maestri hauerpreſoſei parti,dallequali uiene à terminarſi finire,detteEfordio,
narratione , diufione, Confer matione , confutatione,&conchiuſione. L'una
entra congraue&maturodifcorjo nelparlare; l'altralaco ſaſpiana
&dimostra: laterza ordina &distingue:la quarta neruo
&fpiritorendeallecose di chesifauella: laſeguente indeboliſcele ragioni
dell'auerfario , &la fezzaiaraccoglie tuttoquelloin breuita,ches'è detto
dafine alconto. Etperparlareàbastanzad'intor noàquestepartidico l'Esordio
eßerel'incominciamen todelparlarechefifa, nelqualeinescandoglianimi de
gliascoltanti : cattiamoattentione, beniuoglienza , inſtruttione. L'uno
mettefilentio,& acquistatuttele giuridittioni degli ascoltanti . L'altro
fede &cre denzane rende . Sicomeil terzofa gliauditori bene informati
instrutti del caso , di che fi ragiona. Sono dueEfordi,l'unodettoprincipio &
l'altro fimulatio ne.Dalprincipiouengonoàfarsigli ascoltanti attenti
beneuoli,istrutti . Attenti co'lprometteredi parlarco
Sealte,graui,neceßarie,gioueuoli , grande,nuoue, inufitate, alla commune ſaluezza
appartenenti: allare ligione, allapieta ,alliDij, ò àquellicheascoltanotut
tauia. EccoilPetrarca tuttopenſoſo e marauigliato k 3 pros
produrne gli ascoltanti una infinita attentione,nel principio di
quellacanzone. » Iuopensando, nelpensierm'aßale >> Vnapietasifortedime
stcho. Benzuolisi rendonogli ascoltantiin quattro manie= re,danoi steßi,dagli
auerfari , dagli auditori, dalle cose, di cui fifauella. Danoi,jel'ufficio
nostro uferemofanza alterezza, &ferannolelodipernoida teànoimedesimiconmodestia
, ſi come. Perchelauita èbreue.
Etl'ingegnopauentaàl'alta impreſa, Nedilui,nedileimolto mifido :
Mafperocheſiaintefa >> Ladoueiobramo,&ladoueeßerdeue, >>
Ladogliamia,laqual tacendo iogrido : دو Occhi leggiadridoueamorfanido ,
Auoirivolgoilmiodebileſtile » Pigrodaſe,ma'lgranpiacerloſprona .
Similmentesedalcommun bene cominciaremo, co دو melà. Italia mia ,benche'l
parlar ſia indarno >Allepiaghemortali. Odaparenti amici, »
Spirtogentile,chequelle membrareggi. Odagliascoltantiſteßi ,
Voich'ascoltateinrimeſparſeilfuono, Queroſenoiproporremodiraccontareinos
fagi,pouerta,folitudine,&miferia . ostri di 1 » Laßo . .. Laßomech'iononſo
inqualpartepieghi; Lafpeme,ch'eiraditahomaipiu uolte. Etaltroue, Toltom'hai morteilmio doppio
thefauro : Chemifea uiuerlieto &giraltero. Et in un'altro luogo.
Dipenfierinpenfier , di montein monte Miguidaamor. Etaltroue,
Chedebbiofar,chemiconfigliAmore? Tempo èbendimorire, „ Ethòtardato piu,ch'ionon
vorrei. : Trouafianchoralabeniuoglienzada noi steßistut tauolta chefimostra
noinonhauermai fperatoje noz neinquellaperfona,conlaqualesi ragiona, come nel
lacanzoneVergine bella, Amormifpigneàdirdite parole Manonfoincominciarfanzatua dita, »
Etdicolui,che amandointefipose. >> Inuocolei,cheben sempreriſpoſe. Chi
lachiamò confede . Dallapersonadegliauerfaritrouaſtanchorabeniuo
glienza,dandoli inpotere dell'odio,dell'inuidia, &del la difcordiade
gliauditori , dell'odio, Fontana di dolore,albergo d'ira, Scola d'errori tempio
d'heresia. Della difcordia , L'auara Babilonia
ha colmo ilfacco k 4 D'ira
D'ıradiDio &diuitij empierei. Dell'inuidia. Odiluuio raccolto > Dichedeferti
strani Perinondar inoftri campi. 4 :
Dalcantode gli ascoltanti firaccogliela beniuo glienza,ſenoi diremo
uoleriuftamente, fortemente " parlaredicoſe, che
adesiappartenga,&lodandoli. Riconoſcicolei,che primatorſe » Ipaßituoi
dalpublicouiaggio. Segue hoggimai L'ATTENTIONE, la=
qualesifadatuttelecosediſopraraccontate: e maßi mamentequandopromettiamo
diparlarecofe alte importanti:
Conquestealzatouengo àdirhorcoſe, C'hoportatonelcorgrantempo afcofe. 1
Lofimile hauraforza di operare il uolere iſnoda rele cose dubbie,dechiarire
ledifficili ,ſcoprire lenon conosciute ,&le coseda altrileggiermentetoccate
con ordine diftintionemarauigliosa esaminare. AMMAESTRATI firendonogli
ascoltanti pro= mettendoildirecofegioueuoli, &attead instruiregli animi
loro . „ Poiſeguirofi comeàluin'increbbe » Tropp'altamente, &chedi
ciom'auenne » Dich'ioſonfattoàmoltagenteeſſempio, „ Benche'lmiodurofcempio „
Siascritto altroue, »Siز " Nefongiastanche. . Sichemillepenne
Doueproponeilpoetadidire alcune marauiglio=
ſetrasformationi : lequali &instruttofaranno altrui attento.In
struttoper lofuggire dagliamorofitra uagli,attento perlamarauigliadel caso
.LaSIMV LATIONEfifadalfingeredinonuolere alcuna coſatrattare
,&nondimenotacendo ,artificiosamente fauellarne, mostrandola neceßitadi
dovere d'alcu= nacosa,communqueellaſtfia,ragionare .
Tacernonpoſſo&temononadopre > Contrario effetto la mia lingua al core.
LA NARRATIONE èditregeneri:il primo èquello,onde ſi racconta loſucceßo di alcu
nacofa. Iodicochedaldi,cheilprimoasfalto 22 Midiedeamor,molt'anni eranpaſſati.
Etaltroue, >> Standomiungiornoſoloallafinestra, »
Douecofeuedeatante&finoue. " ده L'altro èquello, onde
filodaalcunapersona,con dottiincidentemente àparlaredital coſa,ſt come.
L'almach'efolda Dio fatta gentile , Chegiad'altrui nonpuòuenir talgratia,
Similealſuofattorſtato ritene . Il terzo édallecose ciuilipiu remoto, nondimen
eglifamolto prò l'esercitaruift inquello altresi.Ha dueparti:conciofia che
appartiene àifattio plle per ks fone 4 2 Sone. Hailprimiero trecose proprie
&àſe richies ste, lafauola, la storia ,& l'argomento . Elafa
uolanarrationeneueraneuerifimileper alcunmodo -- Lastoria écoſapaſſata,lontana nondimeno dai
no= stritempi . L'argomento é coſaimaginata, nondime no uerifimile , chente
èl'argomento delle comedie,del= lafauola, Facendomid'huomuiuoun laurouerde,
Cheperfredda stagionfoglianonperde. Della storia accennò la ilpoeta. »
VinſeHannibal&nonſeppeusarpoi
Benlauittorioſaſua uentura . Del'argomentoladoueediffe. tettod'oro.
>> Murierand'alabastro Quellochenelle perſone consiste,dee hauere pid=
ceuolezzadi parlare , diſſomiglianze d'animi,graui= ta, affabilita ,fpeme
,timore ,ſoſpetto , diſio, fintio= ne,mifericordia , mouimenti dicoſe ,
ſtraboccamenti difortuna , disagi ,ſubitane allegrezze , &lieto fine dellecose,gli
esempiprendete nel Petrarca di tutteque ftecoſeraccontate,fènon ui ènoia
l'udire. >> Pigmalionquanto lodartidei
Del'imaginetua,&quellocheſegue. Etaltroue . Pacenontrouo,
&nonhodafarguerra . Della grauita accennò in quelluogo. »
Donna,chelietaco'lprincipio nostro. Dell'affabilita altroue ediffe , Quando amoribegliocchiàterra
inchind. Lafpemetoccainquellaparte, Piuuoltegiadalbeljembiante humano •
Iltimorenellerimeche cominciano , Quandofontutto uolto inquellaparte .
Delfoſpetto accennò quandoſcriſſes Idi
einguardiaàfanPietro,hornonpiunò. Deldiſioparlainquel luogo,
Semaifuocoperfuocononfifpenfe. Dellafintionealtroue ,
Standomiungiornofoloallafinestra. Dellapieta inquellaparte. Tacitouo,che
leparolemorte » Farianpiagnerlagente Deistrabboccamenti
uari di fortunain quelfon netto. .. Omifera horribiluiſione.
Deidiſaggipurdouediffe , > Paſſermaifolitario in alcun tetto.
Dellagioiafubita inquelluogo, > Dolciire,dolcisdegni, dolcipaci.
Dellietofine, دو Felicefaßo che'l beluiſoſerra Chepoi, ch'hauraripresoilſuobeluelo,
>> Sefubeatochi lauidde interra; >> Horchefieadunqueàriuederla
incielo? Maperchelanarrationefu diuiſa dagli antichi in
treparti,perquestoſeguendol'istessa openione:di= CO << co
lanarrationeeßere di tremaniere, Brieue,Chiara, Verifimile. LaBrieuecomincia
dallecofe neceffarie , nondagliultimiprincipij , maingencraletoccaleco
fe,&ferpendoàpocoapoco ſiritira finladoue egli
fabisogno,&nondoueandarfipotrebbeconlauaga ده fauella scorrendo . Eccobrieue,foccinto,
&fanza cir= cuitione di parole: ilPetrarcainquellaparte.
Mainonuòpiucantarcom'iofoleua, Ch'altrinonm'intendeua, ond'hebbiſcorno. La
narration chiarafifa tutte le uolte, che noi diremole cofe cofifinceramente
,comeuennero opera te ,toccandoitempi &l'ordinedellecofe,fecondoche
furonopofteinefecutione. Quiuihaßi conmolta diliz genza àconfiderare,chenonfi
dicanole coseconfuse,ò torte,òdubbie,ò nuoue,òchefi paßi daunfatto all'al tro,
&daunamateria adun'altra diſſomigliante differente dallaprimiera,oltre
àciononfidee comincia reilragionamento da molto lontaniprincipij, nemol= to in
longodifferirla tramadel'orditoparlamento,nó lasciando le coseneceffarie,
neabbracciadolefouerchie. Tuttequestecose diligentemente offeruò il leggiadro
poetaquandoediſſeinquellauagacanzone,laqualeper 1 esempio&Ideadelbenfcriuere
non menolasciòil Pea trarca,cheperdichiarationedituttalafua usta.
Neldolcetempodella prima etade,
Chenafcer uidde, anchorquafiinberba,
Laferauoglia,cheper miomal crebbe, >> Perchecantandoilduolfi
difacerba, Canterocomeiouißiin libertade. Lauerifimile fi fa, toccando quelle
cose,che l'uso tollera , & l'opinione &laNatura , &i tempi: conla
ragionedelleperſone,dignita ,conſigli,luoghi , conueneuolezze,&costumi,
iqualifiorituttiqua laperlouerdegiardinodel canzonieredelPetrarcafi
trouanononmenoàuaghezza dell'orecchiechegli odo no,cheà conforto,
dell'intellettoche lifiuta,ſparſi,
uditene intestimonianza di ciòquesterime. Neltempo,cherinouaimieifofpiri
>> Per la dolce memoria di quel giorno, >>
Chefuprincipioàfilonghimartiri. Conglialtriquattro terzetti,cheseguono dietro
alraccontato Aquestepartidell'oratoresi aggiugne la CONFVTATIONE, CONFERMATIONE
altresi, cheſono dueuie,per lequali ſiprocedeallaper
Suafione,finedellaRhetorica,comealcuni vogliono. Faßi
laconfermationefortificando leragioni nostre, ft comedebilitando lecontrarie la
confutatione. L'una di fende noisteßi,l'altra offendegli nimici. Questa re=
calauita alle nostrecause;quellaamazza &uccidegli auerfari .
Puòadunquelaperfuafioneacquistarfi con l'unadiquesteduepartifeparatamente:macon
mag giorfortezza&leggiadriaſe l'una l'altra potre
moperauenturacõſeguire.Queste dueformedellaRhe torica,che
confutatione&confermatione furondette, usoil poeta tanto piu uagamentede
gli altri poeti, quanto egli neldescriueredegliamorosicontrastifu il
piueccellentediciascunochemaifcriueſſe .Etleggete= neuipregolacanzone, p›
Quelanticomiodolce, empiofignore. Doue il poeta maestreuolmente finge d'accufar
Amore.Poi uedetecomeeglidalleaccufationifattegli
dalpoetasidifende,parteconfermando , &parteri= futando,ilcheper non recarui
increſceuolezza, con buonafrontemi trappaffo . Veniamo alle constitutio= ni;
lequalisonotre; Congietturale, legitima, giuridica . La CONGIETTVRALE,equando
nafce rumore ò difcordiaperfatto d'alcunacosa,appli= cafigeneralmente àtutte
lecoje,lequaliuengono àcono ſcerſi, òperpatriaò perlegge, òper costume , òper
profeßione , òper habito , òperftudio,ficomedi Sap phocongietturalmenteparlò, doue
dißeilpoeta. Unagiouene Grecaàparoàparo
Coinobilipoetigia cantando, رد t Ethaueaun ſuoſtilleggiadro & raro .
Allargafi la congettura permoltofpatio : auegnd= dio, che daglieffetti ,
&dalleoperationi & acci= denticommuniuengonoà
prendersilecongietture,le= condola Natura, qualita &giudicio
dellecose.Lacon Stitutione LEGITIMA prendenascimentoetmet teſiin difcordiaper
contodi lettereſcritte, òleggi in= terpretate. Hafei particelle, addomandate
loſcritto ouer lafentenza,leleggi contrarie ,il dubio,la diffini tione
,latradottione la ragione. La GIVRIDICAAppartienequandoilcasoconfta:manoipro
cacciamodiſaperefeegli èfattoperragione èper in=
giuria.L'unodanna,l'altropurga:l'unoscioglie , l'altro lega . Mostraftlacauſa
eſſeregiusta ò contra= ria allaragione,perleggi, confuetudine,&accordo
ragioni, auttorita, &costumi , &eſſempi, patitadicaſo. Eccoilpoeta
uolerſi sbrigaredalle cure amoroſe, aßegnandolaragionenaturalein cotalmodo,
Obedirà Naturaintutto è ilmeglio : دو >>
Ch'acontendercõleiiltemponesforza . Percostumeargomentaualadoueconamor fauel=
Landodiße, Amorseuuoichi torni algiogo
antico, Comeparchetumostriun'altra proua
Marauigliosa&noua ;
Perdomarme,conuienti uincerpria . " / Ilmio amato theforo in
terratroua , Chem'en'aſcoſto, ond'ioſon ſimendico . Per auttorita degli antichi
, ſi come in quel luogo دو Credeteuoi ,che Cefareò Marcello, »
OPaolo,odAphricanfuſſer cotali , Per incudegiamainepermartello
Pandolfomioquest'opere ſonfrali , Allongoandar, ma'lnoſtroſtudio équello, Chefaperfamaglihuominiimmortali.
Maritornandodacapoallitregeneri ch'iodi fo prauidißi;dico il GIVDICIALE eßerquello
che èpiuneceßario &utiledeglialtri : fi comeildi= mostratiuo èpiugencroſoet
magnifico,&inperfettio nemaggiore. Concioſiachecon quello ſi mantengono
lecittatranquille,leRepubliche quiete, i stati pacefi cihoradifendendo, horaaccufandoaltrui,douedimol
tecoſefannobisognoalſamoparlatore:&ſpecialmen te usandolaconftitutione
congetturale.percio che di congetture &d'argomentiprobabili fadi mestiere
cheeglitengacognitione, adducendo comparationi fegni ,&conseguimenti
,&pruoue. lequal parti tutteſonoinquellacanzone raccolte,doue amore& il
poetafi accufano ingiudicio.Eccol'argomento pro bababiledouefcriffe, ›› Madonnailmancopiede ›,
Giouenettopos'ionelcostuiregno, Ond'altro,ch'ira sdegno Nonhebbimai. Laqual
ragionefaßi dimostrando all'auerfario maieffer reſtatoin alcun tempo
dimaloperare .Mala comparationeècomecaso,àcaso, fattoàfatto, &fu
ceffoàfuceſſo uiene àraffrontarsi, fi come nell'iſteßa canzone. دو دد
Odonnaintendil'altraparte, Che'luero,ond'eifiparte, > Quest'ingratodiraſanzadifetto.
Co'lfegno fi uieneà dimostrare l'ageuole pron tezzanel reodel mal
oprare,&questoinſe contiene il luogo;iltempo, lofpatio, l'occafione,
lafperanza dimal f SECONDO 161 dimalfare, il difiodinasconderſi,comela,
>> Perfarunaleggiadraſuauendetta, دد >> Etpunirinundibenmilleoffeſe
Celatamente amorl'arco riprese, >> Com'huom-ch'à
nocerluogo&tempoafpetta. L'argomentofifaconfalda ragioneaccufando al trui:
òco'l testimonio deltempo paſſato, òfuturo ,o preſente, nellacanzone, che
diſopra dißi leggonſi que steparole >> Questim'hafattomen amareDio,
>> Ch'ionon deuea, mencurarmeſteſſo, ›, Perunadonnahòmeſſo »
Egualmenteinnoncaleognipenfiero. Loconseguimentoficauada gli accidenti, che ab
caſoſeguirono. Poichefuofuinonhebbi hora
tranquilla: Lapruoua equella,chenelle deretaneparti delraz
gionamentos'introduce,eſſendoſi gia confermatalafo fpitioneneglianimide
gliascoltanti. > Quincinaſconlelagrime e imartiri. > Leparoleeiſoſpiri, ›
Dich'iomi uostancando, forsealtrui.
Giudicatuchemeconosci&lui. Laconstitutione legittima dißi diſopra
hauere in fecinquecoſe, ſcritture , leggi contrarie, dubi, diffini raggioni.
Lequal cose, per non tioni, tradottioni, discostarmi dal
miopropofitoleggiermentepaffar in tendo. SimilmentelaGiuridica inſecontiene
Natura, ARAGIO. 11 legge, confuetudinedigiudicare,giutitia &bene, patto,
dicui &glieſſempi &l'autoritafurono à ba=
Stanzadiſopraaßegnate.Horadiremodegliſuoi istru menti :cheJono la comparatione
latradottione,lacon= ceßione,laneceßita , lafortuna, iprieghi , l'allonta=
nanzadelmaleficio ,gli argomenti, laconchiufio= ne.Dellacomparatione
dißipocofadifopra,&non è altroquiuicheil uedere ,sefu meglio operare quello
che il reoconfented'hauerfatto, òquellochel'accufa= toredicechefidoueafare.
> Questiinfuaprima etafu dato all'arte : Dauenderparolette, anzimenzogne,
Neparchefiuergogne Toltodaquellanoiaalmiodiletto Lamentarsidime. Latradottionefifadalreotutteleuoltecheil com
meſſo peccatofi trasferisce allacolpad'altrui. >> Neparchefiuergogne
Toltodaquella noia almio diletto
Lamentarsi di me,chepuro&netto Contraildiſio,cheſpeßo'lſuomal uole,
Lui tenni,ond'hor fidole Indolceuita,cheei miferiachiama rodo t La conceßione
si fa allhora ,chenoi domandia= momerce,&fperiamochelenostre colpe cifien
ri= meffe Misereredelmionon degnoaffanno
, Riduciipenſferuaghià miglior
porto i C Ramenta . »
Ramentalor,com'hoggifostiincroce.
Laneceßitasi usanel mostrare cheilreo non po teaperqualchefortißima
ragione riguardarsidi non " peccare. Però turbata nelprimieroaſſalto,
Nonhebbetanto neuigornefpatio Ch'albisognopoteſſeprender
l'arme. Aggiugnesil'escusationefatta dalreoper inauertenza, Trouommi Amordeltutto disarmato, t
Etapertalauiapergliocchialcuore. Conlafortunafi conferiscela causa honestandola
appreßoilgiudiciodegli ascoltanti: Amor,
Fortuna,&lamiamenteſchina,
Diquelcheuede, nelpaſſatouolta
M'affligon , fi, ch'ioporto alcunauolta Inuidiaàquei,chefonful'altrariua.
९ Iprieghi fifanno allhora,che ilreo chiede
miſez ricordiadellecommeßecolpe,non nefacendo cagione nefortuna,nedestino,
nepoco auedimento ,ne altrui perfuafione ,ma tuttoil difetto trasferisce inſe
me= defimo. Pentito tristodemieiſiſpeſianni , Che fpenderſi
doueanoinmiglioruso
Incercarpace&infuggiraffanni, Signor,cheinquestocarcerm'hai
rinchiuso, Tramenefaluodaglieternidanni, •, Ch'ioconoscoilmiofallo&non
loſcuſo. L'allone L'allontananza dei commeßi diffettififa dando
nelacolpaòallacauſa, ò all'huomo cagione di tutto ilmale. Mai notturno phantasma,
D'errornonfufipien, comeei uernoi, Ch'èingratiadapoi CheneconobbeaDio,
allagente, t J Diciòilſuperbofi lamenta,&pente. Segue l'argomento,ilqual
uiene diuiſoincinque parti: auegnache eglicontiene,proposta ,ragione,con=
fermatione,ornamento, abbracciamento , con la propoſtaſiadduce in breuita il
fatto in propria for= ma. Laragionebrevementedimostra quelloche pro= uar
intendemmo. Laconfermatione con molti argo mentibreuementefortificala ragione
esposta. L'or= namento é quelloche abbelliſce &honesta la causa:l'ab
bracciamento foccintamente comprendecioche d'intor noallepartidello argomentofu
proposto. >> Semaifocoperfoco non ſiſpenſe, Nefiumefugiamaifeccoperpioggia, دو >>
Maſempre l'unperl'altrofimilpoggids. Etſpeſſo l'un contrario l'altro
accense: » Amor,tucheipensiernostridispense
>> Alqualun'alma induicorpis'appoggia, Perchefaiinleicondifusatafoggia
>> Menpermoltouoler leuoglieintefe? : Laconchiuſioneouero Epilogo èfatto
per replis carelecose inbreuita,di che longodiſcorſonella narrationefifece.ha
treparti dette enumeratione, eſage=
ratione &miferia.Conl'unainſomma breuitafirin= frescailcaso: conl'altraſieſaggera
lacofa cone die= ciprecetti della Rhetorica: con laterzaſi muouono gli animi
trappaſſandoper le nostremiſerie, &disagi diſauenture mostrando lepiaghe
dateci dalla fortuna gliinganni teffuticidainonueriamici,gliefigli, lepo
uerta,idanni, ipericoliingiustamenteſofferti: Com parandolepaſſateuenture conle
calamitaſouraftanti òpreſenti:dimostrando quantofurono in altrui benefi=
ci&lapietapernoi uſata:facendo nota lafermezza costantia
nostranegliingiusticolpi della fortuna, ne iuelenati morſidell'inuidia , ò
nelle acerbepercoffe dei nostri nimici. In quattro luoghi s'intesse dell'o=
ratione l'Epilogo uolendo, nelprincipio,nella narra=
tione,enelJodoargomentare,&nellafine . Matempo ėdilasciareil Giudiciale,
uenire hoggimaialDelibe ratiuo. Sonoledeliberationididue maniere, oueroal lhora
cheſiricercaqualediduecofe debbiamettersi in effecutione ; oueroà qualpartito
attacarsi maßimamen tesiarichiesto , tramolti checi uengano propostiEc
coilpoeta di questi trattiſauißimo &accorto maestro, dubbiare, àqualdi
duecoſe debbiaopporſi ò allaut= دو tafuamanincoſadarfineper morte , ouiuere ,
come eglifacea,addolorato. S'io credeßipermorteefferescarco »
Delpensieramoroso,chem'atterra, >> Conlemiemanihaureigiaposto in terra 13
Queſte membranoiofe&quell'incarco, Maperch'iotemo ,chefarebbeunuarco ده
" دو Dipiantoinpianto &d'unain altra Diqua dalpaſſoanchor ,
chemififerra, raguerra; »Mezzorimangolaßo &mezzoiluarco
Diliberadipiucoſeladouelasciòfcritto. Chefaialma ?chepensi?hauremmatpace?
»Hauremmaitriegua? odhauremguerraeterna? Il dimostratiuotuttodaoperanelſuoconto
ò nello dare ènelbiafimarealtrui.faßilalodepermezzode
ibenidell'animo,delcorpo,dellafortuna,faßiilbia= fimoperil contrariodeigia
raccontatibeni. La lode èilpremiodell'operecomendabili,ſicome il uitupe= rio
ècastigodelleſceleratezze,ouero dellecose abhomi
neuoli.Etperparlaredellalodedico,chepotiamo al= cunacofaesaltare ,occorendo
l'occaſione,toccandola parentela,lacreanza, le ricchezze,ta poſſanza,la
gloria,lacitta l'amicitia,per conſeguente ancho rauituperando. Etqueste cose dameraccontates'intern
donoquantoallibeniistrinſichi.Potiamo lodare dalla partedelcorpo,toccando
ecommodidilui,ficomela uelocita , la destrezza, la leggiadria,leforze,la diz
gnita,lafanita, l'ottima compleßionecon labellez za,icuicontrariferuirannocial
uituperio. Similmen te all'animo uieneàdarſi lalodedalla maturezza dei
penfieri,dallagrauitadeiconfigli,da l'acutezza del l'ingegno, dalla buona memoria,
dalfacile apprende re,dalle discipline,dalleuirtu,comeſono la giustitia, laforz
1 lafortezza, &lamodestiadalli
cuicontrarifidiuifa noiuituperi ibiafimi dicoloro,chenoiflagelliamo
conlasferzadellelingue:&uccidemo con il coltello dell'eloquenza. Loda il
Petrarcalafuadonnapertut= toilcanzonieredallanobiltadelfangue,dall'ingegno, dell'animo,
dalle bellezzedelcorpoinmaniera, che lamaggiorparte dellefuerime ſono
orditealſubbio diqueſtogeneredimostratiuo,&fouerchio reputolo addurneinciò
testimoniāze:percheiopotrei (uolendo increfcerui conla longhezza delle
parole)mandara uialfonetto. » RealNatura,angelicointellettoka >
Inqualpartedelcielo,in qual Idea. » PermirarPolicletoàprouafifo. »
QuetolfeAmorl'oroetdiqualuena. Et Et Et Et
Od'ardenteuirtuteornata &calda. Similmente allacanzone. Etàquella »
Gentilmiadonnaiueggio.
Verdipannifanguigni,oscuri,operfi >> Inquellaparte,dou'amor
mifprona 4 oueramente. piutosto » Tacernonpoffo,&temononadopre.....
Mapercheogn'unoſatutte lerimedel poeta effer piene delle lodidi Laura, di
quellenon altrimen= te ornate mostrarfi, di quello,che faccianoi limpie
diferenidella notte d'infinite chiarißime stelle, par= ce mi il uoler parlarne,
altro non effer perauentura, che annoverare ad una ad una l'arene del mare,o
contarquante goccioled'acquafonodal maggior pez 14 lagoentroàfuoi termini
raccolte. Si che lasciamo leui prego. Del uituperarefu quest'huomo diuino
tantoparco; che ben pare egli effer nato per par larbene. Eccoquellamodestia,
quellaleggiadria,que costumi,quella riverenza, quella humanita ineffabile,
quella bonta indicibile,ſempregentile ,ſemprecom= mendabile usare lefue
cortefie. Etperchesono tal uolta iuitij tantoempi ,lefrodiſiſpeſſe, lefcelera=
tezzefimanifeste , che igiusti nonlepoſſonoſofferi relungotempo,perqueſto
alcuna uolta riprendeRo ma,ficomela. > Fiammadalcielfuletuetrecciepioud. Tal
uolta adiratosi,maperòmodestißimamentemet teralalinguanelPapa. I diein
guardiaàſanpietrohornonpiuno. Alcun'altrabiafimeragliinganniamorosi,lacru=
deltadellaſuadonna, il mutabile uolere del destino, iltempoe'lcielo uolubili,
l'ingordigia d'altrui,lefe= ditionid'Italia , comegiustissimo giudice dannera
inſemedefimolo sfrenatoappetito,lauoglia ingorda, latimidezzadellaſualingua, ilpaſſardeglianniſanza
frutto, &dirà confeueroanimo. » Mabenueggiohorfi'comealpopoltutto »
Fauolafuigrantempo,ondefouente › Dimemedefmomecomiuergogno. t
Potrei(poſciacheiluento della licenza data mi di ragionareha
tantoinnantiſpintalanauedel miopar= Lamentoperl'ampiopelagodiſialtamateria
)conducerui distintamenteàuedere,checoſaſia difpofitione , pronuntia, tenerezza
diuoce , attitudine di mouer il corpo, memoria,mabastiuidi quelpococh'io dißi
diſopra,ſanzach'io difouerchioui aggraui nell'u= direcofadauoimilleuolte
ueduta, & ampiamenteda meſcrittaaltroue àbastanza,Hora eglimipartempo,
pernólasciare l'incominciatoordine,cheio dianzipro poſidimantenere,di uenire
hoggimaialla cognitione destili,chesi oßeruanonel ragionare, òpiu tostopar
lando&fcriuendofi acquiſtano.Etauegnadiocheioal treuoltemi sforzaßi
diaggiugnerelemanierede stili conli tregeneridelle cauſe,dianziproposte, amen=
duiquestico'l mouimento,&inuentione,&difpofitio=
ne,&insegnare,&fauella, &diletto; nondimeno da capo alcunecoſenedirò,
maßimamente richieste aldiz mostraruiquello,che io nell'animo miointendodi
ragio nare.Sonoadunquegliſcrittorididuemaniere(& ba= stimi
perhorasedidueſoli non dipiu ragionare mo)alcunioratori, alcun'altripoeti
addomandati. Glioratoriſono di tremaniere, l'unodettograue,il
qualeconl'ampiezza &maestadellefententie&qua
ficonunaregalpreſenzadiparole éageuoleet accom modatoàmouereglianimiconlaforza,
&uarieta, moltitudine, &grauitadiquellecosediche egli ragio
na:Liqualipoßono efferedi due maniere,inquatocheal cuniciofannorozzaměte;altri
cõleggiadriaet arte. Alcunifonodimeßiliqualicõistilepiubafſſo ušnoditut
telecofegeneralmentefauellando,&quelle steße face= do piu chiare, mamenoampie
&graui:dequali alcu niciòfannoingegnoſamente, maconpocauaghezza:al
tripiuornatamente,hora motteggiando ,hora alcuna cofafaceta degnadi riſa
mescolandouidentro.Nel mezzodiquesteduefpecie,ch'io dißi,è ilmezzano,il=
qualeugualmentedalli stremidiſcoſtandosièpiu difua naturatemperato,non
ditantauaghezza come questi, neditantagrauitaquantoquelli , magiustamente tra
amenduiposto: dicui èl'ufficioragionareconunacer tamodestia
&qualita,laqualein ognitemposteabene: oltreà cione dimoltabaßezzanedi
troppagraui tariceuaodore.Etqueſte trefpecie ch'iodißi ſono di tanto ualore
&forza,chechiunqueſeperatamenteinal cunadiqueſteè stato
eccellente&ejercitato 3sipuòad domandare ottimo
&perfettoſcrittore,manondiquel lacompiutaperfettionecheſi ricerca:perciòchetutti
trenelbuono perfettißimoſcrittore, di cuisiragio na,ugualmentefi
ricercano,ſicomepotiamo diredi De mosthenetra Greci, di CICERONE (vedasi) tra Romani
,deli quali l'uno l'altrofu graue,dimeßo,&tempera to.Ilchepotremmonel Boccaccio
non menocheneglial tricomprendere:perciòchelo stiledella Fiammetta po tiamo
perlopiuaddomandargraue&maturo, fico= mequellodelphilocoloingegnoſo
&dimeßo, quel= lodel Decameronetemperato Guago,anchorachepar
titamenteintuttiquesti libri,ch'iohodetto, ſieno tut=
telefpeciedellostilemeſcolate.Ilchepuò procedere dal
lauarietatantodellamateriadichesiragiona,quanto dalloaccrefciere
diminuirelaforzadelleparole usa te. E parlando delle nouelle fu graue Boccaccio
lado uecominciòordireilprincipiod'eße, ingegnoſo &piu baſſonelconchiudere, matutto
nellanarratione tempe rato:nequestodicofolamente auenire adunaisteßa no uella, mafattoà
fattomateriaà materia, caſoàcaſo; ragionamentoà ragionamento comparando.Mauenen
do alpoeta, ilqualediquellesteffetrefpeciepartitamen tefipuoritrouare,ficometra
Greci & Latini fouente uidicocheglipoeti poſſono eſſere ſeperatamente graui
dimeßi, mezzani. Graue diremocheſia Catullo tra Romani Horatio, dimeſſo Quidio,
fi come temperati Virgilio & Tibullo, & dei Toscani il Petrarca, il=
cheſipuòuederetuttauoltachefifentirannoquelle ri=
me,chevengonodidietroàquelprincipio, Donnachelietaco'lprincipio noftro .
Delftiledimeſſotestimonianzacipuò renderequel fonetto. S'unafedeamorosa,uncornonfinto. Etaltroue temperatamente
fu ſcritto quello , Mentreche'lcorda
gliamorofiuermi. In compagnia del qualeualamaggior partedegli altridal Petrarcaſcritti.Ilche
potra ageuolmentecono ſcere,chiunquehaueradeſtro,di uedere, ilnumero,la
qualita,lamaniera ,& lagiaciatura del sonetto: sa pradistinguerelefpeciedeſtili
&la uariatione della materia, dichiragiona. Anchora che la uarietadellosti
letrapoetistfaccianonpuredallamateria diche eßi parlanozma dalla differenzadellatesturadeiuerfi,che
Jonappreßogli Romani endecafillabi, Sapphici giam= bi
heroici,eleggi,etfimiglianti,liquali rispondonoàTo ſcaniſotto quest'altre
uociſonetti,capitoli,canzoni,Se= Stine, ballate, Madriali, ſtanze, &
altrecosifatte com poſitioni. Perciòche la teſtura delle canzoni,diremo eſſer
grauißima &matura:ficome dimeßa quella che nelle ballate &nellestazeſi
ricerca, & temperata quel ladelfonetto . E per conchiuder tostoquellocheio
ne Sento; diremofotto lo stilegraue mettersilacanzone, doppo
lafestina,&àquelladidietro ilMadriale.fot= toildimeſſoſtarannoleballate, poſcialestanze,
ultima mentegli capitoli;comeetiandioſotto ilmezzano lofo lo ſemplice Sonetto.Laqual
uariationenondalrima tore ;ma dall'arte &manieradiſcriuere procede, ſe=
condolaqualeeglidi ragionare comporrepropone. Etquestatalenaturadiſcriuere ò di
stile mai non fi muta,in quantocheè naturaledellauariatione &fpe= ciedele
rime&nondi nostrouolere,à ciascuno che
Scriuecomunqueegliilfacciagenerale.Sicomenepro fatori uannodiparile Orationi,le
nouelle, l'historie, et lelettere, &quafiàlorogiustamentecorrispondenti fi
poſſono chiamare: percio che l'orationediremo effere una artificiofa &
regal mescolaturadi parole, laqua= lefecofempreportauna
quaſiſemplice&naturalgra uita:dicuipocomenone recanolehistorie.Auegnadio che
l'historia èdettada gli antichi diffinitori ,hiftoria &artificiofa &feueranarrationedeglihumanifuccedimenti,
pienadiprecettiper lauitadegli huomini op portuni, maestradel
uiuerhumano,nuntiatricedellaue rita, fplendore delle paßate uite & dell'antiche
memo= rieprontißimaconferuatrice, laqualeneluero égraue,
mamenodell'orationealquanto.Lalettera fiaddoman dera
unachiusuradischietteuoci,fatta affinedi ripor= taraltrui
unaquaſipronta&neceßaria testimonian zadellehumane biſogne: laqualeperciocheilpiu
delle uolte è adalcun amico,che cheſia, indirizzata;perque
ſtoricercaunaſemplice &famigliar confuetudine di parlare,ilqualedi
nonmoltagrauitariceua odore,co= mealtrotanto lefifadi bisogno l'eſſere candida,
fince= cera,etuaga.Ilchefa la letterahauerdimestierechefla inistile dimeſſo
&communeſcritta.La Nouella effendo mezzanadifauola
&d'historia,quaſidell'uno&del l'altropartitamentepartecipa, digrauita
dico baßezza. Questaſteſſadiuifionedellostileſipuò aggiu gnereallauariatione decomponimenti,
che fono Comedie, Tragedie, Egloghe, Fauole, di ciascun'altra fpecie
dicomponimento:maperchehoranomoltomiimporta no, intendoinaltrotempo ragionarneàbastanza.
unafo la&femplicecoſaricordando,chelo stile,che propria
menteèinpoterdelloſcrittore, ſolodalleuocifi prende Secondocheſono Antiche, Noue
Vfate, nonVfate, Trasferite,Tralignanti, Ardite, Languide, Gonfie, Rotonde, Baße,
Tacite, Strepitoſe, Naturali, Improprie, Tarde, Veloci, Rintuzzate, Intiere, &
Sceme.Lequali tut= tepoſſonoprodurre unadelle trefpeciedi stile,p aiuto
nondimeno dellamateria, &dellatestura,oltreche nel
loaccompagnarleſipoßonouariareleconstructioni,le fententie & i periodi, dequaliſono
generali accidenti Le Cadenze, il fuono, l'harmonia, la Dolcezza, lo Strea
pito, la Quiete, il Mouimento & le figure. L'ornamento & Splendore di cui,
Specialmente ſi poſſonoaddoma darele comparationi, le traslationi, dellequalco=
fefemaggiorimpedimento nonmeneauerraintendo altroue ragionarneàbastanza.
Etpernon trappaſſare inutilmentequestepocheda mepurhoraraccõtate,bre
uementediremo cofi, certißima cosa è& uerißima che
Leuociantichedomandanoſiquelle,che ò perl'uſo òper
lamutationedellaetaſonodiſmeße inmaniera,chene
fole,neconlenoueaccompagnaterendonopiuquellana tia famigliardolcezza
all'orecchiedi chi l'ode.tali fipoſſonodirequelle Meo, Deo, Piacenza, Doglioreche
fouenteſidiſſe, Follore, & Sorbondato, & Sgozza re, Foruiare,
Alpostuto,&Sentißate,&Bi= ſcazza, & Dolfi, Ondunque, & Quandunque,&Bra
colone, &Frugone, Caualcione,&Misfare,et.Mi Sagio,Trafandato,
Altrotale, Calere,&Blasmo Placere,&Lucore, Amanza,conaltre infinite
appreſſo:l'uso dellequali èſopra ogni estimationefpia= ceuole&noioso,
daognilodato componimento lon meno tano.Maquesteuociantichepoßonoeßerpiu
diſuſate ro tempi wani i tralasciate,in quanto che alcune d'eßeàlo luoghi
posteinſieme condel'altrepiu gio fresche,poſſonodilettarci,&renderelenostre
scritture tantodi piugrauita;quantol'uſogeneraledi tuttelenuouediuienepiubaßo, ficomeſonoquelle,Mif
fatto, Temenza, Trascurato, Sormontare Rappellare, Accozzato, Ingozzare, Intralciato,
Stralciato, Affetta tuzzo, Forſennato, Ingombrare, Scioperato, Aldafezzo, Cappia,
Scherano, Gnaffe, Fuſciello, Horreuole, Souerchio, Prouerbiare, Schiamazzio, Stropiccio,
Miſcre denza,Talento, Rintuzzato Scretiato , Spigolistro,
Malenſo,Cinguettare,Remarichio,àuicenda er fimiz glianti. Altreſonodiuerofi
rancie &fifracide;che quantunque òperſeſoleftdicano, ò conaltremainon
poſſonoriceuerealcuna uaghezza òfplendore,ò gra= tia,ògiacitura,che
lodcuolefia,&peggio,cheudendo= leciapportanoquafiunodoredi
rincreſcieuoluecchiez zamescolato,chentifurono quelleche diſopra ricordai
l'usodellequali ſempregiudicaida ogni ſenſato &per fettogiudiciolontano. Lenouediremo
effere didue ma niere,òper rifpetto diquelle antiche òpernoi diriuate
trasferite:lequalıpercioche infiniteper aventura poßono
eßere,&infinitamente creſcono;altrononne dico eccettochetanto
piubellecipaiono communalmen te,quantotuttelecofenouelle diſuſate uengono piu
dalcommunegiudiciodegli huomini approuate,etpre donoperlalorogiouanezzamaggior
auttorita li cenza,che l'altrenonfanno.LeVfateſono quelle,che
učgonodallaelettionedeſcrittori dalgiudicio cõmu nedeglihuomini confermate,
òtrouatefi comeiodißi. Si come nonusatequelle,dicui lauariationedecostumi il mutamento
dellaeta uienela uaghezza&l'aut toritafcemando.Trasferite poſſono
addomandarſiquel lechefonodinostrouolere,&cheper noiſipoßono di riuare ,
mutare, danuouo riformare,&questoalcu nauoltafaßi,lor diriuādo dall'istessa
linguain cuifcri uiamo,comefarebbe addireIngombramento,Smarimen to,Aßalimento ,
Isteßita&Medefimita chedaingom brare, fmarrire, affalire, isteſſo, &
medesimo fi diriua= no . Diriuerannosialtre uoltele uocidaun'altra lin=
gua,diuerfa& peruenturadifferentemoltoda quella
inchepernoififcriue,comeHuopo,chequafidaunuer bolatino fi diriua,altreuolteſono
le uoci trasferiteda unalingua all'altra tutte intiere &queſto ſifa, ò per
licenzadegliantichi,comeEstremo Efpropofito, che il Boccaccio diffe,&Commendaturo,
&Amaturo, che anticamentefidiße,&leVerba, elettionefecondoil uolere le
Fata; oueroper arbitrio di chiunque ha destrodi ciofare. Tralignanti inuolate
dirannofi quelle,che nonſono nostredeltutto, &che dal nostro generale&communeuſouanno
trauiando:dellequali niunaforſe nelPetrarcaſenelegge,eccettoche nella ca zone
Laſſo mech'iononfo in qualparte pieghi , doue pur lascioſcritto, >>
Dretraiſones,quieuciantendemori. >> Mifereredelmio nondegnoaffanno
Etaltroue Ilchefu attosforzato,&dettocon graue& genti=
leartificio:auegnadiochetaleera la mente del poeta che tutte le
stazediquellacanzoneforniſſero dallo in cominciamentod'alcuna bella,&uaga ,
leggiadra căzonedemigliorpoeti,cheàquetempifi trouaßono. Dallequal uocı
nondimeno infiniteuolte,&fanza otti= ma cagionecheàciofare nel'induceſſe, potremouede=
rel'uſoinDante,sicome ladoueeglifcriße. » PapeSathan,PapeSathan aleppe.
Etaltrouepocoacconciamentefileggonoquelle,
Ofannaſanctusdeus Sabaoth >> Super illustrans claritatetua »
Felices igneshorummalaoth, Acuidipariquelleriſpondono,chediconoin cotal modo. »
Deusgentesueneruntalternando Condolce&confoauepfalmodia. E quello che di questes'èdetto,
ſipuo dire delle Francesi, Spagnuole, altre Barbare lingue, leuo ci dellequali Dante
hebbe per costumesi agevolmente trametterene ſuoi componimenti. Ilcheſcufar
puotein granparte,lamateriacoſigrande,&cofi ampia, cofi diuerfa,dicheegli
douea trattare: oltre à ciola groſſezza &materialita,per coſi dire,dique
tempi: il chenondimenofarebbeuitiofißimo hora,iperla per fettione della
lingua,laquale èhoggimai nodrita et cre fciuta in uaghezzatalci chepiunonleſeparagiusta
ra gionedauanti,ondeelladouutamentefia tenutamendi=
carel'altruiuoci,quandodellefueproprieneſia copio=
fißima&pienißimaàbastanza,oltrechedaniunopoe taòGrecoòLatinochesia stato
mai,per quanto io RAGIO. " I Sappia, Jappia,fuposto
inconfuetudine:quantunque egli non fla diſdiceuole ne gli oratori , ſi come in
Cicerone fra Romanifiuede, il quale & Grechi nomi & uerbi ſententie
infiniteuolte traſuoi domestici & natij ando mescolando piu uolte
&ilBoccacciocomechequestost fatto costume non biasmaßelasciò questeparole
notate iscritte Manifesta cosaechesicomelecoſetemporalitutte ſo= no transitorie
& mortali:doue appare Tranfitorie effer uerbo deltutto Romano.Et altroue
,ſiperlo me stier nostro , ilquale loro pareiniquißimo Et quell'al tre, inquifitoredellaheretica
prauita.Et quelledi piu Stima altresi una parola molte uolteper accidente,non
exprodoſito dettal'ha operato, Ne questofolo fece il Boccaccio delleuoci
Latine;madelleprouenzaliinfini= te uolteficomefono quelle Souente,Onta,
Altresi, altrefimiglianti,&alcuna uolta le Venetiane usò ,fi
comelatraquelle nonfanzagranromore dimolti,che tuttidicean cheſequel ? cheſequel?
ilconduſſeinfu la » piazza.Ma l'usodiqueste taluocieſſendodirado , oltreà cioportandofècounaquaſineceßariaopportu=
nitascidimostracio eſſerefatto piutosto conarte, che
fconciamenteoueroàcaso,maqueſte nondimeno deono effere rare &
riſpettoſe,inquanto che l'uſoloro per la troppanouitaapportataquasi una
infedele&fofpetta licenza,tanto piudannoſa&inutile,quanto él'uso lo ro
piuſpeſſo &distemperato oltrecheegli hadelloinetto quello che e peggio,
inconfiderato affai,ge=, nera . nerafastidio,
rifamolto achiunquel'ode.Arditefo noquelleuocichehannoletterepronte,&ifpeditofuo=
noficomelanguidequelle&indebolitecheſonoin con trario.Per questa
ragioneadunque tutte queste uoci Meleagro, Coperto, Armatura & fimiglianti,uocidel
tuttopronte &arditefono,ficomelanguidequest'al=
tre,Vnque,Quando,Quinto,Comunque , altreche
uannodipariàqueste.leGonfieportanounacertana=
turalgrauita,laqualemoltevolteuiene di affettatione
macchiata,anchorachealcunidicanonon eſſere affetta tionelaloro,maquaſi
unaregale & artificiosa pre= fenza, chentifonoquelle Afflitto, Afpro,Troppo
, Sostiene, Destro, Antro, Diſarmato, Parlatore, Forfennato, fimili. Le Rotonde
mancano ditanta grauita, non dimeno di generosofpiritoſono, fimezzane traquelle
magnifiche &qua le dimeſſe:pure,comique egli fifia,uengonoconlegraui
ordinate, cotali fi poffono addomandar quelle Gloria, Onde,Celeste, Cielo ,Gra=
tia, Fondamento, Profondo, Popolo & altredicofifat= ta maniera.LeBaffe
anderanno per locontrario, aue= gnadio,cheoppreſſeſono &quaficon
unanaturallan guidezzamefcolate,eccetto chepiudolcezzaportăfe=
cochelelanguidenõfanno,comefi uedeperlo eßempio di
queſte,Mille,Minime,Nimphe,Niuna, leloro con formi:lequali tanto piu dolcifono
dellelanguide; quan= tofonodipiu dolci & piaceuolilettereformate,che
quell'altre, nondimeno niente digrauita ritengono . Le Impropriefonoquelle,che
ilpiu delleuolte per difetto m di 2 di
chiunque leuſaſi commettono;&hannoſecounaqua fi sforzata,&tormentata
ſignificatione diquello che diamochente èqueluerboinondare,ſeper abbondare fi
usa, Montareinuece diuolare,&Caderein luo=
godidifcendere,&finalmentetuttequelleuoci lequali
(Jèmetaphoranonlecostrigneàciofare ) ò dubbie, sforzate,òfanza drittura alcuna
diſignificationefuor diNaturafiuedranno,deono ragioneuolmente impro= prie
addomandarſi.Naturali generoſeſono quelle, checonlaNaturadellecose daloro
fignificate paiono effernate&cresciute,&quantopiu poſſonomai dal
lorproprio&nationonſidiſcoſtano; la Natura delle qualipiuperje
steſſaſicomprende &piualla difcre= tionedelloſcrittoreſirimettesche con
esempioalcunofi poſſa dimostrare,Le Tardiſerannoquelle,cheper la commiffura
&compoſitionedellelettere &fillabe lo= ro,portanoconfeco una difficile
pronuntiatione,laqua= lead ognilingua,communqueſpcdita , partoriſce ripo
fo,talifonoquelleche dicono,Vedestegliele,Manifestaz
ſtegliele,Pronunciaftigliele , Dichi uiſifuſſe, Non cifi accoſta,1olami
prendero,Vedeteluiuoi,&fimiglian= ti. Le Veloci &prontehanno contraria
Natura,lequa lianchorachelongbefiano &diſteſe nondimeno nella loropronuncia
apportanoſeco un quaſi pronto , ifpedito &ueloce discorrimento,comequesteFortuna
tißimo,Felicißimo, questo ch'io horadißi Velocißi mo.Etquestonascedalla
compofitionedelle lettere, che queſteuocirendonocotali, alcunauoltafifa dallo
accentoòſuonocheuogliamdire,fi comeſonoqueste La tora, Diedemi, Toljemi,Vergine,
Timido. Le Rintuzzateportanofeco ilfinimento loro imperfetto
mozzocomeſonoquelleche neuerfipiuſpeſſo chenel
leproſefileggono,Quel,Qual,Lor,Andar, Legger,
Venir,Sofpir,Penfier,&altredicoſifatta maniera,le quali ilpiudelleuolteper
laſtretezza & neceßita del uerjo, oltreà ciò perpiuuaghezzadilui, l'ultime
uocalile ſileuanocomenel Petrarca دو » Diqueiſofpir,ond'io nutriuailcore.
Quelc'hanostraNaturainſepiudegno. >> Qual mifeci
ioquandoprimierm'accorfi. Lofpirtodellequaluociuiene piu uago &piu gene
roſo renduto diquelloche intierenonfarebbono,fi come fiuedeperquella دو 22
S'iopenſaßipermorteeſſerejċarao. Questim'hafattomenamare Dio. Etaltroue Il qualsuonodiuenneaſſailanguido
&mortop quel lodueuoci effere, amare: ladouecheſe, effer, etamar
fuſſerondette piuspedito &piupronto , &di minor languidezzaſene trahea
l'uno &l'altrodi que due uerſi ch'io dißi.Intiere diconfiquelleàcui
nelettera,ne fillabaalcunapuòmancare,onde illorofenfo imperfet= to, la
lorogiaciturasforzataſiueggia,quelle ſteſſe fornite, Quello, Quale, Loro, Andare,
Leggere, Veni= re,Sofpiri &Penfiere,fidirannonelleprofe: ancho neuerſi,ſe
altro impedimento non celouieta. Sceme quelleferannodetteàcuinonmanchera alcuna
lettera く m 3 ofile èfillabaaltrouechenelfinimento loro ,qualisi
poßoz nodirquelle Laueinuecediladoue,òme,in uecedi ol me, setu,&tutto,popoco,ben
bene,& altreche de la steßamanieratuttodiſiueggono quandodarimato= ri &
quando da proſatori usate. Queste uocida merac contate,pofte che
neuengonoinfieme, &artificiosamě teſecondol'opinione giudiciodeloſcrittore
accom pagnate,uengono àproduceretuttequell'altre diferen= tie che furon dette.
Et primieramenteparlando della construttionediremo,quella eſſere
unaſemplice& ac= commodata mutationediparole, fatta dachiunque leg=
ge,affinedi ritrouare loſentimētodiquellocheſotto la giacitura di eſſeuocifi
contiene, fi come dicendo
Verdipanni,ſanguigni,òſcuri,òpersi
Nonuestidonnaunquanco, Ned'orcapelliinbionda trecciaattorſe Si
bellacome questa,che mi spoglia dalcamin dilibertade i D'arbitrio, Secomi
tirafi,ch'iononfostegno Alcungiogomengraue. Laconſtruttioneconordine afſaidal
raccontato di uerſodira in cotalmodo,Donnafi bella comequesta,che mifpoglia
d'arbitrio,&mi tirafeco dal camindi li= Bertade, fich'io nonjostegnoalcun
giogomen graue, nonuefti unquancopanniuerdi,ſanguigni , oscuri,o perfineattorſe
capellid'or in treccia bionda.Ilchenon peraltrofifa, eccetto cheper
intendimentodi quello chel'ordine la giacitura primiera alquantoci re= deano
G deanopiu difficile &malageuole.
Laſentenza èlo Sentimentodiciascuna compoſitionedi piuuocipofte in ſieme,cheche
ellefifieno,laqualeuiene pergli interpre ti,o efpofitoricheuogliamdire,dichiarita
. Altramen= tesentenzafidefiniscecheſiaungioueuole, &ammae=
Streuoleprecettodellauitahumana,detta affineche noi alcunacosaappariamo,òbene
operiamo . Auegnadio chetuttoquello ondefifcriuedabuoni&ottimiſcritto
ri,sifa affinediinſegnarci,&rendersifaputi,maper= cheilſaperesifa ò perſe ſteſſo
ſolamente,co'l mezzo deglihabitiintellettuali,ouero perdirittamente opera
reperaiuto demoraliammaestramenti,perquesta ra=
gioneetiandiolefententieſecondodue loro manierefi
poßonouariare:alcuneferannointellectuali, altremo rali.delle primiere nehabbiamoinfinitieſſempi
appreſ foGuidoCaualcanti,nellacanzone ,, Donnamipregaperch'iouogliadire:
Anzipertuttieſuoicomponimenti,&quello stesso fiuedepertuttala comedia
diDante,specialmente la ” " douediße , Lagloriadicolui,che'ltutto moue,
Perl'uniuerfo penetra, rifplende >> Inunapartepiu &meno altroue.
Laqualefentenza egli piu toſtocome traduttore, cheauttore dilei lamiſe neſuoi
canti,come paleſemen= teſipoſſa credere eglidiuocehauerlatolta dagli an= tichi
peripatetici il Petrarca quella medefimamente dagliAcademici,doue legge, m 4
L'almache èfolda Diofattagentile, Chegiad'altruinonpuòuenirtalgratia,
Similealsuofattor statoritene. Dellemoraline èpienoognifoglio, mequeſte
>> Miferiiltantoaffaticarchegioua? د ogni rima fico 1. Tuttitornatealla
granmadreanticas: E'l nomeuostro apenaft ritroua. Et altrouemedesimamente
" כל Feminaecojamobil per naturas
InGiouenilfallir èmen uergogna, Vnbelmorirtutta la uitahonora.
Veramentefiamnoipoluer&ombra. Chequantopiaceal mondo ébreueſogno. Periodo,é
artificiofa&penſata compofitione di
piuuociadunisteßofineindrizzate.Ilqualepuò eßez redi piumaniere,Longo toso,
Languido Brieue, Dolce &Strep= Ardito, Rotondo & Baßo, Graue Dimeßo, &d'altredifferentie
molte,ficometalene torendono leſempliciuoci che lo producono. Dolce
breue,&inognipartediſefelicefuquello. Humanacofa. èl'hauer
compaßioneàgliafflitti. Lon= >> go&ftrepitosoquello , Fu adunquein
Genoua buon tempoépaſſatounGentil'huomo
chiamato M. Ermi= >> nodeGrimaldi,ilquale(perquellocheda tuttieracre= د
duto)digrandißimepoffeßioni & didanari di gran >> longatrappaßauala
ricchezza d'ogni altro ricchißi= >> mocittadino,cheallhoraſiſapeßein
Italia,&fi come egli di ricchezzaogni altroauanzaua,che Italicofuf >>
fescofid'auaritia دو di miferia ogn'altro mifero auaroche al
mondofuffe,foperchiauaoltre misura:per= ciochenonfolamenteinhonorare altrui
teneuala bor > fåstretta;manelle cofeopportune alla sua propia per »Jonacontrailgeneral costumede Genouefi, che
ufifono di nobilmenteueftire, ſoſteneuaegliper nonſpenderedi „
fettigrandißimi,&fimilmentenel mangiar &nelbe » re. Longbißimo, periodo
quantopiueßer poßa e quellocheſeguedietro al raccontato.Mezzano & roz tondo
&pienofuquello, ficomechiarißimafamaqua=
fipertuttoilmondojuona, M.Canedellascala, alquale in affaicofefu
fauoreuolelafortuna,fuunodepiu no= دو tabili, depiumagnificiſignorichedallo
Imperator Fedricofecondoinquaſiſapeſſe in Italia. Ardito grauefuquello , ualoroseDonne come nelucidi
fereni »Jonolestelleornamento del cielo, nella primauera i fiori ne uerdiprati; coſidelodeuolicostumi
&dera= >> gionamentiplaceuoliſonoi leggiadrimotti. Languido debole,fi
puoaddomandare quello Giouani Don= >> nefpcßeuoltegiaadiuenne,che quello
che uarieripren >> fioni &molte penedateadalcunononhannopotutoin luiadoperareunaparola molte
uolteperaccidente,non cheexpropofitodetta, l'haoperato.Dolce,&graueet
>> maturofuquello,Ahidolcißimo albergodi tuttii miei
piaceri,maladettafia,la crudelta dicolui ,che con gli occhi dellafrontehor mi
tifa uedere.La cadenzaè fini mentodelperiodo altramentenellaprofa,Caltramen=
mste teneluerſocompreſoPerciòchel'unocon fimiglianza egli pare
&conformezzadi uocififa, &difuono;l'altroconfo che Willa
giustamifuradelle uoci.Quella deluerfo comefi Cainterfaccia ènotaaciaſcheduno, perciocheſecondolanatura
alwanak milaret qualitadella compoſitionecofi etiandio altra &al=
tracadenzaſenetragge.Sicomealtra nericarcala ſe
Stina&lacanzone,altrailCapitolo il Madriale all'uno & l'altro
diſſomigliante lo Sonetto Ballate. Quelladellaproſa ètale,cheſempre debbe em=
pirl'orecchia, le conchiudere l'intieraJentenza del pe riodo,nequantofiadiſe
laſciarl'animo dubbio. Laqua lequantofiepiudolce, tanto piu reca
diſiderioditrap= paßar leggendopiuoltrelamisura,il numero, ilmo do
diquella,perciochein poteredechi ſcriue consiste, piutoſtoper naturafiappara, cheperartes'insegni
. auegnachequelladel tuttofirimetteal giudicio,ſape=
re,auedimento,offeruanza,&orecchiadi chiunque scrive. Fu dolcißimo
&bellissimo &molto lodato perio= do, gentilcadenzaquella:Giouani Donne,
come ne lucidifcrenifono le stelleornamentodelcielo,& nella primavera
ifiori deuerdiprati, decollirivestiti al= buscelli ; cofi de lodeuoli costumi
&de ragionamenti belliſono i leggiadri motti:liqualipercioche breuifo= „
no,tanto stannomeglio alledonne,che àgli huomin', >>
quantopiuàledonne,che àglihuominiil molto par= دو larſt diſdice.Lo ſuono
adiuienedalla commiſſura delle uoci,ilquale può eſſere Graue, Dimeſſo, Ardito
Languido morto, Strepitoso, Tacito, Soave, Spiaceuole, Dolce. crudo,altramente
nella profa,che nel uerſo.Nella profafuiltenorediquelleparoledolcißimo,lequal dicono,
Nellaqualnoiatantodi refrigeriogiami porfe= roepiaceuoliragionamentid'alcun
amico,&lefuelo deuoli confolationi;ch'ioportofermißima opinioneper quelle
eßeraduenutoche iononfiamorto.Sicome gra= ue&maturoquello,adunque,acciocheinparteperme
s'ammendiilpeccato dellafortuna,laquale doue meno eradiforza, ſicomenoi nelledilicatedonneueggiamo, quiuiplu auarafudisostegnoinſoccorso, rifugio
di » quelleche amano. Nel uerſograue&generoſoſuonoèquello,che in cotaluoci
fifente, ,, Redeglialtrisuperbo,alterofiume.
Graußimo Fior',frond', herb',ombrantr',ond',aurefoлиі, : Dicuipocomenofuquell'altromaturo Rhodano, Hibero,
Rhen, Sena, Albia, Hera, Hebro. Dimeſſofuquello >> Volgersialtroue
àteeſſendoignota
Voich'ascoltateinrimeſparſeilfuono.
Questim'hafattomenamareDio. Neàleitorreanchorfuadignitate. » Primach'io
mi diſoßi &ſnerui &ſtolpi.
Amoriofallo&ueggioilmiofallire. Sentol'auramia antica e i dolci colli
bella, Santa, faggia,cortese,honesta, Percheàfaluarte menull'altra uia.
>> Anima bella daquelnodosciolta.
Ardito Languido, Morto, Strepitoso Tacito, Sodue, Affettato, Spiaceuole,
Dolce, Crudo, Conl'arbofcelcheinrime orno &celebro. L'harmonia,ladolcezza,&
lo strepito per eſſer partidelsuononon anderannoaltramentefeperate.La
quietesifa dalla grauita delle parole, ſi nella profa,co= >> meetiandio
nellerime:Etcõqual compagnia nepotrei io andarpiucontenta, èmeglioficuraàluoghi
non co →, nosciuticheconlei. در Etil Petrarca Dolce,mio caro, & precioso pegno.
, Nondal'hispanoHiberoall'indo Idafpe. òquello Ilmouimento dalla prestezza
delle uocine naſceſi comelà ›› L'odorifero lucidoOriente. Lacomperatione è una
artificiofa fimiglianza di due òdipiucofe traſeſteſſepari &conformiper alcu
nalorocommunediffofitione, laqualenon altramente cheunlume, rendeallaſcrittura
fplendor grandißumo tutta uolta cheella non fia fuor di bisogno, di tempo, di misura,
ouero non fia tirata pecapelli & affettata, Effo hauead'intorno dase perlo
mezzo » inaſſaiparti uieampißime & dirittecome strale. EtilPoeta , Paffermaifolitario inalcuntetto Nonfuquant'io,nefera in alcunbosco.
LaTraslationefifaalhora, che noi dall'una cofa all'altra tiriamo quellochenoi
uogliamdire&ènon altramente,chelume&uaghezza dell'oratione,
dinonmezzanofplendoreapportatrice. Ondequagiuſounbelpietofocore
Tallhorfipafcedeglialtrui tormenti.
Etaltrouca „ Piagnerl'aria laterrae'lmardeurebbe.
EtinaltraparteilBoccaccio دو Carißimedonnesiperleparoledeſauihuomini udi= „
te,&fiperlecose molteuolte dame & uedute, letteistimauaiocheloimpetuoso uento &
ardentedel l'inuidia nondoueſſepercuotereſe non l'alte torri, ò le >>
piuleuatecimedegli alberi. Dunque ritornandocold onde ciſiamo dilongati
dico,cheficometreſonoleuie dello stile,con che al ragionarefiperuiene,
detteGraue,Mezzana,&Di meſſa,altretanteſono etiandioleune delpeccare d'in=
tornoadeßi stili. Eccoilgonfio ,con undenfiatapre Jenza diparoleoffendere
l'orecchie & l'animodi chiascolta: perciocheſicomeueggiamo iltumore dei
corpi affomigliarsi alla ottimaſanita medesimamente credonogliſciocchi
quelparlareeffer graue,chetrop po altamentefigonfia,&fa ilgrande, conun
conte gnodiparole,nonmenoimproprie,che strepitose.Si=
milmentecoluichepenſadiconſeguireloſtile mezza= nouieneàraffrontarsimolte
uolteco'lparlarlangui= do,fanzaarte,ſanza neruo, &ſanzagiudicio, onde
dalmezzoſcoſtandofiuieneàtraportar ſeſteſſonell'u nodegli estremi, Etficomein
tuttelecose èdifficile ilritrouarela mediocritadi maniera,chenon piu qua
chelauengaàpiegarl'effettodella nostraelettione;me defimamenteèmalageuoleſemprelaforma,la
ragione, laugualita, ilmododelmezzanostileofferuare:per cioche troppoinalzandociueniamoàcapitarnelGon
fio,òtroppodeprimendoci,ciaccostiamo àquelparla retanto humile, chenonaltrimente
chelaferpecamina fanzahauerpuntodiforzanell'alzarfidaterra. Ilter zouitiofifa
peccandod'intornoallostiledimeſſo:allhot ta,chenoi uscendodelparlarefaceto
& motteggioso, c ueniamo adar dipettonello stile, baſſo, langui
do,&feccoinmaniera,che diplebeo&feminileragio
namentotengasomigliazapiu, ched'altro. Maperche giaflamomeßi
àsfrondarequestaſeluaſiampiaet lar gadellabellafauella;ueggiamo
quellecosebreuemente, cheallaelocutioneuengon dietro. Questesonotrepar= ti
addomandate. Eleganza compofitione, La eleganza fa che le parole da noiuſate,
leggiadre, propriefonodette. S'honestoamorpuòmeritarmercede,
Etfepietaanchorpuòquant'ellaſole; Mercedebauro,chepiuchiarache'lJole Amadonna
almondoèlamiafede. Lacompofitioneè construttione Dignita. pure, ordimento di
paroleugualmente inſieme, & con discreta mifura commeffe.dicuiſono treparti
neceßarie, l'ordine, la congiuntione e il numero. douesi ha da fuggire lo
fpeßoabbattimento delle uocali, & il molto uſo d'una Steßalettera,faluose
conartificiononsifa,ficomein quellaparte. " Prima cheimi diſoßi
&fnerui& fpolpi. Etuolendol'esempiodellacompofitione,miratequelle voci,
che dicono, » Famanel'odorato&riccogrembo D'arabi montileiripone &cela,
Cheper lonoftrocielſialtera uola. LaDignitaèquella cherende ilparlareuago
leggiadrocon lauarieta:laquale uienefatta dall'orna mentodellebelle
uoci,&delleuagheſfententie. l'uno l'altro dellecoseministro.Et
èdelleparoleritratto, perchequestecosemeglioueggiamo, piu distintamen te; comincieremodallefigure
delle paroledette altramente colori &ornamenti.doue toccatich'io hauro i
piuneceßari, comechedeglialtriinquestoluogonon intendafauellare;uerro
àquellidelle uiuefententie fi= milmenteconl'iſteßa ragione difcorſo.Etcomincian
dodalla REPETITIONE dicuella eßere una figura del parlare – H. P. Grice,
‘implicature as figure of speech’ --, fattanonperaltro,che peraccre=
fciergliene&uaghezza &auttorita. >>
Veramenteſiamnoipoluere&ombra, › Veramenteèlauogliacieca e ingorda,
>> Veramentefallaceèlaſperanza. A AcuiſegueilRivolgimento,detto
anticamentecon uerfione,&perdonatemiſeioanderoferuendomi del
leparoleanticamenteuſate, percio chequesto faccio àfi nedinonintricaruoi con
uocaboli freschi , &per auenturapiunonuditi &pernonaffannarme steßoin
dar loro il battesimo tuttohoggi:faßiquesto colore allhorache
noilasciateleprimeparole uegniamo à re= plicarel'ultima
conuariationedelleprimiere.ilqual ornamento radoònonmaidapoeti
uieneuſato,madagli oratoripiufpeßo èpoſtoin costume. &quello isteßo
auienedella tradottione Abbracciamento: Punode : qualireplica la
parolainognimaniera. Dilorchim'aßicura, >> luogridandopace,pace,pace.
L'altrodopoalcunadomanda,ſpeßefiate replicata con diuerſeparole,rispondeperò
con l'isteßa cosa piu conuencuolealleprofecheaiuerfi.
LaContentionegiuocaſopraloEpiteto contrario allacosa,concuisiaggiugne. › Dolcidurezze&placiderepulfe.
L'esclamationefatta nei debiti tempi luoghi por taconJecounamarauigliofaforza
appreso l'orecchie dichi ode:laqualefifain lode&uituperio,fi comeap
pareperquellerime, oueſi legge,
Ofeliceeloquentia, olictoingegno. » Onostrauita,chesi bellain uista, دد
Com'perdeageuolmentein unmattino Etaltroue » Quelch'inmolt'anni
àgranpenas'acquiſta Faßil'Esclamationehorane principi, horanelmezzo,
horainfulafine:&talhorſemplice, talhoraco replicatione:della ſempliceſono
testimoni i uerfi gia detti:della replicata ſi ragiona in quelfonettoś Otempo,ò
cieluolubil,chefuggendo Ingannieciechi,
miferimortali, Odiuelocipiucheuento ò strali. LaInterrogatione ècolore
attofacilmenteàtralignareinbaſſezza&inettia,jenonuiene conleggia
dramanierafostenuta: felicißimafuquelladelpoeta, la r "
doueelasciofcritto, Ondetolſeamor
l'oro&diqualuena? Etquella, Inqualpartedelcielo, inqual Idea? Et
quell'altre » S'amornone; chedunqueéquelch'ioſento? Etaltroue, , Che faialmachepensi?...
Segue la Sentenza, della quale habbiamo àbastanza detto di ſopra, hora della contradittione
diremo: della qualea uegna dio che hieri lungamente habbiamo fauellato, & dimostro
tutto il Petrarca eſſerne pieno; non di
menoperhoracicontentaremod'unſoloeffempio. »,
Voloſenz'ali,&nonholingua&grido, » Etbramodimorir, &chieggioaita, »
Ethòinodiomestesso,&amoaltrui. Ilmembrofifadalleparoleincife,
lequaliconchiu= donounaſentenza, noneſſendoanchora ilfinedelpe
riodo,&faßihoradiduefententie, ficome. M » Lefoauiparole, eidolciſguardi;
Hora di tre, >> Chefai,chepensi,che purdietroguardi? Horadiquattro, »
E'lriso,e'lpianto,ela paura,el'ira. Ettalhor di cinque uediffe, piu,ſi
comeſiuedeladon »Veggio,penso,ardo,piango,&chimisface » Semprem'cinnanzi. .
nI L'articolo fifa allhora, che interrotto il parlareuč gonole parole àdistinguerfiin
cotal modo, » Amor, glisdegni, ilpiato, la stagione. Etaltroue. Santa, faggia, cortese,
honesta, LaContinuatione consiste nel pronuntiare ſanza riposo bella tramißione
di uoce alcunperiodo,tutta uol= tache eglifia dalloscrittore continuatamente
cõposto. Peròs'alcunauolta io ridoò canto; Faccio'lperch'iononhosenonquest'una
Viadacelarilmio angosciosopianto. 1quaitreuerfifonotanto continuiche apenafifen
teinloroilnumerodelpoeta sifamigliare&dome= stico. Finalmente à questi
colori, ch'io u'hò raccontati feguono l'vguale, lo simile cadente, lo Simile cessante,
l'annominatione, la soggettione, l'andamento, la diffinitione, il trappassamento,
la correttione, l'occupatione: à le qual figure ficcedono quell'altre dette: congiungimento,
diſcioglimento, aggiungimento, conduplicatione, interpretatione, Con lequt
liučgonoincompagnia la Commutatione,laPermißio
ne,laDubitatione,l'Eſpeditione,la Diffolutione, & la precisione. Alle quali
succedono la conchiuſione, la nominatione, il cognome, la denominatione, la circuitione,
la trasgressione, la suplatione, l'inteletto, l'abusiones la traslatione, la permutatione,
la distributione, la ciceza. Cõqueſteuano. similmente icolori rhetorici
chiamati, diminutione, descrittione, diuifione Freque tatione, politezza, Indugio,
discordia, somiglianza, essempio, Imagine simile, la fattura, la notationc, il parlarfinto,
la confermatione, la significatione, la breuita, la demostratione. Ma
àmeincrefcieuera mentemolto lo andaruinoiando conquestecose, infini
teuolteperaventura dauoilette & udite, & dame piufiateraccoltein
oßeruatione.Perlaqual cosa ètem podidarfinealliprecetti della Rhetorica: come
che à bastanzafiadetto,checosa è Oratore , chefine ilfuo,
chemateriaouerufficio,in quantigenerifienostate le
causediuife:quantefiano,leconftitutioni ,che cosa fia elocutione,come diparole
&diſententieuengaàfarst finalmenteche coſaſono lefiguredeldire,oueroco loriRhetorici.Veniamo
alpoeta.Queste cosehauendo dettoM.Sperone,ſubitamente preſealquanto di filen=
tio ilche uedendo il Girello,diße,L'arroganza, che io prendonelfauellare,mi
ſiaimputata àdefiderio difa= pere,piuche àuitio,che ellafla.Etperquesto dico
,che uoiM.Speronenonhabbiate curadi coſttosto fornire ilragionamento uostro
d'intorno alla. Rhetorica :che quellochecenehaueteſopraciofattofentire,nesforza
àdifiderarepiuoltrein tale materia ad uddrui, ne ua=
glialascusaperuoifatta,chele coſe raccontateci fieno note, dauoi
pofteinoffcruatione che l'unonöuilibe radaquestocarico nonlehauendomatjentitein
cotal guiſa,comeborafacciamo ,nel'altro anchora,eſſendo
noiperlopiudallevostrerenghelontani.Et accioche ilmiodomandareuiſla noto ;
uorreiudirealcuna coſa d'intorno allaperfuafione,& ben
fauellare:&checire 2 jol n
Soluestequanto aldiletto,che porge l'oratorenel dire,
incheconsistequestaperfettionedel benragionare: ſel'artepuòpiuchela Natura
inſimilcaſo,etseè tenu to(comefannoipoeti)l'oratoredilettare &giouare ò
nò&finalmente perche mipareleggendola Rhetori= cadiCicerone,hauerinteſo,che
eglialquantoda l'ordi ned'Aristotile è differente,perciouorreiſapere,queſta
taldifferenza loro,&in checosaconſiſta. Rife à que Steparole il Macigni. ilcheſentendo
lo Sperone;fubita= mente nella risposta entro in tale maniera , cheniu=
nofpatiotralaproposta del Girello & la risposta fu compreſo.Affaicofein
piccolfasciostrigneteM. Vicen zo: perauenturatalischeDioſa,ſejipotranno con
tanta diligenzaesaminare, con quanta prontezza le proponeste.Oltra diquesto
allaqualita delle quistioni dauoifatteaffai comprenderepotiamodileggierotan
touoifaperedella Rhetorica, quanto à mesta maleil farilCraffoo'lCotta,ilcheha
porto(perquanto pen= fo)nonpocasperanzaàqueſti ſignorid'udirda uoi in
talemateriacoſenon menbelle,che gioueuoli.Dicoche i dubbinostrisono &grandi
bellißimi:Alliqualicer chero nonperuiadirifolutioneriſpondere; maingui=
Jadiragionamento probabileal meglio,cheio potro, dir l'opinion
mia.Quello,cheiofento d'intorno al diz letto(da questaparte incominciando)ſi è
quello che io altre uolteper la boccadelmioBrocardo dißi( &ua=
gliamihorailreplicarlocon quellemigliorparoleche prouedutamentefaprofingere) il
diletto eßere tutta quellaforzadelparlare;ondeuiene àprodurſi la ua=
ghezzadellafauella, la uirtu diperfuaderelacausa appreßo ipieghevoli
confentimenti delle ascoltatrici orecchie, auegnadiocheildicitoreper conto
difeme defimopoſſa &giouare, mouere;egli nondimeno per moltißimecagionipuoeßereimpeditodinonconfegui
re ildiſideratofine.Taliſono l'eßere inetto nello iſno=
daredellalingua,dibrutto afpetto,diff iaceuoli mouiz menti,ditrista uoce, di
cattiua pronuntia Allequal cofefimigliantemente s'aggiungonola nonbuonafama
deldifeso,lacaufapreſa contra ilgiusto l'honesto,
taluoltalalunghezzadelparlare. Perciò chefico
meueggiamoilcorpod'alcuncibo,quantunquedilicato al gustopiaceuole,allungo
andarefatiarsi,onde fchiuodalmangiarenediuiene, ſatio;medesimamen= tefal'animo,
l'orecchiedegliascoltantisà qualifen donellungodigiunodeifilentij offertocibo
piaceuolis fimo perla lingua d'alcun uago dicitore,facilmente permolto molto direuerrebbonol'orecchieàfatiar
fidelcontinouomasticare,& l'animo etiandio delfem=
prepafcerfi.Nonuiparlodiqueglioratoripoi, liquali
Juenturatifononelfauellare:percioche l'animofuggen
dol'imbeccate,piutostomuordifame neidisagidelta cere,che
uolerſicibaredicoſa,ilcui gustoglifiafpiace= uoleſopramodo.Oltreà cioildicitore
uolendo ritira regliascoltantiperla uiadegliaffetti,etmouergli ad
odio,àmifericordia, altrefimili perturbationi,é te nuto
difarciòconattopiaceuole,onde alſuouolereconsentano gli animiperpropria uolonta
&non sforza= ti ò tiraneggiatidallaforza di qualche impeto ferino
fpiaceuole,perciocheeſſendol'animo cosadiuina liberazdee mouersi àgliaffetti
parimentecon ilpro= priopiede,&nontiratope capelli.Al fare di questi
mouimenti deeprocurare ilparlatore cautamente, con molta diligentiadiſapere la
natura,qualita,manie rccostumi,uita,eta,&profeßionedichi ascolta,percio
chealtramentefimouonoi uecchi che i giouani, altra= menteipoueriche
iricchi,&fimilmente i dotti & i uolgari,inobili &uili,ibuoni
eireizi domestichi peregrini.Adunque l'oratore ſempredee conilmele
dolcißimodeldiletto stempraretutti gli affetti , onde dolcißimipaianoàquellicheneglianimiloroſono
per riceuergli,benche&fpiacevoli,et amarißimi ſienoper sestoßi.Etquelloche
ioho dettoquanto al mouimento uoglioche ſlainteso etiandioquanto
alloinfegnareme defimamente:comechel'insegnareſanza piaceridi chi ascoltaaltro
nonfia,che unuolerſeminarefanzaſeme, illustrarle tenebreſanza lume.In
talemaniera adu quecon laforzadeldiletto uerrannolenostrelingue à
prenderdominioetgiuridittioneſopralalibertadegli animiliberi,o mouendo,
òinsegnando ,&tanto piu dolce,d'ognialtraciſaraqueſta uittoria;quanto piuci
uerradonatafanza uiolenza etsforzodegliauditori,
tantopiuhauremodestrodiconferuarla;quantoche iuintiinebriatidalladolcezza d'una
uaga et leggida drafauellapenſeranno trarguadagno dital perdita. re Ouita
•uittoriagiocondißima:laqualemettendofrenoalpiu coiaro
&piupreciofodono, chela Natura ci habbia porto,che èl'animo;faichegli
huomini tanto tra eßi oprastannol'un l'altro quanto eglinodelle fierefono
maggiori&piuperfetti.Che altrofipuo credere,che fuffe
ladilettanteGetharad'Orpheo, che le feluatiche fieredailorboschi, glialti
alberi dal lor terreno, daglihorridı montileſodepietre,er irapidifiumi
dailorcorſi rimoueua,chelapura & leggiadrafauel lad'undiqueprimi oratori ?
laqualtuttavia ueniano ſeguitandoqueglihuominirozzi &feluatichi,chene i
monti nelle ſeluetra le bestie albergauano ?certo nientealtro.Maſopratutto,doue
io bramochela for= zadiquesto dilettofi comprenda,ſi ènellecoseafpre et alla
natura nostra contrarie,perciò chelafciando an= choradaparte,infiniti eßereſtati
quelli,chepercagio= ned'unbello &arditoparlare,fimifero àſtrani peri= coli
àdannoſeimpreſe,ſi come àprenderl'armi cõ tralinemicifoscener l'impetud'una
battagliaconpoca compagnia, finalmentemettersiàmilleriſchidimor testratti
spinti dalla forza d'una lingua; Parmi quello anchoramarauiglioso,che
l'orationed'uno hab= batantalicentia;che penetrandonellapiu occulta
puprofondapartedelcuore,&quiui inaffiandolefa= uile degliaffetti,poſſa
accendereadira,ad odio, àmi fericordia,à diſio,à timore, &adaltrimouimenti
. Et quello che è dipiu,molte uolte hauer forzadi mouere Ranimopiu
alpiantochealrifo,piu altimoreche alla speme, piuall'odiocheall'amore,piu
allisdegni chealla pace:&nondimeno naturalmentefiamo piutostoàque
ſticheàquellipiegati.Et cheglifia il uerosiopiagner piufacilmentefoprai
caſtdiGifmonda, che io non po tromouer lerifa ſopralefacetiedelPicuano:temero
piudolcementeſopralediſgratie&pericolidella mo=
gliediBernabojchenonmifarannofperarealcun pia= ceuolefine lefauoledelPoggio:piu
arditamente conci= taròl'odioſopra Ambrogiuolo,cheamoreſoprailSe= raphino:
finalmentepiu sdegnoin me nafceralegge dolacrudeltadiGuglielmoRoßiglione,chenonm'ac=
cheterannoifesteggioflprouerbi del Cornazano:quan
tunquel'animonostropiufacilmenteamiglieſempi cõ trari,ch'io dißi.Et
lacagionedicio pensandoche potes ſeeßerezgiudicainon altro,che la Elocutione
.dicui parte &membro ildiletto, dicendo chefuffe cuor
anima,nonerrareifouerchio . Etauegnadio che i dilettofiaun
condimentogeneraleditutta l'oratione;
nondimenopiuriſguardalaElocutione,comeradice
principio.Douel'insegnare&mouereper fefoli fa= rebbonofreddi
&Spenticarboni,se non fuffequest'u nodiletto,che nelliſcalda &
accende:oltre chelo infe gnareeattoproduttodallabontade iconcetti fatti la
coluicheragiona,piutosto chedallalingua, òdallaclo cutione:bencheſia neceffario
albendire,ilpenfaredin= tornoà belli ſaggiconcetti.Onde l'inſegniamento i cosa
proprißima leggittima delphilofopho, ilqualt perlacognitionedelle cose humane &
diuine ciconduce.ilcuifine,èlauerita,oggettoſolo dell'animo.Mala
Rhetoricanonhauendoquestofine,ma ilperfuadere co mealcunihandetto,ouerocome
altriuogliono, ilfauel largentilmente&bened'intorno alle cosesi communi
comepriuate;nondeeparimentehauere perſuoufficio legittimo&naturale lo
inſegnare;ma artificiosamen te loacconciareinſieme &con leggiadro modo
quelle parole,cheporterannoal difuoriqueconcetti,da iqua li uieneàfarsi
l'insegnamentoàquellicheascolteranno. Etse puresi ritrouaſſeperſonatanto
empia,&dalle leggidellanostrahumanitalontana, laquale diſideraſſe
d'usarquest'artecofibella &leggiadra, ſolamente in
perfuaderecoſacheneinsegnamento ,negioueuolezza alcunacirendeſſe,maſempre
àpeßimifatti,àciuiledi= ſcordie,àfcostumatamente uiuereci indirizzaße,confi=
dandoſtſoprauna ragione, laquale èche l'oratorenon haperfinelauerita,ſi come io
dißisnel ueroquesto tale nonOratorefarebbedegnod'effer nominato ,mahuo=
moperfido,etiniquo,natotraglialtri,cometrailgra nonasconolelappoleetloglio.
Etfarebbefimileadun peritomedico ,ilqualebencheegli haueſſeuirtu conla
forzadellafcientiadonare à mille laſaluezza;eglinon dimenoconuelenimortiferi
poſſenti tutti gli occi= deſſe.di questi gliantichiparlarono,quandolaRheto=
rica comecofadannoſa allauita humananemicari= fiutaronoHoralasciandoſtare l'insegnamento,concede
temicheiopaßi almouimento Rhetorico, comeà cofa piu
all'oratorepertinentedell'insegnare. Muoue il dicitore, & muoueintalemaniera,comedallasualinguadi
pendalalibertadeglianimi nostri:&fpecialmente de i
primimouimenti:dequalinonèdubbio,che eglin'efiz gnore,
esfil'ubbidiſconoinmanierapronti &ardi= tischead altrononpaiononati,che
àuolontariamětefer uireunaleggiadra &felicelingua, Ilqualemouimen= tononuipenfate,
chefifaccianeconfaticadellelingue, neconresistenzauerunadegliascoltanti,ma
ècosafpi ritale,purißima,et dinoſtra uolonta. Perciochegliani
mimoßiòdafinediletteuole, òdafperanzadicoſabuo
na,òdiconfermezzadipenſiero,òdilibertadellafauel lahauenteforza dipenetrare
leſegreteuiede inostri cuoriliberamenteconſentonoalla forzadellapersuasio ne:
allaqualesimuouonononcomelaterraalcielo,ne
comefuocoalcentro;macomeilcanebenaffamatoalci bouicino indebitadistanza,ò come
pietrad'altoca dentein uerlaterra : tale èil mouimentofattodagli animi
noftri,mentreſeguendo lainclinationedelcofen= timentoloro,fipiegano inuer
l'affetto ,chelitira non perforzasmaperelettione: &altramenteoperandosa
rebbel'oratoreilpiuperfido Tiranno,il piu crudoNe rone, chemaisforzaßecontraognigiusta
&ragioneuole conftitutioneubbidire alſuo uolere,altrui.Etfico meildicitore
uienenelfrontedellaſuaorationeà tro= uarbeniuolenzada
gliascoltantiscoſiuerebbeàtrouar
odio&sdegnoinmaniera,cheprimacheegliforniſſeil fuoragionamentouerebbead
eßere ò lapidatoòtraffit to,òd'altramorteugualeallifuoi meritipunitoda quellichel'ascoltaßono
– H. P. Grice: the addressee. Ecco adunque comeilmovimento preſupponenon
altramenteildiletto, diquellochefac= ciailmeleladolcezza, il
solelofplendore,lanottele tenebre,
l'acquailmare VedeteilCuocoadunfole= neconuitometterin ordinemilleuiuande,contantifa=
pori,etantiintingoli,che fannoprimacheglineaffa
giateiluostrostomacofatio&confuso perlaloroud rieta &
moltitudine:nonpenfatechetanta uarietadici bifuße ritrouata operdebilitarui lo
stomaco,ofatiar= ui primache limangiate,chel'unoſarebbecosacrude= le, l'altro
d'auaritia non mezzanoinditio:macio fapercontodimostrarela liberalitadel
Signore, oltreàcio,percheciascuno prendadiquella uiuanda,di che
eglipiufidiletta:medefimamentefa l'oratoreCuo=
codellamente,ilqualeperdarciboàglianimi incopia
grandißima,&inmanierachetuttin'habbiamo lapar
tefuacomepiuglipiace;millecosecondifce,milleinuen= tioniritrouxper
infignorirſideluolerealtrui. Eccola dolcezza de imotti,la ſoauita delleproposte,la
piace uolezzadel rifpondere,lofalfodellefacetie,loacutode iprouerbi,l'amaro
delle ironie,loausterodeidettipro uerbiofi,l'arcodelle
rampogne,ildolcedellelodi,con in finitealtrecoseche ufanoidicitori,
nonperaltrochep recarpasturaalle mentiaffamate dal digiuno degli otiofiripofi.
Perquestogliantichihanopiuuoltecõps rato laRhetoricaadunacucina, dimolte
uiuandepie na:&quelloteſſohannofattoallapittura,dichealtro
ueintendoragionarneampiamente Matornadoàpropofito, dicoconqueste uarietapaſſare
l'oratorė perli nostri affetti beneſpeſſo,accendendol'ire ,destandogli
orgogli,infiammando l'amore, aguzzando l'odio, im= pallidendo
l'inuidiatingendolauergogna,&humilian dolamifericordia,come à luipiace. Di
qui najce che leggedoalcunolefauole,quantunqueegliperfalſenar rationi le
tenga,auenendoſtnondimeno àparte òmife= raòlieta,conciteracontra il
crederedella propria ope nione, &piantoſugliocchi,&riſoinfronte. Etper
nonandareinaltruiritrouandol'eſſempio zdırodime, chemai leggo inhomero
lelagrimediPenelope,larab biadegliamanti, lapatientiadi Telemaco , ipericoli
d'Vliße, finalmentela uittoria riceuutap aiutodelli Dij, checonfoaue
mescolatura noprouinell'animomio picta,sdegno,marauiglia,paura, et allegrezzade
irac contaticafi.Mauenendoalli poeti Latinimainan per= corro
lamorted'Elifa;cheiononpiangacon lei&la crudeltadelfuo destino, &ladurezzadelſuomarito.
Mainonmiſirappresentala dolce&compaßioneuo= 10
lemortediGismonda;chelelagrimenon trouinop gli occhi miei liberalißima
licenzad'ufcire.Etfenonfusst, cheioholettol'isteſſo effere auenuto alli fanti
Padri della nostra religioneztemeri inſu quel pontod'eßerdi uenuto troppo
lafciuoòfeminile.ma infatto èpureegli dalcantodellascrittura piuchedallabaßezza
dell'ani= modichi la legge. Quellosteßoprouano euolgarinel
leggerelefauoledeiRomanzi,doue lelagrime,
rifi,&fperanze,&timori,&gioie,&doloriuengo nod noàſottrardiquellepiacevoli
fauoledallilorotestori ptrastullodeglihuominiuolgariin tal materiaordite.
Naſconoquestimouimenti damoltecagioni &fpecial= mentedalladifpofitione
dell'animodichilegge,poi dal= la confermezzadello affetto, indidallaforzadella
bel= laelocutione, etdaifemidelladolceetpiegheuolehuma nitaſparſidallanatura
nellefibredeinostricuori.Dalla difpofitionedico,in quatocheuna
voltapiudell'altra fi trouanoglianimidiſpoſti àcõjentire àgliaffetti:concio
fiacosachehoggipiagnera alcunoleggendoil quarto
librodell'Eneida,chedomaninonpotrapurfareilmso arcigno.Dalla cõformezza
delloaffetto, percheunona turalmenteferapiuinclinatoà ridereconTofano ; che
piagnerecon Lisabetta,un'altropiu uolontieri entrera inſoſpetto de
ipericolidimadonnaBeritola,che infpe ranzadigioire amorosamente con Mafettoda
Lampo recchio:&cofidicodegli altri affetti. Etio fogliodi
re,chepiudolcemente piangoſopra lamorte di Pom= peoscheiononridofopra la
uitadiLabeone.Dallafor zadellafauellafaßietiandio questo mouimento inqua
tochelamorte di Didonedetta perlafelice tromba Mantouanacommouerainmelelagrime,laqualedipa
rolainparolaraccontatadaiuerſid'unoaltroſcritto redipocaeloquentia & minor
giudicio anderaàriz ſchio difarmi ridere.Similmentedalnostropiegheuole
confentimento l'iſteſſo adiuiene,inquanto cheposto che noiſiamod'animoritroſo&crudele;
nondimeno alle uoltefiuieneàpiegarela nostra humanitaper mezzo
d'alcunoaffetto.OndeNerone ingiusto fitrouopiagnerepercompassione
leggendoinunaGre difpietato, catragediala morted'Iphigenia,piuuolte: ditalief
ſempiuenepotreiadduretestimonianzaingrancopia.
Maueniamoaldiletto,ilqualeconfifte ,ſicome dißi di
Sopra,nellaElocutione,cometronco nellesue radici,ò radicenelſuoterreno. Haperſuoi
fergenti&ministri lefacetie,imotti,i tratti,i colori,lefigure,la uariatione
labellalingua,l'ottima pronuntia, lemaniere leggia=
dreigeſtigraui,iripoſi,leuelocita,letiepidezzedel di re,ledigreßioni, lafauellanumeroſa,etlo
accommodar delle paroleatto &uagoneidebititempi & luoghi, dallequal
cofeftcomebelladipintura di molticolori & inbontafinißimi,&nelle
debiteparti accommodati, tantobella riescie l'oratione all'intelletto
diletteuo= le,quatoladipintura àgliocchi dichilamira.Etauer tite,cheil
dilettoèditremaniere,l'uno dell'animo fo= lamente,qualeèquellodicolui,che
contemplandoleca gionidellecosenaturali,ſanza parlare,òſolingo stan= do,ònella
cameretta otiofopensando trappaßa l'hore
migliori,dinotadoallapallidezzadeluolto,etmaninco niadelpensieroſe eſſere
philofopho naturale,ò divino. Un'altro dilettohadettofenfitiuo ,ilqualepuo
eſſere ò distemperato,òdallaragionetemperato.Si comedistem peratodiletto
èilmoltogoderedeipiacericoncupifci= bili,il molto attuffarsi nel
cibo,neluino,nelſonno, altridiquesta isteſſaqualita.Temperato diletto, tut
touolta,che noigli occhi,l'orecchie, gli altrifenfi in dilettiamo deipropriogetticontemperataragione.Ec
ciun'altrodiletto,il qualepartecipadifenfitiuo&in tellettuale,quale
èquellodella Poesia,Rhetorica,etMu fica:perciocheàqueste trecoſeſono communi
idiletti dell'animo &dell'orecchia . Diletta all'animo ilpoeta conl'arte,inuentione,inſegnamento,
gioueuolezza delle cose dette:piaceall'orecchieco'l numero,&bonta della
elocutione.Lofimilefa l'oratore , eccettochenon èristrettodalegged'accenti,
comeipoetiGreci,non daterminidi piedicomei Latini,ne da uaghezza di
rime,&conformezzadiſuono,&numerodi fiilabe,
comeiToscani:quantunquenelleproſeſi ricerchi il pro prionumero,
terminatione,comedi ſopraſt diſſe. Ilmusicofaquelloisteſſo,che opera &
l'oratore &il poeta,mainquestoèdifferente, che diletta con la uoce
L'orecchie,per mezzodi quell'artificioſa mescolatura di uocitemperate
&proportioneuoli:lequalicon loan
darehoralto,horbaſſo,hormolle,horconcitato,hor ta cendo,horparlando,hor
replicandohorſeguendocon= tinouamenteuengonoadeſſerſoaui &diletteuoli:lado
uechel'oratore&ilpoetaciofannofolo co'l bello artificioso acconciamentodiparole,
conlequali uengo= nomagnificamenteadifprimereiconcettidell'animo lo
ro.Hora;perciòche buonauiaſonoperquesta campa gnacaminato,tempo
ècheall'altradomandadelGirel toconfentiateche io miriuolga, ſeionon m'ingan=
no;mi richiedesteuoiM.Vicenzoqualdiduecofehab biamaggior forza ſoprailben
parlareè l'arted la Natura; perquesto,benche io sappiauoiper tentarmi piucheper
ignoranza di talequistionehauermiciò do
mandato,diſiderosod'ubbidireallegiuste&amicheuo li preci dichi reputo
poteretanto agevolmente, com= mandarmi,quanto àmeſtabene l'ubbidire &presto
uolontieri,diròtuttoquello,che ioneſento.Dicoche
ſeuoiconfideraretemoltobenechecosafiaarte&Na tura,trouerete l'unadi rado
dall'altra diſcostarsi:anzi moltecose dall'artefatte hannodi mestiere
dell'aiuto della Natura. Sicomecoluichetigne ipanni,hadi bifo
gnodelSolecheliraſciugailfornaio non cocerebbeil paneſanza l'aiutodelfuocome desimamentela
Natura producendonelcampoilgranoha dibisogno dell'arte,
laqualeuengadelloglio&dellelappole, dell'altre herbeinutili àpurgarlo,oltre
l'arardelterreno,semi narlo,tagliar leſpiche,trebbiare,&nettar il grano.
lequaloperationitutteſonofatte dall'arte,per aiutono dimenodella
Natura.Perquestopotetegiudicarequato uaglia l'oratore,ilqualesolamenteper
Natura perfua de,oueroquelloche conl'arte folasi faualere. Eccoil cauallobello,
proportionatodaNatura,quanto ries Sciefornitodiricchißimi
&riguardeuoliguernimenti. Imarmibianchißimi da artificiofa mano
intagliatiuen gonopiubelli&piuprezzati.Accreſcono igioiellie ri
allegemmefinißimecon l'artegratia & bellezza. ProducelaNaturaper
leſelueglialberihorridi &di niunoornamento, iqualiintagliati, &conadorno
ar tificiodißegnati,uengono adeſſere bellißime traui delle regal regalcaméretuttid'azurioltramarini belli
compas fiuagamentedipinti.Etseben parealcunauolta chela
Naturarifiutil'operadell'arte, ficomeinunabellafan
ciullettafiuede:labellezzadellaquale & lafreschezza
dellecuigotefendotintad'alcunliſcio,parechevengaà
fcemarebuonapartediſuaperfettione,questo non ép
altro,senonpchenell'operarelaNaturaalleuolte per
uieneaduncertotermine,oltreilqualenonfipuo difi derarpiuinnanzi:ma nell'artedel
parlare l'una l'altradiquestedueforelleu'ha giuridittione, & per questo
l'aiutodiquesta &diquellaſi ricerca. Ecco il dicitoredi piazzacon
unapronta&arditafauellana turalmenteacquistatadilettarmolti,chein girogli
sta nopreſenti, nondimeno queldilettamentoàperfonain= tendente èsi freddo
spento;che tostoinnoiasegli conuerte.Vedidall'altra parteuno inetto daNatu
ramalformatoàqueſto eſercitioparlandoconla lin= guadi Demosthene,òrecitandolebelle
orationidiM Tullio,òlegentiliprofedel Decamerone affligertiinfi
nitamente:ladouecheaccompagnandofiin unomezza naarte&mezzana Natura, maggiordilettofi
proua nell'ascoltarlo, cheestrema arteòestremanaturafuole, ritrouandofi.Per
questoſuolegenerarsimarauiglia ap preſſoilgiudicio dimolti:onde ciòfiachei piu
antichi piufauiingegni,qualfuronomaßimamentePlatone Aristotile,habbinotenuto
contraria opinioned'in tornoàcosifatta materia,l'uno dicendo la Rhetorica
efferefolamente opera di Natura l'altro effetto .dell'arte nond'altrui. Maionon pensoeſſere tra questi
duenobiliintelletti alcuna difcrepanza,se bene miriamo.ilcheprima che
iouidimostri,confentiate, che io tocchi in breuitaleragioni,che probabilmětesi
poſſo noteffereperl'una parte&per l'altra . Tienesi per fermonellememorie,degliHebrei,
Egittij cheinnan ti allaedificationedella torre di Babel,tuttiipopoliha
ueſſerounafolalingua, conlaqualegeneralmentefauel= laffero tutti
glihuomini:&questatal lingua uarian= doft(ilchepocoleueniafatto)folamenteprendeua
alcu= nedifferentieaccidentali, ſicometralelingued'Italiafi uede.Mafacendosiper
la edificationedi eſſa torre la di Stintionedelle lingueſopra glihuomini;fra
l'altre tre furonoprincipalitenute piudegne, 'Hebrea,laGre cae laRomana. douenonfolamenteil
carattero lafauellabebberodiuerfita traloro;ma ilmodo fimil mentedifar
lapronuntia:percio che noiſenſibilmente
ueggiamogliHebreiparlarenellagola,ficomeiGre= ci nelpalato, iLatini
fradenti,lequaldifferentiena fcendodagli organi istrumenti naturali,pare che
lafauellafia del tuttoper Natura&nonperarte A questosi
aggiugnel'iſperienzadi molti,iquali parla= noornatamente&inmaniera bene,che
&perfuade= re&dilettarpofſſonoſanza arte ueruna.Dall'altra
parteparchefiaAristotile,dicendo ilbenparlare eße rearte,
arteriadeltutto.cõciofiacosa cheeglipare chedaunaartificiofaperfuafione
molteuolte uengono ottenutefra ipopolilepartipiupericolofe,&dimaggior dannocagione:anziqueſt'artetiranneggiando
oc cultamentegli animi,parechesiacoſadalla nostrahu= manitalontana:oltrache
ilcommoueread iraàſdegno adodio lagrime,à uendetta altri affettifimili, par
chefiacosaspiaceusle¬oſa.Maper concordanza diquestedueparti,douiamoſaperealtro
eſſere il parla reciòèl'articulationedelleparole,altrol'artificio,con
chefimettonoinsieme, altrol'uſo loro.Non é dub= biocheſenoiparliamo della
uirtudelleparole,con che l'huomofratuttigli altrianimali uieneà manifestare
iconcettidell'animoſuoschetale uirtuci uienedatadal laNatura: laqualeuolendofarl'huomopiuperfettode
ibrutti, oltreà cioconuerfabile &ciuile,fu dime= Stiere,che ella ilfaceffe
di tale strumentodotato,conche egli parlare&riſponderſapeße.diquesta
natural uirtuparlòil diuinoPlatone,ſi comeiopenſo ,&chi altramentecrede
erra.L'uso delle parolefimilmente, cheèilnominare lapietrapietra, il cielo
cielo,quan doadunaguisaappreſſo i Romani, & quando in un'altraappreßo, i Greci,
è artefolamente,&ècosalaqua= ledipendedalla libertadella nostra
elettione.di questo inteſeAristotile.Traquestiduiestremi èposto l'orna
toparlare,ilqualecome ornatosifa dall'Arte, & come parlaredalla Natura:
& questo è l'effetto della Rhetorica,ilqualedadueradiciegualmentemandafuo
riilſuo pedale.&perqueſtaragionediſſe M. T. CICERONE (vedasi) il ben parlare
farsi dall'uso, dall'arte, dalla Natura infieme. Et per questo tutte le ragioni,
che di fopra probabilmente addußi, ſipoßono uerificare nella guisa, che s'è detto.
Ma quanto à quella parte, che danna etuitupera queſta arte
eccellentißimazintendo dire alcu nacosapofcia che ilmioparlarenonuiè
fpiacevole, perquantoio poſſo comprendere . Fu primieramente opinionedi
Socrate,ferquantofipuò leggere appreffo Platone, la Rhetorica non efferene
arte,neſcientia: ma unacertafagacitapienadi menzogne, riccadiadu
lationi.Nellaqualfententia accennarono di peruenire Lifia, &Cleante:fimilmenteuenne
dannatada glianz tichi Lacedemoni:iqualifi diederoadintendereilpar=
lared'unhuomo accostumato &buonodouereffer na turale, &noncopertodalliſcio
della Rhetorica,e trali gnantediutilecofa in uilißumaadulatione.Hebbedaal
finito cunitalediffinitione, Rhetorica, e artificiodiſaper mě +tire.Ondefi
leggePericleeſſere statoditanta audacia, che hebbe ardirepoter con
laforzadellalingua acqui Staretuttoquello,checon l'armi conle leggi hauea di
Coraceprometto perduto.NemenodiCarneade nol'antiche memorie; ilchedi Protagora
affermanofi milmentei dialogi di Platone: ilqualelasciò per legge inuiolabile
che l'oratore doueſſeeſſer cacciato della Re publica infieme con lipoeti &
l'histrioni. Chiamò l'o ratore Euripidetiranno atrocißimo.Et di ciò prendete
l'esempioin BRUTO (vedasi), CASSIO (vedasi), GRACCO (vedasi), CATONE (vedasi),
CESARE (vedasi), CICERONE (vedasi), Eſchine, Demosthene:iquali fi come furono
elo= quentißimi, cofieranofeditioſi, &pienidi tirannißima ambitione.Et per
nonandaretantoinnanti trahendo i uituperi diquest'arte,chepermia mala
uenturaueniffe àfarsiqualchesinistraperfuafione nell'animo del Gi=
rello,ilqualetantofacilmentefuol credere ( bontafua) allemieragioni;dico
breuemente, tuttequeste ragioni poterdannarenonlaRhetorica: mal'usodi lei
,&la pocamodestiadicolorochel'adoprano, prendasil'e ſempiodalmedico, ilqualecomemedicoſemprefana
fempregioua:ma comehuomoignoranteòperfido am=
mazza,&nuoceſommamente.&questobaſti al ri fponderealli
argomenticheprouano idanni etle afflit tionidellegenti preuenuti dalla
Rhetorica. Diquesta parlauaSocrate&gli altri.questafuda igiusti Lace
demonisbanditadallecommunanzedegli huominitră quilli.à questa conuienela
fouradetta diffinitione: conquestasi ualeuaPericle, glialtri, ch'io dißi .Et
febene BrutoCaßio &gli altrialcuna uoltal'usaro noinmalaparte;fia ilbiafimo
diBruto di Caßio,et nondell'arte,ficomeil coltellofatto dall'artefice affiz
nedigiouare all'huomoin molteoccorrentie,ſedaun perfidouerrausato nell'uccidere
altruiznondee la col= pariceuereegliè l'artefice ,macolui,che malamente
usandolo,miſeadeffetto in talemaniera loſuoſcelerato proponimento. Quantoàquellochefidißecon
laRhe toricatiranneggiarsi glianimizcerto ſequesta tiranni
defafauolontariamente&nonàforza,&ſeſi com metteper
contodiqueldiletto,cheapportaunaleggia dralingua,piucheperforzadi
efigli,colle,croci,fuochi altritormenti;nonſoperchetaletirannidenondebbia &dolce&tranquillaaddomandarfi
. Ioper me uorrei ſempre questogiogo questo peſoſopralamia liberta,ne
credo,cheperſona delmondo poteffe ritro uarſitantodilicata, ſchiuachenon
poteſſefofferirlo dolcemente.Similmentechinonſa,che ilconcitarenegli
animinostriira,dolore,pianto,ſofpetto,paura, odio altriaffetti,nonfia
male,quando uengono afarsi con fpiacevolezza & noiadelliſofferenti?
perciòcheſola lanoia,laqualealligiadettiaffetti uiendietro come om braalcorpo, cifaeſſere
quelle paßioniaccerbe&dolo rofe: mafe alliraccontatiaffettiſeguirail
diletto;non feranno diletteuoli&cari? certofi. Etperchel'o
ratorenondeemouere gli animi per la stradadegliaf fetti,ſenonconpiaceuslemouimento
&dolcezza;per questo,gliodi,&l'ire &glialtriaccidentiferannodi
Tettofietfoaui,iqualifi prouanoper contodellamanfue
tißimafierezzadeldicitore.Mauoi chepurnoleteche piu oltre procedendo alcunaltro
precetto d'intornoà questa nobilarteragioninellaqualetraGreciAristo
tile&Hermogenealtamente &perduenturaindiuer
saguisafauellarono:&traLatini CICERONE (vedasi) e Quin= tiliano(comeche de
l'altruigiudiciopoca curami prě da)iochediſidero ubbidirenon laſcieròquesto
uostro difiderio eßerſcarſo.Etprimieramentelasciando indi= Sparte tuttigli
altri, &folamenteaccostandomiàque= stidue Cicerone&Aristotile,dico
chealtrimente l'u= no &altrimente l'altronello inſegnare dei precetti
dellaRhetoricausòdiprocedere.Sicomefie manifesto
facendouitoccarconmanoognilordifferenza.Et inco minciandoda l'ordinedal buon
Romano tenuto,egli primieramenteintreparti ladiuiſeche ſono Officio ,
Oratione,et Quistione.l'Officio nellefentěze et nellepa roleconfifte. Doue eda
auertire,cheſebeneleparole fiuenganoàtrouare difporre nell'isteßaguisa,che
foglionoleſentenze, nondimenocotal ritrouamento&
difpofitioneferàpropriadelleſentězepiu che d'altrui. Auegnadiochela Inuentione &
difpofitione delleuoci piuconueneuolmentefi deechiamar Elocutione,che al=
tro,laqualuienedipoidalla Voce,dalMouimento, dal uolto&finalmentedat utta l'Attione
accompagnata. Lequaicoſetutteuengonoadeßerenelpretiofotheſoro della
Memoriaguardate cuftodite.Leparti del'o=
rationefonoquattro,detteNarrattione,Confirmatione
Probemio,Epilogo.Hannoledueprimiereforza diin egnare
farpalejetuttoquellodichefitraita&ra giona. L'altrehanno uirtudi
muouereglianimi delli apoltanti.Ela Quſtionedi dueparti, l'unainfinitadet
taconaltro nomeConfultatione: L'altra difinita ad= donandataaltrimente Controuerfia
. Ma perchetra-tutte l'altre cojemaßimamente all'oratore èneceffario
ilriirouare:per queſtoſommamente ètenuto di ritro= uarlauiadifarfedeappreſſo lapiegheuole
opinionedi coloro,alliquali intendecon ognifuo sforzo perfuadere chechefia:
comeglianimi delli ascoltantimouendoft poßadellelor uoglieinfignorire.Vienela
fede adac= quistarſi con lauiua &Sodaragione delli Argomenti: 0 4 li quali
tuttauiafi uengonoàtrarda iluog i,ouero congiunticonlacaufa,oueroda
eſſacaufalontani.Sono iluoghiquellinequalistannogli argomenti riuchiufi,
l'Argomento non èaltrocheuna cosa uerißimile, nonadaltro fineritrouatocheperfar
fededi ciò ,che noitrattiamo.Vengonoquesti due modi à diuiderſiin cotalguiſa, perciòche
icongiuntiſonoquelliche hanno conlacaufa alcunacongiuntione:Ilontanifi addoman
danoquellialtri,chefacilmenteuiene ritrouando l'ora
red'altronde,qualiſonoitestimoni.Hà iltestimoniodi uifionein diuino
humano.Contiene ildiuinoſottodi fegliOracoli,gliAufpici,iVaticini,lerispostede
isa cerdoti,delli Harufpici&delli interpretidell'infogni. l'Humanoprendeoccaſioneſopra
l'Authorita,Volun ta&parlaridelleperſone:liquaiparlamentist vengo noàfar ò
dinoftralibera elettione ouerofendo dalla raggionecostrettichentiſonole
ſcritture,gliaccordi lepromißioni,i giuramenti,&finalmentetuttoquell
cheperforzadicolla,difuoco òd'altri tormentiforo glihuomini
sforzatidiconfeßare. I Congiontiſno quelli,cheſonopostinellecause,tutta
uolta,che noi ar= gomentiamoòdaltutto, òdalleparti,ò dallaSignifica tionedella
uoce,òdaquellecose,chefiauicinano, han norispetto,
quafiaffinitàconquellodichefi quistio
na.Quelli,chetuttalajostanzadellaquiſtione abbrac cianofonoitreprimi,cheio ho
detto:la Diffinitione, laNumeration delleparti,& la significatione della
soce.Quelli altrichetuttala quiſtione noncontengono, fiuengonoàdiriuartuttauia dallecoſe,
chest acco ftanosolamente, hannonellaguiſacheio dißizrifpet to òquafiaffinita
conquello,cheinquifitione èpropo sto.Etfono inmaggior numerod'affai, altro nome
riceuono.Perciòche,alcunifonodetticongiogati, altri dalGenerealtridalla fpeciediriuati.Altri
fimilmente dallafimilitudinesi dicono eſſer prefi,altri dalla diffe=
renza,altridalcontrario.Alcunidalle cofccongiunte,
alcunidalleprecedētialcunidalle conſeguenti, alcunidal
lerepugnantififormano.Qualidallecagionifi tolgono qualidalli effettifi deriuano.
Finalmente moltifi trannodallacomperatione dellecosemaggiori, delle'mi nori,
delle uguali,comeſonoſpecialmente laDiffini tione,ilContrario,lecofe,che ad
effo,ouero al contra= riodi luiſonoò fimili,o differenti. Leconueneuoliò
ſconueneuoliquelle chesonoquasi congionte,òche tra
ſetengonoquafialcunaripugnanza.Lecagionidi cio,
chesitratta.Lecose,cheſonouicineadeſſer effetti di eſſe
agioni,lediuifionisigeneri delle parti, leparti
deigeneriiprincipidellecose,ouer lecagionilontane, dallequalifi uiene àformartaluoltaalcunafoda
ragio ne. Lecomperationidellecosedalpiualmeno,dalme noalpiu,dalleuguali
,nellequai comperationift uen= gonoadagguagliartraſe, òlenature, ouero la forza
dellecose trafe comparate.Hora chequestecosehabbia
mod'intornoallainuentioneraccontate,fadi mestiere,
chealſecondomembrodel'Vfficio,iomirivolga,det= toDifpofitione.Questanon èaltro
per duentura,che os ordinedellecoseritrouate.Procede laDifpofitione,nel=
laQuiſtioneinfinita,quafi con l'iſteſſoordine,cheioho detto,fauellando de
iluoghi. Nelladefinitafadi mestie= reaggiugnerequellecose cheſono atteà
destareleper turbationide l'animo.I precettidelfarfede &mouer
glianimi,tengonoalcuni loro communiluoghi. Aue= gnachealtro non èlafede,cheuna
ferma stabile openione:ma ilmouimento èuno occolto&tacitoriuol
gimentodel'animoallagioia,oueroallanoia,allatema, oueroallafperanza
tanteſonoapuntolefpecie delmo= uimento;benchein maggiornumerocrefcanopoile par
ti di ciascuna.Hora io metto laDifpofitione alfinedel
laQuistione,ilqualeperciòche nella Conſultationenon èaltro,chelafolafede, nella
Controuerfia lafede, e'lmouimento,nejègue,che chunque ragionadellacon=
trouerfia(poscia chein eßaaltresificontienela conful tatione)uiene à ragionare
& dellafede: &del moui= mento.Placciaui,cheio mi riuolga hora alla
Contro= uerfia.laqualefecondola maniera delli ascoltanti fi di=
uide.Perciòchecolui che ascolta,ouero,che egli è ſem=
pliceascoltante,fanzapiu,ouero é moderatoredella cau ſa&dellafentenza,in
maniera,che ouero eglihà da prenderfolamentediletto,ouero determinarealcuna co
ſa.Questioueroditerminadellecosechegiàfono feor=
fe,quaieèilgiudice:òdellefuture,qualil Senato : doue nascono letremanieredella
controuerfias'che sono la Giudiciale,la Diliberatiua,la Dimostratiua:detta inco
talmodo,perchetuttain loded'altruiſifrende. L'oratore perqueſti tre generi
incotalmodotrappaſſa,per= ciò che nella Dimostratiua propone ildiletto:nellaGiu
dicialela Seuerita ò Clemenzadelgiudice:nella Diliz beratiuala Sperăza
ouerlatemadicolui,chedilibera. Etauertitechenonper altrofifoglionoporlefpecie, in
questoluogo, dellacontrouerfia,cheperapplicare ipre
cetidellaDifpofitione,allafineditutte tre . Percio che
inquelleorationi,chehanno ildiletto per lorofine,ud= ri&diuerfitraſeſono
gliordini della difpofitione. Auegnadioche,òfiferuano i gradideitempi, òſidiui
donolemanierede beni,odallecofeminoripaßiamoal lecosemaggiori,òdalle maggiori
alle minori fiuiene discendendo,ouerocondiuerfita difuguale distinguiamo
congnignendolepicciolecon legrandi,leſemplici con lecongionti,l'oscureconle
manifeste,le lietecon le tri= Stileincredibilicon leprobabili, lequai cofetutte
cado nonella Dimostratiua. Nella Diliberatiua eda auerti= reſopratutto,che
iprincipi nonſieno tirati troppo in lungo: anchomoltefiate fi debbono
tralasciar del tutto,perciòchequelli,che diliberano alcuna cosa, fono
perpropria cagionepurtroppodiſpoſti adudireoltre chefpeßo,neluero,nonsi douiamo
affaticarenellaNar ratione,fendoellaòcircale cofe andate ò tuttauid pre
fenti:mala diliberationetutta allefuturesi rivolgeper
laqualcosaegliadiuiene,chetutta l'oratione &allafe
dealmouimentoindrizarfidebbe.NellaGiudiciale ſiusalariſpoſitionein altro
modo:perciòche laDifpo Atione del reo, non èquella iſteſſache allo accufatore
s'appartiene. Perciòche l'accufatoreſuole indrizzar
l'ordinefuo,ſecondoquellodellecose,dicendoleragioni argomentiad unoaduno:&
comeseegli teneße un'hasta inmano,propone arditamente, conchiudefor=
tißimamente,confirmacon tauole,condecreti,contefti= moni, & conognisuadiligenzabada
nellaesaminatio= nedituttelecose. Oltrecheeglififerue di precetti del=
loEpilogosiquali uaglianonel commoueregli animi delli ascoltanti.Etquestofà
tantonel rimanente della Oratione,uscendo alquantodel dritto corso del dire,
quantoetiandio,&conmolto maggiorforzanelloEpi logo
hauendoinanimodirenderilgiudicecrucciofo et pienodisdegno.Il
reohàdafarquestecose, in maniera moltodiuerfa.Ilprincipio deeacquistar
beniuogličza, lenarrationiſienobreui, hauendoforza di offendere,o
filafcinoindifparte,ſeſonodeltuttomoleste. Confutar fidebbanogliargomentida
jiauerfari,non altrimente che acutißime &uelenoſeſaette nel'animo
delreo,git= tati:ouerofidebbonorender oscuri, ò conlelunghe di= greßioni
affogarglideltutto, nelfondodellaobliuione. Sia l'Epilogodififutta tempra,che
penetrando nelle fegreteunedeicuori,deſtila morta compaßione,accen=
dalaſepoltapieta, rauiuerfaccialapiegheuole mi fericordia.Sequehoggimaila
Elocutione,laquale èdi due maniere:l'una dellequali èperfe steffa aperta
diffusa,l'altramutatadeltutto alterata.Laprimie= radiqueſteè nelleſemplici
parole, l'altranelleuoci composte infiemelegate confifte.Leuoci chefemplici fono,
ſonodaeſſereindustriosamenteritrouate,le com 221 posteuengonoadeßere
gentilmente&con leggiadro artificio diſpoſte.Traleuociſemplici, alcunefono
na= tie,alcune fi ricercano.Natiefonoquelleche vengono ft
gnificateco'lſenſo:Ritrouatequellechedaquestefi fin no,òſi rinouellano
perfimilitudine,òper imitatione,ò aggiugnimento diparole. Vn'altra diuifiones'e
data alleparoleincotalmodo,perciò che alcunefonodaNa tura,alcunedal'uſofi
prendono.Quellecheda Natu raprendono origine,alcunefonoconsonanti,graui,lig
giere&quaftcomede l'altre piu nette, altrefonoal contrario.Quelleche
l'uſoforma, ſifanno allbora,che fiprendonoouero iproprinomi delle cose, ouero
ag giunteſonoalnome,òſono nouellamenteformate,òanti che, òdal'oratoreſecondo
ilſuo giudicio alterate al= quanto:Si comeſono quelle,chefi uengono à
trasferire cangiare,oueroquelle,che noiquafi inmala parte uſiamo difarfentire,ò
quelle,chenoiofcuriamo,ò quel le,cheincredibilmentetogliamo,o uero chepiu mard=
uigliosamente,diquelloche nonſoffreilcostume,faccia= mouaghe leggiadrefentire
.Maperche di queſte fempliciuoci,tuttigliauenimenti, tuttele differenties tutti
ipartimenti ,che riceuer poßonohò disopra da quello,che i Romani et Greci ne fauellarono
in propria forma raccontato, conſentiteche delleſemplici iomi tac
cia,&allecomposteindrizzi laueladelmio ragiond= mento.Nellequalidue
coſeſono auezzi di confiderare gli antichi maestridi
questanobilarte:inumeri,&la confe 1
conseguenzadelleparole.Delnumeroſono giudicil'o recchie,in fare,chenon
fiuengaàlasciare,quello, cheft propone, imperfetto,ouerodiſouerchio nonciſla
alcu nacosainterposta ò aggiunta l'fficiodellaconseguen zaèilfare,che
l'orationenon uenga à turbarsi.conge neri,con
numeri,contempi,conperſone,èconcost.Che ficomenellamoltitudinedelleſemplici
parole,quellame ritevolmenteſtimiamo effer uitiofa , che pura Toscana.
oueroItaliana nonè,medesimamentetra il numerodel lecongionte èdegnadi biafimo
quella, che non èin ma niera confequente ,checome ingiusta corda stempra l'harmonia
delle compagne,ſono alleuoci ſemplici
congiontecinquecofecommuni,quaſtcinquelumi delle parole,la chiarezza,la
breuita,la probabilita,la gran dezzaillustre,&laſoauira. La chiarezza – H.
P. Grice: THE DESIDERATUM OF CONVERSATIONAL CLARITY: ‘be perspicuous’ [sic]
-- nasce dalle parole usate,proprie,difpofte,ouero
per circonfcrittio ne,opertramßione,òper troncamento diparole al
contrariodiuienel'ofcurita òperfouerchia lunghezza òpercontrattioned'oratione,
òper dubbiezza, òper piegamento mutationediuoci.La breuitauļaparo
leſemplici,nonfacendoſoprad'una isteſſacoſa alcuna repetitione,ne
adaltroattendendo,eccettocheilparla= reſia chiaro &purgato. La oratione
probabile non ricercad'eßeredifouerchio ornata &uaga,ma uuole
hauerenonſochepeso &authorita nelle parole, &di fideraefferpiena
digrauifententie,ouero alla opinione costumidellihuomini accommodate. E la
oratione illustre &magnifica, ſefie riccadi paroleſcielte generofe, ettrasferite,etſopraposte,
223 alnomeaggiu te,&duplicate,&quell'iſt ſſoſignificanti, ne lontane
deltuttodallaattione& imitationedellecose . Ma la
Joaueorationeſifaprimieramente dallaleggiadra dolce Natura delle parole fonanti,
&gioconde : pościa percongiontione,laqualenonhabbia abbatimenti mol=
toafpri,neaperti feperati : &fia circonfcritta di nonlunga
rottura,mafiaallospirito della uoce ubbis diente&presta,habbia fomiglianza
& ugualita di parole, prefadacontrarieparole,le molteallemol te,
leparialleparigiustamente,àguiſa di tempera= tecorderiſpondino,fi mettonole
riferiteal medesimo uerbo, & cofile duplicate ouero piu uolte replicate al=
trefi: lacostruttionedelleparoleuengadalle congio tioni unita,
daliſciolgimentitalhoraslegata. Oltra che, l'orationesifa in unoaltro
modo,affaidifferente piacevoleetuaga.Etquestoadiuienetuttauolta che noi
diremoalcunacolanonpiu ueduta inaudita &nuoua
deltutto.pciòchenaturalmeteſuolci indilettare tutto quelloche apporta
marauiglia,etfpecialmeteſiamomos fidaquella orationeche èageuoleàdestarealcun
moui mentonel'animonostro:& che SIGNIFICA – H. P. GRICE: IO SIGNIFICO, IO
INTENDO – gli amabilico stumi dell'iſteſſo oratore. Ma molti ſono
iprecettidella dolce&gioconda fauella, liquali fannoil parlarnoz stro è piu
oscuro,ò menoprobabile,deiquali,iochera gionoperpiacerui, piuche perrecar
noiaalle uostre pacientißimeorecchie,nonanderòilnumero aumentan do, efacendoconnoiosa
perdita ditempomaggiore tempo éhoggimai di auicinarſi alla oratione mutata
Laqualeconsistenella mutationedelleparole : & nelle ſemplici parole fiuieneàtrattaringuiſa,chel'oratio=
neoueroperlaparolaſiuengaà dilatare&iare, oueroneluerbo àrestrignerſi del
tutto.Perla parola dico,allhora,che òpropriaeffendo, òquell'isteſſo significando,
ouero la parola gia fatta in piuparole fi conduce. Perl'oratione, quando cheèla
definitionefi ritira aduna ſemplice parola, òleparoledanoipreſeſileua=
no,oueroincircuitioneſiindrizzano,ouero nella con= giontionefiuiene
àfarunafolaparoladidue.Cofinel leparolecongionte tre mutationifi fanno, nondelle
isteſſe parole masolamentede l'ordine difpofitione loro:ficomehauendo
unavoltadettodrittamente, come porta ilcostumediNaturafiuieneàcangiar l'ordine
quaſi l'isteßofiuiene àraccontareinjuſo didie tro, poſciail medesimo,con
interposta rottura &con= fuſamente.Tutta laforza & eſercitationedella
leggia drafauellaconsisteinquesta maniera diparlar mutato.
Horaèdadirealcunacosad'intorno alla Pronuntid= tionelaquale pur
fidiuideindueparti, dettefiguradel lauoce, &mouimento dituttoilcorpo,perciò
che leparole, lecoseisteſſe uieneſeguitando.Questaren deilparlarechiaro, magnifico,probabile,
&fuaue: non conleparole,mapiutostoco'l mezzodellauarietadel lauoce, delmouimentodelcorpo, del uolto:lequalco
fegrandeneluero &uaghezza&forzaaggiungono alparlatore,tuttafiata che
alla qualitadel parlare corrifpondano, & la uariatione di eſſo parlare uengano
conpari uestigi seguitando. Appreßoqueste cose fuccedeiltesorodellamemoria
laqualenon altrimente fi informadeleimagini&luoghi,cheàleiſonoconfe
gnatidiquellochefaccialacera, tuttafiatache noi im
primiamoineſſaleialcunalettera ouerfigura. Fu tra
gliantichinonmezzanaquistione,ſelamemoria tutta fußeperNatura, oueroinſeriteneſſealcunapartediin
dustria artificiofa.Nondimenoinquesto,perhorami ri Soluo,chelamemoriaèdidue
maniere,l'una naturale, l'altraartificiofa. Natural memoria addomandast quella
chedaNaturaciuieneſutadata, poſtadaiphilo Sophantinelaparte posterioredelnostrocapo:laquale
infieme co'lpensierouiene àproducerſi. L'artificiosa e quella
checonfirmatauienein noidallaeſercitatione ragionedeiprecetti,attiàpolirla,
renderlaoltreil naturalcostume,perfetta.cheſi comeinmoltecofeauie= ne,che
l'arte aiuti il corſo diNatura, quale ueggiamo l'agricoltura eßerauezza
difare,&lamedicinaaltre fi,medesimamentemoltobenepuòl'artificioſa industria
donarealla naturalmemoria,uncerto accrefcimentodi piu,che eßaNatura nepuò,ne
intende didonarci.Coft auieneche coiprecettilanatural memoria agiatamen= tefi
rendamaggiore &piu illustre.La naturale adun queconprecettificonfirma: la
artificiofa con inge= gnos'acquista.Perciochemanco inquestocaso,chenel l'altre
cosesiricercanol'ingegno,ladottrina ,gli am= maestramenti,& laforzadiNatura.Maquesto
basti RAGIO. P per perhoraquanto
àquelledue partidella pronuntiatio ne,dettefiguradellauoce,Attionedi tutto
ilcorpo , allamemoria,& anchoſlailfinedelle cinque parti de l'ufficio,che
all'oratore s'appartiene. Segueilfecon= domembroprincipaledituttal'arte,detto
oratione le cuiparti dißi efferquattro &nonpiu.dette,Prohemio
Conchiufione,Narratione,Confirmatione.Et bechetut tequeste cofecongliesempi
delPetrarcauifienostate dimostrate,pureduealtreparolene diròp dimostrar= ui
quella differenza,che da me diſideradi intender il Girello. Laprimera
l'ultimadi queste parti aßai forzaritěgonoſoprai mouimenti de l'animo,ilqualeet
neprincipi &nellafineuienead eßercommoffo. L'al= tredueacquistano
alparlamento nostrofede& creden za.Cominciandoda iprincipidico ,che questio
dalle perfone,ò da lecose isteßesiprendono.Etquestifi pren donoper tre
cagioni:&per eſſere amicheuolmente,in
tendentemente,&attentamenteascoltati. dellequai cofe laprimiera innoi
medesimi confifte,neimoderatori dellafentenza,&negliauerfari.Trouafi il
principio della beniuoglienza òper meritinostri,òper dignita,
òperqualchefortediuirtu,&fpecialmente della libe=
ralita,uffici,giustitia,fede.I contrari loro fi debbono imputar alli auerfari:
ſein noifuſſealcun odio oue= roalcunaoffefaperauenturariuolta, douiamo affati
carſi di leuarla,ò ſminuirla,co'l purgarfi, iſcuſarfi,ri=
compensando,òpregando.Masenoiuogliamo proccac ciard'effer intendentemente
&con ſomma attentione ascoltati,dalle cose isteſſe prenderemo
ilprincipio.Fa= cilmenteintendel'ascoltante,sedaprincipio abbraccie
remoilgenere &laNaturadellacausa:se diffiniremo
Sediuideremo,senonimpediremo lafua prudentia con laconfufionedelleparti,ne la
memoriaconlaloro rin crefceuolemoltitudine.Se noi uorremo acquistaratten=
tione,comealtreuolte ui dißi,proponeremodidirecofe
grandi,neceffarie,oueroappartenentiàquelli,che tutta-
uiaodono.Nellanarrationedipoi,laquale è dichiara= tionedelle
cose,&quafifondamento dellafede,uferemo didirequello,chenell'altre parti
della oratione ſiamo auezzidioßeruare,cheèparteilraccontarlecofe ne=
ceffarie,partequelleche all'orationerendonouaghezza ornamento.Neceffario,è
deltutto ilnarrardelle co Jechiaramente, probabilmente,etco dilettodichiun que
ascolta.doue ciualeremodiquellecose che difopra ui
dißischefuronoicommuniprecettidelparlar, chia ro,probabile,
&foaue.Vengohora àquellecosecheci acquiſtano fede,dette argomenti,lequaliſi
diuidono in confirmatione &Riprenfione. Laprimiera di queste
duepruouaquello,che ànoifa di mestiere:l'altralera gionicontrarierende deltutto
inferme deboli. Et perciòche tuttoquellochefi mettein controuerfia,ſt ricercaſe
egli é,ò no,ouero quello che egli è, oueroqua
leeglififia,terquestoalprimierogioudla congiettu= ra,àl'altro
ladiffinitione,& al terzolaragione. In cominciamo da iluoghi della
congiettura laquale fe= guegliindicijpropri delle cose uerifimile .Verifi= P 2
mile LIBRO 228 milepotiamo direcheſiaquello cheilpiudelleuolte cofi
auiene,ficome dicendola uecchiezza efferinclinataper propriaNatura alla
auaritia.L'argomentochedalpro prioinditioprocede,équello chefifa,da cosa che
non puo altrimete uenir cagionata,tale e il dire che il gior
nofia:percheueggiamo ilfole,ſopra dellaterra.Il ue= rifimile fi trouaper
leparti&membradella
narra=-tione:sicomenelleperſone,neluoghi,netempi,nefatti, nelli effetti,nelle
nature dellecose isteffe.Nellepersonest guardanoprimieramentelemaniere
dellaſanita,figu= ra,eta, ſeſſo,&questodicoquantoal corpofolamen
te.Nel'animofi confidera come egli èdifposto,quanto alle
uirtu,uitij,arti,&pigritie: ouero incheguiſaſono commoßi,per cupidigia,paura,piacere
&affanno.Et questecosenellaNatura consistono. Nellafortunari=
Iguardasiilsangue,leamicitie i figliuoli, iparenti, le ricchezze, glihonori,le
potesta,la liberta, conque= Hi i loro contrari altresi.Quantoàiluoghificonfide=
ranoquelli,cheſonoperNatura,ſe marini, ò dal mare lontani,piani ò
montuoſi,ageuoli ò malageuoli,falubri opestilentiofi, opachiouero
aprici:fimilmente i luoghi cheperfortunaſonotali,colti,
incolti,habitati,ofolin= ghi,edificati o abbattuti,nobili o ignobili,facri ò
pro= phani. Netempifiesaminano,ipaſſati ipreſenti ifu turi.Etconquesti lecose
uecchie,freſche, einstanti. ol treche quelle differentie naturali del tempo
confide= rarfi debbono , ficomeil ucrno , la primauera,la state , l'autunno
:ouero itempide l'anno ,ficome il mese, il giorno la notte, l'hora, il momento,
che tutti Sonoda Natura. Per fortunaifacrifici,lefeste,igiuochi
lenozzelfattieteffetti, oſono coconſiglioet diſcorſo
operati,oueroimprudentemente,laqual imprudentia o confisteinuncerto mouimento
del'animo,òuieneàca= foAcaso,tuttafiata,cheegliauienecoſa oltrelafperan za
ilpensiero.Per mouimento d'animo,quandoo l'obliuione,o l'errore,òlapaura,ò
altrafimilecagio= nehal'animocommoſſo.Lecoseisteßeuengonoad eßer
conſommadiligenzaconfiderate,lequaliſonodi trema niere,nel'animo,nel corpo,
nelle cose istrinfeche, queſtetuttefidiuidono in buone&rie.Prendesiun'al=
troargomētodaiuestigi dellieffetti,ſi come ildardo, ilsangue,ilgrido,la
instabilita,ilcangiar delcolore, il parlareinconstante,lapaura
contuttoquelloche alfen forecaalcunoinditio, ſefuapparecchiatoordine alcu=
no,ſepaleſatofuad altrui,ſeſiuidde òintefe, òfigiu= dicò effetto
ueruno.Tralecose,cheſonouerifimili, al= cuneperpropria
auttoritamuouono,alcune,bencheper ſeſteſſeſienodipoco ualore, nondimenoposte
infieme Soglionogiouarebenſpeßo grandißimafedefuolfare
allaſomiglianzadeluero,l'efſſempio,di poi lo introdu= cerdellafomiglianzadella
cofa,&taluoltalafauola: laqualeje bene èfalfa &incredibile,nulladimeno
muo uegli animifouente. Maueniamoalla diffinitione. La diffinitionedicoſageneralefifa&dipropria.ma
per chefpeßeuolteficontended'intorno alle cose proprie,
molteuolteeglifadimestierediffinireper i contrari, p 3 molte D T molteper
lecose diffomiglianti &molteperleuguali. Habbiamodetto quelle cosecheappertengonoquandoil
fatto èmanifesto, quellocheegliſignifica,parliamo horaquandola qualitadel
fattoſi ricerca,douee da auertireche èper ragioneſi uiene àdimostrar l'effet=
to d'alcunacosa cheche ellafifia,ò percagionediuin= dicarsi,ò perpieta,òperpudicitia,
òper religione,òp nomedellapatria,ò perneceßita,òper inauertenza,o
àcafo.Perciòche quellecose,cheſono accadutepermo uimentod'animo,ſanza
ragione,neluerononriceuono difenfione dellalorofceleratezza
neilegitimigiudicij: neiliberi nericeuonotalhora.Cerchiamoadunque nel=
laqualitadel fatto,se con ragioneè giustamentefia auenuto
ilcafo.Lacuidifputationenon d'altronde che dailuoghi dalla lorodeſcrittioneſi
prende.Maper che nel diuideredela fedede l'oratione iodißi , l'una
parteaddomandarfi Confirmatione,laquale ègià piez namentedichiarita:l'altra
Riprenfione,non anchora danoi perauentura diffinita,dico,che l'ufficio della
ri= prensionenonèaltro che ilnegaretuttoquello che l'a= uerfariopreseper
ingagliardire leſue ragioni:tutta fiata che noipotremodimostrareleragioniſue
eßerfal laci,&fintedeltutto, ouero fiedi mestiere abbatter tuttigli
argomenti,cheuerifimile poteanofar parere ilfattodel'auerfario.Primieramente
dimostreremo le cofedubbie,efferstatepresepercertißime,&in quelle,
chechiaramenteſonofalſe, potersiil medesimo inferire. ouero potremodimostrare,cheleragioni
nonsono al propo propofito
accomodate,&finalmentetuttele cose che ci ostanodouiamospezzare , adducendo
gli effempi per liqualisipruoui infimigliantecasononhauerſi datoal
cunaminimacredenza:&oltreàciò, doniamo dolerſt
ſopralaconditionedelcommunepericolo,ſein arbitrio dellihuominiſcelerati èposta
la uitadelli innocenti.Re Sta àdiredel'argomentatione,laqualeè la dichiara=
tione,del'isteſſo argomento,attaàprendersidai luo= ghigià damepocofa
raccontati.Questasifa,prenden docoſenondubie,ouer probabili, con lequali tu
faccia quello cheèdubioperſe medesimo appare omeno pro
babile.Dueſonolemanieredello argomentare:l'unadel lequalidrittamente riguarda
lafede,l'altrafipiega al mouimento,questosifa,allhorache noi proponiamoal= cuna
cosachehaforzadiprouare,poi prendiamoquelle che noi habbiamoper
costumi:&questeconfirmateha cuendo,ritorniamo alpropoſito,conchiudendo.
Quell'al traargomentatione, quaſtàdietro, &alcontrariopro
cedědopredequellecoseche lepiaceprima,etquellecon firma:dipoinelfine,ſendogiaglianimicommoßi,pro=
poneciò che ellaintendeua Equellauarieta dell'argo mentare,nonfpiaceuole:fi
comequando noifogliamodo mandarealcunacosa,ànoimedesimi,òcomandare, òdi
fiderare,lequaicoſe,con molt'altreſono ornamenti del= Lefententie.Hora diròdiquellecose,cheſanzaarteſono
etuengonoistrinsicamentepreſeda l'oratore,lequalinel
uerofanzaartefonodette,nonperche niuntarte ,infe steffe
richiudino,maperche,nonfonodal'artedell'oratore
torepartorite,mad'altronde.Nondimeno con arte A trattano
altresi:&fpecialmentediqueſtaNaturaſono iteftimoni. Douecercheremotuttala
generationede i testimoni render inferma,uſeremoin cioglieffempicon
liqualidimostreremo quantopocafede douiamo pre= star àtestimoni, della loro
qualita ragionando,fare moconoscerecheſonouani, leggieri,uitupereuoli, &fe
dafperanzaſonomoßiàtestimoniare,dapaura,da sde
gno,&dacompaßione,ſeàciofurono per premio o perfauoreindutti.Speſſe
uolteanchora douiamo refiz ſtereallequestioni,dimostrandoche moltiper fuggire
ildolorehannoilfalſoconfeßato,uolendopiu toſtomo
riredicendolabugia,chemantenendoilueroeßerafflit ti
tormentati.Moltianchoralapropriauitafprez= zarono,per
liberarequelli,cheſopradellaloruitaama uano.Altriopernaturadelcorpoloro
&perconfue tudinediſofferirei tormenti oper temadifupplicio,o morteſupportaronolaforzadelmartorio.Alcunimen
tironoàdannodeiproprinimici. lequalcofetutte con eſſempiconfirmarfidebbono, &perciocheaffaimani
festo é, chemoltieſſempiſono alcontrariodiquesteco
Seraccontate,perciooccorrendo ufareicontrari,conl'i Steſſa confirmationed'esempiprocederemo,se
eglifie dimestiere.Ma parmicheegliſlatempodiuenire alla
conchiuſione,laqualeèoßaifacileàcomprendersi. Per= ciòche induepartifi
diuidedetta esageratione&nu= meratione.Ela amplificatione
oueresageratione(come cheniuna differězaiofacciatraquestedueuociphora) und unagrauißima affirmatione, laquale neldire
acquista fede,peraiutodelmouimentodel'animo.questa confi steinparoleet
ineffetti.Leparolefi usanotali,chehab biano forzadiilluftrare,ne fiano
dal'uſolontane,ma graui,piene,fonanti,gionte,fatte,noncommuni,ſopra poste,
specialmentetrasferite.Accrescono anchora leparoleriferite, replicate,&duplicate,
&quelle che pergradi afcendono dalle cosehumilialle ſuperiori.Co queste
parole,tanto piuageuolmenteconſeguiral'effet toalcuno,quantomegliopotrà
usarelapronunciadella uoce, iluolto,e'lgestoconueneuole, &al muouer de
glianimiaccomodato.L'amplificationedellecose,fi to= glie dali isteßiluoghi,dalliqualifi
prende tutto ciò,che fedeacquista:Specialmente uagliono le diffinitioniinse
medesimeprocedenti&l'uſode iconſeguenti, &lame ſcolatura dellecosecontrarie,dißimili
traſe repugnanti: lecause, ciochedellecaufeuiene àprodu=
cerſi,ſpecialmenteleſomiglianze&gli eſſempi.oltre
àciòleperſonefinte,&ſeſipuoparlino lecosemute, selacausaloconſente,fi
dicano tuttelecoſe grandi eimportanti.SonoalcunecoſegrandiperNatura,alcu neper
costume.PerNatura, ſi comelecosecelesti &di uineouerochehannoleloro cagioniofcure.qualisono
tuttelecoſein terra ònelmondo,chemarauigliaci rez cano adudirleòuederle,lequali
moltociferuono albi= Sognoinmolteoccorenze.Peruſoſicomequellechegra
dementeſonogiudicatedallihuominio gioueuoliodan nose,dellequalitregeneriſono
alla amplificatione attri Ps buiti
buiti. Perciòchegli huominiſono atti àmouerfip cari
tadeideiodellapatria,odeiparenti:ouero peramo= re, ficomedeifratelli, dellemogli,deifigliuoli&del=
liamici:oper honestà,si come delleuirtu , & fpecial=
mentediquellecheſonoutilialla communioneo liberali
tadellihuomini.Conquestimezziſi prende almante= > nerdiqueste
cofelaefortatione, &fiuienead eccitar odio,uerfocoloro che l'hannoper
propria maluagita contaminate, &finalmentequinci la compaßione& la
mifericordia nenafce. Eproprioluogo dello accrefcie= re
&lificarequest'unocheinqueste cosefi pren= de,dimostrandola
perditadicoteftibeni ,o'l pericolo diperderli,uicino.Niuna cosaè piu
compaßioneuole, cheilfentir alcunodibeatoeffer infelicißimodiuenuto,
maſiatuttaquestamiſeriaaltrui, in breuitadi parole
riftretta,auegnadiocheprestoſi uengono àraſciugar
lelagrime,ſpecialmentecadendoſopra ilſucceſſodel'al truimiferia.
Nellecause,cheà diletto fogliono eſſere adornatefi debbono trattar queluoghi
,che poßono muouere l'efpettatione,lamarauiglia e'lpiacere.Nelle efortationi
moltouagliono le enumerationide beni demali&glieffempi,neigiudicij quelle
coseche sde= gnopartoriſconouersol'accuſatore&alreocompoßio ne.Eueroche
l'accusatoreè tenuto alcunafiata muo= uer misericordia, pe'l contrariosdegno il
difensore Succedela enumeratione alcuna uolta al dimostrante neceſſaria,al
diliberante non molto,alloaccufatore mol topiuchealreorichiesta.Habbiamogiaaßai
difouer chio fauellato d'intorno alli due membri principali de l'arte, cheda
principiodißieſſer stati addomandatiuf= ficio & oratione.Vengohoraal
terzodetto per pro= prio nomeQuistione,laquale èdi duemaniere,l'unafi nita
detta controuerfiaouer caufa,l'altra infinita addo
mandataconfultatione,ouerpropofito.Lafinita edetta coſuperche riguarda
certitempi &certe perſone de= terminate:lainfinitaſichiama in cotal modo
per non haueràfignificarepreſcrittione alcunaneditempi ,ne di
perſone.Maparmiche l'anticoRomano,di quest'ar temaestrouoglia
cheanchorachelaquistioneſia diui= Sainquestedueparti,dette Controuerfia &
Confultatione che nondimenolaConfultationeſi poſſa chiamar
partedellacontrouerfia &dellacaufa,perciò che l'in finito èſottodelfinito
compreſo, anziàquelloſi riferi ſcono tuttele cose.Perlaqualcoſa,ſeguitando
questo iſteßo ordine(poſciache ioqueste cose racconto,non co
medamepenfate,mapiutoſtoofferuate nell'orare,che iotalhorafo)dico,cheprima
delpropofito raggionan do,edaſapere,cheegli èdidue maniere,traſeperauen
turadifferenti.L'una èdella cognitione ,ilcuifine èil fapere:l'altra
appartieneall'attione,ilqualeſi riferisce adalcunacosa,chefarintendiamo:
ſicomefe noi ricer= cheremoinchemodoſioſſerua lagiustitia òla religio
ne,odaltro.Ilprimieromodo dettodella cognitione, e diuiſointreparti:ſelacoſa
èòno,quellocheella e, qualeellafifia.se eso no, ſicomecercandodi ſapere ſe
laleggeènaturaleodinoftrocostume.Quelloche, ella A esfe è,selagiustitia èquellache indrizza glianimià
dar àciascuno,quellochejegliconuiene.Qualeellafifia,fe egli èutile il
uiuereuirtuosamente,ò no.Medefimamen tel'Attione,fidiuideinduefpecie,l'una
èquellache co fiftenelprocacciare alcunacoſaofuggirla deltutto,fi come,con
chemezzialla beata tranquillauitapoßia moperuenire:ouero inchemodo poßiamo
fuggire le falſeaccufationidelli huomini maluagi.L'altrafpecie de
laAttionefiattribuisce adalcun uso, comodo :ficome cercado
ilmododigouernarelafamiglia,oueroconche
mezzoſipoteſſeammorzarel'incendiod'unadifcordia publica et
ciuile.Oltreàciòdallacõſultatiõe dellacogni tionedouealcuacosafia,òſe
ellafia,òſiaſtata,òſiapdo uereßerefiricerca,unafortedi quistioneè ſe alcuna coſaſipoſſafare,fi
come ricercando,chipuò eſſerepie namenteinquestauitafelice'altrae,inchemodo
cia= ſcunacosasifa:ficomein chemaniera potiamo confez
guireilpregiodellagloria,oconuirtu,ocon lettere,o conarmi.
Sottodellaqualfpecieſi contengonoquelle co ſe,dicui lecagioniproccacciamo
diſapere, ilche nelle quiſtioni ofcure &naturalibeneſpeſſoſucl auenire.Ve
niamounpocoalgenere,nelqualficotiene ilfapereche cofafiaquella che
noiproponiamodi conoscere.questi haduegeneri,nel'unodeiqualidiffutiamojelacosaè
diuerfa,o furquellaisteßa,fi cõe l'ingegnoe'lgiudicio,
lauirtuse'lſommobene.l'altrodeſcriuela coſaet quasi uieneàdipignere
laformadichechefia:ficomericercan dodiſapere,qualefial'huomoliberale, oueroche
cofa fia fial'auaritia.Nelterzogenere,nelqualenoiuogliamo
Saperequalefialacoſa cheſi ricerca,fadi mestiere par lare ò del'honestà,ò de
l'utile,o della giustitia, de l'ho nestà diremo in cotalmodo,ſeeglièhonesta
coſa per lapatriaſofferire alcun affanno opiutosto conferua rela propria
tranquillita. De l'utilediremoin cotal modo:ſeegli èutileilricercar
magiftrati&ufficinel la nostracitta.Delagiustitia fi dirain questaguiſa,ſe
egli ègiustopriuarilfigliuolo maluagiodella pater=
naheredita,ſottodiquestogenere,nelquale ricerchia= mo laqualitadelle
coſe,ſicontengono anchorale qui= Stionifatteper comparatione adaltrui,ſicome
ricercă doqualcoſaſiapiuhonesta,piuutile,piugiusta: etiandioqualehonestißima
utilißima &giustißima.Si come,ſeegli èfelißima coſa iluiuere uirtuosamente,
questedifferenzetutteſonoalla cognitioneappartenen= ti.
PrendiamohoralaAttionelaqualehaunafpeciefot
todiſe,attaàcomandare&imporrealcunacosa,che allaqualitade l'ufficio
appartenga,ſicome,inchemo= dofidebbaadorar Iddio,honorareimagistrati, amar gli
amici,ubbidiralpadre &somiglianti. Laſeconda fpecieconfifteneltranquillarde
glianimi, &fanarli conladolcemedicinadellaoratione,fi come confolan=
donelletristitie,leuando isdegni, rimouendo lapaura,
etſminuendolacupidigiaaltrui.Alqualmododi attio ne,uieneàcontradire
quellafpecie diargomento, laqua leconsistenello eccitardeimouimenti del'animo
ilche fifa,comegiasi èdetto,nello amplificaredella oratione. Et edaduertireche
la ragionedi difporre di ſtribuiretuttequestecose, conquelisteßoordineproce=
de,chel'altre procedono,da mepocofaraccontate.Ha= ucaquestecosegiafornite di
dire lo Sperone,quando fendoalquantorachetato, fececredere,chealla incomin
ciatamateriahauefſſe postofineilcheuedendoil Conta rini,diße:che le cose,dauoi
M. Sperone raccontateci piacciano credo,che ampiafede,uenerendiquestacom
mune&uniuerfaleattentioneladolcezzadel cuifilen tio
haforzatalhoradifardire, àquelliche fauellano, moltopiu diquello che eßtper
aventuranon haueano propostodifareſicheui preghiamo,che altutto cifac=
ciatefentirealcunodiqueſti uostridiſcorſi ,ſopra de i
tregeneridellecaufe,cheſebenediſoprane diceste al cunacosa,mi penjo,che
ciòfacestepiuper ritrouar gli effempidel Petrarca,cheperdichiarirelaforza dieße
cause.Cofié riſpoſé M.Sperone: &perciò parendomi hauernedetto
àbastanzaperquanto al mio propofito era dimestiere, forſediſouerchio riſpettoànoi,che
miascoltateper cortesia nostra,piu cheper bisogno, che adappararequel
tanto,cheion'lodetto,uimuoud, giamieraalprofondo & oscurogiudicio
d'Aristotile uoltato, doue confiderando il marauigliofo fuo giudicio, l'ordineincomparabile,
la breuità delle parolela co pia dellefententie, anchoper uerdire, la
difficulta malageuolezza delloeffetto, miſtaua nonaltrimen teſoſpeſo & dubiojodiquellochegia
fece il gran cavallier romano, appreſentato alla profonda caverna, che uko uiuo
il douea per lajaluezza commune inghiottire recargliſepultura. Ma poi, cheuoiM.
Luca uolete, che iodifferiscaquesto sbalzofon contento:ondealli tre-ge
neridellecauſeauicinandomt, dicochela loro forma è diduemaniere:l'unadellequali
propone ildiletto, non altrimente,cheſoauißimocondimento delle ascoltatrici e
orecchie: l'altra contende diprouare & conseguire il ſuoproponimento.La
primieraornamentofipuochid mare, laqualebencheſiaampißima &fpatiofa, nondi
menohaunaparte, con la quale noi lodiamoglihuomi= ni illustri generofi,
ifceleraticon lefaitedelbia ſimopercotiamoniunogeneredi parlare èpiu ampio
copioso diquesto,nepiu magnifico &ſecondo l'o=
penionediCiceronepiugioueuole allecitta, &commu
nanzedellihuomini,oueronelquale, piufacciadi me= ſtiere all'oratore il conoscere
la Naturadelle uirtu, la qualita de iuitij. L'altro genere ò che confiderafo=
pralaprouifionedeltempofuturo,oueroconfifte nel
lacontentionedeltempopaſſato,dellequai cose,l'una ap partiene alla
diliberatione, & l'altro algiudicio. Dal= lequaldueradici ſpuntarono itre
generidelle cause, unodetto laudatiuo , togliendo ilnomedalla miglior parte
&piuperfetta &piu di nostra Natura:l'altro fudettodiliberatiuo fi come
il terzogiudiciale.Ilper cheincominciandodalprimiero,dicoche la ragiondel
lodare&biafimaredaqueſtiprincipi ſiprendono. So nodaeſſerelodatetutte
quellecose,che hanno alcuna congiontione con lauirtu:fi come uitupereuoli
quelle, che chealuitiofi accostano.Onde auieneche ilfinedel'uno
l'honestà,del'altrola dishonestà . Questo generedi parlaresifanarrandoifatti, ſanzaargomenti,
èac commodatopiutostoà commouer piacevolmente gli
animi,cheàfarfede,oconfirmarla.Perciochequiui nõ ftordiſcecoſaalcunadubbia,o
difficilead effercreduta masitrattadicoſechiare,oche liggiermětesi credono:
perlaqualcosa,fi replicheranno i precetti del narrare accrefciere,dallecose
dianzi raccontati.Ma perche in cotestecause, ogniragione,ogniattosi riferisce
al piacere &aldilettodel'ascoltante,fadimestiere,che nel dire
diogniparolausiamoquelle cose,chehano mol to di piacevolezza:cio e chenoi
usiamole parolefatte antiche, molteuoltetrasferite: nella costruttione
deuerbidouiamosforzarſidimetterepariconpari,fi= miliconfimili,et talhora
cofecõtrarie, et talhoradupli catecouna circoscrittione
numeroſa,laqualneluerono flacomeiluerfocanora, maritenědolapropriaharmo niain
dilettil'orecchiecodolcezza piaceuole. Moltefia tedouiamoriccorreralli
ornamentidellecose,chefono marauigliose,nonpenſate ,ouero dacoſe mostruose
prodigiose predette,oche allapersonachefi lodaſe=
rannointeruenuteperuoleredeicieliodeifatı.Aue= gnadiocheogni improuiſo
auenimento,apportaàcolui che ascolta,infinitodiletto&placere.Ma perche
ilbe= ne&ilmalecõsistonoin trecoſe,cheſonole cose istrin Ache delcorpo,
del'animo,primieramenteparlere modelle istrinfiche, lequali siprendono dalla
nobilta del fangue, con laquale breuemente &poco hauendo
lodato,ouerofefieinfametacendo,ohumiletrappaßan do,operaccrescimento
dell'altrui gloria,toccandoleg= giermente,potremoſel'effetto il comporta dire
delle ricchezze&fortunedellodato. Poſcia uenendoàbeni delcorpo, loderemoquelliſpecialmente,
cheſono attià fignificarelauirtu, qualemaßimamente è labellezza.
Mauenendodipoiallacommemorationedellieccellenti &generofifatti,cominciaremo
daqueſto cantopiuam piamentelodare.La difpofitione deifatti èdi tre ma=
niere:percioche oferuare fidee l'ordinedel tempo, oueroalcunacosafreſchißimaraccontaremo,oueromol
ti Mapercheilcampodeiuitii diuerfifatti indrizzaremo ne ipropri generi. delle
uirtu eampißimo fpatiofißimo &infinitamenteaperto,perciò lasciando
lelugheeinfinitedifputationi,ched'intornoà coſifatta
materiamuouerfipotrebbonoetſeguědounauiamodi: facile L breue
perhora,diremo,lauirtu eſſere indue pciòche la uirtuò cõſiſte inſapere
oinoperare. Sicõe laprudentia,l'aftutia, quellachecograuißimo nome Sapientia
uienechiamatapernome,lequalitutte nelfa= pereficontengono.Quella
uirtucheperratemprarele concupifcenze idiſideri,gli apetiti dei nostricuori,
peraffrenareimouimentiſouerchide l'animo,e detta temperanza,neluero
nell'operarconsiste. questa nel lecose,familiari,temperanza domesticafi chiama
, nelle cosepubliche,temperanza ciuileuien detta. Simil= mente la temperanza
nelle fuecoſe proprie nelle communi ediuifa, indue effettiſieſercita nelle cose
commodeouero nondifiderandoquellochenoinon hab
biamo,ouerodaquellecoſe,chefonoinpoternostro afte
nendosi.Cofietiandionellecoseincommodelatemperan zaritienedue
gradi:perciòchequella temperanza,che Aopponeallefourastantifciaguredellauita ,
fortezza uien dettama quella cheiprefènti affanni conferent
fronteſofre,&toleraarditamente,ènominatapacien= tia.Quellachetuttequeſte
uirtu inſieme abbraccia gra dezzad'animouiendetta;dicui èlaliberalita, laquale
consistenel'uso deldanaio: con tutto ciò insieme a l'altezzade
l'animo,inriceverelecosenoiose neuoli, dan fpecialmente le
ingiurie,&finalmente tutta quelloche
ègraueadefferſofferto,ſpiaceuole,increfcie= uole,&atto à
muouere&turbarelafelicetranquilli= tadellauita delli
animinostri.Quellaparte,chenel lacommunanzadellihuominiconsiste, é nominatagiu=
Stitialaqualeuerfo liDijreligione fichiama, &uerso ilpadre
lamadrepietadaluolgodettabonta, nelle cofecredute,fede,nellatemperata ragionedi
conuerfare piacevolezza,amicitianello amare.Etqueste uirtu tut te nelle attioni
nostre consistono.Sono alcunequaficom pagne, &ministredella ſapientia
,dellequalil'unadi ftingue &giudica,qualifienoneldifputarelecofe ue=
re&falfe,&comedaalcuniprincipi,uenganoà dirt=
uarfileconchiuſioni,laqualetutta nellaragionedeldiz fputareconsiste:l'altra è
l'oratoria . Perciò cheniente altro éla eloquenza cheunaſapientia,che
artificiofazmente fauella: la quale diriuando, dal'iſteßogenere, da cui
èdiriuataquella che ildifputareciinſegna,e alqua todileipiu ampia&fpatiofa, &almouimentodel'a
nimo, sentimento deluolgoaccommodata.Maquella chetuttele uirtu àguiſa diottima
ministra cuſtodiſce guarda diligentemente,nel uero potiamo dire,che fiala
uergogna.Queste uirtuſono quaſicerti habiti de l'animo,talmentedifposti,che tuttiſi
poſſano chiamare 1 trajeperpropriogenerediftinti.Da cui tutteleattio=
nihumanediriuanti,honestefidebbonochiamare Guir tuoje. Altrihabitifiritrouano,chevengonocome
difpo sti studi, apparecchiati perla uirtu,co'lmezzode i buoni arti,ſicome lo
studio delle lettere,dei numeri deifuoni,dellestelle,de
lacavalieria,del'armi,&della caccia. Nellecosecommuni, ſono li studi
d'alcuna forte eccellentediuirtu:ouero ildaropera allediuine cofeè
nelloamarecaldamenteiparenti,gliamici, iforestieri: questisono igeneridelle
uirtu, alliqualis'oppongo= noquelli de iuitij.Sopra tuttodouiamoefferaccorti,che
fotto fpecie di uirtu,nonſiamo daluitioingannati, che
Acomepuòl'intelletto,dalfalſo,uenire,ſottofomiglian zadi ueroingannato, coſipuòdal'isteßa
somiglianza ingannarſilanostra elettione.Cofifuoletalborala ma
litiaprenderſembianzadi prudenza , &la durezza d'animo infprezzar
lecoſediletteuoliimitala tempe= ranza,lafuperbia
éfimilebenſpeſſoallagrandezzade L'animo nelgonfiarfi,la prodigalita ci
ingannafotto ombradiliberalita,l'ostinatiõehaforza diſomigliarfi १ 2 allajofferenza,l'austeritaſegue
confalfiuestigila giu Stitia, la ſuperstitione prende coloredireligione,lamol
litiadel'animo perpiaceuolezzaſi prendefouente,la timiditafi ueste talhora
dellihabiti della uergogna,la uana &increfciosa contentione di ciancie
inutili , bene fpeßo,acuta ragionedi difputareuienegiudicata, la
fcioccamoltitudinedelleparolefouerchie,cercadi para gonarſi allaforza
delparlarefacondo. Perquesta ra= gione,ogni mezzodi lodare biasimarefi prendera
di questeparti,diuirtu òdiuitij:ma nel contestodel'o rationeſpecialmentequeste
coseillustraresidebbono,fi come,inchemanierafiaalcunoche noi lodiamo, gene=
rato comenodrito,come alleuato come inftituito , come bene accostumato.
contuttociò, ſe àlui alcuna cofa grande,notabile,eccellente,magnifica,o
marauigliofafe raperauenturaaccaduta,& maßimamentese potremo prouaresche
ellaſia peruolerdiuinooccorsa,einterue= nuta.Oltreàciòlodandola
uitad'alcunocheſianondo uiamolasciar lamorteſua,ſealcunacosa notabileui ri=
troueremo per duentura, degna d'eßerifposta , Specialmenteſopra lamanieradella
morte difcorrendo, oſopra le cose,che eßamorteſeguitarono.Paßiamo ho ra àla
Diliberatiua caufa,ilcui fine èl'utile,alquale tutte lecose,onelconſigliare,o
neldiredellaſentenzafi uengonoà riferirein maniera,cheprimaſonodaeßere uedute
queste cose,da colui chepersuade,odiffuade, che fono,qualcosasipoßafare , o
no,&qualeſia necef= faria afarſiono.Percioches'alcuna cosanon èpoßiz
tile bileàfarsi,ſubitamenteſi leua
ognioccafionedi dilibe= rare,bencheſiagioueuole:erſe ella è neceßaria, quello
èneceßario,fanzadi cuinonpotiamoeßer nefalui,ne liberi,degnod'eßerantepoſto à
tutti glialtricommodi honestà,nellaragionciuile.Et ricercandoquelloche
fipuòfare,èdauederequantofacilmenteſipoſſa fare. Perciocheſpeßo adiuiene, che
quelle cose cheſfonodiffi= cili &malageuoliadefferfatte,fihannoperimpoßi=
bili.Etparlandodelecosenecessarie,auertiremoàquel le,cheſebene
alcunaneceßitafeconon arrecano,nondi= menoſonogradi&importati, &confidereremo
quan tola lorograndezzaſiſtende. Auegnadioche, quello, che
égrande,moltefiate,in uecedineceßariofuoleeffer preſo.Perlaqualcoſaſendo
tuttoquesto genere intento allaperfuafione,òdißuafione,proprioferadel perfua
denteditrattare,ſelacosa è utile, ſeſipuofare,che altuttofimetta in
effecutione.Ma colui,chediffuader intende,due coſepropone,l'una è,ſelacosa non
èutile impedireche ellafifaccia,l'altrafenon èpoßibile,che nonfiaccetti.cofi
appare manifestamente,checolui,che persuade l'uno l'altro è tenuto
didimostraremaco luichedißuadeètenuto folamente ol'uno ol'altro di confutare.Ma
perche ilconsigliarconfiste in arbitrio, tantodicolui,che perfuade, quanto di
quell'altroche dißuade,primadiremoalquantepocheparole d'intor=
noall'utile,ilquale consiste neldestinguere &feparare lecoſebuonedallerie.
Sonotrai benialcuni neceffari, fi comelauitalacastita,i figliuoli,laliberta,
lemogli, 93 i parenti,il padre
Jari,deiqualialcunipersesteßiſiricercano,qualisono lamadre.Alcuninonſono necef
nelle uirtu consistono, alcuni altrifi difiderano,per riſpettod'alcunbene,che
tuttequellecosechenelli uffici ci arecano, ſi comele ricchezze& lacopiadei
bend istrinfichi.Quellecose,che per se steffe fidifiderano,al=
cuneperhonestàvengonodiſiderate ricerche, alcu neper commodo.Perhonestà quelle
che nascono dalle uirtuprecedenti,da mepocofaraccontate,cheperfeme
desimesonolaudeuoli.Percommodo,alcunecheſonoda eßerricerche ,neibenidel
corpoouer dellafortuna. Dellequal cofe alcunefonoquasi come congiontecon
P'honesta, fi comel'honore&lagloria,alcunefonodi uerſe,ſi
comeleforze,labellezza,laſanita,lanobilta, lericchezze,& lacopiadeiclienti
Eanchoraà guiſa dimateriafoggietta à l'honestasuna certacofa,laquale
fpecialmětesi trouafraliamici,le amicitiecöfistononel lacarita,
nellaamoreuolezza.Allacaritaſiuleneà riferireilcultodeidei,delpadre de lamadre,delta
patria, &diquellihuomini,cheſonoo pſapičtiaoper ricchezzeillufcri.Ma
loamoresiattribuisce allemogli allifigliuoli,allifratelli,o altrià noi per uso
operfami liaritacongionti.Conoscendoquestecose,in cuiconsisto
noibeni,agevolmente etiandio uerremo in cognitione dellilorocontrari.Cheſe
noipoteßimoſempre abbrac tiarlecoſebuone,nonmolto cifarebbedimestiere ric 4
correre all'aiuto del conſiglio.Maperche ne itempi è unagran forzadi alterare
la fimilitudine dellecose egli fpeßo adiuiene,che l'utilecontendacon
l'honesto,et perciòlacontentionediquelle tai coſeuieneàproducer
lediliberationi,chesifanno difputando,ſe lecofeconue= neuoli
efpedientiſidebbono lasciareper conto della dignita, òlehonestepercontodel'utile.Douefadibifa
gnohauere alcuniprecettid'intornoàquesta cotaldif ficulta,
liqualibreuementeintendodiraccontare. Pri= mieramenteèdasaperechel'oratione non
solamentefi deeaccomodarealuero,maanchoraalla openionedico loro,che ascoltano,perciò,primaſaperdouiamo
dueef= ferelemanieredellihuomini,alcunifono rozzi &maş teriali,liquali
antepongonoſemper l'utileà l'honestàs alcun'altriſonociuili bene
accostumati,liquali ante pongonoladignita àtuttel'altrecose Aqueſtiſi deb=
bonoproporrelalode,l'honore,lagloriaslafede,lagiu ftitia,&finalmente
ognifpecie diuirtu,à quelli ilgua dagno,l'utile,e'l frutto: &molteuolte
anchorailpid= tere, ilquale è ſpecialmente nimico alla uirtu , &fot
tofallacefomiglianzadibene,ingannaconlefuedol= cilusinghela nostra
elettione:proccacciatoda qualun= queBarbaro &ferignoanimo,anzidaluinonſolamë
teallecosehonestemaneceffarie anteposto altresi. Que ftouieneadeßer
lodato,allhorache perfuadendo,àque stitaliſi uoltiamo,per configliare.Sonocerti
huomini natiperuiuer honestamente,madipeßimoculto ,&di praueopenioni
corrotti.Nello eshortarefaradi mestie reinſegnarelauiadiconſeguire il bene
,&fuggir il uitio.Maappreſſoglihuomini beneaccostumati douia q 4
molungamenteragionaredeipreggi dellalode ,della gloria, del'honestà
fpecialmentefauellaremode Lecoseche alla communeutilita appartengono,se ap= preßogliignorantiparleremo,proporremoil
frutto, Putile,il piacere ilfuggirdeldolore,aggiugnendo an= chora ilbiafimo
&l'ingiuria.Cheniunagentesi trouafi
rozza&malcriata,chenonmouendosiperl'ho nestà,almenodallaingiuria,ò uergogna
nonuengacoz moffo.Fin horahabbiamodetto del'utileàbastanzaje guehoggimaiilmodo,
con che ricerchiamosela cosaft puòfare,òno:doueanchoracerchiamoquantofacilmen
tesipoßafare,&quantofia efpediente l'effettodi che chefia: fpecialmentequeſtoſtricerca
inquellecause,che fannoalcuna cofa.Sono lecauſedipiumaniere.Alcune
fonochehannoforzadioperare:altre nonfanno cola ueruna, ma
alfarearrecanobenſpeſſoaiuto, le prime fi chiameranno
efficienti,l'altreferandette tali,chefar zaeffenonsipoſſafare.La caufa
efficiente può eſſere perfefinita &perfetta:oucropuò eßere compagna el
aiutrice,piu menotalhora.fonofimilmentecerteal
trecause,lequaliefficientiſonodetteoueroper loprin cipio,operlafineloro. Quando
adunqueſi ricerca qualcosafiamiglioreàmettersiineffecutione, allhord òl'utileò
lafperanzadifare, sforzaglianimidi con fentirealla eſſecutionedello effetto.
Hora hauendo ra= gionato àbastanzadel'utile,parliamodellaragiondel
operare.Doueeglifadi mestiere di ricercare confoma
madiligenza,leperſone,iluoghi,itempisi mezzi,con t cuialcuna cosafarintendiamo,ſi
comeſeconarmi,ò cõ denari,ò compagnia douiamoche che sia mandar ad
eßecutione.Oltre chenon solamentequelle coseconfide
rardouiamo,cheſonoinfauornostro maquelle altre fischeciſonocontrarie.Coſiſelecose
nostreferannopos fibili,nonsolamente la loro poßibilita dimostreremo,
mapjuaderemo,cheſienopiuageuoli,piu disposte, piu pronte piupiacevolidel'altre.
Volendo diffuade reouerogittaremoper terra l'utile,ò mostreremo la
difficulta,&questofar potremo conl'isteßi precetti de Laperfuafione, fanzariccorrer
à luoghipiu particola= ri distinti.Nelfare dellaperfuafione, è diffuafione
douiamoproccacciared'bauerfempreallemani unaco piad'eßempifreschi
&nuoui,oueramenteuecchi , per daremaggior authorita al ragionamento nostro.
fia= nogli ingegni nostri in ciò, dimaniera eſercitati,che poßiamohorale
coseutili&ncceßariepreporall'ho= neste,horaqueste àquelle piuſpeſſo.
Giouera grande= mentealmouerdelli animi,fegli eccitaremoco imezz zi,che
appartengonoàfatiaregliappetiti,ouer,l'ocio, òuindicarsi delleingiurie.Sele
coſe ſeranno profpere mostremolaloroincostanza,biſognando,conlo incer=
toandamentodellecose, con ledubbieforti,delle co= Sefuture.ſeſeranno auerfe,
auerferemoil loro perico= 10,òſourastante,òtoſto uicino. &questiſono i
luoghi delloEpilogo. Neldiredellefententie,ſieno iprincipi breui. Perciò che
l'oratore inquejta parte nonuieneà guija di fupplicante ,ouero adeccitar
compaßione al qs giudice, matomesempliceefortatore , & authore.Per
laquatcoſapropongajolamenteil modo lamaniera, concheèperdire,quello che egli
intende, eshortigli afcoitanti adudirlo,ciòcheegliconbreuitàuuoltratta
re.finalmente tuttal'oratione dee eßer,pura,ſemplice, graue, riccadimoltefententie,&pau
difententie che diparole, lendida&uaga.Paßiamshora alge= nere
dettoGiudiciale ilcuifineèla giustitia.laqualenõ
Briguardasemplicemente,maincomparatione,ficome
quandofidifputajuicafideluerißimo accufatore oue
ro,quandofidomandalapoffeßioned'nnaheredita,fan zaleggie,
ſanzatestamento:nellequai cauſeſiricer caqualcosafiapiugiusta ,ouer
giuftißima.dellequai cause,fi prendonogli argomentidailuoghi della giu
ftitia,dicui parleremopoco dipot.Oltrecheauantiche fiailgiudicio,fogliamo
cercare,ilmododella coſtitutio ne di eſſo giudicio. Si come allhora che noi conten
diamo ſel'attioneappartieneàcolui,chefa, àfean= chora gliuiene, òfeella è
digiafornita, ouerofe eßa attionefiacon tale&tallegge,ò contali talpa=
role:lequaicoſeſebene nonsono giudicate, &de terminate,innanti
chelacoſaſiapoſtain giudicio,non dimenoineßi giudicijſonodigrandeimportanza,di=
cendoin cotalmodo. Tu haidomandatopiudeldo= uuto,tardièſtatala
domanda,larichiestanon èsta= ta tua,non dame, non per questa legge,non per tal
parole,non perquesto giudicio. Hora nell'or= dinaredelle attioni,&prendere&accettardeigius
dicij, dicij,delleuarela giustitia,
&acquiſtarſila giustitia, per eßercoſe,dital maniera,che benchein
eſſogiudicio fi rimettino,nondimenoinnantial giudiciofi debbono
trattare,alquantoio leſeparoda i giudici ,quantoal tempodelfare,piutosco,che
per diſſomiglianza, digenere qualita, cheeffehabbino.Perciòchetutte quel
lecofè,chefidifputano circa algiusto albuono, cadonoinquellaforma,nella quale
dubitiamo,diquello chealcunacoſaſtſia,laqualenella giustitiafpecialmen=
teconsiste. Intuttelecauſe adunquefonotregradi, dei qualiunoprendernedouiamo, percontodivoler
refitere,se piunonpotremo. Perciò cheoche negheremo eſſerfatto,quello checi
uieneopposto:oueroconfeffando egli eßer auenuto,negheremo,che
eglihabbiaquellafor 1 za,chel'auerfarioaccusando intendediprouare, oue=
roſedelfattononfi puodubitare,negheremo eglieffer tale,quale
l'auerfarioefferafferma, &cio che noidrit tamenteeßerfattodiremo, conpruoue
&ragioni use= remodi difendere agramente.Perlaqualcosaauiene,che. quelprimo
stato,oueroconteſa,che noiharremo conl'a. nerfariouieneda effertrattato con
alcuna congiettura: ilſecondoconla diffinitione,ilterzocon la difputatio=
nedelfiusto,del uero, deldritto, &della humanita facilealperdonare rimetter
l'ingiuriadelle com= meffecolpe.Etpercbecolui,che difende, ſempre è tenu
tononfolamente direſiſterecon alcunodi quelli stati dameraccontati,o
negando,òdiffiniendo,òconoppor . remediantelagiuftitio, maanchora ètenuto
diaßtgnare la ragione delſuo ricuſamento: per questo egli adiuiene,chequelprimo
stato,ch'io dißi , ritieneinſela ragionedellafalfa accufatione;&effa
negationedelfat to:ilſecondo contiene il prouareche quello chel'auerfa rio
affermainparole,nonſia ueroin effetto : Il terzo Stato contiene il
cõfeßareſanza alcuna contesailfatto, manondimenoegliragioneuolmenteeßerfatto
fidimo stra.oltre à ciòfa dimistiere,cheàtutte leragioni,uen
gaoppostodall'accufatorequello,che noneffendo nella accufatione,ft uerrebbe
deltuttoà rimoueressa caufas Perlaqualcosa, tuttoquello,cheuiene incotalmodo à
ri ferirfi,chiameremouna ragione laquale inſe contiene
ricchiudelecaufe:bencheleragionidel difendere nõ menocomprendanole cause,di
quellochefaccia tutto ciòchecontrala ragionedeldifendereſi produce.Ma
percagionedi andaredistintamente , noi domandere= moragione,quella
cheuieneprodottadalreonello ri cufare,percontodifcacciardaſelacolpa del'imposta
accufatione:laqualenon eſſendo,nonharebbeil reo cofa uerunadadifendersipunto. Coſidomanderemo
Firma= mentoquellochecontralaragionefi adduce,per conto di abbaterla
&stenuarlaiſanzadelqualel'accufatione nonpuòhauerluogo.Daquestedueparti
adunquetra Serepugnanti&contrariedette ragione,&firmamen
to,mentretrafetenzonano,&quafiarditamentecom
battono,neuieneànascereunacertaquistione,laquale anticamentefuchiamata
difcettatione:nellaqualesifuol cercarequellocheuienein giudicio,
&dicuificonten de.Perciòche laprima conteſadelli auerfaribala quiztioneaſſai
ampia &fpatioſa,ſicomenellacongiettura SeGiouannihabbia prefi idanari:nella
diffinitioneſe Pietro habbia offefala marsta,nellagiustitia,jeà ra=
gioneLucilliohà ucciso Settimio. Questesonoquelle co fe,cheuengonoadoccupar
iprimiluoghi dellaconteſa, quanto all'argomentare
&resistereampißime&fpa tiofe.La contesadelleragioni
firmamentiritienepiu Stretta difputatione&controuerfia:poiche nelle con=
gietturenonhàluogoueruno.Perciò cheniunopuote,ò debbe,òſuole,renderlaragion
diquello,cheegli niega efferfatto.La ondeauiene,cheincotestecause maquistione,
lapri l'ultima diſettatione èquell'istessa.Ma inquelle.douefi dicein cotal
modo, Eglinonha offeso lamaesta , perhauerſidiportato uerſodi Cepione al=
quanto finistramente . Perciòcheil giustosdegnodel Popolo Romano fu cagione di eccitare
quella forza, nonl'ufficiodel Tribuno. Lamaesta adunque,(Sendo
unagrădezzadelpopolo Romanoilconferuar lapro pria authorita,)epiu
tostaaccresciutache ſminuitapu to &anchora quando coſiſi dice, Egli è
Maesta de l'imperio &honore ditutto ilpopolo Romano,ilqua leſminuiſce
colui,cheperforza,commiſepublica difcor dia:nascequelladifcettatione,fe
habbiaminuitala Mae ſta,colui,che per uoleredelpopoloRomanobà conuio
lenzafattocoſagrata &giusta.Inquestecaufe,douefi difende alcunacosa
eßerragionevolmentefatta,ficome fendodaOpimio riferito,giustamente hofatto, per
cagione della communeſaluezza &per conferuatione della republica: da Decio
eriferito,Tu nonhaipo= tutoneluero,ſanzagiudicio,per alcunaragione,ucci=
dereuncittadino, quantunquefceleratißimo:nafcequel=
ladifcettatione,feeglihapotuto uccidere ragioneuol menteuncittadino,per
laſaluezzadella republica , di Struttoredellacitta ſanza effer
condannatoingiudicio. Cofiauiene,chequeste difcettationi ,lequali confiftono
inquellecontrouerfie,cheà certeperſone & tempipar
ticolarmentefiriferiscono,fifannodacapoinfinite: leuandoneitempi&leperſone,
ficonduconoda capo nellaforma&ragionedellaconfultatione.Ma ne ifir=
mamentidimoltaimportanzaſidebbono anchor meiz tere,quellecose,che ò
perloſcrittodella leggie,ò delte ſtamento,ò delleparoledieſſo
giudicio,òd'alcunaſtipu lationefiuengonoadopporsi contrarie alla difenfione.
Etqueſtogenere anchoranonpuòhauer luogoinquel lecause,chefonodalla congiettura
comprese. Perciòche quello,cheneghiamo eßerfatto,nonſi puòcon iſcritto
confirmare.Similmentenonhà luogonella diffinitione
percontodelgenere&dellaqualitadi eſſoſcritto.Per ciòcheſe alcunaparola
delſcritto uiene adeffer diffini ta,percognofceredi qualforza,che ellaſi ſia ſi
come Sarebbeaddirealcunauoceneitestamenti,ò nelle leggi didifficile,
oscuraſignificatione allhoranon uieneà farsilacontrouerfiadalgeneredi
eßoſcritto,ò testa= mentoòleggie,odaltro cheeglifia,matutta la diffu=
tationeconsisteſopralafignificationedellanoce ofcu= ra,o rajòqualuncheparoladifficileadeffer compreſa.
Ma comeauiene,che'lſcrittoſignifichipiu coſe,per rifpetto della
dubbiezza,checadeſopraalcunauoce ,allhora la difcettatione nascedalla
contesadelſcritto:ondenelleco Sedubiesi contendaſoprala fignificatione di eße
uoci: nella differenzadelſcrittoòdellaſentenza quale delle
duepartifiatenutodiſeguitarilgiudice:nela contra= rieta deſcritti,qual partesia
piuprobabile.Ma come la difcettationeè costitutadeeeſſerepropostada l'ora
tore,in maniera,chetutti gli argomenti fi uenganoà
trarredailuoghidelritrouamento,fi comenella con= giettura,mentreilreo niega
&resiste,del'accufatore confiderare fpecialmentequesteduecosecheſono lacau
ſa l'effetto.Lacausadomādiamo la ragionedifare, che chesia : l'effetto èquello
,chedaeßacausanenafce. Dellecausenonparleremopiu,hauendone ragionato à
bastanza,tra iluoghidella perfuafione.Perciòchequel lecofe, chenelprenderedelconfiglio
quanto al tempo futurouiricordai, inche modoò utilefignificaßero,o forzadi
operare,quelleistefſſeè tenuto di oßeruare.co= lui,che di eßofattodifputa. La
congiettura del'utilest muoue,ſequello,chefi proua,ſi diraeſſer fatto ò con
fperanzadi bene,òconpauradi malc:ilche tanto piu agramente fifa ,quanto ſi
dimostrano lecose àl'u na , & l'altra di queste due cagioni appartenen= ti,
effer maggiori . Si riguardano , anchora alla cagionedelfatto,&beneſpeßofi
confiderano,imcui= menti del'animose l'ira éfresca,ſel'odio eantico,se
diſiderio di uendetta ui hà luogo,ſedolord'ingius ria,se cupidigia d'honore,ſe
di gloria,ſe di im= perio,se di denari ,ſepauradi pericolo,sedifficul
tadicurafamigliare,seaudace,ſeliggiero,ſecrudo,ſe impotente ,se incauto,se
stolto,se amante, se tur= bato,seimbriaco,Jeconfperanzadifare,ſecon ope= nione
di celare:oueroſendo ilcasoaperto,feconinten= dimentodiſcancellaril commeſſomaleficio,
ò ritirarin lungailtempo,ojelapenadelgiudicio éminore,che ilpremiodelfatto:òſe
maggioreil piaceredella com meßafceleratezza,cheil dolore dellacondannagione.
Con questecosefiuieneà confirmarela ſoffitione del fatto,quandofiuengonoà
ritrouarlecauſedella uolun tanelreo.Etquestocibastiquantoalladiuifioneditut
teleparti della Rhetorica, ſecondo la forma, chegiale diedeilfacondo oratore Romano.
Alla cui ordinata compoſitione diedero norma ®ola nonlecoseda
Greciòpreſe,òtrafportate,ne icampi Latini, ma l'e= Jercitio,l'industria et
lelunghefatichedel fauellarepu blicamente,quandoinungenere
&quandoinun'altro ſecondochepiu gliueniaà destro.Hora uegniamo ad
Aristotilebenchepochecoſemi prometta licenzadipo terdire
iltempo:perciòchegiamipar diuedere effer
giuntalafera,ondealchiuderedellalucediurnafiebuo
nocheioparimentetacendo,impongafilentio almiote nebroso parlareilqualepuòpiu
tofto offufcaregli ani miuostriconlafuaincrefcieuol longhezza,checo'lſuo
lume,farli d'alcuna lorodifficulta chiari rifoluti, chenteioſtimo.Horauenendo
all'ordinepiu anticamen tedaAriftotileofferuato, dico, chelaprimacofa,laqua
leoccorreda effertrattata è ladiffinitionedi effa Rhe torica,laquale
&dalſuogenere,&dallefue differen= tiesi toglic.Queſtogenerenon è
altro,chequesta uoce Arte,laqualeèattaadefferinregole precettirac
colta.Etuolendonoicompiutaměteeſercitare quest'ar te,egli
neluerofadimestiere,cheaquellecose indriz= ziamol'occhiodel'animo,cheſononeceßarie,piucheà
quelle,cheſonoistrinſiche diniun momento. Sicome
fecerogliantichiſoprailsecolodi eſſo Ariftotile, Platone,liqualitralasciandogli
Enthimemi, cheſono gliargomentitral'altrefpeciedelprouare, fortißimi digranualore,fi
accoſtaronosolamente a cofe di pocaimportanza, qualeèilcommouer delli animi
alterarglico'lmezzodelli affetti. Lequaicofenullaal
fattoappartengono,maſonopiutoſto atteatiranneg=
giarel'animodelgiudice,&inescarlo,chead altro.
PerlaqualcoſainfinitamentelodarfidebbonogliArco pagiti,hauendo deltutto uietato
allioratori il mouere delliaffetti. Con tutto ciò ſipuò dire questa arteeſſer
Sipiunellitigareadoperata,che in altro .Nealtroef ferl'ufficiodellitiganteche
dimostrareſela cosa , o no,&fe'lfatto , òno.Ilcheper meglio poter fare è
tenutodiconoſcerleleggi.Qualle fonoottimeleggi, le qualiabbraccianotutto quello
che puooccorrer infat= to.lecofedipocomomětoſilascianoinarbitrio&po'e
ſtadelgiudice.Maperchegliantichihalbinoputosto . I cfercis r efercitato il genere giuditiale, che
ildiliberatiuo ,fen= do quello co'l dimostratiuo molto piuperfetto del giu
diciale, piuutile,nõſtarò a dimostrarla ragione,ha uendone molteſopra ciò
raccolteilfauio Aristotilene iragionamentidellaſua Rhetorica.Equest'arte
utilißi maperciochenaturalmenteſono migliori piugio= ueuolile cofe
uere&giuste,che lilor contrari,allequa li ella tuttafi indrizza.Mala
cognitionedelprouare, fecodolaformadelli Enthimema,liqualihabbiamo det
toefferquelli in cui consiste tuttalaforzadellaperfua fione,dipendedallacognitionedelfillogismo,ilche
per horanonintendodimostraraltrimente . Ne eda cre= dere,cheilfine di questa
arteſiailperfuadere,ma ildi re agiatamente percontodiacquistarlaperfuafione..
Oltrea cio eda auertireche non èpoſtoin costumeil nominarquellichemalamente
usanoquest'arteſi come èdatoilnome àquellichemalamenteusanola Dialetti
ca.percioche proponendoqueſti taliper lorofinelapõ pa,ouerguadagnoſonochiamati
Sophiftigeneralmen= tedaciascuno.Horaritornado alladiffinitionedella rhe torica
è daauertire,chequelſuo generedettodanoiar te,chepur dianzihabbiamo ritrouato è
alquanto com mune, perciocheà molt'altre coſeſiſtende : ondefadi mestiere
cheun'altro ne ritrouamo piu proprio particolaredelprimo,& questa
chiameremo noiPo= tentia.laquale è differentedal'arteinquesto,chenoipo
tiamoilfinedi questamalameteuſare, ilchedel'artenõ ſipuòfarein alcun modo .
ilche medesimamente auiene della medicina, lequai difcipline del'artemilitare
hannounfinechepuòegualmentebuono rio uenir conseguito. Diremoadunquela Rhetorica
eßer una potentiadiritrouaretuttocio,che inogni propofito
fiaperfuafibile.Vieneàconseguirela Rhetorica ilfuo
intendimentoco'lmezzodelleproue.Dellequalialcune
fonoartificiali,altreſanzauerunoartificio. Quello é fanzaartificio,che
l'oratore nonritrouamaJolamen= te uſa.Etſonolepruoueſanzaartificiocinque
&non piu:detteleggi,testimoni, giuramenti,tormenti patti,lequaicoſe,comefi
ufinoſarebbe conueueuoleà di chiariretuttauoltache labreuitadeltempo il compor
taffe.leproue artificialiſono ditre maniere: laprimie ra,laqualeottienetra
l'altrelamaggioranza,&del= Laqualeniunamentione
fecerogliantichiconsistenello infegnare.Lafecondanelmuouere & la
terzanelcõ= ciliare.Parliamo diquestaprima:laqualehadueistru menti
addomandatiEnthimema & Eſſempio. Nafce l'Enthimemadacofecredibili daſegni.1
Segnifo= nodiduemaniere,perciochealcunineceffariamentecon chiudono,alcuninon
neceffariamente. Similmenteogni enthimema òchesiprendeda iluoghicommuni , ouer
daipropri. Domandoluoghicommunil'amplificatio ne,laqualebencheal dimostratiuo
propriamente ap= partenga,nondimenopuò feruirealtresialli altri due
generidiliberatiuo&giudiciale. Eun'altro luogo co mune,ildimostraresela
coſaèpoßibile,ouero impoßi bile,ilqualealdiliberatiuos'appartiene.benche alli
al tri r 2 tri etiandiofi uengatal uolta
adaccomodarſi.Segue il terzoluogo commune,che è ildimostrare ſe la coſa è
fattaònò. Ilqualequantunque ſia proprio al genere giudiciale,nondimeno
conuieneetiandio alli altri due generi.Sarebbedi mestiere il raccontar
partitamente tutti queluoghi,chealli tregeneriappartengono ,ma diciòmi riferuoà
douerne ampiamentefauellare,quan doaueniffe,che noi parlasſimo de
iprecettidellaRheto rica, percontodiinſegnarla distintamente: &nonuo
lendofolamentedimostrar la differenza,chetraGre= ci&Latinioratoriconsiste.
Equestaartein tregez neri diuifa,addomandati Dimostratiuo , Diliberatiuo,
Giudiciale.Trefono lemanieredelli ascoltanti,tre Sonoitempi ,&altretanti
ilorofini.Pereoche iltem popassato, l'ascoltantegiudice,&ilfine addoman
datogiustitia ouero ingiustitiafono propridel giudiz ciale.Iltempopreſente,
l'ascoltantedetto Spettato= re, ilfinechiamatohonefto ouernonhonesto appar
tengonoalDimostratiuo. Iltempofuturo, Pacol= tante Senato,e'lfinedetto utile
ouer inutileafpettano al generediliberatiuo.Oltre àciodouiamoſaperequa
lifienoquellecofè,cheal diliberars'appartengono. E daſapere,che ognipublica
diliberationeconfifteincin= quecose,chesonol'entrate, lapace,
&laguerra,ipre Jididella ragione&delle citta , le mercatantie che fi
portanodentro ofuori , &finalmente il creare&co Jeruaredelleleggi.Et
perche ilfine del diliberatiuo é d'intorno all'urile ouer inutile,comes'èdetto;
ogniuti leſendo . efendoinquantoutile,buono,neſegue che della felici=
tafiatenutoàparlarildiliberatiuo, ouero castretto di confiderarla almeno,come
uniuerfalisſimogenere,di tutti ebent . Pofcia dee confiderarebeni particolarme
teſecondotutte lelorfpecie,cheſonodelcorpo, del lafortuna,quelli
del'animofilasciano,come da questo
generelontani&differenti molto . Trattera adunque il diliberatiuodei
beni difortunaſotto quelli metten= dolanobiltadei fangue,l'amicitiebonorate
&mol= te,lacoppiadelle ricchezze, labonta della prole,la profperitadella
necchiezza. Sotto e beni del corpo fi porranno ladolcezzadellaſanita,iluago
della bellez= za,lagrandezzadelcorpo,ilforte dellemembra , la granfama,
lofpiritodellagloria la felicitadelliho nori Etenutocontuttociòſapere il
diliberatino tutti queluoghi,da iqualififormanogli Enthimeminelſuo
propriogenere.de iqualisi potrebbe alcun precette raccontare,fe la
lunghezzadella materia il compor= taffe oltrea cio,uolendonoiproporreuna
ottimacon= fultationefadimestiereconoscere i costumi del Re, le
manieredellaſuauita,&qualicoſepoſſono &foglioz nomuouerlo alli affetti,
diche cosaeglifuole pren derſitraſtullo &piacere. quellocheio dicodelRes
ſipuointendereditutte l'altre maniere di Monarchie reggimenti.Veniamohoraal
dimostratiuožilcuifi nehabbiamodettoeffer l'honesto l'inhonesto. l'und
dellequal coſe appartiene alla lode, &l'altra al biafi mo.Perquesto ètenuto
costuiragionar della uirtu del del uitio.da iqualiogni lode&ogni biasimo
non al trimentenafce,chefacciaognialbero daſuaradice.
Questatrattationefieutilealterzo generedellepro= ue,cive a conciliar l'animode
l'ascoltante. Sifaquesta conciliatione,ouero per mezzodellabonta,dellauita, del'oratore,ouero
con lauaga &artificiofa maniera diorare. Perlaqualcoſa ètenuto il
dimostratiuo non folamenteabbracciarleuirtupercontodi lodaralcu= no,ma
anchoraacquistarſico'lmezzodieſſeuirtu,ase medesimo
ottimafamadiuirtuosoetaccostumato. Met terannoſiſottodella uirtu tutte
leſuefpeciead una ad una:facendofentireilſeuero dellafortezza, il dritto della
giuftitia,il largodellaliberalita, lofplendidodel lamagnificenza,ilgrandedella
magnanimita, ilcondi mento della temperanza,con i lorocontrari.Dallequai cofe,comedapropriluoghi,ſiprendonogli
Enthime= mischeaquestogenereappartengono.Oltreàcioquat trocoſein questogenereſi
oſſeruano. Primieramente, fequelli chenoilodiamo nonſonotali,douiamo hone=
ftaregli stremiincuiessipongonolalorcura: &que stosifaradallecose propinque&somigliante.Sicome
P'auarofaremoparco:ilprodigo liberale&somiglian ti.Faanchoradibisogno
ilconfiderareappreßodi cui fifaquesta lode. Perciochenonè coſadifficile (ft co=
mediceua Socrate)gli Athenieſt effer lodati appreſſo deiſuoi. Anchoradouiamo
affaticarsi di dimostrare igestidichichefia eßerdegnidiquellichevennerodal
liſuoianteceßori ò maggiori .Etfinalmentenafcendo ogni lode dalleoperationi
&effetti,reffendoproprio al'huomo perfetto l'operarefecondo la elettione
,per quejtofi debbono dimostrar questi effetti efferauuenu=
tinonàcaso,òfcioccamente,mapiu tosto con difcorſo elettione.
Passiamoalgiudiciale, nelquale prima confiderarfideequellocheſignifica
l'ingiuria,&qua liſonoquelli,chefanno eße ingiuriedchefine, à qualihuomini
ſpecialmentefifacciano Edafapereche l'ingiuria fi faperduecofe,oueroper
l'utile, ouero p lopiacere.Dellecoseutiliſi è dettonelgenere dilibera tiuo:
Dellepiaceuolianchora raccoteremotuttelediffe rentie,fi cõeilpoſſedere de
ibeniche a l'animo ouero al corpopoßonorecardiletto,lequalitutte direi,ſela lun
ghezzadelamateria'cõgiustaragioneda dirle nõmi toglieffe.quiui anchoraeglifa
dimestierecõſiderarche coſaſialegge,&cõealcunesi addomadanoſcritte,alcu ne
naturali.dallequalitutto il giudicio prende occafio= ne òdi condennare,òdi afſſoluerealtrui.
Mahauendo dettopocofastre eßer igeneridellepruoue il primo il
qualesifainsegnando,dicui a bastanza habbiamo det= todifopra,ilsecondo
checonsiste ne imouimenti ilche nelli affetti consiste,perqueſto egli è
neceſſario conofce retuttelefpecie delliaffetti, quelle alli lor generifa
perattribuire.doueprimieramentepaßeremo allaira, dimostrando come ella
fiaccenda,comefi muoud come creſca &comeinfinita ſi renda.contutto
ciofitocche= rannoglihuomini attiadinfiammarſt, accenderfi arderedalfuocode i sdegni,dimostreremo
anchora il r 4 piace uoledellamansuetudine, ildolce de l'amicitiail freddodella
paura,iluermiglio della uergogna,iluago della gratia ,ilpietoso
dellacompassione , ilnoiosode isdegni,ilmaluagio dell'inuidia,l'inuido della
emula= tione, somiglianti.Etpercioche questi affetti fono proportionati
allediucrsemanieredelaetà dellihuomi nifi di mestiere cõfideraregli affetti, à
qualiſonoſop posti igiouani,iuecchi,i mezzani,inobili,gli ignobili, iricchi,i
poueri, i potenti &fortunati, altri. Per= ciocheil mouimeto altrimenteſi
inſignoriſce de l'unodi quefti , &altrimentede l'altro.Segue la terzapruo=
ua,laqualesifa cometo dissi conciliando:&questafi prendeda i
costumidell'oratore,ouero dala maniera dellaoratione:fendo
tuttalaſuauaghezzapostanella corrispondenzaditutte lefueparti,nelcorrer libera=
mente, nelterminare connumero ,& hauerlepa role non trafportate,ouero
istrinſiche;manaturali,pro prie&quaficonl'effenza delle coseprodotte. Maqua
toalladifpofitione dellepartidi eßa oratione confide rar fi debbono tuttequelle
cose,di cui ampiamente habbiamo diſopraragionato,cheſono Probemio,Nar ratione,
Confirmatione , & Epilogo. Comelo Sperone hebbequeste ultime parole
finitodi dire,tutti gittaronogli occhi alle finestre,che dall'uno decanti della
camera porgeano lalor luce, & ueden docheilfolegiaerainclinato
all'occidente, parědo alla bellabrigata,che il ragionamentoſopra lecosedella
poetica&dellaphilofophia,qualeM.Speronehaueadi uifato
uiſatodifarfentire,nonpoteſſe caperein quel pocodi tempo,cheſoprauanzaus,&oltreàciòeßendo
lo spe roneanziſtancochenòdelmoltofauellaresparue àcia
ſcuno,cheeglidoueſſeperhora ripoſarſfi: dicendoche quandoàlu
nonincrefcießefarebbe stato conueneuole cofa alſeguentegiorno
rimettereilrimonente.Diche lo Sperone,ilqualed'ubbidire &far piacereàquegen
til'huomini erafommamenteuago,fu contento.Perche inaltroparlamento entrati ,
buona pezza stettero in ragionamenti piacevoli &festeggiofi. Маросо doppo ,
i giouani leuatifi da ſedere &lasciatoM. Speroneincasa,daeßoaccommiatatiſt,
quando tempo lorparuefipartirono, chiqua auiati. chi la allelor cafe 1 . VANDO
giafagrantempo proemis gli antichi Crotoniatieranodi tut folkfuste te
lericchezze,cheà libero popo di parda 9 lofannodimestiere, abbondeuoli, Karacio
15 ingaw tra noi Italiani felicißimi per vori not
lelorofortunetenuti,eßiconmol= одо to studio & curaprocacciauanod'empireil
Tempioà Cibrode Giunoneconsacrato di belle &uaghedipinture,&tut murxhe
to dentro &difuoridi finißimi marmi pietre di ve Straniere contradeportate
cercauanod'ornare :percio rschetale Deaeracon moltareligione& riuerenzada
ciascunod'eßihonorata &temuta. Ilpercbe effendo al= ThoraZeufidigran longaà
tutti glialtri dipintori di que tempifourastante, &daeßi
medesimamentetenuto diquella artemaestro eccellente,congrandißimo prez= zoàCrotoneil
conduſſero:doueeglidi bellißimecosedi pinfe,dellequali una buonaparte perfino
alfelicefecolo de iRomanifuconferuata &riguardeuoletenuta,po= fciada Romaniinqua,
parteperoffesadegli anni,par= teperingiuriadeglihuominiedeltuttospenta &per
duta.Matral'altrecose,che eglifarepropose, diffe per teftimoniodellefue fatiche
degnod'alcuna memoria neiuenentifecoliuoler dipingerela bella et marauiglio
ſafigurad'Helenagreca.Ilcheà Crotoniatifumoltoca ro : Auegnadioche eßimolto
beneperiſperienzasapea no,quanto egliuagamentepenellaualebelle & leggta=
drefiguredelledonne. Et oltre à ciò stimaronoquest'u nafatica potereeſſerecoſa
al lor Tempio d'honoregră dißimo &preggio,quandoaueniſſecheeglififattopro
ponimento mandaſſe ad effetto . Ne furonoquesti tali peralcunamanieradellaloroopinione
ingannati:per= cio cheZeusi immantinentecomando,cheglifuffero ap= preſentate di
belle &uaghefanciulle auanti : àcuiegli= nomandaronononlefanciulle
,comehaueadetto;madi dipiaceuole afpetto, della lor citta : comequella che
nehaueadepiu moltifanciulli &garzonettibellißimi , belli ,cheinquelleparti
ſipoteſſonouedere , &oltre à ciò difpostißimiper li loro lodeuolieſercitij
chefaceano. Perchel'acorto maestro rimirandoilorobellißimi proportioneuolicorpi
; dimandoseeßiperduentu rahauefferoforelle, &effendoglirispostochefi;
diffe, ſeuoidameuolete una perfetta & leggiadra figura per operadelmio
penellodipinta;fadimestiero ch'io tolgal'effempiodelleforelle
uostre.IlcheudendoiCro= toniatipergeneral conſiglio di ciascunogliconduſſero
allapreſenzadimolte uergini donzelle dellacittas dellequali cinqueneſcelſe,come
à luipiacque, all'altre diede congedo. Cofidaciascunadellecinque tolſelepar ti
piu belle piuriguardeuoli ,perfarnenascere und formaperfettißimaetintiera
,ualendoftconl'arted'un folo esempio, ladouela naturainmoltis'era adopera
ta,Etciofeceildegno&fauio dipintore,fapendomol= tobenechetutte
lebellezzenon si poteuanoritrouar nellasuperficie d'unſolocorpo.Percio
chenellefimplici fpreßionidellanatura radoò nõmaiadiuene, chetuttele
partiintieramenteformate,ueganocomegiuste cordeà rifpondereinſieme:effendo coſa
difficile etmalageuoleil ritrouarlaſommapfettioned'alcunacoſatranoi,laqua
lenõuengad'alcunneodidiffetto òd'errorecofidel'ar tecomedellanaturamacchiata.
Laqualcosamedesima= mentenoihabbiamoprocacciatadi fareuolendo questi breui
ragionamentiandarteſſendod'intorno alliprecet ti dello ſcriuere
oparlaregentilmente .Doue non pure una fola & ſemplice formadi
precettidagli antichihab biamoraccolto; matuttiquellichedicio hannolonga=
mentefauellato inuno isteſſo luogo hauendo ridotti, quelle quellecosehotolto,che àmeſonoparutedipiu
uaghez= zaòdimaggior uerita:horaaggiugnendo,horarefecă do,horadubitando,hora
lecoje incerte rifoluendo,fecon dochealmiodebolegiudicio è statoin poter
difare. Il perchegraueetnon mezzana stoliezza mi èparuto il uolerpercagionedi
contendereſcioccamente,farmicon= te trarioalleuere opinioni di quelli,chein
talemateriaha nocongiudicio &conuereragionifauellato:neminor biasmoho
tenutoiluolereinalcunaloro falfitatrabboc candocadere ladoueionehabbia
alcunpíuſaggio piuueroprecettoalloincontro.Laqual cosa intutte l'al tre ottime
difciplinehoggiadiuiene,cheglihuominigiu diciofi uannopiutostoquelle cose
abbracciando,chepiu lorodilettano cheloeffereadunſoloſcrittore intutte
lecoseaffettionato: &ciofanno affine di non ostinata=
menteperfeuerarenellefalſeopinioni, etdi nonmostrar
fiuiepiudell'honored'alcunoſcrittoreamico;che della uerita,madre &
cõferuatricedellauitadeglianimino Stri.Ondeadiuiene,cheſequellaisteſſa
perfettacognitio • leinZeusil'arte necircaallecosedell'oratore et
delpoetafufſeinnoi,qua ilgiudicio delpencllo era profon dißimo;digran longa
egliuerrebbedanoi adeſſerſupe rato: perciòche eglid'unafolacittatogliendo
l'effem= piodell'oprafuas nonditutteledonne,madicinque Solamente,chebelle uidde
dimarauigliosa uaghez za,lahorreuoledipintura hetraſſe,ladouechenoiho= rada
tuttiepoetie buoni ricordi etammaestreuolipre cetti ritogliedo,horaperle ampie
ethonorate ſcuolede iphilofo
iphiloſophiſpatiandomolti piu eſſempihabbiamo eletti daimitare, chenonfece
l'accortodipintore.Laqualifpe riențiache noihabbiamofatto,fecegiagrantempoildi
uinißimo&graußimoPlatone :ilquale partitamente tutti eprecetti della
philoſophiada infiniti altrimae= ſtritolje,poi quelli con moltauaghezza in
uncorpori= duffe,quafimembradellaceratoHippolito, per lemani d'Esculapio
reintegrate,dando loroquellauita,cheda i laceramentidellefalſeopinioni qua
&laſparſehauea= noperduto.LofimilefeceCicerone,traRomani:alla cui
industriadiedeforma &fplendorela gentile&abbon deuolecopiadiquellaſuaſacraethonoratalingua.
Tra Toscanıpochißimiui ſono stati ,&perdiremeglioun folo; il BEMBO dico, horala
Diomerce Cardinale illustrißimo & fignormio : lacui diligenzaficome
intuttele formedeldireè statanon mencaracherara; cofidalBoccaccio dal
Petrarcain qua è stata non menoprima chefezzaia: etperdonimiqualunqueſiſia,
àchiquestogiudiciofuſſefpiacevole. Mauenendobog= gimaialfattode ipoeti de glioratori;dicocheda
queste duefamiglie ,&daquelladeiphilofophantito= gliendo le formedeifuturi
ragionamenti intendoalla dianzipropostamateriadarfine. Ladouesequellepo=
checose, che ioho raccolteàcoſifattamateriad'intor= noferanno
ottimegiudicate;fialalodenond'altri, che della affcftioneportata alla uerita:fi
come alloincontro etiandio s'alcuna cosafieda me liggiermente&conpo
cogiudiciotrapaſſata,è pocouagamentedescritta, con conistiledalla natiaproprieta
diquestalinguadifferen te;uolontiericangieroopinione,tutta fiata che d'alcun 1
Saldo&fermogiudiciouenga amaestrato.Perciòche nonilpocofaperefudigran
biafimo cagione;mafibe= neiluolerenellapropria opinione durare,et aldiſpetto
della ragione perfeueraruilungamente. auegna chel'u=
noconlaimbecillitàdeglianimi nostriattinaturalmen teàfallireècommune, l'altro
di uitiofaarroganza di grandıßimaostinationeèueracissimo argomento.
Mapernonandaretenendopiuinlungoiragioname=
tinoftri,&àquellecoſeritornando,che iodiſopra la=
fciaizanderofecondoildouuto ordineda meincommin=
ciatoquelleiſteſſeſeguitando.Dico dunque,cheilgiorno feguente, parendoche
moltecoſe auanzaſſerodadirefo= pralapropostamateria,tuttiquelli che
iprecedětigior ni baueanoascoltato,piuper tempo,cheglialtridi non
s'erafattouenneroin cafaM. Sperone idacuicorteſemě te,cõe è
diſuocoftume,furonoraccolti.Et eßendociascu nogia dipezza
raffettato;sentironounpicchiardipor
tagrandißimo,&pocodopounfamigliareuenirein ca
mera&dire,comenouellamente erafouraggiunta una groſſa brigata di
gentil'huomini, liqualitratti dal gri dodiqueparlamentieranouenutiperſentire M.Spero
ne Apenahebbeilfamigliarenutiatala loruenutasche eßifi trouaronoſopraquelliche
in camera fistauano, quandotuttidafederſileuarono,inuitandoàfederenei
Loroluoghi inouellamente uenuti.&eßirifiutando l'in uitotuttavia,tantoſtettero,cheda
ifamigliari furono portati portati
dimoltiſcanni perloſedere : doueagiatamente tutti ſi rafettarono . Erainquesta
compagnia uenuto MonsignordafanBonifatio, M. Cardino Capodiuac= ca,M.Cola
Bruno, M.Giouan Cornaro,ilmagnifico M.Marc'antonio Morefino,
ilPanico,conunafrot= ta digiouani studenti.i quali M.Cardinoperpoterco=
nofcere,preſeilfuoocchiale, cõquello fi diede à guar dareſottilmenteper tutto. Riſe
alquanto ciascuno: per= che M. Cardino, ficome inogniſuoatto èpiaceuole
cortese,diſſe:questa nostraetà èpurcorrotta,quandoio ci penſo, posciache egli
uiene beffato ſchernitogene ralmentedaciascunocolui,cheha confumatalauista A
cuiforridendoriſpoſeil Panico,Mercèdella natura,la=
qualehàuoi&mefimaleguiderdonati. MaditeciM. Cardino,checofa uoleuateuoi
difcernere con l'occhiale purhora?Iomipenſaua ,diſſeegliincontanente,checi
fuſſe raccoltaquaentro l'Academia . Rifpofe ilMaci= gni,cheper notareipoueri
Academici,qualibaueteA maltrattatiquest disfacendolidipignerein caſa uostra
informa di ſimie?HaueteiltortodißeM. Cardino, al Macigni,ch'ioneluero altracoſa
uolli fignificareſotto diquellemiedipinture,ſebeneſonostatidiquelli,che ue=
dědoui lafimiabianca,hannocreduto cheeglifiailPani co,&quelle
duechegiostranoinſieme,hanopensatoche fienodiquellicheſonotuttauia qua entro.
maquestiſo no ingegnitroppopenetratiui.Quiui interponendofi il Baroccidiße,to
nonſoſe iodebbo accufare è l'ostina= tione di M.Cardino,òlapoca
diligentiadelſuoconfessore,chequell'occhialeistrumento nefandißimo ditante
occhiate lafciue, &tantiſguardi amorosi non lasci sta=
reungiorno,ficomelaſcianoglialtrichristiani le cose, chesonoiftrumenti della
loro dannatione, cheſi, che il Panico,quantunqueueggapeggio di lui, nonloporte
ra. AllequalparoleriſpoſeM.Cardino Vditebella ra= gione fignori,che ilBarocci
afſegna:&comelasciando L'occhiale,potrei ucdereleuarlofacramento?o lefigure
deifantinellechiefe? mail Panico ilqualeamalaſuado naquanto alle
bellezzedel'animopiuchedelcorpo,po cohadaricercarl'aiuto delliocchiali.Quiusfu
riſo al= quanto, effendodimanoinmano peruenuto fifatto ragionamento,diſſeil
Cornaro,Signori,noiſiamouenu tiperudirequellochenoifappiamodouereM.Sperone
fauellarehoggitrauoi, piuchepermotteggiare. Siche quandoui piacciadarprincipio
àcoſi fatto ragionamě to;àmebasta l'animodifartacereM. Cardino inma=
nierascheparramutolo.IlcheudendoM.Cardinodiffe, fiacconciadomiuoiperun
Maſſettoda Lamporecchio, inluogo douehaueßiàfendereilegnami, etpassarpon
teàl'oca AquestoriſpoſeM. Sperone,maletrattareste uoi lefuoreM. Cardino,
perciocheuoimiſomigliate Maffettopiu attoàl'uscire, cheall'entrar nelmoniste=
ro,ſela neuedelletempieuostrenonmi inganna.Ma ri fpondendo alCornaro,dico
,chepocopiacere prouera eglidiqueſtoſuodifiderio che èdiuolermifentireàfa
uellare in cofa,lacui longhezza & difficultaportera primaalsuoanimo
increſciquolezza,cheallamateria compimento.Quiuifumoltobenerifpostodamolti:
doppolerifposte,fiuenne a prieghid'ogn'uno,cheM.
Speroneuoleßefornireilragionamento lasciato laſe=
raauantiimperfetto.Perlaqualcoſa nõpotendo lo Spe ronedafifatto
obligoritrarſtdoppohauere alquanto penfatoſopra,tacendoſi gia ciascuno,preſe
addire. Voi uoletecheiofauellidiquellecose,doue tante,&fidiuer
ſeopenioniſono state,&tuttauia creſconoogni di: lacui difficultapiutostomi
inuita àfentire l'altrui opinione;che ardiremiporgadi paleſarmilamiama
poichefiuolete,&ionegarenon uipoſſo cofi dritta cosihonestadimanda
,pregandomiin cofa ,lado= cio, uel'ubbidire mi reputononmezzanofauore,
&elmi piace. Hieriuilasciai,ſebeneui ricorda , nella fine deiprecetti della
Rhetorica: hoggiin breuita intendo toccaruiduecofe:l'unailuederequai
precetti,qualuffi qualfinehabbiailpoeta àſe proprio richie Sto.Dipoi
nellafineintendoco l'eſſempio deipoetimo strarui la cognitione alta fonda,
chealloſcritto àcuifuccedelaregola, redeuerfi èneceßaria.Incominciamo
adunquedalpoe ta.laprima differenzache tra l'oratore nafce,et ilpoe
taèchel'unoricercail perfuadere,et l'altro l'imitare, normadi parlare , in
quanto che l'oratore uſaparoleſcioltedalegamide i piedi. liberedall'obligo
dellefillabe astretto all'una delle rime, l'altra legge.Et benche anticame
tefußelapoesiadiuiſa in Epopeia,Comedia,Tragedia Dithirambicacon
altredifferentie,lequalıfiuenia= J I no il poeta no adaccommodareallecanne, LIBRO alle cetharestutteno
dimenohaueano questo dicommunecheerano imitatio trattoda Aris 02: ne
&fono.Maquesta imitatione è di tregeneri, per= cioche ò
vengonoadimitaripoemi con coſe differenti di natura, genere,o cosedistinte
trattano tuttauia quero inmanieradifferente,Sicome appareper l'eſſem emur
piodiquelliche tolgono l'imitatione dellecose permez zodeicolori la
confuetudine, dellefigure : questi con arte,quelli co molt'altri con
lauoce;ſimilmente ne lefouradetteparti dellapoesiaadiuienezonde esercita= no
l'imitatione connumero,conparlare, conarmo nia:&questoin due maniere,
oſeperatamete,òconfuja mente,tutte queste coseponendo in uno,lequal differen
tiem'ingegnereidi tramettere, unireinſieme;sel'u ſodeinostri
tempi,vilguastosecololotolleraße,Ma prendiamo ladiffinitionedelpoeta, laquale è
questa. imitatore degli attihumanicon marauiglia dichi scolta.
Nellaqualdiffinitionefidaàcomprendere,che lapoesiafia imitatione; l'a perche
l'imitatione èta= leriſpetto àcoluiche opera,quale l'ombra dicorpi;p questo è
neceſſario,che operandoſtin due maniere ò be ne omale(comechetutteleattionihumanevenganoad
eßer differenti per contodeluitio &dellauirtu)fimil menteogni imitatione à
fimileadiuiene , ò migliore, à Ferma tionele piggioredell'effetto,lequal
differentie medesimamente hannoluogonelladipintura. Auegnadioche,come af=
Aristotile, Polignotofacea per operadell'imita cofemigliori, ſicome
PaufonepiggiorizetDio nifio
niſtoſomiglianti:lequalpartiuoglionoalcuni,checon l'isteſſoordine
corrispondonoàMichel'agnolo,Belliz no, Titiano.Cofiauienetrapoetiantichi:percioche
Homeroformaglihuomini eccellenti,Cleophonefimili Natoda Hegemone uilisfimi
&abietti. L'isteßa proportione cadetra Romaniin Virgilio,Horatio ,
Martiale.con questo ordined'imitationeprocedela Comedia & la Tragedia;auegnachequestafingeglihuominipiuge=
nerofi &piueccellentide l'effetto , &quelladimeno
aſſai.douehaueteanchoraper questa isteſſa ragiõetra questedueforme
dicomponimentimanifesta differenza E' questaimitationcfondatasopragli affetti
della nostrahumanita,ſopraicafidellafortuna,ſopra ibeni dell'animo delcorpo.Quantoàgli
affetti,imita la Tragedialeſperanze idefii,ledifperationi, ipianti,i moral
ricordi , &lemorti.La Comedia iſofpetti, le paure,iſubiti mouimentidalbene
al male, dalmale albene,leſaluezze,leuite, glihumani contenti.Dol
cipenfieripartoriſce&magnifichelodiil Saphico:hu mili baßecurelo
Endecafillabo: lagrime &fofpiri laelegia:precetti,costumi,ricordi,amori,
&loded'al trui le Ode:diſcorſial uiuerebeatamente neceßariifer
moni;uituperidel uitioſo uiuere,&premi delle uirtu, leSatire:gesti illustri
&generosi l'heroico stile,& co fiprocedendoneglialtridimano inmano.
lequal diffe rentieanchorachequanto allatesturade iuerfinonue
ganoàfarfineuolgarcomponimenti; nulladimeno fi fanoper conto dellamateria
trattata: percioche i Ca § 2 pitoli pe
pitoliper lopiuuengonoadimitarelecoſe alte,ficome appareperl'effempio di
quellidi Dante ca. Ilfonetto riguarda tuttigli affettigeneralmente,al cuni
àſeproprinericercala Sestina,ſi come le cofe delPetrar piu
graui&piumagnifichelaCanzone. Alleottaue stanzedannoļilemateriebaſſe,ſi
comele mezzane al Sonetto.L'humilechiamano le Barzelette ò Ballateche
uogliamdirenellaguiſa che alliMadrialiſiconſegna= noleuaghe
pure.Etquestaimitatione nafcedallaua rietadellerime.Ecceneun'altra,
chesifadalla manie= radelcomponimeto,quale èlostileHeroico,Tragico,
Comico,Elego,Lirico, conlequaldifferentiesimetto= no tuttauiaglihinni,le ode,le
egloghe, altre uarie= tadicomponimenti:lecui differentie altroue faranno
dameraccontate.Conſentite horacheallaincominciata imitationeimi
riuolga:&auertiteche anchorachetut ti ipoetiuengano
adimitare;nondimenopoſſono eſſere valto da diffomigliantinellaguifa
ouermanierad'imitatione,on Notre deleggedoHomero Sophoclenonsitrousdifferěza
tor: tra eßi uerunaquantoallacoſacheessitolgonoad imi tare,conciofiachel'uno l'altro
imita gli huomini generosi&eccellenti,maſibene ritrouarete nel mo= doalcuna
differenza nella ragioned'imitare , quello iſteſſo dico anchoradi
Aristofane,cofi Michel'a gnolo &Titiano potrannoperauentura imitare l'i=
steßa cosa,nondimenodißomigliantemente. laqualedif ferenzacomprenderſipuo
medesimamentenel Petrar caein Dante. Riguardateanchora laforza di questa
imitationeinun'altra cosa : laqualè chemoltiin guiſa imiterannomeglio in
ungenere, moltiin un'al tro,ondehebbesi opinioneche iDoricifußero nella co= una
media eccellenti &nella Tragedia;ficomenella come wat d diafolamente
iMegaresi, i Sicaliant:l'origine delle An quali eßihannoàsesteßi attribuito,fi
comeiprouense: zali i Sicilianimodernile rime,che horatra Tosca nicotantofonoin
uso.Etsebene confiderarete d'intor= noàquesta materia; neluerouederetenelle
comedieua lereottimamente i Ferraresi,neſonettiiVenetiani,ne Capitoli
iMarchigiani.nelleBallate iVicentini,nelle Ode
HinniiRomani,nelleTragedieiPadouani,ne queſto bastialla imitatione.Ve=
niamoall'originedella poetica.Dueſonolecagioninel ſciolti iFiorentini,
ueronaturali &Jemplicißime,perlequalisi proual'o rigine
incominciamentodelpoetare.Primieramen
teuoiuedetelanaturahauerneornatidafanciullipron tisfimi allo imitare:&tanto
piu degli altri animaliz quantopiuhabbiamogli istrumentidifposti àtaleeffet
to&delleimitationinostreprendiamo diletto. dicio malto da
prēdetel'eſſempionegli effetti, che tuttodifiueggono. Aristi
Perciochequellecoſe,chetanto ci paionohorride, & (rella poe fpiacevoli,ſeauienecheda
maestramanouenganoinge niosamente dipinte;ci diletterannoſommamente:ft co=
melamorte,glihuomini uccisi, iferpenti , lecrude fiere.Etperquestocotanto di
trastullociporge ilue= derelafiguradi Laocoonteperſeſteſſamiferabile, in
quantoche lamorte, lapaura, ildolorehase 3 CO
4 coquafinaturalmenteespressi &medesimamentedico
del'infernodellefiamme, de i demoniſpauenteuoliſ fimi diMichel'agnolo inRoma.
dichela cagione èil diſiterio communedella nostrafpeciedi apparare intendere.Però
auienecheinqueste imitationi rimiran doueniamoàrallegrarcinonperaltro,cheperlo
infe tratto da gnamento,cbeindinenasce. Eſſendoadunquel'imitatio neànoinatural
cofa,infieme con l'harmonia & co'l ariyonl numero (taccioiuerſiiqualiogn'unc
v'unoſa eſſereparte, et membrodelnumero)apparequestihauerhanutoforza
diincitarglianimi àdilettarſidellefintioni poetiche,
fattenondimenoadimitationedellecose uere, ficome
neluedereildolorediLaocoonte,lapaura dell'uno de ifigliuoli,
ilmorirdell'altro,con loauinchiarſide i ferpentimortiferi crudelicotantodi
diletto prendia mo,quantunque&lamorte,e imorfi,&iſofpiri , lestrida,
iltimoreſien coſetriſtißime &odiofe;me defimamenteiluedereòfentiredalpoeta
glialtruitor menti,stratij,morti,efigli,fupplici,&affannicidiletta
confoauepassione,&tormentaconamara piacevolez
za.Ondeecheiopiuuolontieripiango conle Trage= die,ch'io nonrido coiComici.
Queſtopiegarsidegli animiuerso ifpiaceuoliaffetticonpiacere nondimeno
gioia,fuefpreſſoper l'antica fauola d'Orpheo , al suonodella
cuicetharafifermauanoicorrentifiumi,fi moueanoglihorridimonti,
taceanoicantantiaugel li, ſeguitauanlolefiere,quantunqueàifiumi,àimõ ti,àgli
augelli,erallefierefuſſeroquestiaffitti fpiace uoli uoli . lõtanidalcorso della
lor natura.Quato àipri mimaestri,che àquestaſinobilartediederoprincipio,
nonafpettatedamech'iouiraccõttinomiet le patrie: percio
chemalageuolmentepotrcidifiantica cognitio nedir
cofa,laqualpareßeuerifimile:etfra lemolteope nioni,cheinciòſi
leggono,difficilmenteperfuaderquel la,cheioſeguitasfi,eſſendocoſaprobabile dubbiofa Sopraogni istimatione.Solodirò ella
eßere stata anti chissima,&comealcuniuoglionoprimahauerhauuto originetra
gli Aßiri &Egittij,chetra Greci,&heb beſiopinione,che il
medesimofuſſero i Theologi che i poeti:oltreche ipoetifurono profeti chiamati.
diche làcagione èquelfuror diuino,dalquale inebriati que
ſti&quellivengonoàpredirelecofefuture benefpef= fo:HebbelaPoetica, comemoltiuogliono,
principiodal cantareconcerto numero,&certechiusuredifententie
regolatoordinedipiedi,&terminato andamento di uoci lelodi delliDij: &
questo primieramente tra Barbari,poitraGreci,ilche Mose,Dauid, glialtri
profetiſantihauerfattochiaramentefiuede: come l'i stefſſohauer operato
Orpheo,Lino, & Muſeofi com= prendeaſſaimanifesto,iqualialtamentecantarono,
conmagnificoplettrolelodidiDio accompagnarono co'lsuonodellemellifluecorde:la
cui dolcezzafu tale che Amphionemouendolepietrefecealzar le mura di Thebe;
Arionedandoleggeconpiaceuoleſenſo d'hu manitaalmostro marino,fecuramente
uarcauasopra dellesuespalleleliquideuiedel mare. ARomatienefi 14 la lapoesiahauerhauutoforma ®olaper inuentio edi
Liuio Andronico,comealcuni affermano: &Nu
mareligiosoofferuatoredelleſanteleggihauere ordi= nato, chelelodediuinefußero
in uerfi cantate. Tra Grecihanno eprimiluoghioccupati,Homero, Pinda= ro,
Sophocle,Hesiodo, Callimaco , Phileta, Euripide, Aristofane, altri. Si cometra
Romaniinfiniti ,che io laſcio à dietro per nonrecaruinoiainraccontar co
ſachiarissima &manifestaad ogn'uno . Succefferopo
ſciaiToscani,traqualiiprimi luoghi tieneM.Dante ilPetrarca:l'unodi
grauißimiconcetti ricchißimo fi come l'altrodi purißimeparoleabbondeuole: questi
difiorifi uede uagamentedipinto,quelli difrutti gufte Danteuoli
&gratiofifitrouacopiofo. Lasciostarei molti,
cheinnanziaquestiduediederoiprimiprincipi della
toscanafauella:huominipartediſangueillustri , parte G
dimoltacognitionedotati,SicomeM.CinodaPistoia, Guido Guinicelli,Guido
Caualcanti,Guittond'Arez= 20, altriinfiniti:perciochequando all'artificio
normedelpoetareuicondurrò; intendodiprendergli eſſempiſolamentedaiuaghi,
gentili componimenti diDante delPetrarca. Iltestimoniodellacui aut= torita
ageuolmentepotrabastarein confirmatione de mieidetti,ſanzacheioprědafaticadipiuin
prouarla lorouerita effermanifesta. Queste cose hauea dettolo
Sperone,quadoilCõtediſſe,digratiaM.Sperõe nõst diacoſitostofineàīstaparte, mafateci
intéderequal= checosaptiněte alfineet ufficiodelpoeta: ſetralui l'ora 281
esl'oratorefitroua altra differenza ; raccontatecela. . Acui ſoggiunseegli,io
afpettaua nonprieghidauoi fi= gnorConte,madubitationi &argomenti :hauendoui
detto,cheiononparloinguiſadi uoleredeterminare
questamateria,manellaformachefaceanogliAcademi ci,liqualiàtuttele partiargomentauanoſopra
ogni quiſtione probabilmente: mapoichelanostracortefia cotantomi
honorape'lmezzo dellasuagentilezza, mi offendeco'lpregarmi;uagliami l'ubbidireà
uoi non Solamenteinqueſto ufficio,che io ui debbopercompia= ceruizmain tutte
l'altre coſe altresi,doue lemieforzeui poſſonofarcofa,cheuifia di gioueuolezza.
Dißi difo= pra l'oratoreperfuadere, il poetaimitare:&incio ui
afſegnaiquelleragioniche iojeppiimaginarpiupos= fenti.horadoueteſapere,che
anchoilpoetapersuade,che uoi non credestetaluolta daqueſtofineeglifarsilonta=
no:anziui dicopiu,cheall'uno,& l'altroſonocommu
nilamaggiorpartedellefigure,colori, ®oledidi re : ambidue
sonotenutidilettare&giouare. Sono però differenti in questo,che l'oratore
fuggel'usodelle fauole, inuecediquelleabbraccia leleggi,icostumi, gli effempi
&l'historie:ladouecheil poeta dandoco'l penellodellaperfuafionecolore
allemenzogne, cifapa= rereilfalſo uerifimile.Se adunque ilpoetaſcriueracoſe
tali,cheſieno ordinategentilmente,&uagamentedifpo ſtein maniera,che&giouino&dilettino;neluero
po= tremodire eglihauere conseguitoilſuofine &ufficios Sendoilfinenon
altro,che conſeguimento diciochedian zi
zil'ufficiohauea proposto & diuiſatodifare.Hanno hauutoi
poetialcunediumſionida gliantichi, inquanto chealcuniſonoſemplici,
altricompoſtiſtati chiamati . HoraperAttiuo,cummune, &Narratiuofuronodiui
fi:lequaldifferentie naſcono dalleuariemaniere,conche
L'auttore&leperfoneintrodottefauellano . Matempo
ècheiouiguidiallainuentione:laqualefate contoche fia lepietre,dellequaliſi
hanro àfabricareilpalagio, ouero ilegnami, dicheſihannoàformarelenauidalli
loromaestri.Perciòche malepotrebbono icoloriprepa rarſidaldipintoreper
dareallefigure uita,fpirito,
difpofitione,mancandolaſuperficie,ſopradellaqualeil penello habbiaàdiſtendere
letinture de icolori E' adu quelainuentioneriſpetto
dell'altredueparti,difpofitio nedico,&elocutione,qualele tauole,imuri ,
&letele aldipintore. Etfi comeuoi uedreteſoprad'unmuro in equale scabro,
& rozzo malamente potereil dipintore formareuna bellafigura,doue,cheſoprad'unafuperfi=
cieterſa, piana,&ugualefacilmente potrascoprirele *forze
dell'arte;medefimamente auienealpoeta :ilquale hauendoinuentioneòbaſſa,ò
uile,òfpiaceuole,ò rozza, con gran difficulta potrapermezzodella difpofitione
polirla, dellaelocutioneornarla:la douechelamate= ria
eſſendouaga,piaceuole,graue,perje stessa desidera= bile,moltopiugentilPoema
ciapportera chealcontra riouenendoimaginata. Etfe tal'horafiuedealcunpoe
tahauerpreſoſoggettobaßißimo,inutilerozzo, &di pocapiacevolezza,come
quellichecantaronodellaMo Seas
ſca,delleFaue,dellapeste,&piuanticamentedellapo= uerta,
anchorapiudellerane dei toppi;questo credohauereeglinofattaperisfogareuna
diquelle noz gliefolletiche,chetal uoltafara àTitiano prenderun tizzonedelfoco'are,&foprad'unmuroſcabro
etroz zoinquattrotiratefarunafigurailaqualecon millepe nelli
inunauagajuperficienonpotrannofare glialtri dipintori.Maparlando
ordinariamente,uuoleeſſerela materiadaPinuentione
ordita,pura,uaga,piaceuole,uti le, generoja,laquale ordita alJubbiodel Poemauen
gaadeffertramatadallebellefiladelladifpofitiõeetdel
laElocutione.Questainuentionemale(peruerodire)fi puòadditare;eſſendocommune, ampia,
&generale,che auegnadiocheilpoeta fiuegga perlopiuſcriuereco
Jepiaceuoli&fauolose;nondimenoilritrattodiquelle
coſepuòprenderedatuttoquello,che Iddio&lanatu
rafattoha.Eglipertutteleuiedegliaffetti humanica mina:di
tuttiebenidellafortuna,delcorpo, dell'aniz
moragiona:fcriueleſanguinoſeguerre,lepacitogate,i lafciuiamori,
lediſcordiedeigră Re:armailididihuo miniguerreggiofi: cuoprelemarineuiedilegni;canta
lelodi delleuirtu,fulminaiuitij priuati,&lepubliche ſceleratezze:
penetral'aria:miſura laterra:redecoto della ragion de i tempi: numera le
stelle:contempla gli elementi:difcorreperlicieli ,&per mezzodelfuror
poeticofileuatant'alto:che lauiſtadebole deglihuomi niſciocchi nonpuò
affifarlo.Con tuttoquesto egliſcher zafulabrutta figuraetſozzastăpadell'anticoChaos:
celebra ipartidi Venere leguerredeGiganti,lafan= ciulezza
diGioue,gliingannidiRhea, i legamidi Sa= turno ilfurto diPrometheo,gliamoridel
Sole,glierro ridiDelo,lefatiche di Latona, lamortediPitone ,gli aguati di
Titio, ildiluuiodi Deucalione,lefrodidiGiu none,l'incendiodi
Semele,laftirpediBacco. Similmen= teparladiMinerua, di Vulcanodi Erithonio , di
Bo= rea,d'Orithia,di Theſeo,di Egeo, diCastore, di Pollu=
ce,diHelena,d'Hippolito.Conlequalicofeeglimescola tuttauiailpiantodi Cerere,il
ritrouamento di Profer= pina,lefatiched'Hercole,la guerradiNettunoco'l So=
le,le trasformationi di lo , la cuftodiad'Argo, il uello dell'oro,lamortedAgamennone,lofuppliciodiCliten
nestra. Appreſſo allequalinuētioniaggiugnei fattidi Mino,di Cadmo,di Niobe,di
Pentheo,di Atteo, diEdi pode,di Peleo,di Iafone,di Medea,diDanae, di Perfeo,
diCaßiopea,diAndromeda,diOrpheo,Nelascialaui= ta &costumid'Oreste,d'Enea,d'vliffe,di
Circe,di Eo lo,di Palamede,d'Aiace,diDaphne,di Ariadna,d'Eu= * ropa,di
Phedra,diPasiphe di Dedalo,d'Icaro, diGlau co,d'Atlante,dıGerione,diTantalo,
diPan,deiCen tauri,de i Satiri, delle Sirene, deiFauni , delleNimphe, altre
deita dellaterra.Dellequalcofe il poeta ne èfi= gnore, conferuatore: Oltreche
egli ètenutoſapere tuttel'arti, tutte le buone discipline: nellequalicome
inlucentißimifpecchi rimirandouedetuttele coſe,cheal Saperedilettare
&giouarefannodimestiere. Nonui parlodelleleggi,de icostumi,deifacrificij
,delle religioni,de gliandamenti,deglihuomini,deipensieri,
disegnihumani,delle uite,delle patrie , delleprofeßioni checontezza
eglifiatenutod'hauere ,eſſendo fimiadi tutti igesti humani, douendo offeruareil
Decorodel leperjone,fiato,&fpiritodellecose per noi raccontate,
Tacciodegliaffettiamorosi,effendo àciascunomanife=
ſto,oltreàquellocheilprimogiornocon l'effempiodel
Petrarcauidimostrai.Delleſelue,deimonti,deilaghı, deifumi,deiprati,
dellepiaggie,delle riue , &altri luoghilacognitioneè infinitanel
Poetadeglianimali, dellepietre, dellepiante ilmedesimofi uede.Delle ſcie
tiecofidiuine ,quantohumanepocafaticamifie àpro=
uarlo,quandomillechiarieſſempi, mille domest che testi
monianzen'habbiamonegliantichipoeti. EccoHome= rouenircitatopiuuoltedaldiuinoPlatone,
da Ari= Scotele nelle piugraui piugeneroſeſententie daloro dette.
EccoHefiodoaltamente&conprofondogiudicio cantaredellagenerationedelli Dij,
&lo steßofareOr pheo, Linofiuede.Ecco Lucretio neicampiLatini
Virgilio,nelqualecome inuerdegiardino fiorisco= notuttel'arti &tutta
laphiloſophia.Mamolto nell'in uentionedituttiglialtri piumagnifico eccellenteri
miratetra ToscaniM. Dante,ilqualetanto altamente deistati degli animi
parlò,&dellecosediTheologia Philosophia; chesidimenticò piuuolted'efferpoeta.
Guardatecon tuttociòilfiorito Aprile(che cofichia= marfoglioil Petrarca)
uedetese coſa fu,che àbella dotta inuentione appartenga;ch'eglinonlaſapeſſe:
della della lingua non parlo perchetantohebbeàcuoredipo lirla
ornarla;cheſolamente accennolacognitione
dellecose.Dellaqualecomperationeuoglio,che argomen tiateil Petrarca effer
statomaggior poetadi Dante,fi comeDantemigliorphilofophodiM.Francesco.Quiin
terponendosiil Contarini diffe, iononſocomeegliuist debbaconcedereM.
Speronequello,cheuoiditeilPe= trarcaefferdi Dantemigliorpoeta :
&queſtoperdue ragioni,lunaèchehauendouoipiuuolteprouatolaphi lofophia
efferalpoeta neceffaria ;parecheſendo Dan= te migliorphilofopho, uenga
adeſſereparimentepiugë tile&piuuagopoeta delPetrarca. Oltreàciò iotro=
noAristotelecomparandoSophocleadEuripide,loda= repiu Sophocle,pereßer
statopiuriccodicocetti,qua tunqueEuripidenelparlarefuſſepiuuago&piuper
fettodicitore. Parueà ciascunoche ildubio del Contari
nifufſenonmenoacuto,cheforte; ondetutticominciaud nogiaàpiegareuerſol'opinionſua.
Quandolo Spero ne entrònella riffosta in cotalmodo. Sebeneuoiconfi= deraste,
magnifico M. Lucacomeio stimo,quelle cose ch'io dißiallhora, che ioprouai
ilpoeta douereſſerphi lofophosui ricordareteanchora, cheioſoggiunsimenon
dimenononvolere (&questasteßaopinionefudeglian tichi altresi ) cheil Poeta
in ogni uerſoch'egli fara, in ognifuocomponimento ſiatenutodi parlare dellaim=
mortalitade glianimi,della prouidenzadi Dio,&d'al tre quiſtioninaturalı
perciò chequandociòfuffe,auerz rebbeche Lucretioparladodiphiloſophiapiuche Vir
gilio; 1 . gilio;fuſſe miglior poetadi luisilche èſciocchezzapur àpenfare. SicometraGreciſarebbepiuperfetto Empedocle
di GIRGENTI (vedasi) d'Homero,cosafalfißima &fpauenteuole adudi=
re.Voglioadunquechemigliorpoeta fiaquello &piu graue, checon
l'aiutodellaphiloſophiajapra renderi Juoi componimentipiubelli&piugraui ,ma
nonper questo che eglidi philoſophia tenzoni òparli. Etper questo nonuisi
concede,che Dantequantunquesiamag giorphiloſophozuengaadefferpiugrauepoetadel
Pe= trarca, Percioche ilPetrarcaquel tanto diphilofophia intese,che a
recarfpirito &fermezza allefuerimeba= Stauaila douechepoi nellabella
elocutione, dallaqualest denomina il Poeta,comepiuàbaſſo uidirò,fu diDan=
temigliore , Ondeconchiuderfideeegli effer stato di Dantemigliorpoeta . &di
gratia nonmi fateadirar conDate,perciòchetoſto uerreià biaſimaremoltedelle
fuesupstitiofe offeruationi, et licetie,ſi come quella, ?, S'iomiintuaßicome
tutiimmij, Maquantoallacomperationedi Sophocle &diEu ripide che diceste;dico
cheil Poetaindue coſe migliori dell'altreficonsidera,ouero quanto aldiletto,
oquanto algiouamento.Ilgiouarenascedalle fententieficomeil dilettaredalla
leggiadrafauella.Etperquestohauendo Aristoledetto Sophocleeſſerſtato
piuperfetto diEuri pidescio diſſequanto allo inſegnare &giouare:laquale
proprieta ecommuneetiandio co'lphiloſophobarbaros Mauontrouarete mai,che
Sophocleſia migliorequan= to allaelocutione,dallaquale nasceildilettoproprijßi=
ma maproprieta delpoeta, dacuiegliuienepoetachid=
mato,ficomefauio&dottodall'inſegar bene. Queste parolehauendo dettelo
Sperone,ſeognuno rimaſedi questa rispostafatisfatto ;non èdadomandare. Perche
egliſeguitandol'ordinedello incominciatoragionamen todiffe.Horaper
uenireàquesta materia chedalla in= uentioneuieneamministrataalpoeta, dico,che
ellafi puo uariareinpiumodi,inquanto chealtrane ricercauna
manieradicomponimento,&altra un'altro.Perciò chelemateriepiggiori
&uiliallacomediaſidanno,co melemagnifiche &realiallatragedia
,ficomegliec= cellenti&generofifattideiprencipi allicomponimen=
tiheroici,dellequalidifferentie,perciòchediſopra abbon deuolmentes'èdetto:
piunonintendodiragionare.Solo mireſta ilmostrarui con l'eſſempioaltrui ,
quantotra Toscanifieno statequeste materie &foggietti offerua= ti,
&cominciandodalle cosediuine leggeteil capitolo della diuinita,doue
trouareteuna materia graue &ma gnifica,fi come
religiosa&humile,quellacanzoueleg gendo. >>>Verginebella
chediſoluestito. Etparlandodeluiuere morale;miraretei bellissimi triomphi:
&milleluoghiqua &la ſparſi,come stelle ne ilucidifereni delcielo,per
locanzonieredel Petrar ca.VoleteunamateriaAmorofa,&piaceuole?ricorre
teàquellaparte Gentilmiadonnaiveggio . Etpiacendouil'udire alquante bellissime
trasformation imoralizandateàquelle rime, » Neldolcetempodella primaetade. 4 M
Maquandouidial'animo diuedereipericoli,& lerouinepreueduteſopraalcuna citta,
ò prouinciasno arrestate di leggerquellacanzone. »Italiamiabenche'lparlarſia
indarno.serv Etcomeordirfidebbanote lodi d'alcuno illustre
fignore,òeccellenteCapitano,ògenerosoPrencipe;ha ureteda stupiremiradoquelle
rime,cheincominciano.
Oafpettataincielbeata bella.όπαλουςΙωά Selamateriauaga,
quasiunaartificioſa confusc fioneuidiletta; tostohauete, ondetrouarpoßiate l'es
Sempioinquelle, ce Verdipanni,ſanguigni oscuri, perft.
Similmentedilettandouidiaffettiamorofitraſe diſet ορατός
Somiglianti&differenti;riccorrerpotete la; doueil poetalasciòſcritto. »
Giouene donnaſottounverdelauro. giá Quandodellatormentoſa uitad'unoamateàſeſteſ
” ſoincreſcioso &durouipiacciauederun ritratto; nd turalißimoil
uedreteinquelleuoci. Si èdebile ilfiloàcuis'attene. Etnella canzone Nellastagionche ilcielrapido inchina. Et quella Cofipiacendouiinaltrui ueder
ilfuocodei sdegni, ee » Laſſome,ch'iononſoqualpartepieghi.
lafreddezzadellagelofia,& il timoredelfofpet= to,quanto fierepassioni
arrechinoin altruiz mirare J . t I te
tequelleuoci.
»Mainonuòpiucantarcom'iofolcua.is og.... Etseuoleteuedere il paragone delledueuitefamo=
JeAttiua &Speculatiua; non lasciate ditracorrere tutta quellagentilcanzone
» Unadonnapiubellaaffaich'elfole. Jor A
Sedeidolcipenfieri &uaghe rimembranze, che nellementi degliamantiſi uolontierihannopercostu
mediinestarsi;uolgetegli occhi àquelleparti. در Se'lpensier chemi strugged
Etaltroue Della bellezza,come, &incheguisafiricerchi, »
Chiarefreſcheedolciacque. di cheparteuengaaformarsi, &tra quai terminifia
circonfcritta ragionano quellerime, Inquellaparte,doueamormifprona.
Parladellafolitudinetantoallitrauagliati amanti piaceuolequellacanzone. »
Dipenſierinpenſierdi monteinmonte. Appreſſodiciòhaueteconlemarauigliedel mon=
dolacomperationedeimiracolid'amoreartificiofamě tedifcritta inquelluogo. »
Qualpiudiuerfa&noud...
Succedel'humilta,laqualeſiſcuſaſopra della pro= priainnocenzacondennata
àtortodallefalſe calunnie in queuerfi. » S'ildissimai,chiuengainodio aquella.
Si comedelleamorose diſaguaglianzeſimostrano menoinacerbita
chepienaquellacanzone. Benmicredeapaſſarmiotempohormai. Si come della
rinouatione degli animi noſtri dopo lecommeſſecolpe, nonmeno leggiadramente
chemo= ralmentefifauellainquellafestina. Anzitredicreataeraalmainparte...
Allequal cofefuccedonoi calori amorofile di=
ftemperatezzedeluiuerhumano,ipensieri lafciui, icostumidiquellichedi fouerchio
amanonelledueche Seguono, » Nonhatantianimali ilmarfra l'ode. Etin quella. »
Lauerl'aurorachefidolceLaura. Similmenteseuoiuoleteuedereilcontrasto chefan no
ipensieri d'alcunperdutobene; gittategliocchi alle rimechedicono. Iuòpensando,
nelpensierm'aſſale... K1 Sicome idubbidel uiuerhumano,quando aſſaliti
dalleauerfitadellafortuna,nonsappiamoàqualparte riuolgere inostri
penfieri,appaionoper quellenoci, "Chedebbiofar?chemiconfigliamore?
Appreſſodicio,perchedicontinuo combattelacar
nee'lfpirito,liſenſi,&laragione,l'appetito & l'in er telletto,il
piacere &l'honesto,&come nuouiauoltoij connuoui
laceramentiritornanoſempremaiàtormen tarci qual Titij i piaceri,
leconcupifcenze,miratela guerratra'lsenso laragionela doue il poeta la=
Jciòfcritto, >> Amorseuuoi,ch'iotorni algiogoantico.
Conquestefifatteinuentionitramettetequelladoue t M. Francescocon
tantoartificiopredicelamortedella fuadõnaſotto lauifione delleferimagini, nella
cazone, Standomiungiornofoloalla finestra. A Seguonole lodi,chedar ſi
poſſonoadunabella leggiadra Donna,dette contantaarte,&confileggia
dramaniera,conquantamaineGreconeLatinopoeta
haperfinoàquest'horapotutodifcriuere.&in testi monianzadicio leggetein
quellaparte, „ Tacernonpoſſo&temo nonadopre. Eccolacomperationedel
uiueretranquillo &chia rointorbido &oscurocangiato perlemanidella uo=
lubilefortuna,ladouefi uedeſcritto, " Miabenignafortuna,e'l uiuerlieto.
Dolce,amorosa,leggiadra &artificiosauis.one,fat taadunmiferopriuodicoſa,
ondeil suo refrigerio. Jaluezzadipendea, con dolci,amorofe,leggia= dre,
artificiojeparolehauetedalle rime, , Quandoilfoauemioconforto. b Vnalitetra
Amore l'amante,conragioniall'u na parte l'altrafortißime uedretetutta in genere
giudicialeformata,mirandola canzone. » Quelantico miodolce,empiofignore. 1
Contutto cio agguagliati i statidegiianimi,imo uimenti,affetti, perturbationi
nostrealli triomphi, trouarete,unordine marauiglio,o,una catenaindiffolu bile,un
magiſtero profondo,unagrauita indicibile,una harmoniaJoauißima &unoartificioinfinito.Et
que to bastui quantoalainuentionedelpoeta:di cuil'ef Sempio ſempio&unagiustadrittura uoglioche
togliate dal Petrarca,icui concettinon meno moraliſono dotti diquello,chelasualingua
leggiadra, pura , in ognipartefelicißimafifia. Lafcioanchoraſtaretan te belle
materie,tantouaghifoggetti,tante leggiadrein uentionide
ifonetti,&madriali:dellequali &graui= do, fertile, &fruttifero
oltre ogni iftimatione è di queſt'huomo ilfingularißimo Poema. Ma datemi li
cenzache alla difpofitionetrappaßi, perciò che delle •materiealte&grauiin
altraparteintendo ragionar ui . E' ladifpofitioneal Poemaquale icolori &
liz neamentiallefigure,leformeà iliquidi metalli, im preßionidelloſcarpello
àimarmi. Percioche apparec= chiatelefuperficie,i bronzi, imarmichesono dalli
lor maestri,uanno eßiraßettandoi pennelli, ſtempran=
doicolori,bozzandolefigure,racconciando leforme, difponendolepietre , onde
poſcia artificiofamente inuolando alleuere coſeicolori,ifpiriti,gli atti, le
maniereuenganoinplatoconlanatura.Perlaqualcosa ilprimoprecetto
delladifpofitione appreſſode gli an= tichinon
èaltroperauentura,cheilfaredelPoemapia no,terſo uguale,
àfesteſſoproportioneuole,vin ogni parteferuanteharmonia gratia inmaniera,chel'u
naparte all'altra in alcuna guisa repugnante nonft ueggia,nequeſta
daquelladifſomigliante:nellecoseha rafienoconcise, rotte,hora aperte
&languide,bo= raftrette &difficili,accio che il Poemaſcioccamente
ordito nonueniffeinnoi àpartorirequelle riſa che fa quella quellafiguramostrofadalbuon testore
Romanodipinta, la qualealcapo humano fitrouahauereil collodelca uallo
aggionto.ouero da laparteinſu ritiene afpetto di bellissimadonna,terminandofi
poi in brutta &foz zafiguradipescie.Che quantunquea Poeti & dipin=
torifiadataunaugual licenza difingere;nulladıme=
nomaifieriputatoeffettodiragione il mettere infie=
meitoppielagatta:òfarcheaduna iſteſſafontanaue ganoaberepacificamentelepecoree
ilupi, ojcherzi= noinflemeileoni eledame. Aiquali precetti ſegue.
quello,dalqualeanticamenteciuenne ricordato chenoi nondobbiamocominciareda
cofealte &graui poi à poco àpocoperdendo digrauitaandareà dardipet
tonellalanguidezza&nellecosecommuni,nellagui= Jachefarebbeundipintore, ilqualeallatestad'Atlante
ueniffe àpoco àpocoà congiongereilcorpo d'hunbuo momezzanoetcommune. Cosinellauariationedelpoe
madobbiamoauertire, chelecoseper noi alterate & Cuariate
nonuenganoàdiventare inette , & moſtroje nellaguisachefannoquelledi colui,
che iguizzeuoli delphininellefeluedipigne, oueroicinghialinell'onde marine.Sia
adunquelamateriapiana, accommoda= taalleforzedichiunqueſcriue,ſichene
leggiadrafa= uella,nechiaroordineuengane lPoema à diſiderarſi: matuttochiaro, tuttoſplendido,
tuttocopiojofi ueg gia.OltrechenelcominciaredelPoema ſonodausare
moltimodididiligentia.percio che hora trouarete i poetinellafrontede ipoemi
& fpecialmenteHeroici ufare
usareletrefiguredettepropofitione,inuocatioe,etnar ratione. Si come
Homero & Virgilio, &Hea fiodo &Quidio Danteusodifare, diciòprende
te l'eßempiodaquelleuoci. ,, Per corrermiglioracqua alzaleuele
Homailanauicelladelmioingegno, Chelaſciadietro àſemarfi crudele: ›
Etcanteròdiquelſecondoregno, : » Douel'humanospiritofipurga, ,, Etdifaliral cieldiuentadegno.
» Maquilamorta poesiariſurga: " Ofantemufèpoiche uoftrofono. 1 !
Alcunauoltala propoſitionenelprincipiofifa cõ tantiuerfiapunto,con
quantiſonoilibrichedi talema teria ragionano; nella guiſa chefece Marone nella
Ge= orgica,ilche nõſolamětetiene deluago, &leggiadro,
madicoſaetiandiomarauigliosa. Altrefiateferadet
tainunfoluerfo,&alleuoltecon mezzo ſolamente il chefece Tibullonelle lodidi
Meſſala.Faßidi due uer fi,nellaguisachefece Ouidionelle transformationi".
LonghißimafuquelladiStationelleguerre di The be.Taluolta
èlapropoſitionemeſcolata con lainuoca tione, ilchefa Hesiodo nella generatione delli
Dij , Homeroſempre; la qualcoſa oſſeruaparimente Statio nell'Achilleide. Sicome
alccun'altra uoltaſene leua noledue prime, &fubitamente entra ilpoeta nella
narratione, come ALIGHIERI (vedasi). Nel
mezzo del camin di vostra vita t 4 »Mi
Miritrouaiper unaſeluaoscura. Allacui imitatiõe ſcriffe PETRARCA
(vedasi) quella cazõe.
Neldolcetempodellaprimaetade. Queſtodisponimento di propofitione
èchiamato damoltihistorico &naturale ,&iosono auezzo di
chiamarlonarrationeſubita:percio cheſanza chieder ne licentia dallapropofitione
&inuocatione entrafu bitamentenellamateria,laquale narrationeuedreteha
uerusatailpiudelleuolteilPetrarca ne iprincipidel lefuecanzoni, nellequali
entra immantinente nelſuo parlamento,comefiuedeperquellerime. Gentil mia donnaiueggio
→, Nelmouerdeuostr'occhiundolcelume. AlcunafiatalasciailPoetalapropofitione,&in
uoca,ficomenellacanzone, › Verginebella,chediſoluestita. Alcun'altratuttetre le
figureusa,ilchechiaramen teficomprendeperlecanzoni, Perchelauita èbreue.
Etperquella Poichepermiodestino. Doueilpoetapropone, inuoca, narra,neuipaid
marauiglioso,eßendolacanzone allafimilitudine d'u nopicciolo Poema,che queste
tre coſe uengano alle uoltein eſſa adofferuarſt. Oltredciopiacemi, cheil
principio dellapropoſitionenonſiatantogonfio, che Spiacciaàgli ascoltanti
èleggenti, ne tanto baſſo,che uengaàfuilireilrimanente,maſiagraue,maturo,
magnifico, di parolegenerofe.Ilchefucagione, che hauendo hauendo Virgilio quattro uerfitroppobaßi
humili preposti alſuo Poema;Tuccadiligenteofferuatore del lagrauitanelileuaße,
&piacemi queſtoſuogiudicio: percioche&Homero&HefiodotraGreci
s'ingegna ronosemprediprenderuocineiprincipialte&gra= uinonhumili,nongonfie,
nonpiane. Oltrechedouendo neiprincipileparolehauere l'accentoſoprala fillaba
penultima comeèopinionede i perfettigiudici, ſopra
laqualfillabariposandofiloſpirito lapronunciano
Strauegnaàfarelaprolationepiumatura;nonſouede recomeallıprincipi
steanobeneleuocihumili&baße peralcunamaniera.Veniamoallainuocatione,laquale
puòeſſereòſempliceòmiſta.della mista, quale uſaHo=
mero,habbiamodettodiſopraàbastanza dellasempli ce,laqual uiendietroalla
propofitione, èdasapereche ellahorabreue,horalongafifi,nonhauendoriſpettoal
lalonghezzadel Poema, maſecondoiluoleredichiſcri
ue,cheauegnadiochelaGeorgicafia minoredell'Enei=
desnondimenobebbepiulongainuocatione,&l'Eneide
piubreue.Sicomeugualel'Iliaded'Homero etlaguer radellerane, quantunqueingrandezzanonfiatraque
Aiduecomponimentiproportioneueruna.Faßil'inuo cationehoraaduna fola muſa come
Virgilio nell'histo= riad'Enea, et Homeronell'Iliade: horaalcorodellemu
Jegeneralmente, come Dante nelpurgatorio,Hesiodo nellagenerationedelliDij , &Homero
nellabattaglia deitoppi.horaadunoamicoparticolarecomeVirgilio
ManilioàCefare,Horatioà Mecenate, Tibullo, à Meffala Meſſala Petrarca. » Spirto
gentilchequellemembrareggi. » Oaspettata incielbeata &bella. Etaltroue.
Alcunavoltaalli Dij &Dee: qualeè l'inuocatione delaGeorgica
delletrasformationi d'Ouidio . Ma tempoéhoggimaiche
allanarrationeiomiriuolga.Al laqualuogliochedoniatetuttequelleparti, chehieri A
diedonoalla Oratoria:Jendo inpoteredel poetamolte fiated'accufare,
&difendere,lodare, &biafimare , finalmenteoperar tutte quellecose ,che
all'oratore ap partengono.Siala narrationecolma,uera, òuerifimile
almeno,uguale,piana,àfesteſſa inognipartefimile,in niunadiffcrenteò repugnante,
gioui &dilettiquanto piupuo.Corrisponderedeeparimenteallaproposta,
trattaredi quellecosechel'uſo,la uita,lapatria,icostu= mi,la religione,
leleggicomportano:acciocheilcon trariooperando,nonueniamo
contrailſecondoprecet= to dell'arte àpeccare, che è comeui dißimetterinſieme
gliaugelliet iferpenti, ouerogli agnelli, letigri.Sia riccadi precetti,copiofa
diragioni,grauida di bellefèn tentie,abondeuoledifigure,dipinta
dileggiadreparo= fle,colmadipurißimilaffetti ,festeggiosa dibelli motti,
&grauedimaturidiſcorſiinmaniera, cheperuenendo alloEpilogositrouinoglianiminonmen
paghi &ri= folutidellecosedette,chedesideroſi d'udirpiu auanti.So
pratuttosiadibellapura leggiadra elocutione, laquale
èquellauirtu,cherendequellaisteſſa uaghez zaaibellicomponimenti,qualerendono
l'ultimeimpressioni dello ſcarpellodiMichel'agnoloallefigurenonbe
ume&fpirantiformatedagli altrifcultori: ò gli ulti mitratti di Titiano,che
alle figure deglialtripittori recanolalenae'l polso .Dellaqualeelocutione
anchora chemoltecosesifienodetteil paffatogiorno;pure egli mifadimesuere, chealcun'altrase
nedicapiupropria alPoeta.Quiuidiffeil Girello, uiricordoM.. Sperone
cheanchorachebieri dellaelocutione oratoria ragiona
ste;eglifadibisognochepermaggioreutilenostro per pufodisfattionediquestialtri gentil'huomini,che
i paffatı dınonfuronoatalragionamentoprefènti,non
firifpiarmifatica,nefirifuggia alcuna diligenza in di= retuttoquelloche
intalemateriaſipuoper uoi ragio= nare,auegnachelamateria édifficile&bella
,&Dic ſaquandociuerramai piufimileoccafioneà destro,on dediſifattecoſeſi
poſſaquistionare, &permezzo del uostrogiudicio rifoluerfi.Io
nointraiinqueſta arena, riſpoſe immantinente loSperone,M.V.cenzoperconto di
rifoluere, ma perdirequellocheda imieipochiStudi uigiliehocercatod'apparare
;&tantopiuproba= bilmente debbo ragionarne,quantoche dellamateria
ladifficulta lamoltitudinedelleopinionilo richie dono.Dicoadunque,chehauědonoi
in noisteßiduepar tidellanatura,ilpensiero&lalingua: &eſſendoilpë
fieroquello,che regola, &forma, &
significatione reca alle parole; auiene medefimamente lalinguataleef
fereall'animo,qualeilmartello all'artefice,oueroil ca= uallo allabriglia.
Perciocheparlandola linguaaltri= mente
mentediquello,chel'animoſente; nasconolebugiefebre
mortaledelnostrointelletto,oueroparoleſcioccheetud nedeltutto. Ladoue che effendolalinguamoſſadalpë
fiero, uengonoàproducerſi leuere narrationi ſalez= za,refrigerio,
Janitadell'animo.Etperciòeſſendoci datalafauella,moſſadalcorpo,
®olatadall'animo comefuameſſaggiera,laqualehaueſſead interpretare
queconcetti,chenelpensiero fannotuttauia reſidenza; Jeguedineceßita, chel'uso
delparlarefiainnoi nõper Sesteffo,map cagiond'altruiformato. Etperche ilpar
lardiuocififa,lecuidifferentieuannoin infinitocre= ſciendo;diqui fi
comprendelafauella efſſeredi noftro arbitrio&uolere.ilperche tante
&fidiverseformedi ragionareuennerodall'uſohumano trouate,conche 1 Greci,
Barbari, & Latini & Toscani diſſomiglian tementeuengonoadesprimereli
loroconcetti.fonoadun queleparolefruttidellanoſtra uolonta. Etpercheil
parlarenonuieneàcrearſijènondauncerto ufogene rale,alquale
iluulgodonaoccafione,inquanto chemai unalinguanon
uennedaunapriuatafauellaàformar= fisper questoiofogliodireeſſere leparole
nellabocca deluulgo tali,qualisono ifiori all'herbe , ol'herbeài prati . La ragione
di ciò prendetenel uedere la uarieta dellecinq; fauelle della Grecia,differentipercontodella
diuerfita diquellepronuncie,dondenacquero;douealla
communediedeluogounageneraluſanzadel vulgo, che cotuttequellelinguefauellaua. Quelloſteſſoargometa
teneluedereinognilingua diſmettersi tuttodiuocabo livec li uecchi ,&introduruiſinoueuoci. Il che la lingua Greca la Romana hanno veduto piu
uolte :&hora uedetuttauia lanostra,nellaqualefiuedeunainfinitaco
piadiparoleeſſeretralasciatainmaniera, cheudendole
generanoetnoiaetincreſcieuolezzagrandißima. Que fło daaltro nonadiuiene, chedallaopenionedeiuolga
ri, iquali introducono tutto dil'usodelleuocifreschezet
pofpongonoquellodelleantiche.onde é,chenonfolamen te inDante,lacuilicenzafù alquantodeglialtripiu
li : bera;ma nel Boccaccio, nel Petrarca altresi ritroua= reteuoci del ttuto
abbandonate &tralasciateindifpar te,nefolamente deluulgoſipuò chiamarequestaautto=
ritapropria, che èilrinouareleparoleditempointem pozmadiformareunalinguatutta
intieraetiandio:ft co medietro àgliHebreihanno iGrecioperato,&dopo
iGrecifecero i Romani, & hora nouellamente hanno fatto i Toscani tuttauia, chentefiuede.
Ma prendiamo le voci, le quali ho detto esser seguacı dell'animo; dico cheſt
come dell'intelletto nostro alcune operationi ſono semplici, quale è lo intendere
il fuoco, il sole, il cielo, una pietra un tronco: alcune composte, come lo affermare
e negare chefifa. Similmente un'altro tale partimento fi dona alle voci: delle quali
alcune semplici sono, alcune composte. di tutte queste la grammatica eſſendo maestra
diffefatrice, reca ordine, regola, misura à ciascunas le semplici dividendo in
nomi, verbi, participi, pronomi, adverbi, interiettioni, prepostioni, e copule:
dalla cui mescolatura, come da molte fila , uiene adordirſila tela della
oratione: la quale interamente poiuieneàue= Stirfi della vera o falsa significatione
delle coje. Di queſte adunqueuieneàfarsicome bella di pintura di piuco lorila
Elocutione: le cui partiſono eleganza, compositione, dignita: dicui altre volte
uifudetto E' adunque conceduto al poeta usare le voci communi, tal'ho rafingere
delle nuove. Nuoue intendo quelle che vengono dall'uso nouellamente prodotte: fi
come al tempo di M. Francesco furono introdotte quelle Mio, Dio, Piacere, Dolore,
le quali prima Meo, Deo, Piagenza, DogliANZA erano proferite.Taluoltaunauocefera
aßailangui daò volgare, che per il numero dell'altre compagneuer raàprendere al
quanto di ardıre òdiuaghezza. Languida voce fu quella Defpitto, ma ardita &
prontanon dimenoa diuiene per quelle. Perisfogarilſuoacerbodefpitto.
Sicomeinetta &commune quella, Belzebub laqua= leuagaetbella diuienepla
mescolatura diquell'altre. Per lecameretuefanciulli&uecchi Trescandouanno &Belzebub inmezzo.
Maèdaauertire, cheficomefredda&fpenta ela lodediquellearti,chehannoilloro
eſercitioperiglioso, qualeilcaminarſopra lefuni, òilcalarſidallecimedel
letorri,eßedoilfatto accõpagnatodaun rischiodubio fo,ilqualedipědedallemani
dellafortunapiuchedadrit taclettione; medesimamente l'uſo delleuociinette,
languide & attenuate,quantunqueriescaalcunafiataper conto della
artificiofateſtura,pureneſicuro è potendo cadere in
trafcuratezza,neutile,potědo tralignare age volmenteiniſconciouso. Per la qual cosalodo
che il Poeta s'ingegni di trouare rimebelle, & pure & ifchiette, le qualifienoalla
materia accomodate,con leparolepro prie,inmaniera, chepaianonateconla naturadelleco
fe.Ilchefuchea Petrarcadoniamo quepregichegli fi conuengono, eſſendo
statoditantofenno &giudicionel lo eleggere delledure &leggiadreuoci.Etfepuretal
uoltadiededimanoàparole strepitose &afpresciofu di rado,&affine
diarricchireicampidellalingua ,ft comeinquellerimefiuede. »
Nondal'HifpanoHiberoàl'Indoidafpe. Et in quellaparte .. S'amoràmorte non da qualche
ſtroppio . E nel sonetto. » Dolcidurezze, placiderepulse.
Lacuiraritanonmenoèperdutanelnumeroditan
tealtrerimecandide&pure;checomendataperl'arti ficio&diligenzadelpoeta.
Dall'altrocanto nonpoßo ſe nonstrettamentebiafimarequelli,che unamanieradi fars
Poemafilicentiofa &commune abbraccierannocheec cellentißimamente
inquellaſcriuendo niuna lodegline ) concedelatroppalicenza, ſicome
mezzanamentenello ſcriuere diportandosi neacquistano dishonoriestremi. Je
Questitalichecio fannoio raſſomiglioadun Soldato benißimoguernito,ilquale fi
mettainordine percom battereconungarzonettodifarmato:cheda uittoriano
puofperarniungradodiriputatione,madallaperdita puo
puobeneconſeguiretuttiquellidellauergogna.fciocco anchoraauedimento
tengoquellodicoloro, che trasportando d'una lingua in un'altralefententie d'un
leggiadro Poeta, quelleiſteſſe trasportano conaltro tanto numero e peso: percio
chelafctamo starecheogm lingua habbiaifuoi termini privati, le ſue leggi
partitamente diftinte, et le fue forme diverse del favellare, ondel'una
all'altrap ogni uersono può quadrar Grafſſomigliar figmaquesto è anchorabiafimeuoledi
piu, che eßiniuna lode, & niunopregioacquistano, uestendosidell'altrui
uestimenta, & daudoperlomezzodelletradottioniin predaalliſciocchilecoje
fide Greci come de Latini, la douecheilualerfi delle cose altrui con ragione e giudicio,
mostranonmeno l'arte; che la intiera cognitione di colui che diciofarebàdestro.
La quale opinione nonſo lamentefumia; ma di CICERONE (vedasi) d'ORAZIO (vedasi)
altresi, due lumi della romana eloquenza: co'lgiudiciodequa=
lipiutoſtotorreterrare;chejaperecon l'ardire di que Stitali.De i
principifilanguidi, come gonfidiſopraui befsen dißi il poetadouer fuggire la
bellezzae lo strepito. Ondemainomisilasciò crederecheilprincipiodiquel
lerime,perlalorolanguidezza fuſſeuago&piaceno lein Dante. >>
Alfindellesueparoleilladro
Lemanialzoconambeduelefiche
GridandotolleDio,chetele quadro. Sicomegonfioditroppofuquell'altro,pur
nell'ia Steſſopoeta,&peruerdirestrepitoso. 44 Ofanna .
OfanaSanctusdeusſabaoth. Si comeduro,&increſcieuolequello, Horaera,che'lfalirnon
uoleastorpio Ch'elfolehaueailcerchio delmeriggio Lasciatoil Tauro, la
nottealloſcorpio. Megliodiſſeil
Petrarca, trouandoparolegraui, nnmeroſe,ſchiette &pure,fi come, >>
Neltempocherinouaimieiſofpiri Perladolcememoriadiquelgiorno, Chefuprincipioafilunghimartiri.
Etuoleteinquestiuerfi uedere la grauita,guarda techetutte ledetteuocihanno
l'accentoſopralafilla= ba,che è uicina all'ultima.uoleteil numero? pesate le
cadenze finimentodei tre uerst co'l principio co'l
mezzoloro.uoletelaſchiettezza? uedetecometut tele parole ſono intiere, non
rotte, non languide, non aperte. uolete lapurita ? miratel'uſo,lacandidezza et
) facilitadi eſſe voci. Etoltreà cio uedete come dallas, las ve fi
èilpoetaquantopiuualſe astenuto,perche ifiſchifus Der v Jerolontani.
Etpoichedelnumerouiho toccatound JuShep parolascontemplate come altroue con la
S,accopagnar) دو uollelaR,acciòchela piaceuolezzadell'unadi queste lettere
stempraſſe lo strepito dell'altra: quando diße. Voich'ascoltate in
rimeſparſeilsuono, Madiciòfauelleraßialtroue à bastanza , doueui mostrerò effer
auenutofouente,che moltiincontrando fi nellagrauitahannocredutoche ellafia
gonfiezza. Si cometrouandoappreſſodiM.Francescolo stile attenuato; L tenuato;hannocredutocheſia illanguido.Maionon
maiperauenturaardireidi trouare languidezza & gonfiezza fifacilmentenel
Petrarca,laqualetrappaf= faffeun uerfo oduealpiu.Etper nonpaſſarecosa che alli
precetti di questa arteſia richieſta; dicochegran= demente ne i Poemigrandi
massimamenteHeroici èdaauertire,che nõfidebba ordireilprincipio(come
inprouerbio èpoſto di dire)dall'uouo:cheetanto in=
cominciaredalnascimentodellecose.Percioche noi ueg giamol'Iliade
incominciaredallepreghiere diChrifa Sacerdote,sendogia noue anniintieri
statoiGreci co'l loroeſercitod'intorno la citta di Troia.Similmente co
mincial'Odißeadalconfigliodelli Dij raunatiſopra i
fattid'vliße,hauendoeglidimoltotempo qua &la
confumatouagando.ilqualuitiohebbe àfuggirDante fimilmente incominciando ilſuo
Poemadalmezzodel camindinostra uita.Etperdirediciòlaragione, on= defiacheiPoemi
non debbano incominciare dallepri meradici ; dicoche àquestoprecetto diede
formalari putationedellecosedette.comeche nonriducendoleco=
Jeneſuoiprincipi,apparel'historia ouero narratione effere piu approuatadal
giudicio uniuerfaledeglihuo mini, piucommune.Dallaqualragioneconchiuder fipuomedesimamenteHomero(tuttauoltache
alcuna testimoniazanonehabbiamo)hauerhauutolaguerra
Troianacommune&nonpropria, nedaluiimagina ta:eſſendo
statoquellochelecosedeGreci &Troiane hanondalprincipio;madall'ultimo
annodellaguer= γλ 1 raordito.L'altra ragione èpercheiprincipidelleco=
Jeſonoàciaſchedunomanifeste:la douechetuttibrama nocaldamente udire quegli
effetti,che da iprincipide lecofeuengonomoßi.oltreche il uolere minutamente
ogni cosacomprendere,tirain longocotantola narra tionesche i lettori
infastiditiper lopiu laſcianodi ue= dereilrimanente .Nelqualuitioeſſerecaduto
Antima chouoglionolamaggiorpartedeidotti:ilquale uenti quattro librihaueadigiacompostoprimacheſetteCa
pitani dell'effercitohaueffe condottiàThebe:horpensa te
chefabricafipoteuafperareda cofi longofondamen
to.EtfeHomerohaueßedall'uouoincominciato, &di anno in annofauellato de i
Grecijui domandoche ope= rasipoteapensarechefuſſel'Iliade, eſſendonondimeno
fiampia&grandeteßutaſopra ifattid'unoannoſo= lo?Iopermenonſoſemihaueßedato
l'animodipoter lain tutto lofpatiodi mia uitaleggeremai.Quantoal
lafauola,dellaquale ouerifimilmenteparleralo Heroi co,òdalComico, Tragico
fieinatti & in parole rappreſentata auanti ilpopolo,dico elladouer primie
ramenteeſſere artificiosa,diletteuole,&uaga.onde ne lecoseui
manchino,nelagratiadeleparoleuifi difide ri. douendo
mancare,inunadiquestedueparti;ma chipiu tosto nella uaghezzadelleparole,che
nellagra uita dellecose,Percioche piufuole alle orecchie commu ni dilettare una
copia dibuoniſentimentiſanza orna= mentodi uoci,chebelle uoci ſanzalumedi
ottimi con= cetti; la ragione èperquantoioftimo ,che effrendo) u 2 ilpen= (ilpensieropiunobiledell'orecchie,ſi egli
appare che maggiorifconciouengaacagionarſitutta uoltachefi tieneà disagiola
cosapiuperfetta,ondemaggior dan= no èche ilparlare ſia priuo deisentimentifpo=
glie delitie dell'animo ;che nudodiuaghe parole
(ornamento&contentezzadell'orecchie. Maquello à cui
l'esercitationedellafauella dellecose apporterauirtu difare la molta cognitione
quello; neluerohadaottenerepergeneralgiudiciotutteleuo questo ci.Perciò che
stimarnonſipuò mescolaturapiuperfet= ta,chequella,ondel'utilecon ilpiacerefiuiene
àmefco 1arinfiemene igentilicomponimenti . Perquesto sti= maronogli antichi
moltigradid'honore poter ritro= uarſiin tutte ledifcipline,ſicome iſecondi, i
terzi o imezzani ladouecheal buonpoetaſemprefi ricerca no eprimi. Sicomebuon
dipintore ſi puo chiamare uno, quantunque sia di Titiano mancoperfetto,
&gen tiljcultorequell'altro,benche a Michel'agnolo fia di
granlungainferiore.Ma il poetaper mezzanoch'egli fifia,mainonpoßedeil nome di
buono ò diperfetto.la cagione di cio é,perchel'utilee'l piacere hanno inſe questa
differenza,che aſſai commendabile èquelloarte fice,cheòlaſanita cirende,ò la
liteci donaper guada gnata,quantunqueegliperfetto nofia:ladouechechiu que
proponedidilettarci,qual èilpoeta, il muſico,
Senonempietuttiigradi,ettuttigliinteruallidelpia ceresnonsipuodomandar
buono.Hareıda dirui(poi che aquestapartem'hannoleparoletraſportato)della
modestia modestia &fofferenza
delpoeta,cheegli deehauere nello eſſereammonito &corretto,
moltefiateungentile, comeauiene, che leggiadro dicitoreſia stato auertitoda
unaperſona ò uolgare,ò dipoche lettere. perciochemolteuolte ſupera
ilgiudiciodella naturalo sforzodell'arte .Ilchequanto meglio poſſafare perso
naaueduta, nei studiauezzadieſercitarfi; ciascu= nopersesteſſo
puòfapere,Janzacheeglifacciadimi Stiere il perfuaderlo
altramente.Mainonhòtenuto ef Sereàl'huomouileilpeccare,mafi beneil perfeuerare
ostinatamentenellefalſe opinioni:maiuergognosol'ef= ferammendato,maſibene ilnon
fofferire di riceuer correggimentodachipiuintende:maibiafimeuoleil co
feßaredinonſaperequello che noiignoriamo,maſibe ) neilfarprofessioned'intendere
ciòche non sappiamo Potrei anchora ricordare cheil poetaſia cauto di
ligentenelſentirelelodi date àſuoicomponimentiper laboccad'altrui: &fpecialmenteſendo
eglituttauiad quellepresente.Auegnadioche troppo folta elaſelua degliadulatori,
àuolerla sfrondare; eglineluero piudell'opera,chedelgiorno auanzerebbe .
Fuantico precettodeimigliortestoridellapoetica,cheilpoeta faccial'iſperienzade
iRe,iqualiuolendoſapere chi gli efidato, traditore,glidanno tantoda bere,che
egli ebbro &pazzodiuiener & percheinquellaſtor digionel'animononusa
riſpetto,riuerenza ,o temadi futurodanno,perciomandaper labocca fpenfierata
mente ifecretidelcuoreall'orecchie dichiunque afcol 43 th ta douei ueri
&falfiamiciuengonofacilmenteàcom prenderſi:fi come ibuonigiudicij gli
adulatori fi jcuopronoperl'iſteſſaragione.Etnon uolendofarque sta ifperienza
affaichiarotirendora l'animo dell'ami colalongadimeſtichezza, l'uſo il
mododellodarti, et lemaniere,hauendo l'occhio allaqualita delle maraui=
glie,altorceredelleciglia,alchiuderdelle labra, &in gegnadoti
difarilGiano,fefie possibile,perchedauă ti a tel'amico nontifaccia delle
marauiglie, poi al uoltar dellespalle,non fi trasformi inuno orecchiuto
afinello.Onde credendotid'hauer compagni Homero, Virgilio,
&ilPetrrrcanelloſcriuere deiuersi, per gratiadellemuseparticolare
acquiſtati,confolle gra= uita,&gonfiaimaginationenonvenghiadefferfauo=
ladeluulgotenuto.facendofentirepofcis alledotte o= recchie
quelleſciocchezze,cheallaimmortalitatua in=
drizzanounapiramided'eternouituperio. Ma è ap= preſſol'altre questa
unadelleſciocchezzetue, chetuti credieſſereben uago&benleggiadro dicitore,
ar difci diuolere leggere inpreſenzadi moltipublicamě te
ituoipriuatidishonori,increſciendo noiando il gustodichit'ascolta,&aguisadiſanſuga
mailascia dolacotenafinoàtantochediſanguenon ti trouifa= tio&pienodeltutto.
QuiuiruppeilfilentioM. Lu= caGirolimo diſſe,ſeeglinonuidanoia(comeionõ
credo)M.Sperone,uorreipermiocontento chequanto
aiprecettidelaelocutioneuoiritornaste,&quellici faceftefentireal quantopiucopiofamentediquello,
che non hauete fatto.Perche nelueroeglimi pare,che da questocantoſiprendatutto
il fondamentodeldiletta= repoeticamente:comeanchorauoipocofa, ci ricorda= ste.
Io aponto à questapartehaueateste disegnato di ritirarmi
riſpoſeM.Sperone:mapofciacheuoiM.Lu came'lcomandate;tantopiuuolentieriuiučgo.Hodet
toleuoci eſſereſemplici &compoſte, &quaidifferen
zefienodatedalliGrammaticialleſemplici: lequalida me perhoranon afpettateche io
piu distintamente ui dichiari:per eßere materiaallo grammatico richiesta, nonal
poeta E' uero chedi eſſe uociſemplici per compiacerne'al Contarini diro
quellepoche cofe , che piufanno all'ordimentodiquelcheſeguedibisogno.So
noledittioniouerſchiette uocicomposte dipiu parti, in quanto che eße vengono a formarsi
di lettere, di fillabe di congiontione, di nome, di verbo,di caso, d’articolo,
d'oratione. La lettera é parte indivisibile della voce. La sillaba è voce dini una
SIGNIFICATIONE – H. P. GRICE: IO SIGNIFICO, IO INTENDO --. La congiontione è della
istessa natura, ma questo di piu ritiene, che ella eatta adessere di piu voci
composta, & tiene conueneuole proportione co'l mezzo e conl'estre
model'oratione. L'articolo è voce di nessuna SIGNIFICATIONE SIGNIFICAZIONE – H.
P. GRICE: IO SIGNIFICO, IO INTENDO -- preposto non dimeno alla voce per
terminatione fimon chiarezza dilei. Il caso è la variazione, la quale adi uiene
ài nomi per cagione della loro inflessione. Note: meè voce fatta sanza spressione
di tempo, le cui partic niuna SIGNIFIZAZIONE – H. P. GRICE: IO SIGNIFICO, IO
INTENDO -- ritengono. Verbo è parte dell'oratione fatta CON SIGNIFICAZIONE – H.
P. GRICE: IO SIGNIFICO, IO INTENDO – di tempo. Oratione e voce di componimento
d'altre formata: le cuiparti tengo notraſe divise ALCUNA SIGNIFICAZIONE – H. P.
GRICE: IO SIGNIFICO, IO INTENDO.Maſtando sopra i semplici nomi (come che di
doppianchorafe ne ritro= ( uino, quale è equivalente, drittangolo, & altriinfini=
ti) dico che egli per opinione degl’antichi può essere o proprio, o rubato, o
tradotto, od ornato, o finto, o prodotto, o sottratto, o prestato, le qual differentie
ebbe il nome per opinione d'Aristotile. Ee anchora ch'io mol naseden tepule dimostraßihieri,
nondimeno bastar potra di soilmoto fouerchio s'io di queste poche per hoggirenderò
la ra usaio da gione. Proprio nome è quello che aduna lingua conuie sur ne in
maniera, che ad un'altra nõmaissi come ſono quel Arist: yulenoci fuoco, barca,
paura, augello, e somiglianti. with poe: Altri sono tolte daun'altra lingna, come
Onta, Talento, Souente, Altresi, Teſte, che da provenzali nella nostra lingua diriuarono
– ALLLEGRANZA, SPERANZA --:E mifericordia, Longeuo, Imago, Bibo, Frange, altre di
questa istessa maniera, che dalla favella – NON LINGUA – romana sono tolte, e poste
in uso nella toscana. Tradotti si chiamano quelli, che vengono da diversi altri
nomi trasferiti, la qual traslazione si fa dal genere alla specie, dalla specie
al genere, dalla specie alla specie overo secondo altre maniere atte à seruare
similitudine trase proportione dal genere alla specie prendete l'essempio nel poeta. Chiara fontana in quelmedeſmo bosco sorge ad'un sasso. Dove appare che il nascere
– cf. H. P. Grice on GROW – “Aristotle on the multiplicity of being” -- èuna
certa specie del forgere. Dalla specie
al genere fa traslasione il poeta quando dice. Mille piaggie in un giorno &
milleriui Mostratom'haper la famosa Ardenna
Amor. Nel qual luogo si vede che mille sono molto numero, per molto si prendono
ma da specie à specie fa traslazione il poeta dicendo. Quel fuoco è morto, e'lcopreunpicciol
marmo. Dovel'esser coperto si prende per l'esser rmorto, questo per quello, l'uno
& l'altro dei quali sta per esser estinto. Proportione uole traslatione si
fa per conto d'alcuna somiglianza tra molti termini trovata – H. P. Grice: You
are the creamin my coffee. Sicome, tali fono le stelle al cielo; quali i fiori alla
terra. Diremo aduuque i fiori esser le stelle della terra sicome le stelle esseri
fiori del cielo. Similmente tale diceſi essere la sera al giorno s quale la
morte alla vita. Diremo adunq; quyto lin la sera é morte del giorno, si come la
morte è sera della o próprio vita. Et accioche ioin questa bellissima traslazione
vidi mostri conl'essempio dei poeti; piace miraccotarui quel lav bellissimo
leggiadro Epigramma scritto sopra la oris, morte d'un fanciullo, quale egli si
sia, dal divino Platone: del quale confeſſone i larghi campi della Grecia mai
non hauerue duto piu gratioſone il piu leggiadro. Di= rolloToscanamente, accioch'iofiaintesoda
coloro, che nõhãno delle Greche composizioni alcuna contezza. E perche intendo manifestarui
il senso – H. P. Grice: FREGE SINN – “Does ‘or’ have a SENSE?” – delle parole greche,
lo diro di voce in voce, &ſanzarime: Risguardao stella mia tra l'altre
stelle: : Cos'io cimal ma Cos'iopoteßi diuentar il cielo, Perpotertiueder
conmoltilumi. TULVCIFEROinuitaefferſoleui,
ComeHESPEROtramortihorarifplendi. Piacque la traslationedi Platone oltre
ogni istima tioueàciascuno. PercheM. Speronerientrandonelfuo
ragionamento,foggionſe in cotalmodo.Finti nomijono quelli,cheuengonodalpoeta
nouellamenteritrouati,no toltid'altrui:fi comeapparenelpoeta ladoueediffe.
Iluicario di Chriſto chelafoma. i Doueperlouicariointefèil Papa. Sicome l'iſteſſo
adiuiene chiamandolecornarami;l'ondepecore: Roma francor Babilonia:la terra
madreuniuerfale, &fomiglianti. I rrijke
prodottififannodalloaccrefcerelonghezza ad unaſil= lababreue:fi come
èquellochediceAnnibale ilcuiacce retoordinariamentecadeſu lafecondafillaba,
&fabreue lapenultima:matostoche iodiro Annibale;diuentapro Brettdutto,ilche
diſſeilPetrarca. " • Et Annibalquandoall'Imperioafflitto .
Sicomebreuenomeilfece inquella parte Ch'Annibalenon ch'altrifarianpio.
Ifottrattififannodallo accorciamento,quale épenſier
inuecedipenfieri,&martirinuecedimartiri . ›
Diqueifofpirond'ionutriuailcore. EtDante > Togliendoglianimà,cheſono interra
.- Ilche nellaproſaalcunauoltahaluogo, benchedira do.I mutiouero alterati
ſifanno dallo accrefcierealcu= nauoce,nonvariandoperò la
ſignificatione:ficomefi 4 ueduedeperlomezzodiquellieſſempi . Primiero
entrandoall'amorofauita. Doueprimiero
staperprimo òprima,conaccrefci= mento nondimenodilettere. comefuquella uoceche
il Crefcenzousòſouentemente , &auegnadio ,laquale Janza Diopotrebbehauerluogo.
Ilchesifaòsemplice menteperaccrefciereforza &uaghezzaallauoce,ò p
distinguerla da un'altralingua,come èquellaetiandio, uocebella dellaproſa,
allaqualefi diedeaccrefcimen=
to,perchenonfuffepura&schiettalatina.L'ornamen= todeinomiperefferaccidenteistrinsico,
&apportato dallacompofitione,seràdichiarato,quantochedelleuoci
ſiragionera,che tengonocoponimento. Raccoltecheuoi haretein offeruanzaqueste
regole tutte;l'altredifferen zeuiferannomanifeftedelleuoci.etfapretequaliuocift
deonochiamarecommuni,qualiproprie , qualistranie=
re,qualtnuoue,&qualianticheondechi è,cheuedendo quellauoceHuoponon
sappiaellaeſſere communealla lingualatina , prouenzale, Toscana?Chinonuede
Ofanna,Sabaoth, malaotheffereproprie allahebrea: ficomeSanctus,
Deus,&gentes,etaltrecheusòDã telatineſolamente certo
niuno.Similmenteogn'unoue= deDorare, Inostrare,Imperlare, Inforſare, Smorfare,
Difoffare,Sneruare, Spolpare,effer uocifresche&diri uated'altreuoci,ilcui
uſo è piucommune. questedi= riuationitantopiuſonoſpeſſe in Dante;quanto èl'uſo
loromencommendabile.Aggiugneteàqueste pochele differentie, conlequalihierifi
diedepartimentoallefem plici 316 LIBRO plici uoci,&haretepienamentetutto
ilconto diuiſatoz che ionon intendofaruiundittionarioditutti inomi di
queſtalingua,bastafolamente, ch'io mostrila natura et qualitad'alcunid'eßi.
Vogliobeneche auertiateeffere alcuneuoci chehorcrefcoro,horſcemanoſecondoilgiu
diciodique chegli ufanosi qualinel numerodeiprodut ti&fottrattiſi poſſono
mettere, quandouidial'animo difarlo,ficomeMAGISTERIO Magistero, IMPERIO
Impero,MAESTRO Μα stro &altri dell'isteſſamaniera.Veniamo allefigure,et
primieramenteparliamodiquelle,cheseguonol'usodelle parolecomeuoci,poſcia
uerremo all'altre. Creſcono & ſcemanſimolteuocifi nomi,comeuerbiper
cagionedel= laloro communenatura, fi comequelle PROVI= DENZAProuidentia , ISPERIENZAIfpe
: rientia:DILIGENZA Diligentia,chenella
profaneluerfofidiceàl'unmodo&l'altro. Altre ciofanno,percioche il uerſo
l'unmodoricerca,ficome laprofal'altro, qualisonopenſir'Dolor'martir,nelnu
merodelpiu,cheneluerfofidicono ladouechenellapro Safidirannointiere.Et coſi
auieneà iuerbi,chebenenel uerſodiro andar,dieder,donar andaro,diedero,dona ro: chenellaproſaandarono,
dierono&donaronoſidi rapiugentilmente. Cofi CHIVSE richiuse,AF FERMA
raffermariceuonoaccrescimento,òper conto di replicamento , òpercontodi maggior
forza. Quellostesso si fapernaturapropriadellauoce attaà uariarsiàl'unmodo
l'altro dicendoSTESE,di Stefe, TERZO Steſe,COMINCIOincomincio, DORMEN 317
TATOaddormentato , CHIESTO richiesto, SFIDOdisfidoSCENDO difcendo, SPIA
CEdifplace, SPARVTOdifparuto, &fomiglian ti,lequal differentienonvengono
àfarsiper lauariatio nedeluerfo òdellaprofa; maperlicenza liberadi eſſe uoci;
Conquestesi mettonotuttauid PRODVR= 1 RE, producere, STRANO straniero,che
libereſonodeltutto. Etpoiche inquestamateria iofo= noentrato:dicocheficomenellelingueGrecheuot
uede temolteuariationi tantodelſcriuere,quantodelprofe rire;medefimamente
èauuenutoaquesta nostra,doue chi SIMILMENTE, GENTILMEN gentilemente ; tal'hor
fimigliantementedirapiu uolontieri,con lequal TEuedreteuſare,chiſimilemente
differentieuanno quelle del SIMIGLIANTE somigliante, PENSIERE pensiero, MI=
STIERI,mistiero, mistiere,chetuttauiafidico= no,moltiuogliono ALTRIMENT I,
moltial= tramenti, altri altrimente. EccolaQVISTIO=
NEcolaQuestionefarrumore:&CRIAR Econ il creare mettersi inpiato
.ilnumerodellequaliaccre= ſconoquelledipiu etiandioVENGOVegno, TEN
GOTegno,VEGGOVeggio,SEGGOSeggio. quell'altre ESSISTESSI,Eglisteßi,ESSO
STESSOEglisteſſo checommunalmente entranoin ufo.medesimamente CIASCVNO
Ciaschedu= no,CHIVNQUE Qualunque, A CHIet A cui: cui:DICHI etDicui.Quasiunasteſſalegge écomune
alNESSVNO,Veruno,Niuno,etNullo:eccettoche ilNeffuno èpiudeluerfosladouechegli
altritre me= glionellaproſaſi mettono.Altritoglionoàſcriuerepiu uolõtieri HABBIAMOchebauiamo
altripiu tostohauemo: comemolti SENTIAMO etnõfen timo, SEGGONOetnõſiedono, TRAHI
piuche Traggi.TO IpiucheTogli,SAGLIENTEpiu cheſalente:DOGLIONO piucheDolgono.
Per l'istessa ragione uoitrouaretealtre moltedifferentiedi questeſempliciuoci.
Ondealcunidiranno PROFE = REREpiucheProferire, PENTEREetnonpë
tire,CAPEVOLEetnoncapace:HAVIENO, PONIENO,SERVIENO, CONSEN=
TIENOpiucheHaueano,Poneano,Seruiano,Cofen tiano. AltriA MASSERO, LEGGESSE
RO,PRESTASSEROſcriuerano,cheun'al= trohaura
piudiligězanelloſcriuereAmaſſeno,leggeſſe no,preſtaſſeno,ſicome iterzi dirano
Amaſſono,Leges fono,Prestaſſono. Simigliantemente dira colui F Ep
feci,SEDEIperfedetti,TEMEIper temetti,DO VEIperdouetti.Sicomeun'altroMORDEI
morfi:che pur differenzahannoinjegrandißima,et nu merodiffomigliate.Ecco la
proſadirpiutosto SPAR TOchefparfo:ficomeiluerso l'uno l'altro abbrac
cia.SENTISTI nonſentestilodalaindustria d'un'altro:ficomeA MARONOet PORTARO
NOpiucheamoronoouerportorono.&CONCE= DV= TERZO 319
DVTOpiucheconceffo,Sicomealcontrario S PE= SOpiucheſpenduto.Metteinuso laregoladi
quell'al= tro ſcrittore piu ildireRADOcheraro, SAR= ROinuecedifalirò
MERRRO'ininluogodiMe nerò,fi come PERRO, GVARRO , SOF FERROin ifcambiodi penerò
,guarirò,soffrirò EtcontuttociòR 1 SAPRAGGIO riſaperò
farannoadalcunocheſianonpiccoladifferenza,sico= meHAGGIA,
habbia,SAGGIO,&fauio, OPERAGIONI operationi,TORRABO Torrò,chediffe il
Boccacciofouente E' anchora ap= preſſo ilgiudicio de iletterati fatto
differenzanel dire AMERETEchepiubella piu legiadrauoceé
cheAmarete:ficomePOTRIAcheporria: &com munalmenteuerrannopostein
usoquellechediconouor rei chetumi A MASSI, uorreichetumiamasti, FACESSI
facesti,&DIMANDAS= SI &domandaßi dimandasti domandaſti, FESSI
&faceßi&FESTI&facesti. Sicome FOSperfoffe cheilBoccaccio,
Dante&ilPetrar caufaronodidire. Sicome HAVESSI, DICES SI,
FACESSIinterzaperſona nellaguiſacheet
haueſſe&diceſſe&faceſſepiulicentiosamentefifoglio nousare,cheil
Petrarcaſolodiße. Cofihaueddettolo
Sperone,tacédoſialquanto,quafiàchecheſiapenſando,
quandononafpettandocheilparlaregliueniffe inter= rottoimmantinenteſoggionſe.
Infiniteſonoleuariatio= ni diquestalingua, &perauenturapiucheinaltra mai
chefifuſſe. Percio cheinquesta isteſſa parola ch'ioho dettotrouafi
differenza.auegnacheFOSSE &fuße fièdettopiuuolte:fi comepiu anticamente
HABBI ENDO DOBBIENDOperHauendo douendofi diffe . Sicomehoggidi cõmuneměte
s'usano quest'altre FIE, FIENO, SIE, SIENO, FIAFIANOSIASIANO.SimilmenteHAG GIO
Hồ, nonHabboche Dante diffe. Allequa= liſoggiungono SACCIO diffe: sò, che Boccaccio HEI per hebbi cheusò M. Cinoda Pi=
stoia:fi come SAPE ८
sàinterzaperfona. QVI, QVA, LI, LA,chegeneralißime uociſono&àmouimento
& luogocommuni. parimen teCOSTI costa, che ſonodifferentie del luogo ,
douefi troua quellacotalperſona, conchififauella.Ecco ilDONDEpiusonoro
piupoeticochel'onde.ft come queſtipiunaturaledelleprofediquelli. lecui figni
ficationiquanto belle quantoſteſſo ,&quantoad ogni propofito
accommodabilififieno ;ageuolmente fiuede leggendo ognifoglioognicartadi
Dante,diM.France fco,diGiouan Villani,et del Boccaccio. oltrecheilCre
ſcenzo&tuttiglialtri dicitori fi Toscani come Pro= uenzali
nefonopieni.Eccianchorafimilitudinetraque Ste dueQVINCENTRO &quaentro, ficome
tantouale POI DA CHE perauentura piu
leggiadramenteèdetto,cheildire,dapoiche:quantun= que l'uſonon tolleri la molta
licenzadel primo. Sico= MEIL CHE POIinuecedipoiche, DA CHE per perdapoichepl'iſteßa ragione.Medefimaměte la
pro SauuoleilDILVNGI dalungi,ficomedalun geiluerfo.alqualefida L'HORA
etiandio,ficome TESTE testeſſoalcunafiatadelleproje. Alcuni
dirannoconmigliorgusto PRESTAMENTE, cheimmantinente,ficomeincontanente
&fpacciatamen tefanzafaruialcuna differenza. quantunqueuocifleno
tuttecommuni &buone.qualimedesimamenteſonoAP PRESTARE Apparecchiare: APPRE=
STAMENTO Apparecchiamento: diME RIGGIE, diMeriggio,&di Meriggiana.
Metteilgiudiciosodifferenza tra L'ANCHE, an cho&anchora; ſecondo lauocaleè
confonantecheſe= que: ondeeglidiraanchorapietrou'era &nonancho:
ficomeanch'iomiui ritrouai, nonanchorio.Niuna ſenefatraildireD A SEZZO
aldaſezzost comequell'ifſteſſo adiuienedel NON PER TAN 1 TO
nientedimeno.comeunacoſaſola hannoàfi= gnificarquelle PEROCHE, percioche, impero=
che,impercioche, perchetuttafiata, che questa uoce Sezzaianonſia
postopercontodarenderla ragione òdomandaralcunacosa cheche ellafifia.
Niunadiffe renzafogliofaretralo AVEGNADIO, che, Ben comeche.Grandißimafaccioſu
leſignificationi del CHE, comechealcunauolta steaperſiche, piuchenellagu'sache
IL NON CHE ſiprende alleuolteper benche &perdonatemise iouiuado no=
tandoconlaincrefcieuolezzadi queſteuoci: lequali mi RAGIO. x I re LIBRO 322
fonostatedateinpenitenzadal Contarini àcui ubbidi
rem'eforza:poicheiodiquestamateria ragiono per compiacergli non peraltro.
Sonoalcunealtreuoci lequalileggiadramenteſiconfondono &ſono PAR TE
&Mentre,sicomedicendoParteche iofon sta toadudirti affaidolci mi
furonoletueparole. Sicome tanto ualeperauentura ildire IN QUELLA,che in
quelpunto:qualdicendo mentre iofofpiraua,in quel lamiuenne lamiadonna ueduta fi
come IN QUE STA alleuoltetantouale,quanto in questo,in que statutto miriſento,
dellapauraſoprapresomirima fitutto sbigottito Conqueſte differentiemettetequella
deldire, IO SON VSO, tosonoufato,iosono auezzo,chemescolatamatefi
uſanodallifcrittori.Qua Lemedesimamenteè VISSO Vinuto, OBLI GATO &Vbrigator
PERSO perduto, IGEVOLMENTE Ageuolemente, PVR MO, purhora, ALTRETTANTO al
trottanto, BIASMO biasimo , AVANTI, innanti, innanzi, TVTTA FIATA, tut tauolta,
DENTRO &Drento, DRIETO Dietro,Retro,Diretro, Dirietro,chetutti diffeDa
te.con lequal uocifi mettono quelle DI ΡΟΙ, Ο dapoi, DRIZZARE, indirizzare,
DRIT TAMENTE Dirittamente,cheDantehebbe p costumedidire.SimilmenteETERNO Eter
nale, ETERNAMENTE eternalmente, FVORA fora, fuori, fori, forest come TERZ O.
323 come SV ſuſo, GIV giuſo,chedal Pe= trarcaficonfondonomolte uolte. FINO A
TAN TO &perfinoàtantohannolaiſteſſalegge. Sico= me HORMAI, horamai,homai, hoggimai,
INFINO infinoperl'iſteſſa ragione uengono àmettersiin ufo,&fi comela
licenza étanto auanti peruenuta;cofibahauutoforza dipenetrar piu oltre
inuariarel'usodelleuocitoscane, percioche FOLGO RANDO
folgoreggiandosidiffe,& GVA TARE guardare,ficome ALLHOTTA alihora,
AVACCIARE &auanzare in unaiſteſſaſignificatione,cheaffrettare uoglion dire,
TIMORE temenza, SPEME &fpe ranza, DISIO,&diſiderio, CRI cre de, ME
meglio, AGRO acro, NVDO &ignudo. TRATENGO etin tertengo, RICORDARE, Gramembrare,
RASSOMIGLIO Graffembro, VN QVANCO &finohoramai, LAVDEO lode, MARAVIGLIA
&merauiglia,COM PERATIONE, &comparatione, PIETA piatd,ASCOSTO,
nafcoso,NVDRIRE nodrire,&nutrire, MINIMO menomouifi aggiungonoaltresi
,sicome PENTERE etpein tire, OFFERERE offerireuannodipari. conquelle OBEDIRE
Vbidire, OVRA= RE &operare OLIVI, uliui. PARTI RE dipartire, PRO
FERERE,&proferi x re 2 rire,
PARTICCIVOLA &particella, GRANDO, grandecheilBoccacciousa,PVO TE pote,
PRESVME Oprofume,PRE SONTIONE &proſontione, PARSO paruto , PARTVRISCE,
partorifce PREZZARE, &pregiare, PONNOO poffono, PRODVRRE producere,
CONCETTO, &conceputo, PARVOLETTO من pargoletto, RICOMANDO,&raccoman do,
RIFIVTARE, &rifutare, ROGGIO roffo, CONSEGVIRE, affeguire, PIN= SE, spinse,
RINCORARE, & rancora re, RICHIVSO racchiuso, VOLTA uolge, uolue, RIGIRARE
ragirare,RI MANGA rimagna, SPENGE fpegne SEGVITARE ſeguire, SAPEVAMO sapauamo
cheDante laje oſcritto Aquesticorrif= pondonodipari SII uerbo fe, SOLVERE
fciogliere, FRENO &affreno, SVOLI, Jogli,VVOI &uogli,SEMBIARE ſem
brare, TORCE ſtorce, SATISFARE fodisfare, PATRONE &padrone, VISTO ueduto,
TREMO, triemo, TEPIDEZ ZA, tiepidezza, SAPENDO &fapiendo. Lequaluarieta
appreſſodeimiglior dicitoridiqueſta 4 linguaſonotuttauiaà l'unmodo&àl'altro
poſte in ufo. Et dell'altrece nefono,lequalifornireidi racconta rein
propriaforma,segiusta ragionedadire nonmi ritoglieffe. . ritoglieffe.Quiui da
ciascunofupregato moltoM. Spe rone,che egli l'incominciato ordineſeguitaße:
raßicu= randolo,che quandodellungodireàlui non ueniffeal cunanoia,cheper
lungoascoltaremai nonfarebbe ad alcuno perdoueruenire. Ondeegli ciò
udendodipoco fpatiofermatofi effendo, questeparole andò conlepas
fatecontinuando.Sono DIANZI &dinanziuo= cidell'istaßafignificatione: fi
come NVLLA niente mailnulla piuſpeſſoentranelle profe,ficome il nienteneluerfo.
horadiduefillabeſifa horadi tre, ilcheil Petrarca all'una guisa
&all'altradiße.Dicefi anchora LEGGIERMENTE, & liggier= mente,ſi
comeleggieramentein Dante appreßodelqua lefidiffeanchora lievementefi come
OLTRE O oltra:ılprimiero nelleproſepiu ſpeſſo,fi comeilfecon
doneiuerfi.conquesteuoci uengono PΟΙ po jciacommunia
iuerfi&alleprofe,ficome PRIA, prima.Nelle prose PERPETV AMENTE
perpetualmentediciamo. Si come QVAN DVNQVE &quantunque.QVI &quapoz
trebbono fignificarel'iſteſſo,senonfufſe cheil qui al leuoltedaDante dal Petrarca
ſipreſe perhora. Dante, >> Maquilamorta Poesia riſurga. Aggiugnefiil
RVVIDO rozzo, SE= CRETO segreto, TOSTO tostamen te, TARD ) tardo, VIA PIV
&uie piu, VOLUNTIERI uolentieri EGVALE x 3
uguale, VNQVE &unqua.Potrebbonoha= uere unafolafignificatione AHI
&ab,ſenon ſiue deßeeffere in uso,cheilprimierofignifica sdegno, L'altro
compassione,nellaguiſache far fuole HAI ΜΕ & ΟΙΜΕ,
maoimeèpiudeluerſo,ficome ahimedella profa,quantunqueDanteunafol uolta hab
bianeluerfo postoloahime.la doueche dall'boimefi a= Stenne, &in
iſcambiodiquellanocediffe OME. Suc cedonoquelle uocilibere &communi àuerfi
&profe ALTRI altrui. QUESTO fiatachefiprendanonell'istessa maniera. E, ciò,
tutta , uannodipariſicomedicendoEbuoni,I buoniE rei,et irei,cheall'unmodo
l'altro Dante usaneluerfo,ben che ilfecondouogliail Petrarca , le proſel'uno
& L'altrofanza differenza.ficome EI, egli,&Ellifi diſſenelnumerodel
meno, in quello delpiu ESSI elli,et eglino.trattonefolo eglinopiuproprio
dellepro ſe. Nemancol'usodi ESTO &diquestoin una iſteſſa fignificatione
appreßo Dante.ilchefece alle uol= tefanzaimpedimento uerunodeluerfocomelà. 6,
Estopianetaòficomecomparte. Alleuolteastretto dalla chiusura Socomealtroue,
terminideluer >> D'estaseluaseluaggia &afpra &forte
L'usodellaqualuoce,come che distemperatofuße;
Sommamenteſpiacqueall'orecchiediM.Francescofico mebenediede regolaà QVE
&queicheindifferen tementeſipoteſſero uſare.EtDantenon contento delle
dettelicentie delfauellarehebbe anchor percostume di accorciar leparole
diprodutte,ch'io difopra diß Secondounafigura allafauellaRomanapropria &fa
migliare metterlenellefottratte:ficomequadoegli ufa VOpuoisetVOperuoglio,cheè
piudellaprofa, TV,pertuo ſicomeMI, ME,SV, I, inuece didi
remio,meglio,fuo,iosanchorache queſta uocefizzaia il Petrarca
illustraffemoltonellefue rime. CIO CHE quello,che nonprendonoalcunadifferenza,fi
come ne PRESSO neappreſſoſenonincerticaſichedi radouengonoinuso.ſimilmente
adiuiene di SECO confeco &fegocheDantelascioſcritto, D'AT TORNO
&d'intorno,alquanto dedifferenzada quelledue uocidiede il d'ogn'intorno,
come che mag= giorforzauengaquest'ultima uoce ad efplicare. SO VRANO
fopranoficome SOPRASTA RE&fourastarequelloiſteßofignificarfoglionofan
zapartimento.con lequali uanno CONTRA incontra, VERSO inuerfo, VER inuer,tutta
uoltache àmouimento fidannocomeprepofitioni.ME CO &conmeco. PROFITTO o
pro,con lequaliprodemiſe Dante, quantunqueprodeſempreua lorosofignifichi
nelleprofediM.Giouanni.Nefonoda una iſteſſa ſignificatione diuiſe AVENGA auegna
duegnadio:ſeben quest'ultima uoce si met= tein ufo anchoperbenche& piu
leggiadramenteche inaltrofentimento,con laqualeio uolontieri nell'isteſſo
periodohòpercostumed'accompagnare,nõdimeno che x 4 tanto tantoualequantonientemeno, nientedimanco, nul
ladimeno, nonpertanto,cheilBoccaciodiffe. Seguo no DII dei,ilprimo édellaproſa
ſicome l'altro deluerfo.Oltreche questecongiuntioni, BENCHE,
auegnache,anchorche,tuttoche tuttauiache,&quan tunqueſi comehannosenza
partimento l'isteſſanatu= ra,bell ßimeſiſono etiandio &ufateda miglior
dicito ri:Quantunquel'ultimafia piuuaga &piunumerosa piuposta
inusodel'altre.cosifanno ILQVA LE &loquale,checommunalmenteſidiſſero.ſi
come QVALI quai&quafouentefurondetti.Non parlo diquelleuoci cheper propria
naturaſono atte à prendersiinl'unmodo &l'altro:aiternando àuicen=
dacomehermaphroditi,deiquali Greci Latini ragionanoneilor componimenti.
Percioche à tuttiè noto potersi dire CASTELLI Castella,
MEMBRIOmembra,VESTIGI,uestigia, PECCATI peccata, MVRI mura,OREC CHI orecchie
DITI dita, BISOGNI, bifo= gne,SACCHIfacca, STRIDI strida, FRVT TI frutta,
CERCHI cerchie,GINOCCHI ginocchia, altriſomiglianti.&per tornare àquel
lecheſonouariatefolamentedall'uso,dico,che queste no cicheseguonotutteſono
poſte in usodi dirsiVSVRA 10 ufuriere:VIRTVTE uirtude: HONE= STA honestade :
VOPO huopo: VINCVLO uincolo:VANGELIO uangelo: TERREMO TOtremuoto;
SVGGETTOfoggetto, S.V= SPI TERZO SPIRO
fofpiro: SOGNO &fonno: SO= LITARIOfolingo : GVARDIANO guardingo, STORIA
historia, SCANDO LO fcandalo. SIGILLO fuggello, STILE ftilo, SEPOLCROfepulcro:
SELVATI COfaluatico, DIMESTICO domestico,FA MILIAREfamigliare. SEMENTEfemen ta:
RITONDO rotondo, HARENA rex na: RIVERENTE reucrente, PICCOLO picciolo, PALAGIO
palazzo, OBIETTO ogetto, NVVOLI nubi,nugole, NIMICO nemico:MANDRA mandria, MAI
mali, MACVLAREmacolare,MAVMETTO macometto: LABBIA labra LOICA logica, LITTERATO
letterato,NVMERO nouero, LABOLE labile, IMAGE imago, imagine: HEDRA,
hedera,hellera, DEMO NIO dimonio : CONCISTORO confifto= rio, CILESTRO celeste,
CHETO quieto, CA' cafa, BOLLENTE bogliente, BER= ZAGLIO bersaglio, VCCELLO
augelio, ANCVDE Incude,AGNOLI angeli, AR BORI alberi. Traqualiconſentiate,che
uenganoà numerarſiquegli altri ANCISE no uccise, l'u= l'altro delleprofe commune:
ficomediparicon sentonoAVINCHIARSI auinghiarst,che legarsiugualmente
significano . BIBO & be= 10, CAGGENDO cadendo, CHERO, x chiedo, DEVRIENO dourebbono. fi come
DEVRO'chealcunavoltain uicedidoueròdalPe deb trarcafidife.co qualisi mettono
DEVB be, DEONO denno debbono, DESCRI=. VO defcribo, cheilPetrarcahebbepercoftumedi
. dire,ficome DIVEGNO &diuerto,SGOM BRA disgombra,SFOGA disfiga,SFA CE
disface,DORAindora, SENDO effendo, ENNO fono, HAGGIATE hab biate,
INDIVINOindouino,NEVICA neua,chediffeM.Francesco, NVDRISCO nu
drico,PAVENTAflauenta,PLOROO piango, SCONTRARE Incontrare, SCO ucden
VERSEſcopersſe,VEGGENDO do, quantunqueuedotoscanauocenonfia,comeueggio.
ALTRONDE &altrouesonotrasedifferenti, chel'uno daluogo, &l'altro
aluogoſignificaqualdi cendod'Altrondeegli è venuto,cheda Roma, Al=
troueeglihoraseneua. Cofi ugualforzaritengono quelle ALTERO altiero, SVBITO
difu= bito, DOLCEMENTE dolce,cheilPetrar cadiffeadimitationedi Flacco, NOVAMEN=
TE nouellamente, SVBITANTEfubita mente, ESILIO,exilio, figlio, APPO ap preffo,
A GVISA, & in guifa, POTEN TE, &poſſente, ADVERSARIO auerfa= rio AVIENE
adiuiene, VELENATO auelenato,BARBARO barbarico, CATE= NA f TERZO NATO
incatenato, PRIGIONATI imprigionati, CHIOVO chiodo,CONCLUSIO NEconchiufione,
CVLLA cund, DRAGO dragone, DESIRE defiro,fi come DISHO=
NORE,erdisnore,cheusòM.Fracefco,ESTRA NIO iftrano,FE fede.GENAIO, ge
naro,GVERRERO guerrieri, GVIDAR DONE guiderdone,EBBENO &ebbano,
chelegnopretiofofoglionofignificare. Aggiugnete d questi LIDI
Liti,quandovengonoadesprimere gliultimicorfinidellaterradalmarepercoffa, NATIA,
natiud, NATO nasciuto, PREGO priego, ARTEFICE,artifice, PITTORE, dipin tore,
QVADRELLAquadrelle, REDE herede,REregi RVBELLO ribello,STA TEestate,VERNO
inuerno, STRACCO Stanco , SENSI, sentimenti,ſentimenta, TEBRO Teuere, VEGLIO
uecchio.l'usodellequaluoci è communeperla loronatura.Etpercheintendo accre=
fciere ilnumero diquestenoci, dico chealle gia raccontate ui si aggiungono
queste altre ACCO= MANDARE ricomandare,chePiſteſſo inm=
portanocome,LATTAREallattare, ALLEG GIAREaleviaresCAPE capisce,CERCO cer cato,
GOVERNO gouernato, HORRE= VOLE honoreuole,CONTENDERE con trastare, CORCATO
coricato,COSSE cocette, DIVERRAI, diventerai, DOR= RO LIBRO 332 RO
dolerò,GVARNIRE guernire, FINGENDO infingendo, DISTORRE istorre, MANDOE
mandocheilBoccacciodif Je NOTARE &natare; CAVRIOLO capriolo, RAMARICO
ramarischio,REDI MEREridimerecheM.Gouannifcriffe, SPACIA RE passiggiare,
STARNVTO ster= nuto, SCHICCHERARE, &fciccarare, TACQVONO tacquero SCEVROfe
parato TRASVEDERE trauedere quel loisteſſononvoglionoſignificare,perciocheil
primie ro diqueſti uerbiualtanto quantopiucheuedere, : l'altrouna
cofàperun'altra uedere. Sicõe STRAN TENDERE &frantendereſonodißomiglianti:
Punoſignificandopouche intendere, l'altro intende reunacoja
perun'altradifferentemolto.Ondeincio n'hauete ilteftimonioſopra ladifauentura
di Solofmeo chepernonparlar ifſchiettopreseungranchio ,ondei Toscanidiconto →,
Qui graceilsoloſmeo,che'l uotoappese,
Cheicapogliscemaffe,&gli ècresciuto, PerchePannuntiatatoframese.
Vjafiil TE, perto,onde diceßitequestolumebuo
nobuomosuoceMarchigianaprucheToscana, fi co me DILEGGIERO dileggierifidice,
BREVE brieue, I'NDARNO e inua= no, INSIEME einfème,infiememente dal Boccac
cio,comeinſembredaM.Dante.MERIT A MEN TE TERZO 333
TEanchorasidice&meritevolmente, MICA,
miga,SENON&fenonne.colequaluociuongo notuttavia ELLE elleno,COSTVI Stui
alleuolte, STA MANE cote istamane, benchestamaneſiapiudeluerſo, come
stamanedcen dodellaprofa. FRA &trafonocommuni, eccetto cheallaprima
fecondaperfonafidapiu gentilmen= teildirefra miocuore,frafepenſaua.che
tramio.cur re trajepenfaua.nellaterzasinelnouzrodelpu, o medelmenoficonfondono,
ondefidirafraquesteualli. comepiueglici piace. Cosil'iſteſſoimportano SE=
COSTESSO, fecomedfimo. COMVN QVE comemai. Riceuono differenza queſte due
CONCIOSIA COSA CHE laquale ſipuòdareàtuttiitempideluerbo &maniere, che co
ciofuſſecoſache non ſidirafenonin cotalmodo , Con= ciofuffecosa chequel terreno
producaCipolle che diße ilBoccaccio quella isteffa forza portano conico, CHE
CHE &qualunquecofa, ARANGI aranzi, ARROSSITO arroTato, BAC CIELI
&Bacceli,CAMICLAcanifcia,C.E THERA cetara,CINGHIALEcinghiaro, CERVO cerulo,
COCVMERO cocomero, CORSARO corfale, DOVITIA diuitia, DVCENTO dugento, EBBRO
ebbriaco, IMPETO empito,FRATELLI frategli,BE= NIVOLENZA beniuoglienza,
FESTEGIAN= TEfestante, LA FINE ilfine, FIRENZA fiorenza fiorenza,il primodella
profa&ilsecondopiudeluer Sonaturale proprio.Aggiugneteildire INCAN TO
incantamento,incantesmo,incantesimo,incanta= tione,incantagione, NERBVTO
neruojo,MO GLIETA moglietua MOGLIEMA mo gliemia, MONAGI monici, MICIDIO
homicidio, MERCATANTVZZO, mer cantuzzolo, MORTAIO permortale, che il
Boccacciousodi dire. SOSPETTIONE fo fpittione, SORGOZZONE &fergozone
ch'anchorahoggidileuatenelarouſanodi dire iMar= chigiani. VERMIuerminicheM.
Giouanni diffe.Eccoadunquequantefonole uariationi del dire chein questa
linguaàtratto àtrattoſiritrouamo, ueggonfigermogliaretutt'hora:dellequaliio
nonande roaccrefciendo piuilnumero:parte per non incre= Scierui, &partepernonfoucnirmene
hora piuallame moria.cheradeuolte auiene,ch'altripoſſadi tutto ciò
chehuopoglifa ramemorarfi. Maperuenendohoggi mai adalcunepiupriuate
regole,concuifiindrizza= no comedagiustediritture,leuoci dico, cheuoiinque
ſtalinguatrouereteparoleslacui produttione ac crescimentofifa,&netuerſo
nellaprofa, in molte maniereficomenelprincipio,in quelle, DISDE GNO, ISTESSO,
RACCESO, DI SPARVTO, DISTESO, chepiufemplice
mentefidiconosdegno,stepo,acceso,ſparuto , steso. ne penfatechelacagionedicotali
accrefcimenti fiauand di fouerchio. Percioche borafifa per replicamento, come
RIVEGGIO,che dacapoueggiofignifi cazhorapermigliorſuonocome INGATENA TO,
cheuaghezzaritieneinſemigliore,che ildire catenato: horaperfuggir lo strepito
delle confonanti, Stemprando la loroamarezzacon lofpirito& teno= redelle
uocali:chemigliorſuonouerra dicendo I O VOGLIO fariſperienza,cheleuandonelai,
dire iouoglio farifperienza: ſicomefeguitando la uocale pernonfarne'ljuonosdruccioloſo
&mozzo ui leue= remo la uocale dicendo IO FAREI ſperienza,
&nonfareiifperienza.Crefcono alleuolte leuociper piuforza
dellalorofignificatione,comeche piu cofa uenga àfignificarsi co'l dire DISDEGNO
chesdegno, o RACCESO che acceſo A V E= ENATO cheuelenato.Sicometaluolta sifa p
dire ilcontrario,quale ènellanoce,GINTO, che aggiugnědoui letterein manierache
dica Difcinto, uie ne àriceuereſentimento &forzadallaprimiera con=
traria.Alleuoltefifa peraccreſcier uiolenzaàquello chediciamo:fi comeogn'unoſa
che TIENE Oriz tiene in questoſonodifferenti,che l'uno accrefcieuiolen
za,&poſſanzaall'altro . Creſcononumero &forza tutte quelle CONTRISTA,
DISFIDA, DISPIACCIA, DISCENDE, DIS= FRANCA, DISBRAMA, DISNEВ BIA, DISCIOGLIE, DISTEMPRA
DISPARE, INCOMINCIO, RA SCIV SCIVGO, T
ADDORMENTARE, (ABBRVSCIARE, altre,à questefimili ( deltutto.Etfi
comel'accrescimentodiqueste sifa per questi effetti, medesimamenteo per
inchinarla forza della uoce,òper humiliarla,ò peraltro effetto meneà jcemarſi
laparolaneifuoiprincipi.Accrefcieſiancho ra&fcemafinelmezzo, come SV BITA
MEN T.E, fubitanamente, MERCATANZVO LO, mercatantuzzolo,ETERNAMENTE
eternalmente , AGEVOLMENTE ageuole mente, altreòper efferedalcommune
uſolontani,o per recaremaggiorgrauita, piulungamisura alla uoce
&fuonopiugeneroso.Etfimilmentenelafinefi Seemalauoceòpernecessità, òpernatura.Pernecesita
fi comeauieneneluerfo,nelqualemartir',dolor , pen= fier',filegge inuccedi
martiri,dolori,penfieri. Ilcon trariofalaproſa,chelunghezzaetermineporge alle
uoci,come quellacheiperiodi, &ilnumerohapiulite ri ischietti.Per naturasifal'accorciamentoòla
lun ghezza,fendolauocedafeftoffa comune, fi comeVO Cuoglio, PVO, puote, FE,
&fede,conl'e quali ME meglio, TV, tuo, SV, &juofi poſſono accompagnare.
Oltreche uoci fi trouaro,alle qualinon fida accrefcimentonelprincipio ne
allafine, manelmezzofiuariano quantoalla ſcrittura,come BERZAGLIO bersaglio,
BENIVO LENZAcheinbeniuoglienzafi cangia, BEL LI inbegli, SALENTE chepiu gentilmente fi
cangiainfagliente.laqualuariationefifa dallara TERZO.
gionedeliafcritturafolamente,&non d'altronde un quanco.Paßiamohoraalleuoci,cheforzahano
diıfpri merealcunamanierad'affetto. dellequali alcunefanno Segnodidolore, alcunediallegrezza,
alcunedimarauiglia, comemoltealtrediuarimouimenti degli animi tanoinſieme ira
nostri.Primieramentetrouaretealcuneuoci,che dino= dolore , qualisono AHI, Ahidellequalila
primieradimostrapaßionesdegno= fa,òsdegnoaddolorato. AhiPisauituperio delle genti.
Etl'altra doloreſanzapiu.come appreſſo del Pez trarca. >>
Ahnull'altrochepianto. Altreuocihannoforzadimanifestarehumiltà d'a nimo,
&mouimento dicuore in domandar piata ò Soccorjoaltrui.
Dehporgimanoàl'affannatoingegno. Si comequellastessauocepuò haueruirtu di per=
fuadereòd'ishortarealcunoche sia. >> Dehpercheuai?Dehperchenont'arresti?
Valeanchoranelloimpetrare alcunagratiada chi chefia,conattopiegheuole
&affettuoso: „Dehmettialmiouolertoſtocompenfo. Sicomerichiedendoalcunacoſa
ufiamodi scongiu rarealcunocondire >>
Dehsegiustitia&pietauidiſgreui.
Prouocaanchoraadudire à uedere cosecheinse . yi ritengono molta di marauiglia.
Dehrestateauederqualeilmiomale. Succede loAhime,che carfuole.
Ahimechepiagheuidinelormembri Ifprime la o,marauiglia, dolore, compaßione, in=
dolore terceßione, biafimo, allegrezza &altri effetti. Marauiglia Ofelice
eloqnentia,ò lietogiorno: pietàſignifi Dolore Odelmiomalpartecipe &preſago.
Compaßione. Ogiornoòhora òultimomomento, Ostellecongiurateà impouerirmi.
Intercesfione. OuiuoGioue Mandaprego il mioprima,che'lſuofine. Biafimo .
Oterrenianimali,ò mentigroſſe. Ofacro,auenturoso, dolce loco. Allegrezza
Sdegno, Defiderio Ochebel morir erahoggihaterz'anno. Derifione Ofouratuttemal
creataplcbe. Onostra uita,chefibella in uista. Valeanchorainquesticaſiil LASSO
OMI SERO nell'istessoaffetto , inquanto che amendui efplican'ildolore. Lafſomech'iononſoin qualpartepieghi.
Anchoracheilmijeroučgaàmanifestare compas fioneinaltrui.- Miſeroamante,
chedolorilmena. Segue L'O IME,laqualuocedirado ALIGHIERI (vedasi) come mepiuſpeſſo il Petrarcalapoſeincostumedidire.
Oimeilbeluifo, oimeilfoane sguardo, Etaltroue. رو دو Oimeterra efatto ilſuobeluifo.
Vienein compagnia di queste L'O ME: à cui Dantediedepiu regola &ujodi M.
Francesco: questa uocefignificanonpur dolore;mapaura , marauiglia.
Omemaestro,che equelch'iueggio. Taluoltasi compongonoper accrescimento diaf--
fettodueuocidiqueſtamaniera,ſi comefeceM.Fran= ceſcoquando ediſſe, OIME LASSO;
laqualfor madidiremedesimamenteusò un giouane della no= ſtra cittàinuna
ſuacanzone,dicendo. „ Etfonfattooimelapo , Nonformad'huom,mad'inſenſibilſaſſo,
Etperche iofon entrato negliaffetti cagionati da quelleuoci pure, dolci, &fpirituose
, nellequal ha luogol'H; uengohora à quelle, chehumilta &mode Stia
importano,fi come VAL CHE SI SIA, COMVNQVE EGLI SI SIA, QVA= LVNQVE SI SIA QUAL
CHE SI FVSSE, &fomiglianti, ilcui fenfobafſſezzad'ani m
&modeftiapiuimporta,che altro .Quantunque allaproſapouche
aluerſoſiaquest'usodifauellarecon ueneuole richieſtosnondimeno Dantehebbe à
dire. >> Qualchesifuſſe lomaestrofelli. Pasfiamo
horaalleragionideldirefigurate: delez quali laprimiera ètuttauolta
chesidonaunacommu= 2 2 ne L ne proprietà ad untutto, laqualepoi
artificiosamente uieneinpiupartiàriceuerdiuifione & partimento ...
dellaqualfiguraètutto ilcanzoniere delPetrarca di= pinto,ſi come inquellaparte.
כל در גל Amor,Natura, labell'almahumile, Ou'ognialța uirtutealberga Contramefongiurati.
. regna Finqui haueteiltutto,dietro allequaluociſegue la diuifionein cotalmodo,
Amors'ingegna Ch'imora afatto,e'nciò ſegueſuoſtile.
Naturatiencosteid'unſigentile Laccio,che nullo sforzo ècheſoſtegna. Ella èſiſchiua c'habitar nondegna Piunella
uitafaticosa &uile. Alleuolte àdue òpiucoſecompreſeſottoil nume= rodel
menofidonailuerbodelpiu,ouero l'aggiun= to . ilche il nostro Padouano diſſe non
iſconciamente inunfonetto. Etl'uno &l'altro fole Didolcezza d'amorfereni
&caldi. : Un'altrafifamentre chenoiprendiamouna pro=3
prietaconpiuuociinſieme,&quella ad unafola do= namo,fi comedicendole
stelle,i cieli,et lanaturaàpia gner mi costrigne:doueappar cheil uerbo
coftrigne uieneadunirſicon lanatura piuchecon l'altre uoci,il
cheappareperquesto effempiodiM.Franceſco... › Crudeli stelle Orione armato, »
Spezzaà tristi nocchier gouerni eſarte:
Alleuolte piucofehauerannouna steßa proprietà, 4
nonpercontodellauoce;madellafignificatione. Qualfiorcadeafu'l lembo >>
Qual fuletrecciebionde. Seguelafigurachepermaggior chiarezza d'alcu
nacosaaggiugneproprietà,che inſe ritiene dichiara= La tione, &dimostramentodiciòcheſi
ragiona, » Ladonna,che'l miocorneluiſoporta, " A A Ladouefolfrabeipenſterd'amore
Sedeam'apparue. Similmentefadimestiereſapere quella ragione di parlare,ondefi
mettono insieme moltecoſeperse steffe
permanětiinunoisteſſolegame,dettaAppoſitione. Piacciauiporregiu l'odio losdegno
Venticontrarialla uitaferend. Etfinalmentefuccedequella, ondegliaccidentid'al 7
cunapartefiafſegnano altutto. Unastranaphenice ambe duel'ale, Diporporauestita
e'lcapod'oro. Piacciauihorach'iomi rivolgaadalcune offeruan I
zenonindegned'efferudite,specialmente da coloro, chenonhannodiquestalinguaferma
&certacontex za,fassiunafiguradettaTramisfione,nonſpiaceuole,
nedipocolumeapportatrice, è tuttauolta che ilfen ſouieneperlainterpofitione d'alcuna
uoceà diuiderſi ilchefailpoetaladouediſſe. >> Delfiorirqueste innanzi
tempo tempie. Et Etpoichequestoverſomihamandato allamemo ria
laforma del Biſticciare,che alcuna uolta rende uaghezza nonmezzana
àicomponimenti; dico ilBi= sticcio effere un giuocofatto ſopra alcunauoceconua=
riatione delle uo cali delfignificato , onde il Pe trarca. " Quest'ècolui,
che'l mondochiama Amore Amarocomeuedi. EtDantealtrefi x > Ch'iofui
perritornar piuuolte uolto. Fassiun'altratramisfione.per contodichiarezza,
d'alcuna cosa chepotealasciarel'animo dello ascoltan tedubbitoſodettaParentesi.
I l'ho piuuolte(horchifiacheme'lcreda?) دو Nel'acquachiara. Alcunafiata egli
adiuiene,che da gli accidentifi descriuono lecose leſostanze loro , fi
comefignifi= candoalcunacosa auenire nella state ò neluerno;dire=
mocioeffereauuenutocoifioriòconlaneue, " Sich'allamorte inunpuntos'arriua
1 Oconlebrumeòconlebianchechiome. Chetantouolledire,quantoègiouane,duecchio.
Aquesteragionifi aggiugne quella,onde alcuna coſaſilodaò biafima per eſſempio
d'altre nell'istesso genere.
Nonfurgiamaiuedutiftbegliocchi 13 >> Onellanostra
etadeòneprimianni. Etoltreàciouannoincompagnia diqueste la ragione,chefifa
argomentandoſoprale coſeimpoßibili, nel dimostrarelafermezza d'alcunacosa,
chechefia: Quandohauroqueto ilcor,asciuttigli occhi; 12 دد
Vedremghiacciarilfoco,arder laneue. Conjentelamodestiadeglihuomini,che nelle
cose!4 dubbiofefipaßi con difcrettione,in maniera, chefiuen gaàrisentire la
propriafragilita,onde errando s'acquisti perdono: dicendo s'io non crro,s'io
non m'in= ganno,cometo stimo,perquantoio mi penfo,se be= ne miauifo . Ches'al
contarnonerrohoggihafett'anni, >> Cheſofpirandouòdiriuainriua.
Vfanoepoetialcuna uolta ilnumero infinitoper lofinito. » Nonhotanticapelliinquestechiome »
Quantiuorreiquelgiorno attenderanni. Etaltroue. ›› Benmillefiateòdolce
miaguerrera, » Per hauercobegliocchiuostripace, → V'haggioproferto ilcuor .
Accresconotalhoraipoetilacoſacolafiguragene 16 ralmente detta
inalzamentodipiudicendo dell'effetto, » Unadonnapiubellaaffaich'elfole, »
Etpiulucente. Auienemedesimamenteche l'effetto d'una cosa fi diaadun'altraincotalmodo, .,
Finchel'ultimodichiudaquest'occhi. Cheilchiuderdegli occhiſi attribuisce
a'llultimo giornodella uita,inquantocheintaldi uiene quell'i y 4 stesso effettoadoperarfi.Seguelo
abbracciamentofat= to nellaconchiuſlonedipiucofe con unaſteßachiusura fi comefa
ilPoetanelfonetto, » Opaßifparfi. Douetrattieneillettorefino all'ultimo uerſo,
quello steſſo in quelle rime, " Pacenon trouo. Tırădolocondiſideriodiuederlafinepiuchemez
19 zanamente. Conquestoprocedequell'altra, con chef aguaglia l'unostatoall'altrodituttelecose
per con D) trariaragione comedicendotantodeluedertifon lie
to,quantodelnonuedertimifero, Et quanto eramiauita all'horgioiofa
>>M'insegnalapreſenteafpra&noiosa.
Valacomperationeisteßamolteuolteſucoſenon / " contrarie;ma pari
&fimilideltutto, Chedilagrimepregni... Siengli occhi miei,fi
comeilcordidoglia. E'dametterein uso altresiquellaformadi dire, que ſto tempo
miuietailnauigare, inuecedidire,inquesto tempomifi uietail nauigare,
E'lbelgiouenil petto >> Torred'altointelletto, 22 Micelanqueſtiluoghi
alpestri &fieri. Iniſcambiodidiremificelainquestiluoghi.Ag= giugnete quella
figura,chesifatuttafiatachesi met teiltuttoper laparte, Perchedi
nottegliocchimieifonmolli. Vnd Vnauenehàdiquestamaniera, quandochenoiacaZ2
compagniamopiucoſeſoprad'unoisteſſofine con un Jolouerbo. Neperuolgerdicielo
òdipianeta. Figuratamentediciamotuſeperuenuto à tale talgrado, dando
ciochealmouimento appartiene,à caſo d'altrafignificatione,
Poichesegiuntoall'honorata uerga. Si comeneperMetaforaufare,nepercontodicomparatione,
fidiraadalcuna coſauillanie,togliendolaft militudine da coſadifferente
molto:comeilpoetadell'I taliaparlandotuttaua diffe, „ Vecchiaotiofa&lenta,
Dormiraſempre &nonfiachilafuegli?
Conqueſteſimette lafigura,che inſeritienecondi tionefoprailfauellarechesifa, →, Etfecoſadi
quanelcielficura. Peraccrescimento diforza,& permaggioraffet " tofaßi lareplicatione
etiandioincotalmodo. Gridanòfignor nostro aita aita.
Iouògridandopace,pace,pace. PapeSathan,pape Sathanaleppe. Etaltroue. Ed
ALIGHIERI (vedasi). Bellißima &leggiadraforma di dire quella,onde noiſopra lafermezza d'alcuna coſa
argomentiamo dalloeſſempio d'altre cose, intal guiſacheſi uenga à confermare
l'intendimentonostro,faßicoſi, › Mentrechealmardifcenderanno ifiumi, Etlefere
amerannoombrofeualli: Fiadinanziabegliocchiquella nebbia » Che fanafcerdemieicontinua
pioggia. Segue quella,che i Latini coſiſpeſſo uſano, tuttafid tacheil
numerod'alcunacosauengonocomparandoà quellod'un'altra, »
Peradequarco'lrifoidolortanti. Drizzanoipoeti il parlaremolteuolteàcoſepri I
uedisentimento,&inanimate,trattandole comefen= fibili
&animate:ilcheinfinitamentehebbeper costu me M.Francesco
didire,mabaſtiuid'unfolo effem= pioperhoras » O'poggi òualli
òfiumi,òſelue,òcampi. دو Otestimon dellamiagraueuitd, » Quanteuoltem'udijtechiamarmorte? A`cofe contrarie molteuoltefidarannoproprietà
nondiuerfe:qualdicendo,amartinondebbo, ti nonpoffo,il parlarnon miſtabene, l'odiar iltacerenon mièconueneuolc, >
Lostarmi strugge,e'lfuggirnonm'aitd, Adiuieneanchora,chenoi uogliando
comprendere... untutto, tocchiamoleſue stremita, necui termini egli
uieneàcontenerſi ,ſicome uolendodire, in tutto il mondo
nonritruoarſtlapiubelladonnadi coſtei.dirò dal'Oriente a l'Occaſo
noneſſeredonna dicostei piu bella:postoanchora,chealtrepartiſieno diqueste nel
mondolaqual figuraneldescriuere tuttol'annousò il poeta,dicendo. »
Etquando'luernofpargelepruine, » Et »
Etquandopoiringio,ueniſcel'anno. Anchorachefoglianotuttelequattroſtagioni di
pingere i poeti,comefecequelnostrogiouane dicui diſopraragionai. Comeche ilcaldodie Fendeilterreno,
comedellefponde ,, Biancoiluerderitorna, » Etcomeprimaueracolliadorna
Etcomecaggionpoileuerdifronde, Dauafi alloistrumentomoltefiate ilnome pacheal
tri conuiene,qualdicedo ilmartellohauerfatto ilchio uo comecheilfabbronesia statocagione,peraiutono
dimenodelmartello, Chinonhàlauroo'lperde, » Spengalafetefuaconunbeluetro,
Rendeuaghezza &fplendore allicomponimentila J3 uiuafentenza,&
ilprouatoprouerbio,dellafentenza berifi diſſeà bastanza:horaprendiate
l'eſſempio del prouerbio, Amachit'ama. Etpocodoppo >>
Checonuench'altriimparealleſueſpeſe. I
qualidettiriceuonogrande,&difficilepartimen
to,ilqualeperchehoranonimportaintendodilasciar= lo.Sonoli Enigma
anchoraincerticaft leggiadri & 3 + diletteuoli,tanto piuquantoà
glianimicurioſt reca دو " nounpiaceregrandißimo&diletteuole.
Etgiadiladalriopaſſatoèilmerlo. Dehueniteàuederlo. Tal uoltaàduecose
differentiſi danno proprieta diuerfe,che uicendeuolmenteſipoſſono
uerificare,nel= laguiſachenoifogliam dire,tu segentile,come tuo
padrecortese:cheualequantoil dire, tuse cortese: quantofutuopadregentile:bella
&figurata ragio= nedidire. „ Beato il padre benedettoilgiorno; „ C'hà
diuoiilmondoadorno. dinonpocolumeapportatricequella chiara
gentilefigura,concheſopral'impoßibilta s'argomen tad'alcuno effetto. دو
Adunaadunaannouerar lestelle: >> E'npiccioluetrochiuder tuttel'acque »
Forſecredea,quandoinfipocacarta, Conquelcheſegue. Segueunaragiondi dire,of
Seruatatuttauolta che noi moſtriamofar dibisogno il
dired'alcunacosa,quantunquenulla rileui quelcotal ragionamento . Italia mia, benche ilparlarfia indarno,
Co'lrimanente. Metteſialcunavolta loacciden 79 teperlacoſaprincipalmente
inteſa:neliaguisa che fi dice,nelSenatohoggieranopiudimilletoghe, inuece didire
piudimillehuomini togati.
Chefanquitanteperegrinefpade? In uece didiretanti huomini diſpade
guerniti. Siz milmente uedretene imigliordicitoriper accrescimen tod'alcunacosa
ufarsi ilprenderproprietà dißimile et contralanaturadichechefla:comeseio diceßi
,u'era 1 ۲ た
tan= 1 tant acqua chehaurebbeſpentounmardifiamme. Ch'uncor
dimarmoàpietàmoſſohaurebbe. Metteſialleuoltein uso difignificar lo stato
delle coſeſecondo alcuneproprietamolto
accidentali, د dal fatto lontane:ficomes'to uogliodirenon effere il piu
perfidohuomo d'alcunocheſia,dirònon eſſereſotto il cielo il piu ribaldodilui.
Chetanti affannihuom maifottolaluna >> Nonfofferse.quant'io. Etaltroue,,
Quanto'lfolgira,amorpiucaropegno » Donna diuoinonhaue. Et Dante >>
NonuedeilSol, chetutto'lmondogira, Trouafiunafpeciedicontrapofitione (ilqual
àfuof1 luogofiragionera)fattatra duecofecontrarie,ma con •legatura
difimile.comefeiodirò, colui è gentil'huo= modiuilla,ſcientiato
d'ignoranza,accostumatodi ui= tij,ricco di pouertà, somiglianti.
Poich'amorfemmiun cittadindeboschi Allequalmanieredidire s'aggiongonoquelle, onde diciamoadunfanciullouecchio didieci
anni,&adund feminagia difpoſſente&antica,giouinettadiſettanta
anni.Etunochediffe M.ColaBruno,ad unochehaued fatto unPoemaſcritto in foglio,
&alto un palmo, pouero &di stile&di cognitione,questi s'hafat=
tounpublico tropheo delleſuepriuateignominie. Faf43 fi fimigliantemente la
interpretatione,ilche ètoglier dàunalinguaunaſentenza n'altra conaltre uoci,
accommodarla ad u= Per lodolcefilentiodellanotte. Feminaècosamobilpernatura. Et altroue
Laqualtradottionesifa imitandoalcunauolta l'i= steffe parole dicolui,che in
altralingua ſcriffe. Ilche feceilPetrarca,mettendo ildolceper dolcemente, à
fimilitudined'Horatio,che lo fimile fece nell'iſteßo propofito. Etcomedolceparla dolceride. Nonèdalasciareuntrattogentilemolto & leg=
giadro: ondefiuieneà mostrarladifferenzadidue co Jediuerseconproprietà
contrarie,ſi comedicendo , tu Jeunatorrecontrailuentodel'inuidia,tufefcogliodi
pacienza contral'onde delle maluagielingue.
Ellaſijtapurcomeafpr'alpe al'aura. Etquelloisteſſo inunfonetto da me non
ha guari . ueduto. Cheinuoifara co'lſuotenaceoblio Comedifole unpicciolraggio
in marmo, Odinpiufaldoscoglio ondamarina. Allaqualimpoßibilità accennò ilpoeta
medesima menteinquellaparte, Etco'lbuezoppoandremcacciandol'aura,
Moſtraſiparimentelauanitàd'alcuno effetto , in cheſpendiamo opera&ftudio
inutile,in cotalmodo. Inrete
accolgol'aura,e'n ghiaccio ifiori, rigid'alma. » Einuerfitentoforda
Deiquaicolorifonodipinte tutte le ſcritture Greche & Romane. Accrefconfianchoralecoseper
cagione diargomentodettopiuforte, ilche chiaramentemet tein ufo il
Poeta,quandodice. >> Sefubeatochilauide interras
>>Horchefiadunqueàruederla in cielos Etaltroue.
Chedouedelmalſuoquagiusilieta
Vostrauaghezza acqueta >> Vamouerd'occhio,unragionaruncanto; Quantofiaquelpiacer,ſequesto ètanto?
Eleggiadro gentiletrattoquello, conchefido naalcunaproprietàd'unaparte
adun'altra,che eſſen dolauergognaaffettodelſanguejparſo alle parti if
trinfichedelcorpo,nondimenoperche piu dijua appa renzatienenel volto,fi diede
aluijoda M. Francefco. Signor mio, chenontogli Homaidaluolto
mioquestauergogna? Succedonolefigureche
apportano merauiglia à chiunque l'ascolta;dellequalichiminutamente ilnume=
rowlauariatione uoleſſe giudicare, nel uero ha= urebbedatemere, chepiutostoilgiorno
,chelama= teriagli ueniffemancata. Perciochetutto pieno , tutto riccoinogni
parte, ſene dimostra il poeta : pernon trappaßarequestaparteſanzaeſſempio;udi=
tequandoeglidiße, » Ethorcarpone,horcontremantepaſſo >>
Legno,acqua,terraòfaßo. >> Verdefacea, chiarafoaue l'herba >>
Conlepalme&coipiefresca&fuperba,
co Et Etfiorircobegliocchi lecampagne, >>
Etacquetariuenti &letempeste. Daßianchoraadalcunacosaquello,chepermezzo +
d'altriuificonuiene: fi comedicendoquestecarte pia
gono:questerimeſoſpirano;doueegliſi appare che il
lagrimare&sofpiraresiattribuiscono allecarteetal
lerime,pciochefannoaltrui& piangereetfofpirare. »
Eifoauiſofpiri,e'ldolceſtile » Chefolearisonarinuerfieinrime. Giuocafifopra alcunauocebeneſpeſſo non perra=
gion dibiſticciare;ma percontodiScherzo,ilchefiue deinquellerime, » Necontramortefperoaltroche
morte. >> Mortem'hamorto&folopuofarmorte Ch'i tornià riuederqueluiſo lieto. Alleuolte
ilgiuoco uaſopradue cofe diuerfe contrarie,
Nonpuòfarmorte ildolceuiſoamaro,
Ma'ldolceuiſodolcepuòfarmorte. Etfalloilpoetaalle uoltepercontodi
contrapofi tioneincotalmodo. Egliattiſuoifoauementealteri Eidolcisdegni
alteramentehumili. La onde,che alcuniperfarneloſcherzopiuleggia dro
inuecedifoauementeſcriſſerohumilmente,noauer tendocheilgiuocouàfulafentenza, &nonfulauoce.
Auegnacheſoauehoradolce,horahumileſignifica,fi cõenellacăzone,Verdipani,fi
uede,quado édiffe Etogni sdegno Failuederleifoaue. Chedolcenonpuò significare, uolendodire
ilcotra rio dellosdegno,cheel'humiltapiuche ladolcezza. Figuratafauella
èfimilmenteil daradintenderele
cofedailorocommuni accidenti,nellaguiſachenoimet tiamoincostumedidire,
C'horfußiiofpentoallatte & allaculla,
Inuecedidireſendobambino &fanciulletto : da
gliaccidenticommunitoccado la naturadi quello che trattiamo.Vieneàfarsimedesimamente
unaffecie di affettione,laqualenellafèntenzapiuchenelleparole co
fiste:&ciòadiuiene,quandoche nellodare òbiafima=
realcunotogliamoglieſſempidacoſefuordi ragione differentidal corſodinatura.
Dolcemente &s'adira Conparoleche ifaßiromperponno. Romperlepietre&piagnerdi dolcezza Etaltroue 1 Piaceanchoranellecosecontrarie
usarl'iſteſſa pro $7 prietà, nellaguisachenoifogliam dire, ſi come iopo=
coàtefui cortefe; coſiuoglitubora eſſereà me mol= toliberale. Vergine dolce & pia, Queilfalloabondòla
gratiaabonde. > Raddoppiasialcuna uolta l'effettod'alcunacofa,il 54 cui
utileò honoreòpiacereuienea deßerecommuneà noisteßis àcolui conchifauelliamo
:comedicendo, tanto équeſtaperditaàtedannoſa;quantoàmefpiaz RAGIO. ceuole
ceuolestantoioamo te; quantotuſempremigioui. » Porfinealmiodolore,
Ch'àtehonore, &àmefiafalute. Etaltrouc,
Vostrofia'lbiasmo, &mio'ldanno&lapena. Faßiun'altramaniera difigurato
parlare tanto perauenturaſpeſſonel Petrarca; quantoaltra cosa che
fiueggiapostaincostume,che èdallaproprieta diuna cofaadun'altra trasportarſione
laguiſache fi dice, IL VICARIO diChristoperlo Papa, IL FRENO per logouerno,la
CHIAVE per l'auttorita, L'ORO perlechiome,la NEVE perlegote,i CORALLI
perlelabbra,la LV GERNA perlofoli, BABILONIA per Roma, SAN PIETRO
perilPontefice , PIOGGIA per lelagrime, VENTI perfo fpiri,NAVE perlautta,
DIAMANTER caftita, SMALTO perladurezza GHIAC 36 CIO perl'ostinatione,
&altre uocifimili infinite, cheparteallegoria ,partetraslatione inſe
ritengono conleggiadramaniera. Un'altro accrefcimento fifa talhora quando noi
Sempreinalziamoquellochepernoifi dicedi uoce in uoceperfinoallafine,ſi
comedicendo nonpuriot'ho= noromariuerisco, amo, &adoro.doue appareſempre
lacoſastarincrefcieretuttauia,inquestomodo, Etfiammeggiarfralaruggiadae'lgelo,
Che pocoeraildirelarugiada, douealgelopaſſa per piuforzaledare.&queſto
accrescimento èquato àdueuoci,onde
ditrefonoquelle rime,che dicono. Amorchenelpensiermiouiue®na
E'lſuoſeggiomaggior nelmiocor tiene. Etdiquattroanchora, در Rotta è l'alta
colonna,e'l uerde lauro, Perdutoboquelcheritrouarnonfpero, ) »
Toltom'haimorteilmiodoppioTeſauro. Laqualfigura èaffaicommune in costume po=
Sta,bencheio non astringaalcunoàtanta ſoggettione,
chealtrimentefcriuernonpoſſa. Sicome con l'isteſſo ordine ua
talhorailpoetaadieci, &quindeciuocicre fciendo,fi
comecalandoſempreladouediſſe, » Lestelle, ilcielo,&glielementi àproua.
Etaltroue, Santa, faggia,leggiadra,honesta, &bella. Nonèdalasciarela figura, laqualecirconfcriue
il nome dellecose: &fasſiinpiumaniere,horapermode
Itia,horaperfuggir nomibaßiet communi, horaper maggioreſpreßionedell'eccellenza
d'alcunacosa.Per modesteain talemauiera, L'auaraBabiloniahàcolmo ilfacco
Intendendoragionardi Roma,perpiu modestiaBa bilonia la chiamò,aggiugnendo
anchor fignificatione allacirconscrittioneperfuggir nomi communi. Ilfucceffor
diCarlo. SIGNIFICANDO – H. P. GRICE IO SIGNIFICO, IO INTENDO -- lo
Imperatore.permaggior efpreßio ne,incotalmodo,parlando diDio, "Quel arte Quel cheinfinitaprouidentia
Mostrònelſuomirabilmagiftero. Rimanecheio ui dica,comeſi ufano lecomperatio=
ni,lequalihorafifannosottol'iſteſſa ſpecie,horafot= tol'istessogenere,&horaneà
l'unmodoneal'altro: uannosottodel'isteſſaſpecie, fi comenelfonetto, Mouefi'luecchiarelcanuto&bianco.
Valacomperationedahuomoadhuomo ,fi come dahuomoadaltrafpecie, Cometalhor
alcaldotempofuole Semplicetta farfalla allume auezza. Nellaguisa chefuor di
genere èquella compera tione. Mortehebbeinuidia almiofeliceſtato, Anzi
allafpeme&feglisiall'incontra
Amezzauiacomenemicoarmato. Dellequalcomperationifuor digeneretutta n'ẻ
So pienaquellacanzone, Qualpiudiverfaernuoud.Vſa no anchora i
poetileallegorie,lequaliftfanno percon todiparlarecofe,dicheiluulgo niuna
contezzahauer poſſa: perloprufonotuttelecose dapoeticatatetes
futeàquestofubbio,doueperhauernea bastanza quel 60O tantoragionato,cheilprimo di
ſentisteuerroai con traposti,chesonofigurebellißime, dellequalituttouer
gatofidimostra quelfonetto,Pacenontrouo: infini te altre rime,comequelleche
alPetrarcafurono piufa migliari,cheàfcrittoreGreco ò Latino, chein tali fi gure
diragionarefi esercitaffe.Di queſte fifattecotra ٢٠ pofi .
poſitionilungamenteſi tětionò nel primogiorno:refta ch'ioui
affegniun'altralorofpecie,cheinonsifatoccan docontradittione nell'iſteſſo
tempo,main diuerfi:nella guiſache fogliamdire,quantogia in ndiot'hebbistan
tohoraiot'amo.Giabella cortesetufusti:hora brut taingrata.laqualcontradittione
donaueritaall'u no l'altro stremo. Cantai,horpiango. Ipianfi,horcanto.
Etaltroue. » Inajoglioaccufare,&hormiſcuſo... ficome 1 Fassi
anchorariſpetto alla diuerfitade i tempi, 62 » Doueilgranlaurofupicciolauerga.
Si come riſpettohauendoà diuerfecagioni di tale 63 contrarieta. Lietepenſoſe,accompagnate&fole.
Etaltroue ba >> Lofpirto éprontomalacarneestanca.
Dellequalicontrapofitionialcuneſono ſemplici di cuiglieſſempihò inpropria forma
raccolti; &al= 64 tredoppie, nellamaniera che molteſe ne ritrouano nel
Petrarca, unadamenonhaguari ueduta nella fine diunfonetto. د >
Dolce&ficura,horfon cagionch'ioproui Gliocchi,ond'iofogliohauer ristoro
&pace. » Acerboaffanno,&perigliosaguerra. rieproprietainfieme
congiunte,&adunoisteſſofine : Douequattro contrarihauete, &quattro
contra= z3 indriz indrizzate .
Cofidipocohauealo Speronedettotacen doſi ogn'uno,quando ilGirello diffe:
Horach'egli mi fi daad intendere,che uoiM.Speronefetedigiaper uenuto allafine
dellefigure, onde al ragionamento Spirito&alli concetti &uaghezzasi
rende,hauendo dell'altrechefoprauanzano,fauellatobieri di fouer= chio, quali
massimamente,ſono ilRitorno, ilgridola diffinitione,lafintione,il Dubbio,la
domanda, ilnasco dimento, la dimostratione,laſentenza & quelleonde le
coſeſi tacciono, òfipermettono,òfi correggono,ofi difciogliono, ò ſilegano,òfi
abbelliſcono, èfiprouano òſi ripigliano òſieſaggerano tuttavia ,uipreghiamo
cheuogliate anchorapiuparticolarmente toccarci al= cunapriuatalocutioneda uoi
offeruata: percioche in questoſtimiamo coſiuoi eſſere auezzo &affaticato di
darforma;comeintuttel'altrecoseda uolracontate,
Cheildarediquestefigureadintendere altronon mi pare,cheſiaſanzaaltro,che ſe
Michel'agnoloiſuoi Scarpelli isuoicolori benißimodisposti &stempra tideſſe
adalcuno inetto ſciocco dipintore,imponen= doglichelefigurepennellaßefimilialleſue,fanzadar
gliquell'arteparticolare,con che egli pennellar juole
fileggiadramente,cheſcorno rendeàgliantichi , come inuidia alla natura.Che
benpotraalcuno cheſiaſape= re, chenelPoemafidebbonotramettere tali talifi
gure,mauenendoalleuoci, uſerainmaniera ò perdi fettodellapocaeſercitatione,ò
dellanaturaldebolezza pocadiligenza,che ſciocco infelice dicitorefie
riputato.Sicomeſapendoche bello è il formare della 359 comperationeàtempo
&luogoconueneuoli ;nondime nomeglio laformerauno poeta dell'altro ò
difestef= fo:comeche plu uaga & piugentile lane formaſſe دو "
Dantequandoediße. Comeal nomedi Tisbe aperſeil ciglio Piramoin
fulamorte&riguardolla >> Allhorche'lgelfodiventò uermiglio.
Cheallhora, che egliquell'altra pocodoppo lascio Scrittanebellanepiaceuole. ››
Qualifistannoruminandomanfe >> Lecapre staterapide&proterue. >>
Sopralecimeauantichefianpranfe. Sorriſe uncotalpocolino M.Sperone, riſpoſe.
Voimirichiedete unacoſa M.Vicenzo,laqualnonpu re è difficile per se steßa:ma
per le molte & quafiinfi nite,che ineſſaſicomprendono: auegnache tantifono
imodi lemanieredellelocutioni,quanteſono leco Jedicheparlaronoitre lumidi
questalingua,cheſono Dante,il Petrarca, ilBoccaccio,& àuolerneli in
numero&ſegnaturariducere , nel uerofarebbedibi fognodipiulongalettione,ch'iononhofatto,
di pu tenace memoria,chenonèlamia, e dipiu tempo di quellocheneſoprauanza.Map
mostraruicheà menõ Aconuieneilrifugirepercompiacerui fatica ò studio,
ficomequellochegentilefete & amoreuole,&benein ogniparte
àuoimedesimorifpondete, °noper i costuminostriche gliamiciuostritengano
àpiacere z 4 quello, cheadaltri èdinoia difatica cagione, mi contentodiciochea
uoi piace: promettendoui dirac= contarnealquante(dlquelleformeparlo
delfauellare, cheuoidicestepiuparticolari)con questo che uoi pres
ghiateM.Paolo,che uogliaalcunacosa diruianch'egli deinumerialtreſt,ſgrauandomidiquelpejo
,che atte fuefpallefiemoltoliggiero. Quelloisteßoreplicarono adunoadunotuttigli
altri,uenendoperfino àiprie= ghi. Il cheuededoM.Paolodiße,impongaſiquestoinca
rico al Barocci,oueroal Macigni,etnõàmeM.Spe= rone.fi comequellichetanto inciouagliono,quantoet
dicognitione,&digiudicio miſonoſuperiori. Quiui
fumoltobeneriffofo&piuuoltereplicatodaciascuno delli due, dagli
altri,chefuforzacheM.Paolo, ilBarocci, ilMacignifi cõtentaſſerodidoverragio
naretuttauoltache aM.Speroneplaceße,&inquella materiachepiuglifußea
grado.IlpercheM. Sperone dipocofpatiodimoratoſi,coſi andòſeguitando, da ca=
poentrandoneiprecedentiragionamenti.Tuttelefor medellafauella Toscana riceuono
partimento di due maniere:ouerocheſonocommunifi come ildire IO TI AMO, IO DISIDERO
d'efferdeibe nefici ricordeuole, IO SPERO difarti cofauti le&piaceuole: Querochehannoconfeco
una certa uaghezzaper contod'eleganza,laqualefafede nome rodella
cognitione.chedelgiudiciodiqueltale, chene la uſa. Sicomedicendo, QUANDO
ellaſiſareb beuolutodormireegliladeftaua.Etanchora PVR SEa SECO proposediuolertentarequantunque in cio
farſenepoteffe,&altre, dellequaliio alcuna intendo
diricordarui,ficomemeglio mi uerraallamemoria . Bello &leggiadromododi dire
èquello onde noi al uerbodoniamofulafinele uoci Ti, Te, Mi, Me,
chealtrinoncostgentilmentedanno nelprincipio, on= depiuuagamentediraßi TERROTT
I fempre per amico,cheio ti terrò:fiperche la uoce èdimiglior numero, &fiperchefiuiene
àrifugire la moltitudine delleparole. SARATTI utile, FARATTI prò, AMEROTTI
ſopratuttiglialtriamici, RICORDERATTI delmiobeneficio A mili,in uece
didire,tifarastifarà,tiamero,tiricorde rai,che languideuociſono dipoconumero
altreft. Similmente STAROMMI foloVIVEROM MI lieto, ANDEROMMI inuilla. FAM MJ
questagratia, LEVERAMMI d'affan nicheil dire,mi starò,mi uiurò,mi anderò,mi
fa,mi leuerai.Conlequaliuanno dipari SOVVI certa resin uece diuijocertare,
DIENNE unfalu to,inuecedinediede. Vieneſi anchoraaleuardi te=
nebrequellalocutioneda pochiuſata,con l'uso didire NOI trarentila, inuecedidiretitraremo
,ficome MENRENTI pertimeneremo,cheDantediffe. ΟΝΟΙ ΝΕ uenimmoalla citta,inuece
di dire uenißimo Valeanchoradi piuil dire FORA che
fariaòfarebbe,ondepiugentilmentefidira,se queſto auenmßechetu di,fora distrutta
ogni nostrafperanza, zs che LIBRO 362 chesarebbe distrutta. Leuafi
alcunauoltaunalettera aduna uoce,accrefciendo nondimeno laforzadella fi=
gnificatione, PARTITI tostodiquinci, qua tala
entrochiu'é:douefiuedechechiu'è,ualtatoqua to chi iui è.Leggiadramenteanchora
nello accompa= gnardellaprima &ſecondaperſona èdaauertire,che dietro
aluerbo nonfidoni quelfinimento,che harebbe laprimafolamenteò lafeconda.ficome
egli bene fidi ce ELLA NON puòamarmi, non amarme. ellanonpuò amarti
nonamarte.Mafelaprimaper fonaallafecondauieneàfar comparatione; per niun
mododirete amarmi &amartimaamarme amar te, ondedipocogiudiciofi
uerrebbeàfar questafauel la,crudelefu il miofignoreànonpunirti,&premiar
miiladouechebellißimoparlamentoſeradeltutto ildi re,crudelefu il miofignore
ànonpunirte,&premiar me.ilqualmododidiredißeil Petrarca. »
Ferirmedifaettainquellostato, » Etduoiarmatanon mostrarpurl'arco.
Cheferirminonpotedſtare,per alcunamaniera Haueteanchoradaauertirechequelleuoci,
ondefidice • CALDAMENTE, gentilmente,ſemplicemen te,neiuerfinondeonopaſſar
ilnumerodi cinquefilla becomefoauemente,ladouechelaloro longhezza nel laprofa
bella &maturaapparisce, SVBITA NAMENTE dicendo,affettuofißimamente,Wal
treſomiglianti.Ma nonpocamarauiglia mi nafcenel= l'animo,tuttafiatacheper mefi
confidera inquesta lingua
Lingnamainoncomporfiuna uoceconun'altra,chefan zaalcunpriuatogiouamento
fiueggia:fi comeTEN GAVI, PRENDAVI, SOVENGA= VI,
chepiubreacmente&piugentilmente signifi= cano
tengauoi,prendauoi,&fouenga àuoi. Souen= gauinellamemoria la
cosacheuoifapete. Etmegliodi rete, TEL VOLLI farauifato,cheio tel'ho uoluto. Et
IL VIDIRO, inuecedi dire, io uelodirò:Vfa iluerſouna licenzadidare alnerbonel
numero del piuunnome auente il suono nel numero delmeno, Etaltroue
Otestimondellamiagraueuita. >> PiangaPistoia eicittadinperuerfi, In
uecedi direteftimoni &cittadini,piuuagamen teuſeremodi dire GLI S'E'
detto,ches'èdettoloro, ficome MOSTREROLTI inueceditelomo Strero, FELSE' perſelofece,
& VEDE= DELVIuoiperuedeteuelouoi.Etpofciacheinque Ste
locutioniarticolateſonoentrato, dicoegli eßerpiu leggiadromododi dire, LA VESTE
cheio ti diedi,tu lami recherat &nontumela recherai . I
denaridameprestatiquandoui piacciaiogliui done= ròperueglidonerò. COME la
donnaentrò nel tempio tuttiglihuomini leſifeceroallo incontro, me= glio
èdetto,cheſe lefecero. LA SAETTA amorofatallamitrouòalpetto, qualegli occhi
della miadonnalamimandarono,fiamegliod'affai,che il diretal,me la
troud.Sicomepiu gentilmentefi dira IO MI RIMARRO contento,io mifaroque sti
trafichiziomifoncreduto,cheleuandonela uocemi, dire altramente,Si come ſe TV TI
VOI par= tire, SE VOI uiuoleteandare,che leuandone il Ti, ilvi . Et dire LO,
farelo,donerelo, amerelo,cheildirei,ilfarei,ildonerei,&lo aimerei .
Moltagratiaallefcrittureetiandiofiarroge,ciascuna uolta,che laterza perſonaſi
accompagnacon laprima nelnumerodelpiu,quale dicendo NATVRAL RAGIONE E DI
CIASCVNO CHE CI NASCE,cheildirediciascunochenasce,uer rebbead eſſere
piucommuned'affai . Segueil dire NON GVARI TEMPO,inuecedimolto tempo. Et VNA VE
NE HA inuecedidire unauen'è dimoltecolline, che iui d'ogn'intorno fiueg
gono,unauenehalapiubella piu diletteuoledell'al tre. DOVERLOVI megliofidice che
douer uelo,nefamestierecon altrieſſempi douerlouifar chia ro.Aggiugnesila
ne,molteuolte per eleganzaà gli articoli,ouer uoci articolate,come
empierlaneperem pierla.Et cioallascritturafidonaper inuaghirlane di piu:che
altro nonè ilparlaruago,che ragionarecon uocipostein uso daimiglior dicitori,
&lontanedalla communanzadeiuolgarihuomini;inmaniera nondi= meno
chedaeßifieno leparole inteſema non l'artifi cioloroinchemanieraſia
postouengaadeffercompre fo.Daottimo effempiofanno ritratto etiandio quelle
formediparlare,perquellocheio micreda,Sanza le Harne TERZO 365 uarnelaMi: HAI
TItusentito. NON haitu Jentito SVOLTI perſuoledte:AGGIVNSON
VENEperueneagginnfono :&Fecerneinnece di direnefecero: DIETELO
pertelodiedi, fico= me FOSTV, inuecedifostitu,ſidirapiu agiata= mente.
Conqueste compongonſenedell'altre , come MANDATOLNE,permandatolo,ficomeIL VI
inuecedi li,òdigliſidira incotalmodo, raddop piandouiſialcuoreinfinito
cordoglio:che al numero delpiu delmeno, alſeſſomaschile puòferuireac
conciamente.Taluoltaaccompagnarfifuoleil SIcon l'articolohora dauanti la
uoce,horafulafine,ficome dicendo LESI auicino,preſalaſi,chetantoualequa
toseleauicino, leipreſaſi,cheM. GiouanBoccac= cioin unaſteſſachiusura
diparolediffe,prestamenteda P'altrapartelefi coricò al lato, in braccio
recatala ſiſanzaalcunacontraditione. Vieneanchora leggia dramenteàdiuiderfiil
uerbo dalla DI conalcuna co Sacheſia,percioche communalmente ognun diceDI COLLARgiu,diMONTARfu,ladoueche
•meglioiſtadigiucollare, diſumontare,cheſanza in= dugioprocacciaſſe diſu
montarui, raccontaſſe ciò cheuifuffe.Dicefianchora PVOLLOCI, inuece di
celopuòpiugentilmente , & SVOLOCIin uece dicelofuole, ilqualeſolociò
checifabisognoco= nosce&puollocidare.&ficomepercontodi piuu =
gafauellafi daabbreuiationealleuociscoſtſi da l'ac=
crescimentod'unalettera,come ISTESSOperstef fo:
fo:dichelaragionediſopraui dißi: DESSOP altroconto,percioche diremoegli
èdeßo, &noneffo Curradoauifo luidouereſſerdeffo:fi comediremo effo
fece,eſſodiffe,&nondeſſo,efſſo hauea d'entorno dafe,
&perlomezzoinaßaipartiuie ampißime. Accre= fcie anchora uaghezzapiuche
mezzanalauoce, SI, quandoàconueneuolepartefiaggiugne: 10nonſopia ceuoli donne
s'eglimiſi uerrafatto di faruicon una
mianouellettanonmenuerachepiaceuole,tantoride= re.Metteſianchoral'Asinuece
diperuno,noningrata mentein cotalmodo,&haueuaſiun'ocaàdanaio , &.
unpapauerogiunta. Sicomeadalcunuerbo uagamen tefi aggiugnequelloche HAVEREfignifica,on=
demegliofidiraegli m'hebbetrouato;cheeglimitro uòzefßi m'hebbero alufingare,in
uecedidireeßi milu fingorono:questodiauolodiquestafemminamaladetta
miſiparòdinanzi, hebbemi ueduto,Trouarete an= chorala maggiorpartedicoloro
cheſcriuonousare il uerbo CERCO inquestamanicra,iocercounmio amico,
iocercoueamiacofaperduta , quando ch'egli nondimenopiugentilmentefi dica,io
cerco d'unmio amico,io cerco d'unamiacofa: Dießiadunqueàcerca re dicostoro
altroue.cominciarono adandaringiu dellapietracercado.Vēgonotreuerbiinfiniti àlegar
ſitaluoltainsiemecopiacevole maniera,fi comedicen do, VORREI potere
amareilmiofignore,s'egli parte inſeriteneffeuirtuofa.ilchediſſepiuacconciamen
teilBoccacciozethauedouedutoin cheguisa quiuipue= 14= nutafuſſe;s'auiſodi
poteredouerlahauere.Bella ancho raragionedidiree IO MI VADO auanzādod'al
cunacosainuecedidirio mipreuaglio,io procaccioal cuno
utileM.Guafparinoſiparti&inpiupartiandò inničtepotědoſi
auizare.Sicomepiuaccõciamětesidi ce INQVELmezzotěpo,cheinquelmezzodi těpo:
laqualeinquelmezzo těpo era tornata, nonfenza gramarauigliadellagětildõna,
E'iluerbo VALI CAREpurißimo etleggiadro,ilqualetanto uale,qua totrappaſſare:
Etgia l'hora delaterzaualicata,effa, chelafèradauanticenato
nonhauea,difamecostrettaà pafcerl'herbefidiede:Fassianchora nell'iſteſſa chiusu
radi uocireplicamětod'una uoce,ſpecialměte quadosi prendela
primaperfonaòlaſeconda,l'unanelnume= rodelmeno, l'altradelpiu. IO VAN DERO 10,
VOI LOfareteuoi : 10 VENTRE= ROdentroio,&coſidettopostoilpettoſopra l'or=
lo,&quelcheſegue.Tal uoltabàforzalo A CHE dipercheficomela,iononſoache io
mi tegno ch'io nonuegnalagiu. SicomeMIGLIORE può ut lere tantoquanto
meglio;nonuolere sta notte effere uccijocostisuatteneper lo tuomigliore.Et DI
TAN- TOpertanto:&ditanto l'amò Iddio;cheniunmale ftfecenelacaduta.Fuordi
regola &ragione deltut= to eildire DOMENICA dimattina, Giouedi
Sera,douechelenandoneilD I ſi dirapiugentilmente, Domenicaferainfu'luefpro ,
dall'hostefuo informato. VfastinueceilGVARI , uoce laquale nonfola mente 368
LIBRO mentealtempofida,dichetuttelecarte neſonopienes
maadogn'altracosa,checheellaſi ſia unanouellanon guarimeno
dipericoliinſecontenente, chelanarrata dalauretta. PRESSO CHE piugentilmente fi
dicechepoco menoche:alqualenonbastandolasuaric
chezza,defiderandodiraddoppiarlauenne preſſo che fattodiperdercontuttaquellasesteßo.
Bella & leg= giadrafauella èquella,ondeil uerbo VOLERED douerefiufa in
cotalmodo,enonſiuuoleuſaretuttala crudeltachealtrimerita.la ondeilBoccacio,ma
ciòno fiuuolecon altruiragionare,ficomeil CADERE peruenire.maquelloche
nell'appetito loro giouentle 4 cadeuadiuolerfare. SANZA MODO dicefi
perfanzafine,incioſeguendounaragionepropria de lalinguaRomanadegli accidenti di
Martellino da Neiphile raccontatiſanza modorijeroledonne.Met= tefi
incostumelauoce BEN, per da: comedicendo BENMILLEfiorinihofpeso perfaldar imiei
debiti.Jubitamenteuditoqueſto ;bendodici defergen= ticorferoladoueilmifero
Martellinoeraſanza petti necarminato.Dicefiparimentequestacoſaeſſere auue nuta
FVORIDITVTTA opinionedicid= ſcuno,in uecedioltreadogni iftimatione : &poifuori
dituttofuo penfiero affaifelicementeradunnostro cit= tadinoadueniffe. ET HO
TALENTO difa= relatalcosa,in uecedidefiderioò uoglia. Primaßo il
qualehaueatalentodimangiare, comecoluichecami= natohauea.Leuifiaduna
uocel'articolo,tuttauolta che i . chenoidicoſaragloniamonon
determinata,nellaquija che noidiciamolauirtu è comehuomdicefermezza et
nodrimento dell'animo.Douepciochenonsi determina qualhuom ciòdica;percio
àquella uocefiuieneàleuar quell'articolo onde in altrotempoſi direbbe l'huomo: ciòdiſſeM.Francescos. >> Ilfonno
èueramentequalhuomdice >> Parentedellamorte Et ilBoccaccio , 1 2
Veramenteèquesti cofimagnificocomehuom dice.Di marauigliosauaghezzacagione è
ilVERBO uentre, come adaltrisiaccompagnafuoridella propriafignifi catione, dicendoeglimi
uennetrouato,ellamiuenneue duta inuecedi dire lui trouai elia uidi:gliuenne
uedu taunagiouinettaaſſai bellaforſe figliuola d'unde lauo-ratori della
cõtrada.Et in uece di collocato èſpeſouſe remo IMPIEGATOfuoridell'uso,
mauocenon dimenogenerofa.Perdutaholafaticalaqualottimame temi
pareahauerimpiegata.Vale IL PIVfoaue mentequelloche ildirela maggior
partefuolualere.co meilpiuimercatantifannofare.Etdoue communal= mentediciamo
DEL mettendoui infuocambio DI, veniamoa trarnelalocutionepiu bella,cofi
dicendo:El la èfattafeminadimondo :Iddio lamadre &tutta lacorte di
paradiso.Et A,iu uccedialla: io uò infino à cittaperalcunamia uicenda Douenon
èdapretemet= terelauoce SVTO, laquale horaperfe fa, hora con altreaccompagnata:
Sola incotalguijahorbene RAGIO. I tu da LIBRO 370 tumi
dicheſeſutomercatanteingannasti tumai perfo= na?Si come
accõpagnatal'usoM.Giouaniquadoediffe Seiohaueßicreduto,checoncedutomidoueffe
effer futo tungotempo èchedomandato l'hauerei.Che tanto ual
futoinquestocasoquanto ildir stato,chediſoprafatto piutostohaueaforzadifignificare.Cosip
l'isteßaca= gionedonafi adunnomelauoce DI,alterando ilcaso et
accrefciědoelegazaad effo nome.Piudi noia,chebifo <
gnonomieraſpeſſfeuoltefentir mifacea.Inuecedidire piu noia
.Etaltrouedellaualledelledonne aſſaidi bene di lodenediffero,in luogodiaffai
bene etlode.Simil mentemegliodirajši , IO HO MENO di ſperienza , JO HO PIV
digiudicioche tunontipenfi.In uecedi dire io hò minor iſperienza-ò
maggorgiudicio:laquale douemeno eradi forza si comenoinelledelicatedonne
ueggiamo. Etalcun'al= tra uoltadiretefiguratamente quiui éM. Pietro no= ftroET
NON E' CHI HONORARLO perchil'honori : ET SECI FVSSE CHI FARGLI
pertuttodolorosipiantiudiremosinuece didire se cifuffechi gli faceffe:locutione
leggiadra da pochiffimi(ch'io ueggia)postainconfideratione. Sicomequella ondefi
fuol dire FACENDOSI A CREDERE, inuecedicredendo ò stimando che pur
leggiadramenteſuonafacendosiàcredere,che quellea lorficonuenga&non fi
disdica,che all'altre fimigliantemente donaſi alleuoltel'articolo allauoce,
cheterminediluogofignifica :onde communemente fi dira,ioho penfato diandarmiin
altroluogo, ET DO VE,
giatuttauiauomecoſteſſo rauolgědo.mapiuleg giadramentefidirànellaguisa che
diſſe M.Gioudani reputoopportunoilmutarcidiqu', &andarnealtro-ue, ildoueho
gia penſato,inuecedidiredouefan=- zaarticolo.Etfimilmennte ildire TAL QUALE
inuecedicomunque,ò comeche megliorilieua:Niuna tuacosapotrebbeefferaltro,che
bella piaceuole, percio talqualtu l'hai,cotalela di. Et il COSI in
uecedifubito:lequali come il giouaneuide,cofi doman
doilpadrechecosaquellefuſſero. Et QVALE in cambio di chi
&domandatoqualgridaße,&qual fuſſedelrumor lacagione,riſpoſe ,cheil
rumore cra tra Licifca Tindaro.Etficomepocofaui ricordai lauoce DI aggiugnerſi
adalcun'altraper uaghez= za, ſiegliuienfatto altresi,che noi perl'iſteſſa
cagio= neadaltrefi leui checommunalmenteuno diràla bel= lezzadi costui,il
giudiciodi coſtui,douemeglioleuan donela DI, دو mutandol'ordine diremo la
costui bellezza,il costuigiudicio. Giouinettopoſiionelcostui regno. Segueil
dire CIO FV, che molteſegnatefor medifauellarefignifica:perciòche horaimporta
que= ſto, horaquesti,horaquesta,horaqueste. Ciò fu M. Pietro,ciòfuronoinostri
amici,ciò fuMadonna Lau ra,ciòfuronolenostre uicine Vjafilauoce EGLI
nonpurenellacommune ſignificatione, eglimi piace, eglimi diede;maneiprincipi
delle cose agiatamente, ad 2 co'l co'l
dire eglimifi lascia credereò donne,niunacoſaeſſe repiulodeuole.
Eglinonfarebbegran fatto,cheella noniluoleßeamare.Taluolta inuece diEgliſe leda
la Enell'isteßosentimento:E mipare,cheegliftea in maniera,chefanzaalcun
maestroiomedesimatel tra= roottimamente.EtHO CERCO, in uededi cer
cato,chepercertodiquantomondoeglihaveacercoset quelchefegue.Horailuerbo GODO
unaaffaiuol garmaniera, concheſipronuncia io vorrei goder le tuebellezze,comeche
piugentilmente fi dica DEL= LETVE bellezze, longamentegoderonodelloro
amore.Iddiofaccianoi goderedelnoſtro.Meritòdigo deredelſuo defiderio. Si
comeperl'isaßa cagione iſconciamentefidira 10 MIDEGNO, TV NON tidegni , QVELLI
NON fi degna, mamegliouarraildire IO DEGNO, tudegni quelli nondegna,ondeM.Francesco,
>> Ched'habitarnondegna, » Piunellauitafaticosa &uile. Etaltroue , Onde'lmotoreterno » Degnòmostrar del
fuo lauoro interrd. Matempoèhoggimai,che alBarocci fidonifpatio diragionare, cheiopermeneſonſtanco,
&uolontieri afpettod'udireò lui,òM.Paolo,òilMacigni,odaltri faellarefopra
il rimanentediquello chem'auanza.Cofi haueadettoM.Sperore,quadoilPriuli
diſſe,nonhaue dofinhorapiurottoiltacere, di troppoanderdegli be ne ne,sequeſto ordinesi offerua che M.Speroneci
ricorda maparrebbemi, cheſeperatamenteinquella che auan= zaciascuno ragionaſſe,
ogn'unoquella materia di questitreraccontatiabbraciaſſe,che piu neglipiaceffe.
Ilchefarachenoibene àprò uedremo recarsi questa uariatione,in
quantochemoltecose nonpoßonojènon damoltileggiermente efferinteſe, macontalpatto,
che ilContariniacutißimod'ingegno,comeciascunpuò fa
pere,talhorafopralecosedifficiliuenga argumentan= do,affinedi rifoluerci, il
GirelloconilConte stan= doallefrontierenonlaſcinopaffarcofa,laquale alcun
dubbio potefferecarci.l'auifodel Priulipiacquefomma menteàciascuno:
benesicomprendeaeglihaueredi fpostol'ordinedi queſti ragionamenti conmoltogiudi
cio,&misurataragione. Ilpercheparendoà M.Paolo difcortesia il nonuolere à
coſifatto ordine&proponi mentoconfentire; aspettatobuonapezza,chealcunoal
troincominciaße, & non ueggendo alcuno farmoto cofigentilmente ,come in
ognisuoatto &modesto piaceuolefi dimostra,preſeaddire. Poichecofi à uoi
piace,honestißima &gentilißima brigata,cheiofa= uellar
debbaincostampia&difficilmateria,chente e questa, dellaqualesi ampiamente
dottamenteha ra= gionato M.Sperone,nondilongandomidalla maniera tenutaper lui,
lecuiparole leggiadre riſolute furono dimarauiglioso ordine, inpoche parole ui
faroilparermiomanifesto ilqualeſeuoicon il noſtro
configlioterretecheſtacommendabile:intendodifegui da 3 re re.Etperchetratutte le cose,che
nelleſcrittureriluco nononaltramentecheſtelleneilucidiferenidella notte
miparecheſienoibellitratti che non tantodalla coltu radellalinguauengono
àprodursi,quanto dall'inge= gnodicoluicheſcriue, &oltreàciononaltrimentefo
nouaghidiquellocheſieno ifioriper iprati, gli ar bufcelli perle
piaggie:perquestoà meda l'animodi douernericordarealcunod'eßi,&mi silascia
credere questa materianonmeno douerui dilettare udendola,
chelepaſſatequantunque il dicitore non ugualmente flaperdoueruipiacere.Perciocheà
niuna persona di noi cheſiam qui,meglio starebbequestaparte, che allo
Sperone,ilqualenel raccontarui di questitratti,tratti
bellissimiharebbeusato,raccontandonegli. Rife loSpe 1 roneet diße, et uoi hora
untrattohaueteufatoM.Pao lo,ftchepaßiatealcontouoftro,mentreiopenfèrofo=
pral'obligatione qualui tengo,nelloeſſereda uoipiu caldamentechegiudiciofamente
amato.Quiuipiaceuol menteforrifeciascuno:percheil Manuccio immantinen teſegui. Questibellißimi
tratti,chenon motti ,nonfa= cetie,nonfauoleaddomandiamo;mafali dellescritture,
condimentiloropiacevolißimi,uengono àformarsi dal'intelletto,piuche della
lingua anchorache ne lo e= Splicarneglipiuadun modoche ad un'altro uenga à
dargliuifi maggiore ominoreuaghezza.Diqualido= uendoioragionarnealcunacosa;mifadimestiereusa=
reunacertaloro diuifione,onde dalpartimentolo roordine,&dalladistintione
chiarezza fi uenga à generare:perciochel'isteſſonon pur consentono , ma
etiandio comandanoiphilofophanti,che intuttelecose, comunquefifienofarfidebba.
Primieramentediquelli raccontar intendo,che inſeritengono colauaghezza
delleparole efpreßioneleggiadra & purad'alcunaco fa,posciauerremo
àquelli,che in biaſimo òlode d'alcu naperfonafifogliono usare, finalmenteà
idettife steggiofi ò mordaciuerremo, al daſezzo. Etcomeche io
intendadiquelliaddurgli effempi,che da Greci Latini, Toscani, altre nationtdiriuarono,
da me non afpettate,cheleparolein teftimonianza ui ad=
ducadiquestitali:percioche la loro uaghezzapiu con l'acutezza
dell'animo,checonparolefimifura ,&fen te.Iointendomostrarlagrandezza
d'alcuna cosaesse redifugualealleforzedella mialingua,allhordirò,SE 10 HAVESSI
tantadiuitiadiparole,quanta e lecitodipoterformarecon l'imaginatione, ouero
efpri mereco'ldefiderio nonardireidipoterelaminima lo daredelleuoftre
rareuirtu.Si comeintendēdo parlare cõpſonagentile,laquale tuttauiafta in
attedere anfio Saalcunmeritatopremiosdıro coſt, TO STO EGLI VI
uerrafatto,chequaleèilmeritodellanostra gen tilenatura;taleſecondo
ildifiderioditutti ebuoni ,fla terimunerato . Aperfonadanoiaffettuoſißimamente
amatadiremo, IO VI RACCOLGO ad o= gn'horapiufresconellamiamemoria, tengodentro
naſcoſodelgrembodemieidifii.Volendofignificaredu bitationed'alcunacosazuſeroil
dire : INCERTO aa 4 dubitofo
diqualfariodebba mifono.Parlandodicõ fortoad alcunocheſperi &diſideri di
conſeguire cofa dicontentezza;fi dira, SE IL GIVDICIO nonm'ingannaztosto,mifi
daàcredereche la fortuna Spenga intequesta ogni altra brama . Volendoà quelli
che ascoltanoconmodeftiaaccrefèier feded'alcu namarauigliapernoiraccontata,
diremointalmanie ra. SE TROPPO lentifieteàcredermi;cionõ uidee
recarmerauiglia,che iocheil tuttouiddi,apena ardiſcodicredere
àmeſteſſo.Etfignificando unoeffer diuenutocieco;dirò, EGLI E' fattodella uista
di= giuno.Ringratiandoperfona,comericordeuoli d'alcu= nobeneficiohabbiamo
addire , SIGNOR MIO L'obligoch'iotengoconuoiinfinito pareggia il bene= ficiodauoi
riceuuto,ondeficurezzamidonaste, &le uastemidimillependentiperigli.Alla
bellezzahauen= do riguardod'alcuno ; si potradire, I'L LVME DEL SOLE farebbepouero
ſcarſoacompe= ratiouedi queluiſo à null'altrofomigliante ,che àfe
Steffo.Adalcunoingordo,lecui uoglie l'offendanotal hor3 dirò, SE TV NE HA I
diquestotuodi fideriotroppoaffannosincolpanelatuauoglia,àciool tre
ognidouutaragioneattenta.Etuolendopregarp= fona,chenonciuietiquello,che
noitantobramiamo;ha remo addire , SCIOGLIETE in me queldiz giuno,chealladiſiderofa
animamiarecasi granfame uiprego.Dinotandoadalcunoperſcherzohauer det= toalcuna
cosa,fidira, A GIVOCO mifonte CO Y
coſcherzato.Adunoanimoſodiremo,EGLI NON
MENO E'armatodelcuore,cheſicuro dellafron= te. Adunfuggitonedauanti,
DINANZI mifi tolje,qual ombradauātiàgli occhidelſole.Adunoco tra l'opinione
diuenutoci nimico,fidira, QUESTO SCELERATO fuord'ognidrittaragione mi s'efatto
nimico. Lodando isembianti d'alcuno che fia; dirò, FONON POSSO credere,che uoi
nonfiategentilißimodinatura , ſegli atti uoſtri non m'ingannano,ueracıßimi
teftimonid'uncor genero= fo. Parlandod'una gioia QUESTA ALLE
GREZZAinmenouellamentetraſcende &for= montatutte l'altre inſieme chefino
horahannoporta= toall'animamia dolcißimorefrigerio .Volendopale= fareconaffettuosadimostratione
l'amore ad uomoà donna; potremdire , IO BRAMO non allifio
ridelleparoleſcoprirtil'amor mio;ma alli frutti dei ueraci effettifarti
conoscere,chetantofon tuo quanto dimeſteſſo.Parlandodelauaghezzadegliocchid'al
cunadonnazharaßiadire, I BEATISSIMI ARDORI, ipurißimilampi leamorose fauille
degli occhiuoftri,nonpurstelle lucenti; mafoli diuinißimi
nonmenorafferenanoconil lorſplendoreletenebrede mieitorbidi
pensieri,diquellocheoscurano tuttelebel lezzedei piuchiari
piuſcintillatilumi.parladodel feguirealcunocogliocchidilontano;diraßi TAN TO TI
SEGVI conla uiſta, quanto l'occhio miopuotetrar d'ale, &piutifarebbeſeguito
quando A aa segli
eglihaueffehauutolepennedelcuore.Similmenteuo
lendoragionared'unguardointento moltospotrem di re, GLI OCCHI MIEIeranfißineltuouol
to,comehorau'e l'animo miointento . Lodando uno sguardo piatofo; diremo, VIDIVI
ORNA= TA iluoltodiquellapieta,che uimancauad trarui
delnumerodelledonne,&farui angelodelcielo. Voz
lendodirealcunacoſaeſſeredinotte auenuta;diremo: TANTO VISTETTI,
quantolestellebeb beroagiodipafcere i celestiinflußine ifereni campi
delcielo:quantol'hore notturne tardarono à destaril Jole,quantoche l'Orizonte
tenne chiuſo ilgiorno:qua tolaterratennedauantiagliocchilanegra benda.
Ragionandodellaliberalita òaltrauirtud'alcuno; po trem dire, LA VOSTRA
liberalita fignor mio, ètale;cheiuoſtri nimicinon nepotranno tenere
lalinguamuta.Parlando d'undolce riso, ERA DI PINTO
iluoltoſuod'unriſodolcissimo,attoàfa redinotte ofcuraferenißimogiorno.
Adun'altrorifo fintodiremo, ERA INVITRIATO iluol
tofuod'unriſoacerbisfimo,daſtempraretuttelecon= tentezzede icuori.
Nelloeſſercidatelodigradißime daperfona&digiudicio di grado;diremo, IO CHE
INFINO àquest'horanon mi tenni per nullauogliocominciaramarmi & apprezzarmi
piu dell'usato.Difcriuendolenostrelagrimesharemo a di= 2 re, SON CERTO CHE
feuoiuedeste quel lelagrime,cheperlegote midistilla il dolore; uoi du=
rißimo rißimo terreno diuerresti tenera
ungiorno: Et della paurafauellando. ERANO GLI OCCHI miei
confufiftupefattiisentimenti & l'animosimaga o in manierazehe
un'ombraputosto,che uiuaforma mi haresteinſuquelpuntogiudicato Parlandodella
pie tatealtrui;si puòdire, TALE E LA TVA pieta,chenon folamenteàquelli che ti
richiedonofoc= corre;mafouenteprecorrealledimandealtrui.Nelri ferirgratic ad
alcuno; fidirà in cotalmodo, DI QVANTI BENEFICI ho riceuutidalla
tuabonta&potere,riconoſco la gratia& la uirtute.
Adunoſcriuendoalcunfoffertonostro accidente; po trem direin tal guifa DOPPO LA
trattadi uno amarißimofofpiro,apenahebbi la uoce per ri= fpondere,
&rihauutoche io l'hebbi pocomeno che le labbranonlapoteronoformare.ondedi
ciò tifi rende certezzaco'l uedermida l'hora innanzi fi afflitto ;che
lamiapelleuieneadinformarsi da tutte l'offa. Parlan dodelladifficultadellodare
alcuna persona, APE= NA CHE eglimiuieneconceduto ilpoter adom=
brarelelodiuostre,non cheal mio stileſiadonato po
tered'incarnarle.Parlandodellacortesiad'alcuno;di= rete, TANTO E' ſignor
mio,diuoi naturalco= Jàlacortesia;che neſſun'altro nonu'ha parte uerund.
Etdolendonelaperditad'alcun nostro bene;diremo, FVLMINATE
&morteſonotuttelemiefpe ranze,lequalinon dıdiamanteeſſendo; ma diuetro,fo=
nocadendomidimanomiferamentefpezzate.Bellisi mo
motrattofuquello diM.Speronequandoparlando de lauitahumana,diſſeGLIDII
eßerintēti àuedereilfi nedella nostra Tragedia:&che noieffendo occupatip
lopiu inquestebellezzefecciose &mortalıJiamoinui tati a goderedelleeterne
celesti dalleſtelle che col fuofcintillareneaccenano,che taroſtomettiamo in
effet to il defideriodifalirealcielo.Nellelode dateci d'alcu=
noamico,oltreildouuto;diremo POTERIA VENI REcheſendoinganato dall'affettione,
l'amore habbia fpētoilsuodrittogiudicio.Eteſſendo ò nellofcriuere ò nel
donarealcunacoſa ſtatipreoccupati d'alcuno ami= cosrifpõderemo AQUESTI
SEGNInoihauercono Seiutoaccrefcimēto nella obligatiõesmanõgia nell'amo
re,comechel'unopoſſadiuentarmaggiore,&l'altro
mainonriceneaccrefcimentoueruno,òpoſſariccuerlo. Volendodimostrara
plonadanoiamatamolto,ildift deriodiadoperarfipiu inalcunaſuabiſogna diquello
chenoinonfacciamo, &massimamenteſendo l'amico in
iftranierepariipercontod'alcunefiglio,odaltro ac 1 cidente;fidirà, IO CON OGNI
MIO uffi cio,anziconogniragiondipietà, nel tuoferuigio fe=
cicecontcondoPopinionediciascunomiaffatico con molta fo=
nelfinedisfattioneditutti; ma ſecondo ilmio uolereniuna ope
ramipard'ufare.Nelqualtratto,mostrate allo amico
dinonmăcareperdiffettouostro,anzifartuttoquello cheeglidefidera:oltreche
nell'animo gliaccendete non fochefperanzadiconseguiredauoi maggior diligen=
zanelfuobisogno,Nelricompēſarealcunbeneficioda chi chi cheſiaricevuto conqualcheſegno picciolo
digrati tudine,dobbiamofporreilnostroauiſo intalmaniera. SENDO
L'OBLIGOinfinito,ch'iotengocoeſ fouoi, infinitoildefiderio, con chedesidero
alcuna parteleuaredicioch'io ui debbofignor mio,meglio sti
maiunpiccioldonoconeniruiſicheunomaggiore:si p nonpareringratoconquello,
quantofitemerariocon questo;ch'iopensasipotereall'obligojodisfare con co
ſadimaggiormomento:non potendolopagarecon al= tromezzoche
conl'efferuidinouotenuto,quando aue niffeche lauostra cortesia
midonaſſel'obligatione, che io hotuttauiacon uoi.Etocccreendonoi ò conuiuafa=
uella,o lettera dimostraread alcuno,di nouo effere in noi alcun beneficio
riceuuto accrefciuto obligatione ta= lecheaumentarfinonpoſſaperalonnamaniera;
ufere moquestaformadiragionare ofcriuere, NON MI DIFFIDO punto,chebenchelemie
lettereàtefi Speßomandate,&difi leggiero argomento fcrittefi fieno, checare
leggiadre,mercedell'humanità tua nonfienogiudicate,anzinondebbanoda
teeffertenu= te fermißimo testimoniodella miapietàuerſodite.Al laqualenel
uerofento(ilcheapena ardiua di credere) effer datononpiccolo accrefcimento per
inouellibenefi ci.Perciòchefi comeprima lamoltitudine de gliuffici
àmeusatifece,ch'ionopoteßihauerdi temaggior obli goàperſonauerunadel modo; cofihora
èſiauantiper uenuta l'obligatione;che dipiu non poſſa eßerti perl'a
ueniretenuto diquelch'iofono.Cofiragionando òfcri uendo LIBRO 382 uendotuttauid
adalcunoamico, quanto poco alcuna proferta meritiamo,&quanto
diquellaferuirsihabbia mo defiderio; potremdireincotalguifa , SEIO DELLA
promeſſafattamıperuoi nonmenolibe= ralechecortese,tanto ringratiare uiuoglio,
quanto io ne lamerito;pochiffime parole in ciopotrannoperauen turabastarmi
:mauolendoſecondolaforma del defi= deriomio cio farezinfinitece neuoranno,&àpenapo
trannoàquestapartepienamentefodisfare. 1cufando lanostraprefontione inprender
cosa & difficile alle nostreforze, malageuoleadeffer
conſequita;hare=-moaddire, SE IO MI DIEDI afarcofa,che al mio deboleingegno,ne
allemieforzeſofferiuadi patirproportione;iſcuſimi il defiderio dell'ubbidirui,
1 dalquale in manierafui forzato &moßo;cheminor fallo mi èparutol'eſſere
preſontuoſo giudicato; chedi= Subbidientea perfona,lacui auttori
altruituttelegran colpecommeffe larein ico piacerle. Etuolendoesprimerecor affentofia
mogratid'alcunriceuutobeneficio,co'l dimostrare la grandezzadi lui;diremo,
POTREI NELL'A NIMO ferbarlamemoriadi coſifatto beneficio fi= gnormio nell'animo
infinito per proprianatura,quan doauenißecheeglipiucheinfinitononfuße. Adonna
drizzando ilparlare da no moltoamata, &digen= tili costumi,diraßi, QUESTO
РОТЕТЕ A VOI STESSAficuramentepromettere,che
&qui&altroue,&felice&sfortunato, inaltaod A in in baßafortunasemprefonper eßerequelfedele
Helio tropio,dcui con eternafermezza uoifola in ogni tempofareteil Sole. Ad
uno,la cui protettionefoglia ef ferejopradinoilarghißima, dıraßi. TALI SO NO
imeritidellanostrahumanita benigna natu raichenonpuremi
recaardire,ricorrerealei,doue la Juagratiamifadi mestiere adoperare;mami
rendono certißimodinonpotereusltarmi altrouefanzafarui offofagrandißima.
Similmentehauendo à dimostrar Pobligo di checheſfiaad alcunoamico,potremo met=
ter inusocotestaforma diragionare, IO NON SO COME
poterrendergratiedell'infinita cor= teslauostra,mabensò,ch'io non
mipentod'hauerle in finita obligatione:nemidiffido puntodinon hauere cõ ledoti
dell'animo mioà mostrarleundiquatoioleſia tenuto,sebenelafortuna non
midailpoteretrouar al traremuneratione, chepareggiarpoſſa lasua gentilez za. Dubitandoalcunochelofcriuere,chenoi
glifaccia modirado&breueměte,nonuengadaincrescimétodi Scriuerglicagionato
uſeremo incotal guisa le ragion nostre,
ESSENDO LO SCRIVERVI cheiotalhorafo,àmediqueldilettocagione, che cre=
derfipuochemifia,hauendoauoi riſpetto, auoi che perfona gentilißimaſete, inogni
uostro affare amo reuolißima, mi trattatedahuomononincrefcioso , ma
priuod'ognilumedigiudicio,pensandoche io non ui
Scriuaambitiosamentenoncheuolontieri . Ettuttauol
tacheuoletepurech'ioconfeßid'hauererrato;micon tento tentodeltutto,quandofia certoche l'errorea
negligen za,piuchea pocaamoreuolezza uengadauoi imputa to.
Aperfona,laqualehaueßecon plu che mezzana diligenzaprocacciatodifarsi nostro
amico, modesta= mentedimostrandola noſtrabaßezzadiremo, V.S. QVANTVNQVE
piuchemezzanamentefi fiaadoperata,nelfarmiſiamica,nonpeſipero d'hauer
fattotuttoquelguadagnoin effetto,che ildefiderio L'amorelelaſejauano credere
dipoterfare:perchera= doadiuienechetaleflal'effetto, quale èil grido d'al=
cunacosacidetta,òildefiderio raccendeneinostricuo ri:èuero chedallo amoremio
uerſodi uoi nonfarete ingannato,ficomequello cheſuperbetto eßendo,anzi cheno, uorrapiatirco'l
uostro, non cedendoui punto: ladouecheintuttel'altreuirtuconfeßodi douerui cf=
ferinferioregrandemente. Etmalperuoije l'animo uostrofusse stato auzzodidare
beneficiaduſura,che uiprometto,che altro nonharebbetrouato queficurar
ficheſopral'amore l'obligationmia. Adunalette
racortese&amoreuoled'amicogentilßimo&acco= Jtumatopotrem rifpondere,
CHE PIV DOL CE, &piuſoauelettera, poteuada uoi afpettare, chetuttodolcezza,
&foauitajete ,&pienodi tanta amoreuolezza,che
ioqualprimagentilißimomitenni ardiuafarprofißionedicortefia, hora rozzo
Janzacostumimitengo. Ad alcuno,che per contodi qualfiuogliaobligatione, cercheradigiouarne
incofa danoiſommamentedefiderata,diremo, SON CER TISa TISSIMO cheſeV.S.uorrà inciò adoperarsi,
quanto è tenutadifare, chenonpurefodisfera à l'obli
go;maresteraditantocreditrice,cheà menonfi da=
ramododipoterlainalcuntempofodisfarle. Simiglia tementegiocandoJopral'amore
obligationediremo SE QUANTO L'AMOR miofuperaquel lodituttiglialtri
amiciuostri,tanto imeritimieiauă zaſſerolaſommadeiuostri benefici,
potreifperare di pagarui ogni obligationech'iotengoconuoi . mapoi
chequestononpuòeſſere; contentateuid'eſſer ficuroſo pral'amormio,ilquale
inmaniera stabiltrouarete, non alienatoa daltruis che le ragion uostre feranno per
Jempre ſicurissime. Volendoà donna ouer huomoda
noicaldaměteamatofarfededelloamor noftro, qua fificuropiucongli effetti,che con
leſempliciparoledi remocofi, PERCIOCHE molteuolteuedrete-
alcunoconſegnodiſtremapietà lagrimarcongli oc= chiſopraicaſi d'alcuno,con animo
nondimeno&lie to &festeggioso,&altriòconlingua ò coniſcrittu
ramostrar grandissimi SEGNI D’AMORE – H. P. GRICE: IO SIGNIFICO, IO INTENDO --,
auendo l'odio non di meno nel cuore piu che auuelenato; per questo io bramo piu
tosto molto amandoui & poco parlando ef Jerdauoitenutomeno
amoreuole,cheilcontrario fa= cendomaligno. Efortandoalcunfigliuolo alla imita
tionedelleuirtupaterne;diremoin cofifatta maniera 3 PREGO DIO CHE VOI talmente vi
di= portiate dolce ilmiofigliuoletto,chepoßiateapprende
remoltedelleuirtudiuostro padre, conlenostrere RAGIO. bb cargli cargliallegrezza &marauiglia: onde piu
tosto per conto dipiupretiofo ramoueniamo à tralignare dal uostro pedale cheper
eſſere menohonorato fimile te nuto Achis'affaticaneldiredellelodi nostre, LE
LODI DA VOI datemiſonoà mecarißime, perciochedauoicara
&gentileperjonauengono: & tantoanchorapiucare,quantoelle tengono
inſepiudi cortesiachedi uerità.A perfona danoi amata,laquale cihabbiain speranza
d'alcunacosa lungamente tenuti diremo , VOI FORSE MI FACE ACESTE afpettartanto
leuostre dolci &amoreuoli lettere,per chepiu caremifußero.ilche
nelueropocoficonuenia, fiperche taleè ildiletto,cheper effe,nefentoinognitë
poschenonpoteariceuere miſuraalcuna di maggior crescimento,&fi
perchetaleèla loro auttorita ap= preßod:me;chefelicißimoſipuo tenerecoluiàchi, quă
dochefia, uenganolegratiofißime parole uostre con= cedute.Adhuomo,àcuisi tenga
obligoper contodibe neficio,potremdire DOLCISSIMA COSA MI FIE
ricordarmiadogn'horal'efferui infinita mentedebitore,dalqualobligopiacciaà Dio
di mainõ mislegarinalcuntempo. Douese cofahaueffe ditan=
topregio,chepareggiarpoteſſequello cheioui debbo; nelueroglieloproferiret,
maperche alcuna tale non uenehò,&perchegiatuttofonfattofuodono,folol'a
moreperficurißimopegnolelaſcio.Adonna,laquale dubitaſſelefuericomandationihauer
luogo,conquesto trattofi dee rifpondere, SONOMI ſtate ledubi tationi .
tationidiV.S.in un tempo &dolci, amare :dolci,
hauendodaquestocanto,ondefperare,che mi amiate: amareper
lapocacredenza,laqualprestate alla mia fede.Nemifarebbequeſtaamarezzaper la
compagnia 387 diquell'altradolce cagionefpiacevole;ſein ciò nonui interueniſſe
uostroparticolarfpiacere:ilperche la noia fuperadigranlunga ognimia
contentezza. Senoiad un tempod'alcunoamicoharemo , come perduentura egli
occorre lettere, doni;allhor diremo HEBBI LE LETTERE
&ilpresenteuostrofignor mio, uenutimiaduntempoàrallegrarei ſentimenti
l'animo; l'unopartoliberalißimodella uostra cortefe natura,&l'altrofrutto
pretiofißimodelnostro inge= gno,ambidueàmeugualmente &rari cari. Ad uno
cheardentementeabbracci lelettere & le uirtu, diremo. PIACCIA A DIO DI
conferuar uilungamentein questobuonanimo,ondeui ingegna
tedifaramicitiaconlelettere,&la uirtu , guerreg= giando conl'ignoranza
quilla, coluitio:laqual pace , laqualguerrapoſſanoeternamente stare l'unatran=
l'altra turbatanell'animo uostro.Volendolo darepienamentealcunaleggiadra compofitione,laqua
lefła stataoltre il commune uso d'alcungentile fcritto reteſſuta;diremo , BELLO
ET LEGGIA DROcomponimentoil uostro,&àmeparuto diuoi degno
&naturale:nelqualecofiuinceteuoiſteſſo;quan toconglialtri,tutti quellicheà
questi tempi si diletta= nodiſcriuere . Adunoamico,qualetemadi noneße= 1 66 2
reda noiamatoſi caldamente,quantoegli dimostra di amarnoiparebbemichefidiceffe,
CHIARISSI= MOfegno,cheiouincauoi nelloamore, mipareche eßer
poßaladubitatione,chehauetedinoneßeredame uicendeuolmente amato,perciò chechi
caldamente ama credeauuenireche talmentefia l'amorſuo manifesto; cheperquello
meriticambieuolmented'effer amato. Si
milmenteuolendoſopraalcunanostranegligenzatro= uarifcufatione appreßo l'amico
;hauremmo addire , PREGOVI VOGLIATE hauerelamiane
gligenzaperiſcuſata,laqualeneluero nonhebbecagio ned'altro,che
dallafedech'iotengo che uol mi amiate inmaniera;cheà conferuatione dießo
amore,nonft ricerchino queste operationi istrinſiche &accidentali,
conlequali credono eſciocchiconferuarfileuere amici tie,nonsapendoche
nell'animoſonopiantate nonne leparoleleradicidelperfetto amore. Adonnaſcriuen
dodanoiamata, dubitandodinon eſſereſodisfatti di ingratitudinediremo, SON
CERTISSIMO che uoi nonpagaretedifiacerba &manifesta merce= delamiadolce &fecretaferuitu,aßicurato
da i testi= monidella uoftrainfinita &naturalcortesia. Modesta menteuerremo
àrispondere alle lodi datecida alcuno amico òinuerſo òinproſadicendo, I VOSTRI
VERSI caro diligenteſignormioſon stati in ogniparteloro puri Soggetto:
gentili,for chemancanodi di cio incolparſenedeeilfouerchio amo= rechemiportate
inmaniera,chetalhora uiene iluo= ftro . stro intutel'altre cosedritto
&fermogiudicioper= 3.89 dendo.Bellißima corrispondenza è quella &
leggia drachiusura diparole,concheſi uienead alcuno ami= co,acui
noui&grandihonorihabbia recati lafortu=
naòlaelettionedeglihuomini,àmanifestar l'allegrez zariceuuta,
&lafperanzadimaggior coſe, infimil cofedicendo, SIGNOR MIO HONORA TISSIMO
pofciacheiointeſilafortunaet ilfauor deglihuominigiuſtihauerui à cofi degno&rarogra
dod'honoreinalzato, chente fperarfipoteada ibuoni diſideraredallinimiciuostri;
ionon ne prefi però nequellamarauiglia,cheprendiamo generalmente di tutte
lecosegrandißime&inaspettate,netutta quella
allegrezza,cheſentirſipuònell'animo maggioredi co filieto accid nte,hauendouoigia
conglifrutti dellepaf fateopere,&conifioridellefuture,cacciatadell'animo
l'altra nonpotendointieramente riceuer nelmio cuore,non
eßendoeglidicoſiinfinito benecapace,&el lacrefciendotuttauia con la
fperanza, raßicuratada i pregidellauoftramaggiorgloria. Toccando l'humani
tadiperſonacortese, gentile,diremo, TALE E SIGNOR MIO labenignanaturauostra3che
iocheardirenon poteaprenderedimeritare nepmeri todibenefici, nepersomma
d'amorela gratiauostra, horaper l'humanissimauoſtra cortesia miparedime=
ritarla aßai bene.ondeinguiderdonedicio unafedeui profero di
maniera,chequandoellanonſiaperpocoua loredaeffer tenutacara,permolto uolere,
grato bb 3 animo, &ricordeuolememoria dei benefici riccuuti
nonuerramaitempo,nelquale d'hauermiamato , giouato,habbiate àpentereper
alcunmodo. Et pure nelfimil casopotremo direin cotal modo, SE LE STELLE NON MI
darannopotere alcuno difarmi meriteuoledeibenefici uostri ;
nonrimarra,ch'ioeternamentenonui rendagratie,et grato della
cortejeuolontauostrauerſo dime, & dell'hono= ratotestimonio,che digiouarmi
&amarmialtruiren dete.fra tantolo uiurodicontiuouocon lafrescamemo
rianell'animo miodella gentilezza &ualoruostro.
Bella&d'amoreuoleconfidenzapiena èquellaſcuſa, checonunperfettoamicofifa,ſopra
o negligenza di fcriuere, ò tardanzadiferuigio ,o d'altro accidente, co'ldire.
CERTO IO RIGVARDANDO alperfetto amoruostro,chemiportate;io non poßoappreſſo di
uoi errare,hauendo l'ibertad'eſſere quanto iouoglionegligente,opotendo
liggiermente dallanostranatia dolce manfuetudinericeuer per=
dono.Mauolendodellanostrafede renderſicura alcu naperfona,intal
manieraſcopriremo il disegno noStro: VOI BEN POTETE, &qui&al= troue,
ricca &pouera,&lieta&ſcontenta,inal= toò inbaſſogradodi
meprometterui, ſicurißimate nerui,cheniuncontrarioaccidentealuiuer uostro deb
biahauerforzadimouere,ne intepidire il miofermo caldopeufiero:anzipotrebbonotuttele
perturba= tioni uostredipiuſcaldarmi, cõfermarminell'amor vostro a
ciascunhora:&quantopiulafortuna cotor bidi auenimenti turbaffe(che
àDiononpiaccia)lafere nitade ipenfieruostri,tanto piuuedresteilmio duris
fimotopacioaffinarſi, diuentar chiaro. Rifponden= doaletteraamoreuole
ſpecialmenteda donna reca= tacizdiremo HO LE VOSTRE letereriue= rentemente
riceuute madonna, conquellatenerezza lette,chenellefibredelcuoremifparfe la
loro dolcez= zainfinita,lequalicomeſogliono eſſeretuttelecojeuo
ſtre,eranopienediqueimele,chefolo daifioridelleuo Strediuineparolette,piuche in
altrapartefiuede stilla re.Ondefiperquesto,quantoper altreoccafioni infini
te,bramai &bramo, bramerò d'hauerſempre quel loch'io
bofperato,&fpero,&fpereròdi continouo, chealtro non èpure,che
ilconferuarmi nellagratiauo ſtra,&inquellaconfermarmiciascun dte. Mandando
alcunodenostricomponimential giudiciodiperfona, nonmenodi ottimi costumi
chediprofonda cognitione diremo MANDOVIQVESTE cartefi= gnormio,nonanchorauscitedella
mia cameretta,àgui Jadipure innocentißimedonzelle,perchefpecchian dost
nelcristallolucentissimo delgiudicio uostro, or natefi con l'aiutodi
quellopoſſano belle riguar deuoliusciredellematernemani, nellepublichecaro
lemetterſiſanza biafimo delle loro bellezze. Adami
coſcriuendo,ilqualetroppoaffannatoſiſianel profe rirfioltre ildouuto diremo, IL
VOLERE RINGRATIARVI dellelonghe, reitera bb 4 te teproferteuostre,coſiſarebbe àmediſdiceuole,
comefu difouerchio in uoiil replicarlepiuuolte. Ma rifpondě donell'isteßocasoà
persona di grado conditione horreuole, pracemi di mutarproponimento & dir
in cotal modo , IN ISCAMBIO delle proferte uostre,nonp contodi contrapesar di
equalfommailbe neficio;ma percheinme coſe nonsi troua di maggior
prezzo,piacciaui àuoi steſſadiproferire tutto quello che
iomifono,standoſicura,tanto iopiudouere me stef
ſoaprezzare&tenercaro,quantouoipiu speßo conmaggior
confidanzadegnaretedicomandarmi.Ri fpõdendoàlodedatecidaperfona
inognifuoattoamo reuole, fi potra dire, VEGGIO CHE VOI SI HONORATAMENTE
dimefauella te,piuper abbondanzadella uostra humanita,& per l'amore che
uoimi portateschepermeritomio, che à ciòfareu'induca.Di che
uiringratioſommamente,non giapercheiopenfi ò diſideri con queſto ufficioſcemare
l'obligation mia,che l'uno nonpoſſo, l'altro nondeb
bo,nonhauendoioinmeparte,onde poſſameritare,che mifiatetenuto,&effendodi
tantoalcunobeato, quan tomeritaperſuauenturad'haueruiobligatione,map= che la
uoſtragentilezzanel richiede.In casodiraccon= Solarealcuno amicopermortedi padre,òmadre,
òfra tello, òd'altri, diremo, QVESTE POCHE COSE uihouolutoſcriuere,nonpercheio
stimi di potereconlimieiconfigliſanarla penetreuolißimafe ritadell'animo
uostro,eſſendo purtroppodaſe prudete;neperdimostrar
d'hauerincioſipocodolorſenti to,cheàuoipoteßirecarparte alcunadiconforto, ef=
fendoiodellamortedel noſtro carißimofratello rima= >
fooltreadogniiftimatione stordito &confusoinma= niera, cheiono
poßonell'animorivolgere dacofiacer bopensiero,negliocchidallelagrime, lequali
anchora fcriuědomiponejugliocchi la tenerezza delmiomol
toaddoloratocuore;maqueſtofeci per non mancare diquelloufficio, àcheconpietami
costrigneusaruer= ſodiuoil'amoreche uiporto.Infimigliantecafo dire= moaltreft,
SETANTO DOVESSIMO aprirlauiaaldolore,quantofu l'acquiſto d'alcunap= duta coſa&lieto
dolce;potrebbe amenire, cheuoi meritevolmenteil uoſtrodolcißimofratello
piagneste, adogn'horaapiufreſche lagrime u'ingegnaftedi daruscita,ma
perchedipiu ualela ragionenelmitiga reifouerchi affanni,che'lſenſo
àrallegrarsinellegusta teallegrezze; per queſtoui conforto à dar triegua àgli
addolorati occhi &pace al mestißimo cuor uoftro . Nell'isteſſo propofito
ufereteanchora un'al= traformadi racconfolationedicendo, DISIDERO SIGNOR MIO
chetantohabbinolemie confortatrici paroledi forza in aquetareil uostro ani
mo,quantohebbeildoloredella mortedelnostro genti lißimofratello inturbareil
mio.Soncerto,checio effen dofiuerrebbono à stagnarein granparte quell'onde,
chegliocchiuostri d'eternelagrimenodriscono .Deh fignormio nonuiricorda,che il
rafrenare dellefouer bbs chieangoscie
allegrezzetantocifa eſſerepiudegli altrifortißimi &generofi;quanto
il non potersi da quellerattemperareci annoueraconglihuomini uolga ri,
dibaſſocuore?Etpostoche dolerefommamente ui debbala mortedilui,hauendo
nonſolamenteunfra telloperduto ilche perſe ſteſſoſuole effergraue&do
lorofo; maunfratellocheſolohaueuate, gentilißimoud lorofo,
d'alticostumi,ilquale, leuostre cure al= leggiarepiuchelefuepropricdifideraua ,
&oltre à ciofu'l fiore dellajua giouanezza, &nel colmo di
quellefperanze,chenell'animo diciascuno prometteua noper
l'auuenireinfinitihonori,dallequal cagioni egli merita
quantofuuiuodauoiamaio,tanto effer morto lagrimato nondouetepercioconfinite
lagrime cerca= redipareggiarunainfinitaperdita.Et perquesto co=
mesdegnoſodouete piutoſtouindicaruidicofifatto ol traggioridendouidellafortuna,
chedandoui iu preda deldolore,accrefcterealla uoftranimica ilnumero del
leuittorie.In un'altramanierarisponderemo àperfo= na,laqualefifia
diligentementeper noi adoperata di= cendo, SE IO HAVESSI dubitatodella tua
fede&diligenzauerſodime ;neluero egli farebbe Statocoſa nonconueneuole
neallanaturatua,laquale è ficortese,chepiu operadiquellochenoi nelle noftre bi
fognefferiamo &bramiamodipoteraſſeguire,nealla
grandezzadell'animomiorichiesta,ilqualefemprefpe
radipoterimpetraretuttelegrancofe,non percagio d'arroganza;mapergrandezzadi
quelloamore,ondeionontollero d'alcunoaltro amico effer ſuperato
giamai.Rifpondendoàperfona laquale ècon lettereà conrelatione d'altrui ſi fia
affaticata di ricordarsi di tutti e benefici da noi ricevuti ; placemi che fi
dica , POCO FV neceffariaquellaparte,onde uoi rinfrescatela memoriadeibenefici
ufatiui: ilchefa tetuttauiacontante&fi cortesiparole. Perciocheſe
uoiciofatepercontodibenignitadella natura uostra, fpintodallagrandezza
delloamore in me uoftros mirallegro uoi eſſeredi coſi chiari &eccellentico=
stumi,ne penſo poter ritrouarfi naturapiugratane piuamabile dellauoftra.
Maseilfate per dimostrarui. grato, confermarenello amor uostrol'animo mios
neſſuna diquesteragioniuiſtconuenia.Noneßendone
uoiingratopunto,nepotendoiomairitrarmi dall'af=
fettioneincredibile,cheiouiporto:Adalcunochehauef Sericercatocongrandeinscantia
hauereil nostro giu= dicioſopragli studiſuoiuogliochefidica,QVAN DO
uoifcriueteſommamentehauercarocheiouiren daragione
giudicioſopraiſtudiuostri;nelueromo ſtrateche ioui porti grandißimo amore,
donate al miogruditiotroppaauttorita:l'unadellequalcose po
teteſperarecheingannarnonuidebba;l'altranonmol to.Inquestamaniera
uoglio,cheunopadreſcriuendoà ſuoifigliuoliquantogratagliſia stata
larelationefat tagli delprofittodeiſtudiloro,dica, IO HO DOL CI
mieifigliuoliinteſo,quantadiligenza ſi metteda glianimiuostrinelloapprendimento
deifanti coſtumi et dellebuonelettere di chel'allegrezzaé tale chelela
grimenonhopotutoritenereper fouerchia dolcezza
dacofifattanouellapartorita,ondeàme cheu'amaită to, quantopadreamarpoteffefigliuoli,
sifacredereho rachenullaamatiu'habbia, coſt accreſciendo lemie Speranze
&inostrifruttiingegnateuidifare,cheper l'auueniretantoui,ami,cheio credad'haueruià
questo tempoodiatiriſpetto allo amore,cheallhorami mette ranell'animo lauostra
uirtu diligenza. Scriuendo àdonnanonmenod'alto ualore,che auezzadi leggere le
anticheſcritture persesteſſa trar alcuna uaga compofitionediremo, VOI NON
peraltro ma donnafètepiuuagad'ornar l'animo uostro delle belle
uirtu,chedipreciofiuestiriilcorpo ; onde tutto quel
tempo,cheperuoisipuo,trapaſſate òleggendo l'anti
chememoric,òdiuaghicomponimentile nostre carte uergando,nonper
altro,eccettocheper potereditan= toconlabellezzadelcorpoallebelledonneſoprajtare,
diquantoconquelle dell'animofuperateleuostre. Scri
uendoàperfona,chepercõtod'affettioneragionatrop-pocaldamentelelodinoſtre,diraßi.
VOI FRA tantoriguardatemoltobene,che promettendo dimeal
cunoeffettotroppoeccellente dalla uerita lontano, nonuifacciatedi me
malleuadoreinmaniera,che non potendo iorispondere allaeſpettationeuoinon paghia
*teildebito:percioche io molto bene hò conosciuto piu uolte,quanto
errinofouentequelli chedifouerchioama no concedendopiualloamore, cheallauirtu
effendo loro costumedi affermare nelleperſone amate ritrouarsi quelle cose,che
eſſi diſiderano,ſebene il piu delle uolte nõjononemolto,nepoco. Adiuienealcunauolta,chenoi
òpermalignita d'altri, òperfalſe relationi,ò perfo= ſpettod' alcunamico,faremo
statiàtorto accufatifal= Jamente,piacemi,che dopo l'hauereottimamente rifpo=
sto alle ragioni ingiuste degli auerfari, eſſendo laper=
Jonaconchiparliamodigrandeaffare, cofibumilmen te dichiamo; QVANDO iofußi
statoſipreſon=--- tuoso,che iſcuſandomihabbia offefa l'altezza uostrafi
gnormio,lafupplico cheuogliaquesta & ogni altra offejain ciò auuenuta
perdonarmi, imputarnel'erro reallaſmiſurata angoscia,ch'iojoffero,perlasommadi
fi acerbodolore,ilquale toſto uerrebeà terminarimiei
dolorosigiorni,quandoaueniſſe chequella nõaccettaſſe lemie ifcufationi che
anchora che mal uolontierigli huomini patiſcano ogni maniera di
afflittione;quella nondimeno piu citormenta &impaſſiona,che dagli nemici
noftri ci uiene àtorto recata: intollerabile par che ſia quella
ferita,cheinnocentemente ciuieneà tormentare Euero cheaffai confortomi
deerecare ' efferinnocentemariguardando allapersona uostrazdi piuforzainquesto
caſotieneilſenſochelaragiõeVno ci ringratiad'alcunbeneficio,eſſendonoidi
primaàlui legati dinonmezzanoobligospiacemichefidica: E STATO
ilvostroaccumularedicotanti ringratia menti in uoi diſouerchio,per due
ragioni:l' una,per cheditanto anchorami fete creditore chemainon mi uerra uerra fattodicompiutamente poter
ſodisfarui,&l'al altra, perchelamianatura mifaobligato àtutti quelli
àchipoßousaralcunbeneficio.Nel domandare alcuna gratiaàperfonagrande
&illustre,doue il riſpettoci costrigne à parlar meno licentiofamente,
dirafſſi: SON CERTISSIMO cheper lofcriuermio Sopradicoſifattamateriaparràdi
leggieroche la aut toritamiaſia diquesta gratia,ch'iodomandominore, l'ardireche
incio prendomaggiore:ma diciò im putiſilacolpapiualla confidenza,chemi
donalauoſtra cortesiascheàjouerchiaaudacia mia. Giocando ſopral'a
moreuolezzad'alcuno amico,dimostrataciinlettere od altro,diremo: CERTISSIMOteftimonioche
uoimi a= miatepiuche ionomerito,miparcheſiachelemielette
retantocareuiſieno,&tanto leggiadreparute,quaio uoi affermate.
Perciocherozzeeffendo deltutto l'amo reinmanierale abbelliſcescheà usicoſi
pure, & cofi dolcipaiono,mercedell'affettiõe,laqualealmio difetto d'
ugualſommafuppliſce. Douendodinuouo adoperar unoamico,come cheperaltrefiate
egli fia statoaffati cato,diremo: VOIPOTETE chiaramentecom
prendere,quantofaldaèlaſperanzach'iohofondatafo pralafede humanitauostra:che
nonhauendo ancho raſcoutatoquello,cheio ui debbosintendofar un nouo debito.Et
ciò auieneperdifetto dell'animo, mioilquale ditantoſiſtima,che
ardiſcepoterefopportarilpeso di questo degli altrioblighi. Modestamentemipiace
ches'entria domandarealcunpiacereincotalformadi dire, ESSENDO
certißimodinonhauermaia meritar alcunbeneficioco'lJeruirui,per la moltafpro
portionedellauoſtra magnificaet miahumilefortuna; misforzeròdimeritarioco'l
comandarui, conoſcendo taleefferelauirtu, natura uostra chenon minoro=
bligoportateàchiconfedeuicomada, cheàquelliche caldamentefiadopranonelferuirui
. Volendo dimo= ſtrar l'affettion nostraquantosia grande, ad alcuno
chefla,diraßi: MI INGEGNAREI dimanifeſtar uico'l
testimoniodelleparolequantorocaldamenteu'a mi; senonfufſechetropporagionandone;
miparrebbe porrein dubbioilmiogiudicio, la grandezza di lui:ilche l'unoper
ignorantemipotrebbefar conosce= re, l'altroperpocoamoreuole.Rallegrandofitardi-
conunoamicod'alcuna dignitanouellamentericeuuta; diremo: QVANTVNQVE
ionelrallegrar mi con letteredeglihonor uostriſia stato tardo;non
fuiperònetardo,nenegligente à prenderne infinita confolationenell'animo mio.
Nellocreard'alcun magi • Stratopotremmodirfimilmente, HARESSIMO
dapiagnerhoggiplu chedafarſegnidi commune alle grezza,pdědouncoſiſanto giusto amministratore,
qualep lopassatohahauutolanostracitta; senonfuffe lafperaza,chetuttauiaciporge
ilſuoſantißimo etgiu ſtißimofucceſſore:colqual pocodeiriceuuti honori dob
biamorallegrarci,hauendo egli co'l testimonio delle paſſateopere, con
lafperanzadellefuture maggior honoripiuuolte meritati:douechelanostra citta ,
con laquale. Laqualeragionevolmenteallegrarnepoßiamo,ha con feguito
reggimentopiuhonoratodiquello,cheeſſa non afpettaua,nefferauadipoter afſeguire
. Volendo im= petrardopomolteunagratiadaalcuno principe,òft= gnorediremo.
QUANDO V. S. Illust.uorrà darfinealnumerodei benefici fi largamente per lo
adietrouſatimi,pregolacheellafla contenta difuggel=
largliconlapreſentegratia,cheio le domando.Volědo
darricordodinoiadalcunamico;ſtdeedire gétilměte-incotalmodo;M'E'
parutocõueneuoleildarui ricordo dime,nonperch'ioſtimiciò
eßeremoltoneceffariaalla gentilnaturauostra;ma percompiacereà quell'arden
tediſiderio,ch'iotengod'eſſerſculpitonellanostrame= moria. Adunocheſommamente defiderilenostrelette
reſpeſſouſeremocotestaformadifauellare: NIV NO dilettopuònelcuormiotrouarpiudolcericetto
diquello,che è ilſapere che lemie lettere ui ſienocost
care&cofidilettewoli; dalqual dilettotratto cofispes
fouifcriuo.doues'alcunaincreſcieuolezzaueniffeà ge nerarfidalcontinououſo
lorozincolpateuolstußo , che diciòfetecagione ,mentreio credendo piacerui uòà
riſchiodiſommamentefpiacerui.Incasodi dimostrare quanto cifia stata acerba la
morted'alcuno ò difangue òperaltro accidenteall'amico congiunto;sidirà: SE
DELLA mortedelnoſtrodolcißimopadrehebbi dolore;falloIddiocheuidde il cuore,
&tutte leperfo= ne,cheudironoilsuono deiſoffiri,Guidderola copia
delleinfinitelagrime. Effendo incolpatifuor di ragione ned'alcunſcelerato
effetto ; diremo: NON MI DVOLE tanto per
la colpadicoſi ſcelerato maluagio effetto uenirincolpato,ilchedase è puregra ue
&doloroso;ma piumirincreſcielohauere lafortu nalasciatoincorrerequesta
openione dime nell'animo uoſtroiche l'unoaſſaidi riparo&giustificationemi
re cheral'innocenzailadoue che l'altro uiene à minuire quellafede
inuoi,qualdianzi era uerſodimefi pura, &cofischietta.Rispondendoà lettera
òrelatione d'a= mico,ilqualepernoneßere statocon lettereda noi ul tatoſiſia
moltodoluto;direte: SE MAGGIOR difpiaceredee nafcernellapriuationedelle
cose,douela perdita èpiugrande;nel uero uoi haurete cagionedi poco dolerui,hauědofattopfchissimapdita:ladoueche
iodimeàragiõedolermipoßo,haučdo leuoſtre lette
repdutetatodolci,tatocare,&in ognilorparte coff diletteuoli.Et
crefcerebbeinmequesto affanno,s'ionõ conoſceßi,chetaleè labenignanaturauostra
cheglier ronidagliamicicomeßi, tuttiugualmentegiudicatea= moreuolmete,affermado
piutostonointědere lacagio nedelmacamětocheimputarloal difettodello amico.
Cofihauea dettoM. Paolo,dipoco dimorato eſſendo, quadoaccorgedosi,che
ciascunoafpettaua,ch'egli ra= gionadoſeguitaſſe;prefeaddire.Veniamohoraà i
detti conchebreuementesi toccanole lodi & il biafimo di chichefla.ciòsi
fauariamenteſecondola diuerfitadelle Lingue&nationi:fi cometra
latiniſonoalcune priua teformedi lodare,òbiafimare o dir uillania adalcuno
RAGIO. che i CC 1 chetra Greci non fiuſeranno
òtraToscani; e molti traquestichein quellinonsi trouano giamai. Etlaſcia do
stareicommuniluoghi del lodare òbiafimare,iqua lisi prendono dagli
effempi,dailuoghitopici, dalle biftorie,fi
comedicendotuſepiuchiaroche'lfole,piu stabileche la terra,piuoscuroche
letenebre,piu muta= biledellefrödi de gizalberisiqualiluoghicommuni fo
noàtuttelelingue;ueniamoalleformedelparlarepiu particolari e diftinte, ſicomefonoquelle,
quando lo dandoalcunodiremo,egli ègiouanedelicato, egli ha unauezzofagratiain
tuttieſuoimouimenti,hauno in gegnomarauigliofo,unuederefottilißimo, una
intelli= genza profonda, èdeditoalle uirtu,dotato di buon coftumi ,finceronella
conuerfatione, amoreuole nel fauellare,modestonei gesti, ſpedito nelle attioni.
Allequal lodiuannopercontrariotuttauiaqueste ra= gioni di dire. Egliè giouane
rozzo, egli hà und poßima gratia in tutti emouimentiſuoi,hauno i = gegno
rintuzzato, unuedere groffone, und intel genza materiale, èdeditoalle
opereuitiofe, uesti to di peßimi costumi, inetto nella conuerfatione
fciocconelfauellare, distemperato ne i gesti, tard nelle operationi .
Lequallocutioni ſecondolecoſe, di chepuresiragiona,uanno ininfinito crescendo
tutta= uia.Lodafi anchora &fi biafimainuno altromodo to gliendo
òconmetaphora,ò confimilitudine,è con alle goriaalcunacofadalfatto
nostrolontanissima, ac= compagnandolaconquello,dicheragionar intědiamo:
Sicomelabilancia ècofadaunhuomo moltodifferen= te,nondimeno dicendo
uoiſetebilancia digiustitiazaſſai acconciamenterieſcie il nostro detto ; gli altri
effempiadducailteftimonio tuttequeste uan= nodipari,uoijete
lagloriadell'affettione, la uitadela religione, l'anima dellebelle
uirtu,ilpolſodellapruden tia,lalenade ibuonicostumi,il fiatodellaliberalita, il
ritratto della magnificenza,ilnidodeibuoni ammae Stramenti,lofuggellodella
bontajil librode la ueritas l'albergodellefante opere.Faßilofimile per biafimo,
con appofitioni contrariedicendo , uoiſetela infamia della affettione, la morte
della religione, la perditadelle belle uirtu,loſmarrimentodella prudentia ,
lafreddez zade ibuonicostumi,l'affogaggine della liberalita, il
dißimiledellamagnificenza,l'efigliodeibuoni ammae Stramenti,ilpurgodella
bonta,letenebre deluero , lo Stimolodellefante opere.Alcunauoltasi aggiugnealle
detteuocimaggiorcompofitione,percagionedipiufor perche iode za,
dichiarezzamaggiore,dicendo,uoifeteildente sdruccitore della pellede iuitij,
uoifeteil coltello ta= glientedellemaluagieopere:fi come in biasino quello,
uoifeteildentesdrucitoredellepelledelleuirtu, quel l'altro,uoifete ilcoltello
taglientedelle ſanteopere. Aggiugnesi appreßo diqueste ragionidi dire quel= la
, onde noiàguiſadiottimi dipintoriqua &lato gliendo
icoloridellecose,facciamo riuscirnela figura del nostro parlarebelliffima &
riguardeuole:dalle bel lecofetogliendolabellezzaper lodare, ficome dalle CC 2 brutte
bruttela bruttezza perbiasimare.Bello è ilfole, bella
lafenice,belleleſtelle, ci,i rubini,le perle, con questi l'oro,laneue,itopa. lo
alabastro:dellequaliuerremo àformarelabellezzad'unadona òd'altri.Brutto eil
demonio,bruttauna strega,bruttigliocchi del guffo, conquestiilcanape,la pelle
dellacapra,ifunghi, le Spugne icarboni, lacotennadelle raggie: dellequal
cofefiuienea dipingere l'altruifozza &ffauenteuo= le deformita.Sicome
piacendoui udir l'esempionelPez trarca aſſai chiaroui ſidimostra perquelleuoci,
Realnaruraangelicointelletto, Chiar'alma,pronta uista,occhioceruiero,
Prouidentiaueloce altopensiero. 1 Chi echenonueggiaqueste paroleeſſerdette inlo
dedi Laura,togliendodallecoseil bello ilbuonosla doueche inuituperio fi
acconciarebbono l'isteſſe uoci dicendo,rustica natura,diabolico intelletto ,
ofcura al= ma,deboleuiſta,occhioditestuggine,prouidentia infer ma,baſſo
pensiero.Similmente biafimando il poeta Ro mahebbeaddire: » Fontanadidolore,
albergod'ira, Scolad'errori, tempiod'heresia,
GiaRoma,horBabiloniafalfa&rid, Percuitantosi piagne&ſiſoſpira.
→, Ofucinad'inganni,òprigiond'ira, دو Queilbenmore,e'lmale si nutre&cria,
Diuiuiinferno, Douemutadol'ordineformarpotretelelodidiRo ma ma,dicendo,fontana d'allegrezza,albergo di
tranquil lita,ſcoladifanti precetti,tempio di fede,GiaRomahor Gierufalemmeuero
&buono,percui tantoſi ride,
fifafesta,fucinadifincerita,libertabenigna,oueilmal more,e'l benfinutre cria,di
mortiparadijo. Si lo= da fiuituperaanchoraper eſſempio d'altri lodati et
biafimati ò dalleantiche memorie,ò dalle openioni delle psone
inalcunoc'anchorauius tu tauia.Lodafiuno di cendo,uoi fetedi religioneun
Numa,difortezza un Ca tone,diClemenzaunCefare:ficome p biafimofi dirà uoifete
di difpregiodelliDij un Dionfio,dipufillanimi taun Labeone,dicrudeltàunNerone.
Maartificiofa= mentefiuieneàdirle lodiiuituperital uolta con
l'effempiocontrario,contrariamente inteſo: come uolen
dolodareunodifortezzadiremo,tuſetimido comeCa
millo,auarocomeAlessandro,uitiofocomeun Scipione: chetuttelocutioni ſono bellißime
in lodealtrui leg= giadramentedette.Sicome; inbiafimoufiamo l'istes fi
luoghidicendo. Tusereligiosocome Dionisio, com= paßioneuolecomeun Silla,benigno
comeNerone. Et tuttequesteformedidetti,uengono à trarsi comeiodis
Adallememorieantichedegliſcrittori.alcunauoltaft fannotogliendoglieſſempi
daquellicheuiuono:ma ta= lemanieradilodeagevolmentesipuòcangiarein adu=
latione, il biafimo in maluagia calunnia: nella guiſa che
noilodadounoamicoofignorediremo, uoiſeteglo
riofocomeunCarloquinto,liberaleaomeFarnese,dot tocomeun
Sadoletto,accostumatocomeun Sauello,giu CC 3 dicioso Y ciofocomeunTriphone: uituperando alcuno dire,
conl'effempiod'alcunodeimodernilefueſceleratezze uitij. Faßi un'altra
lodegiuocando ſopral'isteßaparo la,laqualmanieradi lodareageuolmente
puòdiuenta= re uilisimafpecied'adulatione ; tanto alli Spagnuoli piuin
uso,quantoalleItaliane orecchieſuole eſſerefpia ceuoledicendo,uoi fetepiubello
della bellezza,piudot todella dottrina,piugiudiciofodelgiudicio,&piusan
todellafantita,iqual luoghi albiafimouengono adac commodarfifacilmente Voifiete
piubruttodella brut tezza,piuignorantedell'ignoranza, piuſciocco della
ſciocchezza &piuribaldo della ribalderia. Taluolta uengonoàmutarsile
uoci,restandonondimeno l'isteßa fignificatione:qualdicendoin altrui lode,
uoiſete piu bellodella uaghezza, piu dotto dellefcientie,piugiudi=
ciosodell'ingegno, piuſantodella religione. Soglio noanchora
eſcrittoriconartificiofacatenatura accom
pagnareleudci,continoatamenteprocedentiinfino alle fini,co'l dire.Odolcezza
ſoaue,òfoauita giocondissi ma,ògioconditatranquilla,òtranquillitafelicißima, lo
eßeredue amantideltutto,deluolere & dell'animo in ogni tempo,inogni
stato,in ognilorofortunacongion ti. Sicome in biafimo diremo ilcontrarioin
cotalmo= do,òpaßioneamara,òamarezzadolorißima,òdolore inestimabile l'eſſere
dagliacuti morſi dellainuidia la= cerati.Ma tempo è ch'iouiconducaàcerte
particolar ragionididire,concheſt biafimaalcunocon parolenõ dimenocheniuna
riafignificationeritengono: il qual biaſimoſifa òpercontodidileggiamento,ouero
per= chelacattiuanaturad'alcunoſiaſimanifesta ,che per difpregioogn'unopenſi
quelletalparoleofferglidette: ficomediraßiad uno cheragiona in contegnoffuta
perle,er aduno cheuaditropposu la grauita piu di quellochela eta,ò l'habito,ò
la profeßionenon richie= de,ilſeicento,ouer untheatrodifenno,od altra cosa fi
migliante.Lequalparoleanchorachedasenullo biafi=
morilcuino;nondimenoàtalepropofitorecano uitupe
riograndißimo.Altreportanouituperioaccompagna
tenondimenoconuocifuordipropofito,qual dicendo aduno,montoneordinario,afinoincremifi,
&fciocco diterzopelo,fi comequelleanchorfanno,cheaccennan do
lelodid'alcuno,uengonoàdar dipettonel biafimo
intalmodo.Honoratacofaèiltempio,maaggiugnen= douidiricottastofto uiene
àcaderein iſcorno d'altrui comedicendo adalcunoioticonsacrero untempiodiri
cotia,tiſcolpirònel cauiaro,t'intagliero nella midolla delle rapist'immortalero
alla eternita dimeloni ,tula ueraiiltuo mortaleconl'orina dellemuſe,ferai adora
tonellago diComo,leuoſtrerimeſonoparteghelfe et parteglibelline,Apollouilegheraun
ditral'altreima ginidelcielocon laſtregghiadelmulopegaseo doureb bonoifecolifar
lepazzie, percheui imparentaſte un
giornoconlefibille.Voifetepiufauiodeldidelgiudiz cio. I
uostriuerfinonharannonefreddonecaldo,per chelifapetefare &nudiuestiti.Lequalformeneda
Greci ne da Latini mainõhebbero alcun uso, perquan cc 4
toiomipenfi,&perciononmolto loderei l'uſo loro: tantopiuquantoallaloro
legaturauiſiricercapiuto. sto lanaturachel'arte:neper moltochenoi ci affatiz
chiamo po remoàquelſegno peruenire,che ilnoſtro
diuinoM.Pietrocoſiageuolmentehebbedestrodiacco Starfi.Veniamoàquelli,
chepercontodibiafimofiuen gonoàformareconlegaturadicoſecõtrarie,nellagui Ja,che
noidiremo,uoi conquesteuoſtrefatiche uihare= teguadagnatountropeo diuergogna ,
unapiramide d'ignominia,unconfalonedi uilta,unaſtatuadi dapo= cagine, effendo giocatore
folenne. pazzo diuino,dotto d'ignoranza. Conquestimetteteil doleggiare alcuno
conparole,ilcuiſenſomouailridereinaltrui:fi come
adunafeminadicendo,Voifetel'intingolodellemiebu della,il tringiamentodella mia
sbudellata milza,losco pisciato appetito dell'anima miaconcupifcibile,etil ez
zojo difideriodelmiopolmonesſoncerto chetenendoß
offesadauoigrandemente;cercheradifarne quelle uen dette
cheſetuttel'iſconcie&uillaneparole al ſuo
honorepiunimichelehauestedetto.Etfi comel'uſolo= ro èfpracenole adhuomo
accostumato &ciuile;coft deono efſſeredalpoeta &dall'oratore lontane ,
come quellechepiufannodelbuffone chediperſona aueduta giudiɔlofa. Piacemi
anchora,chefuggirfidebbano quelleſciocche affettationi che cotanto ſpeſſe fiueggono
neicomponimenti Spagnuoli, &coficarealleorecchie
degliignoranti,ondeeßidicono, imiei ſenſi ſono per amordiV.S.impiccati:
ſquartata el'animamiaper le le
manidiqueltradittor bo'a amore.Nonuipare,che udendoquesti strepiti & questi
auenimenti horribili, L'orcecchieuostre,sisdegninodicoſifatte affettatiõi?Ec
coquell'altro,tuttelepeneamorofefentoregistratefu'l
librodelmiocuore,cheſciocchezzeſonoquestesPuoes fereche gl'Italiani huomini difenno
di giudicio (il cui ualore noncredo cheneglianimi lorofiaancho=
rafpento)habbinoſidimenticata l'anticadiligenza nel giudicare;che ardischinodi
dire itratti Spagnuoli& i lovodetti effere piualti&piugenerofide gli
Italia= ni?Perciochelaſciamo stare,checonquesta opinioneuč ganoàpreporreiSpagnuoliàGreci
& Latini; non è anchoramifera &compaßioneuolecoſadeltuttoilgiu
dicaregrauiiconcetti baßißimi,magnifichi eſciocchi, generofiquelli che
muouonoleriſa?Certo à me in= creſciemolto,che hoggidilamaggiorpartedegli huo
miniuolgari habbinoauttorita di lodare &biafima= rele compofitioni: piu
miduole,cheidottiſeguendo ilgiudiciocommune,uadinodietro algiudiciode i mol ti
. Quiuidiſſe ilContarini,EmiſilasciacredereM. Paoloche il giudicio che
moltifannoſopra delle cose Spagnuole,nonuengad'altro, chedauna certaopinio
nechenoihabbiamodidiletarnoi steßipiuco'l piace= re,chegiouarconl'utile.
massimamenteeſſendo i loro dettimescolatihoracon lemetaphore,horacon lecom
parationi,horaconlebugie,lequalbugie mescolateda capoco'l liquorediquella
adulationetrafcurata,fanno riderechi lefente gliignorantifpecialmente,chepia :
CC 5 cere
ceretrouanointutteleſciocchezze,e idotti di riſo ſol
letico&generatodaluederequellepazzie,forſe loro dileggiandoin cotal
modo:Etperquiſtoil giudiciodi M.Paolo èstato bonißimo,chequesteaffettationifiano
dafuggire,comepiufia ànoipoßibile. Quiuidißelo Sperone,un'altra
cosapenſodouerefommamenteſplace reà M. Paolo, quellofcriueredilettereloro, con
que periodi,che mai non trouanolauiadiuenir àcapo,co= fadaGreci
Latinitantodiſuſata,&fuggitadai miglior Toscanialtresi.Etpercheionon parlı
in cio piupercompiacereal Manutio &al Contarini,cheal >>
lauerita;uditequesteparole,Moltefiateuòtra meme defimo confiderando la
miagiouanezza,&mifouiene >> ch'effendo io lettorein Rodi,lamia
giouenilcarne non » menofralechetenera,meſſaſinellaprimauerafi trouò >>
infolitudine, lafolitudine inſieme cõla libertafiuta >> ronoilmondo,
fiutandololoſenti, sentendolo lo »ſeguito, seguitandolol'aggiunje, gusto,
gustandolol'amariggio, giognendolo lo amariggiando= lolorifiuto, rifiutandolololasciò,&lasciandolo
ri tornò, دو ritornandolo loraccettò,&finalmenteconui tatomi ilmondo, ionon
lorifiutando, cinquanta due annihabbiamouno isteſſopanemangiato,Ginuna , casa
medesimadimorati,cisiamo.&cofiinsieme stan >> do,quando touedeua
ilmondoadirato; loferuiua , & ›, egliquando miuedeuamaninconico;
miaccarezzaua, > quandoiolo uedeuaprofpero glidomandaua,quando 22
miuedeuanolieto;m'ingannaua, quando diſideraud » und d unacofazmiaitaudàconseguirla,&nelpiu bello
che lagodeua,melaritoglieua,quando miuedea contento, miuifitaua, &quandocontento;
midimenticaud,quan do oppreßomiporgealamanoperch'iofalißi, qua
domiuedeafaltto;mi leuaua il trefpidoperfarmi cade
re,&inconchiufione,quando mipenſaua hauer pur qualchecosa al
mondo;trouochecioche egli poßiedee unsogno. Hor cheuiparediquestaeaggerationes
uisòdirechequellapoueraconchufione doued penar l'animaafpettado
chel'auttoredoueſſefinirdidarle la collata.Certoſe il buö Spagnuolo
stauaunpocodipiu atormentarla;lefacea confeßarqualchealtrapazzia. Rijeroquiui
tuttidelleparolediM.Sperone, ilMa cignidiffe,quelfuomondo,che luiha
cofimalacconcio, doura eſſere unamalabestia leuandoïi come feceil tre=
fpido.Anzierahuomodiſauio giudicio,dißeilPriuli, àconfolare il
buonMarconellemiferie, ingannarlo nelleprofperita,perche ne difperato nellefciagure
, ne-fuperbonelleallegrezzenon diuentaße.Sidiße ilCon teerahuomodigiudicio il
mondo,ma nonperòdifcreto molto ,hauendo ilpanedell'Imperator Aurelioman=
giatocinquantaanni & poi affaßinarlo.Comedomine
fateuoiche'lmondoeraunhuomodiffeilBarocci,ha= uendolo descritto
l'auttoreperunmelone?quandodif= Seche lafualiberta lofiuto&fiutandolo
loſenti.Dif= SeallhottailGirello,fubellißimamethaphora il chia=
marlomelone,uolendofignificarilmondo effere di fi= gurarotonda.Etco'ldire
diquesteparole ciascuno fi dicde
diedearidere.mailConte Fortunatorivoltoà M. Paolo diße,di gratias'alcuno
di questi detti ue neri cordatepiacciauidifarcelofentire, perchenoi dal lon
goascoltaregiastanchi anzi chenò,prenderemoalqua todiristoro.Soncontento
riſpoſeimmantinenteilMa nutiofoifequi.Iolaſciero raccontarequedetti coſilon
ghi,cheM.Speroneciricordò,comeche di cofi fatti
maiuerunononhabbiaſoffertodimandarà memorias dirò quelliche
brevementeuengonoàſporreilfatto loro.Tojonodißeunoinnamoratoallaſua donnafcri=
uendo,l'idea della compaßione,ilprincipede gliaffan= ni,ilfecretario delle
miferie,perciochenellemie uifcere hòdepofitata lacoßadi tutteletribulationi. Et
altrc= uefcriuendounoadunoamicodiße,ioho deltuodolo= regrandolore,&dellatua
marauigliagranmaraui= glia,perche iltuo dolore &la tuamarauigliafono ra
dicati nelmio cuore.Un'altro uituperando la inuidia
diße,neluerocontradel'inuidia riunobafortezzada difendersi,negrotta
danafconderſi,ne cimadainalzar fi,nemontagnadaridurſi,neboscoda imbojcarfi,nena
uedafuggire,necauallodacorrere,nedanaiodariſcat tarfi. Per confolationed'uno
amicofcriße in cotal mo= douno,anziperdimostrargliſeeſſered'ognifuomale
partecipe;Tanto mi tiene afflitto la tua afflittione , tormentatoiltuotormento,
addoloratoiltuo dolo= reschementretupiagnicon gliocchiistrinſichi letue
Sciagure;io quelleisteßepiangointeriormente con gli occhi dell'animamia.
Sicomeun'altro ad unafuadonna ſcriuendodiße,se lefiammechem'ardono,tali uſcif=
ferofuori,qualiàdentro mi conſumanostengereiil cie= loco'lfume, la
terrafareidiuentarbragia.Etnello isteſſo auuenimento,io deliberal con
deliberata delibe= rationefcriueruiquſtalettera,perintenderefe ui era in
piacere,chelefaettede i miei sguardi pigliaffero di miranelberfagliode
lauostraferuitu. Ad unadon= naostinata &crudele,uoi adempietelauostra
publica crudeltacon imieidanni priuati, &con lemieango= ſciefecrete. Ad una
persona laquale habbia posto in difparte l'amor noftro , uoi hauete ne i paest
dell'obliuione sbandita la memoria de tuojtri ami= ci. Adonna crudele eßi
diranno ,se tu defi= deridiſuperarmi; mi tidonoperſuperato:ſedistrug=
germişmitidonoperdistrutto:ſedi ancidermi ; mi ti donoper ancifo,sedi
affliggermieternamente, mitido nopereternamenteafflutto,percio che neluifo,
nell'an= darenello stare,e inogni mia attioneſipuò uedere co meiltuofpeßo
offendermi, &il mioraro difendermi fonoedificipiuattiàdarmimorte, chead
aßicurarmi lauita.Nelloisteßo auuenimento procaccieremo d'im=
petrarpietàdicendo, poſciachela mia liberta èconden nataalfiſcodellatuaferuitu,
piucarom'è il per= dermiperamortuo,cheacquistarmiperconto d'altri;
conſenticheioſiatantocertodellatuafede, quantofei tudellamiaaffettione.
Affettatißima esclamationefie quella,ondeſopra laliberta delle donnedirà lo
spa= gnuolo.Ahigiustitia del mondo ingiustißima, pofcia che chefi uccidonoglihuominiche inuolano larobba
le ricchezze,& fiperdonaallefemine,chetroncanoleno streuite traffiggono
inostricuori,fucchianoil nostro
fangue,&cauanolenostreuifcere,nonnelasciandol'a nimaanchorfana ſicura.
Un'altrafifasopradel propriocuorein tal guija,o molto appaßionatocuore,
ch'effendofanofustiferito,eſſendo intierofusti diuiſo,ef fendolieto fufti
tribulato,effendo uiuofustiucciso, &ef fendomiomifusti inuolato .
Questipochi adunque,che cheiohòraccontatifin hora,bafterannodifouerchio p
fodisfarlealdefideriodelConte. Vnafolcoſaaggiu= gnerò,alleraccontate,che i
detti Spagnuoli quanto fo= nopiuingegnoſitiratidai Francesi;tantopiufono
éFrancesipiupuri&piu dolcid'eßt,in ogni lorpar te.Etcontuttochelalingua
Tedescaſia cofi Barbara ſi ſpiaceuolecomelafua pronunciadimostra;non=
dimenonello efflicarealcuno effettoè di tanta forza; ch'egli èuno stupore.La
lingua ondefauellinoeturchi specialmentenella citta di Costantinopoli , eſſendo
pronuntiatajulalingua&neiconfinidedenti de lelabbra,hafuonolanguidetttoma
diflinto&chiaro. ondeperl'isteffa cagioneſono i lordettipiaceuoli,
festeggiofi,&per lopiuuanno ilovo tratti non allap Sona conchififauellazma
àcoſadifferente. Sicomefcri uendoadunaamica diranno, òcielo, perche ofcurando
tinonfaiſegnodelmiodolore.ò stelle perche piangen
dononfatefededellemiepene.Eccocheimontiballano, laterrafi muoue ilfolefiofcura
&gliaugellinonca tano
tanoperpietatedelmio cuore IGrecipronti & leg= giadrimaestriditutte
l'arti, ricchi dimolteuarie= tadidire,hanno unaloroinfinitanatural gratia nello
efplicare nonfologliaffetti;ma lodare biafimare chechefia. Neglieffettibaſtiui
queſto eſſempio. Era unoche caldamenteamaua,uede un'altro cheua cercan
dodelfuocop apprendereunſuo lumicino,dice l'aman te,o tucheuair
cercandodellefiammeueniàme, ac cofta il lume all'anima mia,quiuitanto fuoco
ritroue rai,quantoCerbero uedeardereneiregni infernali.
Parlandodellapocacertezza qualhabbiamo dellafede degliamicidicono, Lamaggiorpartedegli
amiciuen gonoàterminarfineiconfinidellaſalutatione, percio cheoltre
àquestofegnononardiſcono di trappaſſare. Similmenteragionandodelfilentiodicono:
mentreche chel'huomo fitace,comunqueſciocco &ignoranteche egliſiſia può
darinditio di accorto &fauio, celando Sottol'ombradeltacerele bruttemacchie
dell'animo.3 Inmateriadell'inuidiaeßidicono,L'inuidia éfra tutti iuitij
peßimacosa nondimenoinſeritiene tantodibon tasche maceragliocchi&l'animo
dell'inuidioso.Ad unocheconilportaredellabarba lunga foltauoglia
daradintendereadaltrui d'eſſerſauio,diconoſe ilnu= trird'unagranbarbaéſegno di
dottrina ; ancho il barbutobeccoſi potra chiamareunfauioPlatone.Ma
dòPericleadunaſuadonnaunuaſodi precioso odore dicendo,ioti
mandoquest'odoreſoauißimo,nonperche àterendagratia;maperchedal
tuoodorediuentipiu pretioſo perfetto.AdunadonnadirailGrecoaman
te,uoihauetegliocchidiGiunone,lemanidiMinerua, lepoppedi Venere,legambediTheti
, adunque felice chi ui uede,beatochi ui ascolta,mezzoIddiochi ui ba=
Scia,eternodel tuttochi gode delloamor uostro.Bellißi
maesclamationecontral'oro,fu quella,O oro padrede gli adulatori,
figliuolodellecure&l'hauerti è ti= morese'l nonhauerti é dolore
Vnabellezzaſanzagra tie dirannoeßereun'hamoſanzal'esca.Diſcriuendoun
baſcioamorosofoglionodire ,fu nelbaſciarui l'anima miaarijchiodi
rompericonfinidellelabra,peralber-garneidolcipaesidellanoſtra meliifluabocca.
Etcon tuttochelaGrecia partehabbiahoggidiperdifettode
Iafortunacangiatalafuanatia fauellain Turchesea, Barbara, partepermalitiadegli
anni fia tralignata pocomenochedeltuttodalſuoanticopedale;nondime=
nolauolgarfauella,conche iGreciàtempi nostri ra
gionano,ferbapuranchoraalcunueftigiodellapristi=-nadolcezza
&forzanell'efprimeredolcementei no= Striaffetti,fi come appare co'ltestimonio
d'una canZon inaudita dame in lingua turchesca, e in lingua greca, la quale avea
quisto sentimento. Che una giovanetta cantando fidoleuadella partita del suo
amante dicendo. Bafilicòho piantato, Etroſeſon nasciute; Dentrodelli cui rami,
Cantanlerondinelle. L „Deh . Dehrondinellemie
Prego ui non cantate,
Poiche'ldolcemioamante Radicedelcormio
Sifadamelontano, Fuggendoildolce porto,
Perritrouarfra l'onde Tempestofitrauagli.
Dehrondinellemie
Pregouinoncantate; » Mapiutostopiagnete,
Sepietoſeuoi fiete.
Piacquel'udirequestacanzone àciascuno,&fpe= cialmenteal Conte
alBarocci, percheM.Paulo per compiacerloro, recitòquest'altra ,laquale
affermaud hauerudito inPadouadauna gentilegiouane Greca, laqualdicea in
cotalmaniera. Donnas'alle bellezzerade
òjole Hauesteugual pietate; Foranlefiammemiedolci &beate.
Ets'inmefußeiluoftroduroorgoglio, E'n uoilamiabumiltà non temopunto,
Ch'alfommodel miobennonfufſigiunto, Ch'iononſonſidiſcoglio,
Ch'iodonaßiàpietàtantocordoglio: Fates'èmorta almeno » Illegame,ch'alcor
m'hauete auinto, , Co'lmedesimodiſcinto 4 :.
Sid: C dd Siaperche morte homaim'ha posto il freno,
O'metrabete à tempopiufereno. Et nell'istesso tempo,che ioinPadoua mi ritrouai,
Sentij unaferaunoſcolare Ungaro,ilquale mormoran
dotrafe,nonſochecantauapienamente:&percheegli era alquantomio
domestico,ilpregai che egli latina= menteuoleffe efpormiquella cotal
canzone,&egli uo= lontierila mi diße,onde molto restai della purita di
quella linguamarauigliato, &à dirla toscanamente uerrebbe
àfignificarequellocheuoi udirete.
Donnac'hauetenelbelpettofanto Millecor,millepalme
Dimillefuenturateamoros'alme, Chefala miasben sò,che'l sdegnoe'lpianto
Del'altretutteinſemedesimatolle, Perched'ogn'altra èpiutenera &molle:
Etuiepiuſo di uoſtra crudeltate Ch'ha presoqualitate; > Quest'una dogliail
corbendeepatire, >> Malepene d'altrui nonpòſoffrire.
Matempoéhoggimaididarluogoal Macigni, il qualeſochetanto
piubellecosedimeuifarafentirequa toilfuogiudicioreputograndementein ogni attomi
glioredelmio. Etciòdetto ſubitamenteilManutioft diedeatacere: Laqualcosauedendo
ilMacigni dopo unhauereciascunode gliascoltanti riguardato nella
frontepiacevolmentepreſe adire.Egli èpurforzache lariuerenzadameportatauiuinca
la debolezza del mio : mioingegno,poſciacheàuoi piace ascoltarmi
mentre io ragionerò anch'iodiquelleconditioni,che nelpoeta
nell'oratorefonoadhuoporichieste: non perche io
fperidiconseguireineffettoqueltanto, che le amoreuo liparoledel Manutioui
promiſe di me nelfinir dei ragionamentifuoi;ma perubbidiruiſanzapiu. Emi
ricorda leggendo ilDecamerone hauer uedute quelle parolenelprincipio d'unanouellettaaffai
piaceuole le qualdicono,cheficomene lucidifereniſonole stelleor namentodel
cielo, nellaprimauerai fiori de uerdi
prati,&decolliirivestitialbuſcelli,coſi de lodeuolico
ſtumi&deragionamenti belli ſonoileggiadri motti, liqualiquantopiubreuiſono,tantofuronopiu
bellida gli huomini giudicati & hebbeft per l'isteßa cagione
openione,chemeglio alledonneconueniffero, fi perche piualle
donne,cheàglihuominiil moltoparlare ſi diſ
dice,ſiperchetantofonopiuleggiadri;quantofono det tiall'improuiſo ;
ilchediradouiene àglihuominicon= ceduto,
alledonnepiuſpeſſo,comequellecheſopraua
zannoinellefubitanerifpofte,&piudegli huominiua glionomolto E'
iluerochehoggidilenostre femmine
s'intendonomegliodeldirefufo,&conochia& arco laio, contuttociò piu
astuteſono nelfar mercatoco lalauandaia, &faper quante uouafi mettono
àcoud= re;chenetempiopportuniſaperrifpondere, òpropor
realcunaleggiadracosa,oueralcunodi questi leggid= drimottifarfentirene loro
tempi. Etpercio radifono glieffempi, chedalledonneprender fi poßono, onde dd 2
que quepochi, che di miglior
gustofifentono, par che da glihuominiuengano aformarsi. Etpercio effendo il
motto,ſpirito &dolcezzadelragionamento noftro,at to àleuare la
noiadellongofauellare, didolcißimo conforto all'orecchie degli
ascoltantiminiſtrozàmepia cerebbeche eglital uolta &dalpoeta
&dall'orato reuenißeusatoznondimeno conquellamodestia & con ueneuolezza
che10faròfentire.Auegnadio,che conci= tando il motto o rifo,ò
marauiglia,òbiaſimoinaltruis non dee eßerefpeßißime uolteuſato,nonfacendolapia
ceuolezzainfciocca buffoneriaperauentura traligna= re, lofalfo delle parolein
ifpiaceuoleinettiacangiar fi.Et dicioprendetenel'eſſempioin HomerotraGreci
fonte uniuerfalißimodi tuttelegratie,et trouarete egli hauernenon altramente
alcuno d'eſſiſeminato per lo fuo poemasche fioriper lo prato uerdißimodellapoe=
fia.Tal uoltaalcunod'eßiDemosthene nehafattifenti re&fimilmente
iſocrate,Eschine, glialtri: &per uenire
alliRomaniCicerone,Cefare,Hortenfio,Hora tio,&Martiale,& altrinonistaro
à prender fatica in dimostrarloui,effendoàtuttimanifeftißimo . Ettra
Toscaniſcrittori Dantetuttolieto & tuttofesteggio fo,&ilBoccaccio
intutteleſuediuine profeſalfo motteggioso.Ilchenonpuotefar ilPetrarca,fi perche
lamaterianon loricercaua, &fiperche eglista me= glioildirdeimottialla
profa,che aluerfo.Ondeall'o= ratoreſonoper l'iſteſſa cagionepiu
chealpoetarichie sti &conueneuoli.Maèdaauertire ilmotto eßeredi piu 421
piumaniere:percioche alcuniſono dishonesti , alcuni . empi,altri mordaci,altri chemouonolerifa,
&alcun' altricheperrispostaſidano adaltrui.Lequal differen= zeuengono
òmarauiglia àgenerarenegli ascoltanti, ògiuoco,òbiasimo in altrui , per
dichiarare tutte tuttequeste fpecie,dicoildishonesto poterfarsi ò per
rifpettodellamateria,òpercontodellapersonafi come effendodettoin preſenzadi
donnediottimafama, oue rotraperſonereligiofe,ouero riſpetto al luogo come
neltempio,deiqualidamenon afpettategli eſſempi. Gli empifono quelli,onde uiene
il motto a cangiarsiin unacertamalignità,laquale&gli ascoltantiinfastidi fce;
&biafimogenera incoluichenel'uſa. Sicomead unpouero
imprigionatodicendo,colui éfattouccellodi-gabbiaòdomandandoadunpouerofegliha
monetadi unoscudo,ò dicendoaunciecoſeuuol giocare à paro caffo:òinuitandouno
aßideratoàcorrere. Similmē tenonfideemotteggiareſopragli huominidifanta ui a,
diottimicostumi,nedileggiare iuecchi,nebeffar idelloandar
iſcalzodeicontadini,neriderſi dell'al= trui calamita altrimente
uengonotuttiquemotti ades fer empiescelerati, inditiorecano d'animo torto
maluagio.Spiaceanchorailmotto detto folamente perincaricarealtrui,ſanzaeſſerne
data occafione da colui, fopradichiuiene uſato, &fpecialmente quando
mordaciſono, &àtuttinell'istesſſaprofesionesi poßo noattribuire: Si come
uedendounhuomomaritodibel lamoglietemerariamente dire, Costuisifaombradelle dd
3 Jue fuecornaàſeſteffo:Etadun
medico,non uiaccoſtateà colui,cheputedi sterco:& aduno aduocato fuggiteco
lombe,che quiui èilfalcone. Et uedendounnotaiocon
lapennanell'orecchia,coſtuiportaconſeco il testimo= nio degl'iſtrumentifalſi
chehafatto.Etuedědo uncor tegianochi cheſia,chiamarlo cortigianoſpelato. ue=
dendoperſona perbaßezza difortunapocoriſpettata dirlemurofanzacroceſcompiſciato
daciascuno:Simil menteincontrandounuiſodalla naturacontrafattofo=
glionoalcunichiamarlouolto diphantafima, uoltodi baronzo,capodafruſtatedi
meloni,&altrefimilcian cie:lequalificomeinetteſonoscoſifanfededi nonſoche
importunita intollerabiledichtl'uſa. Sicomeuedendo
unoundiquezoppischeuannoconlagambadi legno, diße,costuifarebbebuonoda
andarinuolar ilporcodi Calandrinofanzaeßersentito. Imordacififınno per
contoditoccar iſentimentid'alcuno acerbamente, ma inmaniera cheilmorſo diletti
à gli ascoltanti: ciòfarfi dee conperſonenontantoſciocche,che ilmot=
tononvengaaperderedi ſua riputatione; necon uir= tuofi ,acciochemalignonon
fiažneditanto alta fortu na,chenonsenericeuaqualche afprapunitione:macon
quelli,cheſonodi buonointendimento, pocofauoriti oucroamatidagliascoltāti,et
dimezzanafortuna.On denonlodo coluichepiuardito chefauio eſſendoglida
unCardinalestatoiniradetto afino indiscreto,riſpoſe queſto nonm'èdifcaro ad
udire, perchel'iſteſſoſi di= ce diV.S.Reuerendißimaanchora.EtAiacemordendo Vliffe,accennòvliſſe
eſſerefraudolente & tradito reſanzacagionedicendo, Domandateo Grecideifatti
di costuialla notte,chedituttineèconſapeuole,&fu
dituttelefueunpreſeſolateftimonio .Sicomefentendo
unoparlarealcunaperſonafreddamente,chi chieglifi fuſſe,diceacostuimunge
unbecco.Eteßendoun giorno uenutoilMarulloà Bolognanel tempo di Fhilippo
Beroaldo, alcuni Bologneſiunamattinaper tempo le= uatiandaronlo àuifitare
portandogli alcuni uerfi di M.Philippoinlodediluicomposti: i qualiuedutiche
glihebbe,fanzaaprirbocca gli gittòſoprad'una ta= uolatacendo.Etinscando
igiouanidiſentiril giudicio fuocaldamenteilpregarono, cheilMarullo uoleßedi=
requellocheglipareſſedellepianteBolognesi,fuperba menteriſpoſe,ſe cotesta
uostra piantahapaßato dodici anni;nonaspettate daleifruttodiforte alcuna.Hor ue
detecomeil Marullofuinuntempo mordace difcor tese.Non mipiaceanchorailmordere
motteggiare fopralecofefacre,nellaguiſa chefeceGianpolodaVe
netia,chestandoinconditionedimorte, &hauendo ri ceuutol'ogliofanto, fudomandatodaunſuoamico,co=
meeglistaudz eglibeneriſpoſe,nonuidubitate che
iofcorreròbenißimoeſſendotuttounto .Sonoancho= ramordaci quelli,ondefi tocca
alcunocon ingiuria dimolti , ficome diße il Sanfeuerino di Pietro da Valle in
una brigata di perſone ,guardate feegli è pazzo , cheè Sanese ,se egli è tristo
cheèprete, feeglièsfacciatoche éallieuodicaſaN.douemorden= dd 4 do Pietro
ueniuaadoltraggiar molti altrifimilmente per l'istessa cagioneHabbinoadunquei
motti unalo= ro falfa &conuene.uole opportunità ,trouata dalla
difcrettionedell'huomo accorto, ilqualefperain questa parte ualerfi. Sono
alcunialtri motti attiàmouere le rifadegliascoltantiinmaniera,che apenaſipoßono
uolendo racchettare:onde dolerele mascelle,&fcop piarui ilpolmone, &fuffocar
le uiſcere uiſentite con quella piaceuoleamarezza,chediede alpicciologigan=
tello,neluederelafimiacalzarſi,ſiſoaue morte. Ilqual riſo
procede,ficomeſapeteda unacertadolcezza ,la= qualedilettaglianimi noftri
percagionediuedereòd' udire cose strane,allhottachelauolontà moßadall'affet
tionedell'oggetto,conſentealla allegrezza , àcuiubidi ſconoque nerui,che
uolontariamenteſi muouono: dai quali tiratala pelle i muscolidel uoltoueniamo
àra nichiar iluso, fareque ceffi chefi ueggionofar ri dendo. Ilqual riſo, s'è
macchiato d'odio,didolore, òd'altrononpuòfarsiperalcunamaniera, eccetto se
nonsifaceſſeſimile àquellodi Annibale,quando rife tralelagrimede
fuoisoldatiperdifperatione. Questi adunqueotraffiggono iuitij
altrui,òſcuſanonoimede fimi,òrispondonoquandod'alcun'altro ueniamopro uocati.De
iquali,per darneglieffempi dico,cheleggia dramentefiuieneamordere alcuno chesia
nella guiſa chefeceGuido Caualcantiicauallier Fiorentini , MonaNonail
VeſcouodiFirenze. Sicomeiniſcuſa difenfioned'altri uengonoquelli,chefi leggono
nel la Janouelladi MadonnaPhilippa,diCichibio
cuoco, di M.Forefe.Etin risposta d'altrui quelladiCistiforna= io: fi
comepercontodi reprimereilfollediſideriod'al cuno, quellachelaMarchesanadi
Monferrato. E'bel loquello,ondenoiueniamo àtoccarel'auaritia o poca
cortesiad'alcuno,fi comehauendo un gentil'huomofat todardamangiareadunſuo
lavoratoreſolamentedel pane&deluino, ilcheuedendo ilcontadino,comeardi
renonoſaſſedimangiare,nonſochetrase steßo penz fandosi staua:Ilebeuedendo
ilmeßere dißc,perchenon mangitu àcuiriſpoſeilbuon huomo ,meſſere questo
uostropane euinofono tantodifcreti,che nonuoglio notraghittaresenonvengonoglialtricompagni.
Et replicando piuuolteunfratead un'altropouerohuo moſantoChriſtofanoeſſer
statoperſpecialegratia da Iddiofattodegno disostenereſoprale ſue fpalle ilfuo
figliuolo,diſſequel cotale, meſſereſeſanto Chriſtofa= no,portauaChrifto,
&Christoſoſtieneil mondo con lefuemani;ditemidouefermaua i piedifuoifan
Chri stofano? Fece ridereM.Pieriouna brigatadouefira
gionauainPadouasopraicaſid'un dottore della no= tracittà eßendomolti, iquali
diceano lui douerfi maritare nonhauendoalcunoherededellasua famiglia chi
diceala tale starebbebeneſuamoglie, &chilata le,diße ilPierio,fignori
nonuiaffaticate dipersuader costuiàmaritarſi conalcunadiqueſte,che uoiraccon
tate, ch'io uiſodire che egli èinnamorato nellaTrap, polina,
questaamaſopratuttel'altredonne delmo dds do.
do. Ilqualemottogiocauafoprail dubbio eßendo la Trappolinaunagentildonna
Padouana,madellecarte intendeua, della Trappola,dicui eglimolto fi dilet
taua.Vnmaestrodigrammaticahauendoconuitatoun fuoamicoàcenacõfeco, standoin
cucinailmaestro uoltaualoſchiedone, doueeraunapiccolaquantita d'ar rosto:
uoltandofi mise àprouare,che gliantichinon ufauanocapitoni,adducendoſopradi ciò
l'auttoritadi Virgiliozdicheinfastidito l'amicorifpofe,fere uoi uiue
tetuttoallamoderna,perciochene ancho si troua che gliantichicuoceſſero
arrostodiun'onzadicarne,come fateuoi Vnodolendofi chelamogliegli era fuggitas
glifudettodaun'altro, benſeipazzoàprendertique stifaftidi, lascianelacura
allifuoifratelli,&non te neimpacciare. Giuocaſital uoltafulafimilitudine
d'al cunauocecnnun'altraznella guiſache feceilGiuccari, ilquale
ritrouandoſiſuunballo,doue erano celebrate le fested'unaſpoſa, ſentendodire che
iſpoſi erano Statiinſiemeallefrontiere, diſſecostorohannofattome gliodime,perciòchehannoconfumatoil
matrimonio, &ioilpatrimonio E' anchoragentilmodo di riſpon=
dereinmaniera,chelarispostanengameno à lasciare
l'animorefolutoetpagodeldomadantecheprima.Ta lefu quellod'uno,che idenari,
&leueftimenta haurd ſu'lgiocoperdute, onde fidiede amarameteàpiagere.
fudomadatocioch'eglihauea, eglinienterispose,du quediſſe l'amico,senonhai
nullazperchepiagni?a cui Jempre rifpondeaquell'altro,iopiango perche io non
ho honiente.Scherzandofu'ldubbio,
chefacedil nienteal tramentedalui,che dalcompagnointeſo.Mordestl'al= trui
inſolenzahonestamente, ilcontrario rifpondendo àquelloch'èl'opinioned'alcuno, nella
guiſachefece Ce farezàcuieſſendomostrata unaferitada Pompiliofuo Joldatohauuta
fu'l fronteperluinella battaglia,etha uendopiuuoltereplicato queſtobo ſofferto
ò Cefare peramortuo,fastidito Cesaredeltanto replicare,ri= fpose, un'altrauoltafugendononti
uolterai in dietro. Alcune uolte fi uieneà riprendere ilfolle ardimento
d'alcuno,con cheegli ſimette àfar coſa for di propoz fito,&daljuoſapere
lontana:nella maniera che fa= cea un Saggitaro, ilquailefiuantauadi tirar
d'archo benißimo &uenendoalleproue;mainonpotetoccaril
bersaglio,itcheuedendoDiogeneſimiſe davanti alſe= gno, effendoglidomandato
perchequestofaceſſe ri= Sposesperefferficuro che colui non mi percotafarttan=
do. Quasifimileàquestamanieradi motteggiarefuc= cede quella ondeſi rifponde
alle parole mordaci d'al= cuno,dandolorouna interpretatione diuerfa.si co=
medicendounBergamasco à M. Pietro Aretino, le fuecompofitioni eſſerſanzaarte,
ſanza neruo,ri= ſpoſe 'Aretino àmenonfadibiſognone d'arte ne di
neruo,effendogentil'huomo &non Bergamasco.Puos
fianchoraquellochealtriſtimaua eſſer coſa horreuole bella,con
intendimentodißimiletirar in uituperio. ficomedomandandounprencipeadun'altro,comegli
fomigliaua lafuaformascolpitain unmarmo,diffe l'a mico, mico atteſalagroſſezzadelprencipe,ilqualeera
inet tomolto dipocogiudicio,fignoreellauifomiglia in
animaeincorpo.Vieneſtanchora à riprědere alcuna trafcuratadomandainbella maniera,dicendonellagui
Jaschediffegiaunphiloſopho aduno,chemarauigliado
ficheeglimangiauamarzapani,hebbe addire,che man gianoquestecoseiphilosophitet
egliriſpoſe, perchenos penſituchelanaturahabbiaproduto il zuccherofola
menteperigaglioffi &ignoranti?Si morde anchora gentilmentecon lo afpettarechealcunuega
àprouocar-ci d'alcuna coſa ueduta da noi.Si come M. Lodouico
Tofettomedicofacetiſſimo eſſendo ilgiornodinatale à meſſa congliRettori di Padoua
nela chiesadifanto Antonio,&co'l Simonettafrate minore&Theologo,
douendoſileuar l'Eucharistia, il Tofettoquale era uicino al Simonettafiparti,
Gandoà nascondersidie trod'unacolonnapernonuedereilfacramento, poile= uatachefu
l'Eucharistia torno alſuoluogo, doueil Si monettaperfarrideregli
Rettoriſu'lfatodel Tofetto, qualeper communegiudicio eratenuto heretico,diffe,
cheuiparfignoridelbuono eſſempiodatocidaM.Loa douicosuiparecheeglicihabbia
rifoluti di quello, che perfofpettodei uulgonoi habbiamotanteuolte intefo,
eglieſſereheretico manifesto? àqueſto riſpoſe ilTofet
to,ſignoriqueſtononfeciio,pche io non credain Chri sto; mà perche
miuergognaua,che meſſer Domenedio miuedeſſein compagniadiquestofrate:icuiuitij
fono troppograndi, Ilmedesimo anchorauedendo in Padoua paſſarlaproceßionedella
madonna,laqualfifaced percontocherestaßeroalcunepioggie ch'erano alco tadodigrandißimodanno,
uedendoilVescono i Canonicinostriconglialtripretiandar cantandofor
temente,diffe Tacetepreti,cheguaiànoiſeChristo ui ſente.Vn'altrauolta,hauendo
uno comperatounpolmo nediuitellocon gli altri interiori, &incontrandoM.
Lodouicoglidißein atto diſcherzaremeſſereguarda
teseiohofattobuonaſpeſa:àcuiriſpoſeegli, megliosa rebbestatoche
tuhaueßicomperatoilceruello,chedel
polmonetunehaipurtroppo.Bellißimafularisposta
LaqualdiedealmedicoZerbo,quandoilZerboeffendo sdegnatodinonſochecon ilToſettoglidiße.
Tacifo chino,nonſoiochetuo padre fumuratore ? Rifpofe il
Toſetto,Neſſunoaltrotelo puòhauerdetto,chetuo padreilqualportaua lacalcina
&lepietrealmio... Un'altrauoltahauendodetto che nei frati nonſono
buonelettere.il che udědo unfrateminoreandòincole
ragrandißimadicendo,&qualisonoqueste buonelet=
tereignorante?acuinullariſpoſe.ilche uedendo ilfra tetutto leuato
incontegnoſoggiunse,tunon rispondi huomodabene? egli,nontirispondo,perchenonmi
domandicoſacheappartenga alfattotuo.Significando chelebuoneletterenoneranocoſache
àlui s'apparte= neße Vnoopportuno per trauagliarloſopraicaft de
lafuaMadalena,laqualeeradonnamoltodalTofetto amata,glidiffe,Meffere
ditemiperuoftrafe la Mada lenaèmoltolargadi quellafacenda? riſpoſeegli imz
mantiněte, afſſaimaco di tuamadre.No e datacerequel 10,cheegli dißeunavolta
inquesto proposito.Vsano i Scolariin Padouacomeſapete,farogn'anoil lor retto
re,l'ufficio del qualein moltecoſedello studio è neceßa rioquell'annoera
elettoperauenturaun delcontado diBergamo,huomodiuolto dicorpo contrafatto et
tortoinmaniera,cheparcaunaphantafima. Elettoche egliuiene,è costumedi
appreſentarlo alVescouo &al liRettori contuttoloſtudio,&il piuuecchio
dottore dicealquanteparolein lodedelloeletto , accio chegli Rettoriuogliano
confirmarel'elettionfatta. Auenne adunquecheà M.Lodouicotoccoilfardelleparole,
il qualeoltra l'hauerlojommamentelodato, nellelodi affirmatoche egliera un
miracolo,un mostrodi natu= ra,conchiuſe l'oratione in cotalmodo, Et certo fignori
magnificitalifonoleuirtudi queſtonoſtro eletto ;che uoi potetefperare che
ingouernarequesto studio in prouedereàtuttii bisognisuoifera cõlaJua diligenza
etastutia un'altroBartolomeo daBergamo. Quiuifu
moltorifodaogn'uno.Perchetacčdosid'ognipartenõ
guaridopoilMacigniripresoilſuoragionamětofog giunse.Mottopiaceuole èquello
medesimamente, onde nelrispondere neniamoa direilcontrariodiquelloche
fuproposto,nellagniſache ragionandosi d'unaperfo= natra certi
gentil'huominipoco amica di M. Pietro Aretino, uolendounodella compagnia
reprimere la follemanieradi parlarediquel tale, diffe cheegli parlandoerafi
inetto,che la parola gl moriuainbocca
ca.diße allhora M.Pietro Aretino ,anzigli nasce in bocca, se
beneauertiste.douepochifurono chefiaccor= gefferodel tratto.auegnadioche
ciascunopěsò chel'A retino uoleßelodare ilſuo nimico,uituperandolonondi meno
acerbamente,co'l dire,ſicomeanticamente ufaud noiRomani, ch'eglidiceaparoledaſpenſierato,
come coluichenondall'animo ò dal cuoreleformaus,matra
dentiſanzauerundiſcorſo.Simotteggiaſopral'affetta tione d'alcuno anchor leggiadramente
, fi come il Panico,ilqualeuedendounafemmina,cheſoprail mor
tomaritopiagnendoſiſtracciaua icapelli, &faceua'il piuaffettato ramaricodel
mondo, uolendo unole= uarladiſopra il mortopercompaßionediße , lafciala fare, cheadognimododahoggiin
lanonfara piu cote ste pazzie.Affettationefu anchorquella grandißima
d'unanostragentildonna Padouana , allaqualeeßendo
domadatodaalcunealtredõne,s'ella eragrauida,riſpo
ſe,iononfocerto,domandateneMeſſer Francescomio marito,chefaquestecosemegliodi
me.Etun'altra che uedendosuunafestadiM.Gian Cornaro, accederſi la notteparecchi
torchi, diffetutta melenſa, egli è pure granpeccato,chetantebellecerefi
cõſuminoperunpia cerechesiprestopaſſa.Rife quiuiil Cornaro,&diffe,
Voipotete aggiugnere quella diun'altra gentildona, laqualepureraju
lamedesimafestach'iofeci,àcuidiffe ungiouanepadouano,ueggendola
startuttamaninco= nica penferofa,Madonnachehaueteuoi,ch'iouiueg
giocofiturbata?diffeladonna, ſopral'animamia, che miuienegrandißimamarauiglia quando
iopenſo alla pocadifcretionediuoiafini mostrando la moltitudine deigiouani
fiscolariquantoPadouani, chestauanoà
guardareintentamenteledonne:&ſoggiunse,Vedete digratiacheuificagneſchi come
stanno inattodifalta readoſſo alepoueredonne.dcuiil giouaneimmantinen teriſpoſe
Madonnatuttinonpoßonoeſſerecostdifcre ti come è frateArcangeloda Modona ilche
udendori masetuttasbigottita,auedendosicheeglifapea ilfrate eſſereſuo amante,
goderedelasuagratia. Quan= tunquefimulaffeconleſuehippocrifieſciocche d'effere
lapiufaggia&pudicadell'altre.Riſe ciascuno,& il
Macignipurſeguitandoilfuofauellare, diffe:Bella ra=
gionedimotteggiarefuoleeſſer medesimamentequella,
ondegiocandofu'ldubbioueniamoà reprimere alcun uitiodichi chesia.Qualfuil
mottodiDiogene,che ue= dendo unmedico libidinoso di temeraria luffuria medicar
l'occhiod'unafanciullaſanzamadre padre
rimaſaingouernod'alcunitutori,accostatofial medi= co diffe,di gratiafii
diligente, guardati di non cor romperlapupilla
intendendodellafanciulla&nondel l'occhio Vno amicodi MonsignorValerio,dinonmol
to altafortunadiffe, Monsignoreheridi notte mifon Sognatocheuoimifaceuateheredeuostro
uniuerfale,a cui rifpoſeil Valerio,Questononhopensatoiodifare giamai,ma benedi
lasciaruiheredepriuatofo pensiero ungiornogiocandofu'lpriuato altramentedal
Vale riointeſodiquello checommunalmenteſuolefignifica= re realcunauoltaconmetaphorauerremo à dimostrare
alcunanostraincreſcieuolezza òfpiaciměto:ficomeun fecretariodellanostra
Academialeggendounaoratio= netantolunga,che&lasualingua, l'orecchiedegli
ascoltantihaueagrandementeinfastidite, uoltato ilfo= glio,&uedendo
eſſereuicinoallefini,diſſe forridendo un cotalpocolino, Siaringratiato meßer
Domenedio ch'ioueggiopurterra. In cafa M.Odo medico ritro
uandomiungiornodistate,uenneungiouine,ilqualefa ceuatuttoilmotteggioso,
hauendoperpartedinon fochifattounarelatione, afpettandod'effer inuitato a
bere,ficomequellochenehauea uoglia,&uedědoM. Odoeßerintentoad
altro,cominciò tuttoriverenteco laberettain manodir,fignornò,eglinofa
dibiſogno; questo effendoreiteratodaluipiuuolte; diſſeM. Odo,
Checofadicituchenonfabiſogno? a cui il giouane,
chequestarispostaattendeua,ſoggiunsenonmi inuita= teuoiaberemeßere?norifpoje
M.Odo,ch'ionõpë Sauaàfimilcoje,bonestamente mordendo lo sfacciato
giouanechedimotteggiarfacedprofeßione. Vienesi anchoraàripercoterealcunmordace
con l'istessomot to,con cheegli disegnatohauea dipercoter noi, Sico=
meM.GiulioBoldudißead uno,cheperiſcherzo ju'l giocodellaprimiera glidomandò, ſeſiricordauaqua
doandòàrischiod'efferfrustato ,ſoggiugnendo M. Giulio,miricordochefuallhora,che
io hebbi fi gran paurajentendo igridi,chetufaceuidellepercoffeche à
tedauatuttauiailboia.Nefu minorequellad'unosco RAGIO. lare in Padoua
ilqualeamauaunafigliuolad'un genti l'huomodellanostra città, &era
nel'amorfuo cofial padre coc à moltialtri manifesto. ritrouadofiun gior
noilpadrein cõpagniadimoltimagnifici fignori, co meécostumefulaportadellaſua
caſaragionado,uidde ropaßar loscolaresonde ilpadredella giouane riuol= to
àquegentil'huominifi gli diffe: fignori io intendo faruiridere,&tuttoaduntrattoſi
riuolfe alſcolare dicendogli unaparola.gentil'huomo,ſe egli nonuifpia
ce,ilquale corteſemente, benche marauigliatosi riuolſe al gentil'huomo, &diſſegli,eccomi
ſignormio,che mi comandate: dißeallhora il gentil'huomo , Noiſiamo in unagran
difcordiatranoi,dellaquale niuno ci può meglio rifolueredi V.S.&perciòui
pregoche ciuo= gliatedire,se uifonoanchornaſciutiipeli deitefticoli ònò? allhorauditala
uergognoſaproposta,lietamen teriſpoſeilgiovane,fignor mio uoi uenepoteteinfor
marconuostrafigliuola, domandateneàlei.Vedeteco meélecito rifponderàquelliche
toccanofù l'honore, inmaniera ch'altriuengadell'honorea rifſentirfi. Lo
fimilediße ilBernaaduno che lo rimproucraua con parole dishoneste
&fozzerifpondendo, Queste paro let'inſegnò tua madrestrattandocoluidafigliuolo
di femminadishonestaet meretrice A' Bolognaera l'Hu more,non
menofacetoehegentilezilqualeeſſendoueftiz topercapricciodibigio;unaſua donna
uedendolo in cotal'habito ueftitoforridendoglidiffe,hora uoimipa retequello Afinocheio
uhòſempremaiconosciuto. à cui cui
riſpoſel'Humore,Madonnaſeuoicoſtſomigliaste unbuecomeunauасса;поifareßimoun
bellißimopre= Sepio diChristo.Vn nostrogiudicedettoil Macaffo=
lapersonaaßalcortese&faceto, ſentendodueauerfa=
ricontenderinſieme&gridartanto fortemente, che tutto ilpalazzo
nerimbombaua,riuoltoadalcuniami cichegliſtauano uicinidiſſe, costorouanoà rischio
d'eſ ferprefidai beccaiper duecastroni.Tal voltariffon= dendoalmotto
mordace,ueniamo àtradurlacolpafo pral'auerfario, Jonoquestimottidoppi;
percioche dannoallapropostalafuaparte, oltre àcio riper=
cuotonolaragionedelprimieromorditore:fi comea= uenneaduno,ch'effendo
maritatoinunauedoua, &do uendolaprimanottemettersi al paragone ,gli parfe
trouar lauia molto ampia&fpatiofa: perchein atto dimorderelamogliediſſe,moglie
tufarestiſtata buon nanoce.Significandola noceeßermigliore quanto è
piularga,malamogliemalitiofcttaeßendo,rifpofe. tumaritomiofarestiſtato buona
rapa , perciò che- tienelerapeeſſeretantopiuperfette,quantohanno la
codapiufottile.Caualcaua ilPiceno perla Marcafo= prad'una cauallauizza
&magratantochel'ossalest farebbonocontate,ilcheuedendoalcunigiouani,perten
tarlodiffero.Quanto quelcorſiere?allhora il Piceno
alzatalacodadellacaualladiffe,fignorientrate inbot tega,checiaccordaremo
perlecose honeste. VnVe= ſcofendoadiratoconunſuo famigliareglidiffe, tu se
unpazzo:àcuieglirifpofe. E'ilveroche io cifono, prea ee 2 perciocheſe
iofußiſauiozlecoſeuostreandrebbono af fatmeglioco'lqual mottotrattòil
eſcouoperpazzo egualmente comelui.Trouafialcuna uolta alcunmotto perconto
difaluare òlauita o l'honore,astutamete ac conciandoilfattonostro
inalcunaopportuna occorre za,nellaguisachefece frate Cipolla , quando uolendo
moftrareàicõtadinilapěnadell'agnoloGabriello, in luogodiquella
trouòcarboni,qualidifſſe eſſerdi quelli chearrostironofan Lorézo. Sonoalcunefacetie,lequa
lifannoridere, raccõtadolein altrui,chepiu tosiotego nofimilitudine dipiccola
nouelletta,che d'altro. Si co meappreßoHomerofilegge,cheVlißehauendoſipre
fonomediuerfofifaceadomandarneßuno, inmaniera chehauendocauato
l'occhioaPoliphemo, &egli gri dandoperildolore chiamauaadaltauoceglialtriCi
clopi,chegli porgeßeroaiuto:iquali uenutifuor delle lorgrotte domandarono à
Poliphemo chesifuße quel locheilmolestaua,sempreriſpoſenißuno.ondeeßisti
mandoegli eßereimbriaco,illasciarono àfuo piacere
gridare.Queroraccontandodiquelfrate,ilqualepre= dicandoin
uillaàicontadini,uenendoilVenerdifanto, feceunapredica bellißima,&dimostrandoipeccatide
Icontadinieſſerſi graui, cheperquellinonmeritauano diuedereilnoſtrofignoresin
iſcambio d'un crocifißo mostrò loro unabalestrain unfacco, facendogli pia
gnereamaramente.Et un'altro predicandofu'lconta= dodi Padoua,nel torcomiatofece
ungran strepito& rumore,gridando dolendosicheleſuepredicheha ueßero neßerofattofipocofrutto:chetratate
perſone,cheiui erano,nonhaueaacquistatopiuchecinqueanimette,in tendendodi
cinquefemmine conuertite à confentirea ipiacerifuoi.Oueroquelladei uillano, che
uolendo al podestadescriuerelaformadelſuoauerfario,diße,mes
fereeglièuncertoanimalazzogrande comefete uoi. Ouerola burla diTitiano scultore
quando, diedeadin tendereàun Abbatecheuncertofcioccodipintorefa= peafonar
fibenedi liutoche era unamarauiglia; ma cheeffendocapriccioso; nonfipoteafarjonarefanza
darglideipugni. Ilcheintendendo l'Abbate, feceà ſeuenirildipintore,hauedo
conuitatimolti gentil'huo miniper udırfonarcostui,tantomarauigiosamente. il
qualeuolontieriuiandò, penſando,chel'Abbate uoles feferuirsidiluineldipignere. Mal'Abbatefattopor
tarnonſocheliuti intauola cominciò pregar costui, che
uoleßeperfatisfattionediquegentil'huomini toc= carneuno. Ilcheudendoil
dipintore,stauatutto attoni to,neſapeaaltrorifpondere, che dire,chequellano era
Juaarte.Horahauendo l'abbatepregatoinfinitamente costumfecea
jeuenirunbastone,dicendochequandonõ Jonaße,egli lobastonarebbe:alhorail
dipintore sbuf fando,sileuò ſuſotuttocaldodallosdegno,uolědopar tirfi,ma
l'Abbate alzando ilbastonegline diedeuna, ildipintorequestouedendo siaccostò
al'Abbate, cominciòfonarilliuto coipugniinſieme, &cofifendo
azuffatifidiedero alquantodelli urti, de ipugnif
pelaronoalquanteciocchedellabarbafino atanto,che ٥٢ ee 3 que
quegentil'huominigliſepararonol'unodal'altro:fen
dopocomeno,cheſmaſcellatidalle rifa. Et quella dal medesimo
ritrouata,quandouolendofiuedicare delfuo maestro,cheglihaucafatto non
ſocheſpiacere, ilcon= dußeàmeßanellachiesadelſanto, quiuiconfembia
tediuolerfollecitarilfrate,cheprestouenißeall'alta= re,andò nellafacrestia,
prego un frate,che àmezza lameßa,comeècostume,uolejšericomandar al popolo
quelpoucro hebreofatto Christiano,cheegli haurebbe uedutoin tal luogo delſuo
maestrointendedo.ilcheriu fcicongrandijs mafaciliti,&nonſanzariſodiquelli,
cheallameßafuronprefenti.Quero quando eßendoun dipintorechefaceaprofcßione
difar uerfi , ilqualeà trattoàtrattoueniaàtrauiare unfuo compagno dal laucro,
ond'egli un giorno àquifa di Martellinoff cominciofarsiinpreſenzadi quel
taletutto attratto, gittarmugiti&gridida indemoniato, tutto ad untempofaltargliadoßo,
darglitantipugni cal ci,chepocomenocheper mortonon lolasciò, hauendo.
loprimamoltobenecarminatoſanzapettine. Dicheil
compagnodolendofico'lbattuto,diceaquesto eßerper
cagionedicertihumorimaninconici, liqualià certi te piglidauanotantanoia, checomeindiauolato&paz
zodiuenia.Ilcheſentendoildipintoremaipiunon heb beardirediapproßimarsiàcafa M.Gian
Cornaro,do ue ildipintorebebbe lepercoffe; anzi incontrandofi
Punl'altroungiornoperauenturaſu lapiazza;comin
ciòTitianouedendolo,soffiare,&torcerſt, &mugia re re.ilcheuedendo il
dipintorefidiedecontantafrettaà fuggire,cõquantas'eglihaueße havutodietro
tuttii sbirri.Bella piacevolenouelletta fu quella chefece l'antica Thaide, adunſcultorefamoſißimo,detto
per nome Praßitele,ilqualegrandementel'amaua. Perciò
chedifiderandocostuigoderedel'amorfuo,tedoman= dòcheprezzoellauoleße.
Laqualediffe, che uolea la piu bella ſcolturach'egli hauBe incasa, ilche lepro=
mifePraßitelo:con animonondimeno di dartene und mediocre.MaThaideaftutißimahauendolo
introdotto incasa,nefidandofidilutmolto,chela promeßa figu rale
donaß,primacheeglipoßediße lefue bellezze, finfecheun meßoueniße correndoà
lui,auifandogli, comelafitacajajibrufſciaua.Ilchefentendo Praßitele, mijėun
grandißimogrido dicendo,oimeilmio Cupidi ne,che èdelmiocupidine? A
questoconobbe ladon= nacheilCupidineeralapiubellafigura,daluifcolpi=
ta,ondedopolohauergliſcopertalacosasuolle ilCupi dineneliemanisauantiche
ilbuonfeultore, ficogiacef= fe. V'nbuffonedelduca di Mantoud,detto Ambruo
gio,perfarunabeffaadunoabbategraßißimo,glipu fèil
colloconunoago,dandogliintendere, che erasta
tounofcorpione,ilqualecredendoloſidiedea gridare, faltare,
tuttoaduntemposlacciarsi, fintatoche in camifciafifogliò inpreſentia dimolii
gentilbuo minial tempodel'inuernata,ilchefecepoi rider tanto, che
anchorajenetienmemoria.Taluoltaſitoccal'al truiuitio,
raccontandoalcunadiquestenouelle, laqua ee lemarauigliofamentediletta.Sicome
èquella del'aua ritiad'unCardinale.ilquale leuandoſilanotte, ne an=
dauaarubarlabiadadavantiaifuoicaualli, ilchefen
tendounpalafreniere,&accortofiche egli erailfuoft gnore,piu
piuuoltetacque,ſanzafarmotto.Allafi nediliberòfaruntratto,ilqualefu queſto: chefendo
il Cardinaleuenutounanotte, fileuòdelletto,&preſo unbastonecominciòdarglineparecchie,dicendoà
que stomodotraditore,coſiſi aßaßina il miofignore,al miofignoresifaquesto
oltraggio? tuttauidtened co'lbastonea raßettargliilfarfetto d'intornoil Cardinalelasciandolabiadainterrafuggidella
stalla, fifaluò,fanzaaprirboccaadalcunodiqueſto fattote nendo di certo noneßer
statoconosciuto, nonfola mentehebbein animodinon uindicarsi,ma tennesem=
premaiquelpalafreniere,perlo piu caro fidato huomo cheeglihawßenellafuacorte .
Un'altropur Cardinale anchorapaßandoà cantoad alcuna chiesa fu'lmezzo giornoentrauafubitamenteadentro,
fa cendosi afpettar difuori iſuoiferuitori, nellachiesaen
traua,&comeuoleßeſecretamentefarorationeferra ualaportadellachieſa,
cercandopertutti gli alta= ri, ricoglieuaimoccolidellecandelle, perchenongli
fußerouedutisegli attaccaua àliferretidelleſtringhe
àcafasegliportaua.Moltomaggiorefuquella di
unogentil'huomodellanostracitta,ilqualejèndo cala toilprezzode ifrumenti ,
hauendone una gran quantitadauendere,difperatofiappiccocon unlac : cio rioaduntrauicellodellacasa. Questoperauenturafen=
tendounfuoferuiiore,corſeàlui immantinente, tro uandolouicino
dipocoallamortefubito tagliòillac= cio, cofi nelliberò dallaMorte.Auenne
cheincapo dell'anno,nonuolendo ilferuitorepu star in caſa di
costui,uennefu'lfar de iconti, doueà conto delfalario tral'altrecose, che
ilferuitorehaueahauutoglimife an chorail
laccio,cheglitagliofendoapiccato.Nonman= copiacevolefu quella,chein
Padoudauennenon éan= choragrantempo, adunſcolarTrentino, ilqualfendo
auezzodiimbriacarſiſpeſſe uoltequa &laſigittaua
adormire:douetantouidimoraua,chefi ueniaàſmal= tiriluino.Auenneun
giornotrallialtri,cheſendoper mortoaddormentato, alcunifuoicompagni, uolendofi
pigliarpiaceredicostui,il mijero entro un'arca di ta= uole,comefe
eglifuffemorto: prejal'arcalaporta= ronoinunacantina,&quiui il
lasciaronotanto,che fi accorgefferoeglihauer liberiisentimenti.Poifingendo
allhorache egliincominciaua amuouerſiunode i com pagniefferfoura un
cimiterioſacro, comepauraha ueßedinonſoche,diße,in uerl'altro. Perdio noiandia
moaquest'borequinciattorno, come noifußimo ipiu bendifpoftihuominidel mondo:
&fpecialmenteſopra diquesto cimiterio,douefoglionoil piudelle uolte ap
parirel'ombrede imortiAcuiriſpoſeil compagno,
fattiilsegnodellacroce,&noncipenſarſopra.diffeal lhorailprimoztu di pur
latua,infediChrifto,che ta mifentotutti rizzarmiſiipelidelaperſona.certoche ee
S el'az èl'anima diPhilippo,ch'aquestidi
e morto,ilqualfen docomefaidamorteſubitanamancato,ſanzaconfeßio ne&ordini
dellachiesa,ò ſeradannato, òcheil fuo fpiritoanderàquincierrando, per finoà
tanto,che ci purgheraalcunjuopeccato. Coſimidubitoanch'io, ri fpojeil
compagno,ondeandianciconDio, diciamo deipaternostriper l'animafua,cheIddio
habbiapieta dellafisa anima.Etcofifingendo d'effer partiti,muto
lifidiederoadascoltare,quellocheil mifero Philippo diceße.Ilqualeiltuttoudi,
&poſciachemanifestamen tes'auided'efferinun'arcaposto,tennedi certofe ef
fermortoonde amaramentefidiede apiagnere,&uo lendomouerfiqua
&la,chiaramentecompreſeſe effe= reinunaarcaricchiuso,ondealtamente
gridando, fi diedeàchiamare&dire.Apritemi chetofon wino Maicompagniſtando
tuttaviacheti,ſidiedero ada= Jcoltarpiuoltre,cioch'egli diceffe. Philippo
dopoba uerlungamentechiamato &gridato, comincioaper fuadereàfe
medesimod'eſſer morto,plaquat difcorren doſopradeifuoicasi,fidiedeàparlaretra
fe medefi= mopiuchetamentedicendo, o mijero &infolice meſe iofon
morto,mortofon io,òuiuo :nel uero se iofußi mortononpiagneretnepotreiparlare.
Ma chenon puoparlarel'animafendo dal corpo diuifas certofi. Dal'altrocantofe
iofußiuiuofarei statofepelito co= mehòuditochiarameuteinquestocimiterios certo
no. Adunqueiofon morto.Tantopiu,che io mi ricordo,
cheiouenniallemaniconqueitre,chemidiederotante ferite, feritechemiuccifero.Nõ éuero,iofon morto
dafebre pestilentiale,ch'horamifouiene alla memoria,comeda
Jouerchiadietaindebolito, mi fon morto. Oime benfo= nodistrutto
rouinatodelmondose èueroch'io fia morto.Ne
accadedubitarne,cheiosentol'ardoredelle frameinfernali,che mibrusciano
l'anima,percioche io fonmortoinpeccatomortale:&cofitrafefauellando
Philippocominciòanumerartuttiifuoipeccatiaduno aduno,co iqualigiudicauahauer
offeſoIddio:&per quelli effer auuenuto,che eglifufſſedannatoalle penede
L'inferno.Mapofcia,che ifuoicompagnififuronolun gapezzatraſtullati,aprirono
l'arca, &egli ufcendo ne,benchefdegnatoſiparti. Ilchefu cagione, che da
quell'horain poi, ma piu non ftuide imbriaco.Ma l'u fodiquestenouellettefi
comesta meglioà perſone te nere, molli, dilicatezdeeeßere nonmolto caroal
Poratore, occorrendoperricreationede gli afcol= tantifarne alcunafentire, fiainmanieralegatacon
la materia diche eglifauellaschequaficostretto paid eße
rediraccontarnela.Horaritornandoàimotti dicoal cunauoltaeßerincostumedi
motteggiarecontalma= niera,chenoi piaceuolmente rifponderemofu'l dubbio
inmaniera chefuoridell'opinionefi trarrà la rifpo Stadicoluiconchifi parla.
Nellaguisachefece uno, l'annocheerapenacapitalein Venetia àparlar dico fenoue, òricercarne,
ilqualeuolendounpaiodifear= pezandodauncalzolaio, hauendogliil mastrofat=
touedereun paiodiſcarpe rifattediße,ioleuogliono ие LIBRO ciò replicandopiu
uolte; diſſeilcalzolaio,uer Joifuoicompagni,in uoſtra preſenza,costui na
cer= ue, candodicoſenoue.Taluolta è il
mottoreplicate in di uerſemaniereda molti,ficomeauenne,non è anchor grantempo, nellanostracittà,
nellaqualefi douea fare unagiostra, dellaqualefu ilpregio dellavittoria difes
gnatannaghirlandafattadimoltifiori chefoura un
ballodonaronotuttelegentildonne,doueniunafuche
ilfuonondonafſſeuolontieri,uenendo i giouani foura ciò
elettidimanoinmanoadunabellißima gentildon= na, lapregaronoconmolteinſtatie,chealcuni
fiorido narloro lipiaceffe, qualiellanelJenoteneafralemam melle.ilchefempre
constantemete loronego:neperpre ghi scongiuricheigiouani lefaceſſero,mai nopuo
teuoltarl'animodidonargliene. Laqualostinatione ſpiacqueà molti:
ilprimocheſopraquestamateria fauellaße,fuunodicaſaMonsignor LeoneOrfino, il
qualepocomenoche adiratodiße,Percerto io ofodire chelanaturausò
grandißimaſcortefia in dar a coft fatta bellezza
fiduroanimo.Seguiun'altro,chiſa che queldono ò nonfußed'alcunofuoamante, ouero
non baurſſegiadiſegnato nell'animodidonarlo àlui.Sog giunseilterzoforſe
uorraqueſtagentil madonnadar adalcunodiquegiouaniquefiorià talhora,ch'eßipof
fanoconlepropriemanicoglierlifanza eßer ueduti. Dißeun'altro,piutosto direi che
ella uogliadaradin tendere,cheoffendoifioricoſalanguida mancheuo le, nonuuole chel'amorſuoſiaſipocodureuolegiudicato,
quanto él'odore &lafreschezzadi quefiori.
Anzi,dißeun'altro,ellauuolfareifperiězadiquegio uani,uedendo seeßi
perlongopregareuengono afgo= mentarsi hauer diffidenzadi lei : Soggiunsel'ulti=
mo,piu toſto credereiche questa gentil madonna gli habbianegatoiftoriperdonargli
ifrutti delſuoamo re. Ecco come in unoisteßo accidente ſipoßonoima=
ginarpiucofe,tuttenondimeno differenti, &talhora
contrariedeltutto,auegnachedellerisposte date da i
Jeigiouani,alcunauenehadifdegnofa,alcunamorda= ce,ficometalunaſe
neuedebiaſimeuole,&altragenti le.Tal uoltafigiuocaper contodel dubbioſu la
cofa detta,dandoleinterpretationefuor di propofito, fico= mediffeil
CardinaldeMediciadunjuo cortigianoſen tendodireneltempo della stateigiorni
effertanto lon ghichemainonuentafera,costuidee eſſere difperato,
chenonuedel'horadimorire. Et meßer Lampridio
uolendotrattarunoinfolentedabestiaad una tauola, doueera MonsignordiFano,
ilmagnificoM.Alui giPriuli,diffe,iopensochePithagora, quando affer=
mòleanimenostredouer entrareneicorpidegliani= malibrutti,prendeſſe ungranchio &uoleſſeintendere
chealcunauoltaleanimedellebestie doxeſſero entrar neicorpihumani.Tacitamente
mordendoilpreſontuo So,ilqualehauealacierad'huomo &icostumibestiali
tantofumigliore,quantodalmordutononfuinte=
fo.Vieneſtanchoraàreprimeralcunadomandahone= stamentegiocandoſopra
alcunauerifimile escusatione A LIBROT
ficomefeceunnostrogětil'huomodeitoM. Annibale Capodilista, alqualeeffendodaunfuoamicodomanda=
tidieceſcudiin prestanza, diße(percioche egli era Ca ualliere,
buomodigrandeauttorita)àme nonsico uieneimpreſtarfi poco.Replicò l'altro ,fènon
uolete darmenediecemene daretecento.Eteglirifpofe,cote= Staſomma è
troppogranderiſpettoalla tua conditio= ne.L'amicoparendoglidipoterloſula meta
tirarlo, disse,datemene almeno cinquanta OriffofeM.Anniba le cotestononfarò
ioperchei beatiuogliono lauiadi mezzo, iononglifareimaiqueſto torto. HauedM.
GianPifaniunfuopodere,nelqualeper tempi paßati haued
ridotteinfiniteualliinfruttiferepoßißioni, eßendoper
commandamentodellafignoriadi Venetia determinato,chefußero
tagliaticertiripari,iqualiaf fogauanoconl'acque delle uallilepoßeßioni di molti
al tri priuati gentil'huomini,con ifmifurato danno,
fpiaceredelPifani,moltidella nostra cittàandaronop uederequesto effetto:doue
uisi ritrouò ilCipro,faceto gentileoltremodo,con unauestedi rafo ,ilcheue=
dendoM.GianPifanidiße,Ciprochi uihaimpreſtata questauestesàcui riſpojeilCipro,Magnifico
patron mioziol'hoprejaanolloper uenirauederequeste uo= stre allegrezze. Tal
uoltafi motteggia,togliendo fenfocontrariodellecose, ficomefecegiaunoſcolarein
Padoua ilqualeucdendounVeſcodipochißima entra ta il
pouerofarmercatod'unfcriniobellißimo,&di bellefigure
intagliatofiaccostoalVefco inatto dima rauigliarsidellasuaartificiosa testura
,ondeilVesco uoltatofialloſcolarediße,che uiparediquestofcrinio,
penfatecheioharròfattobuonaſpeſa?Monsignor no rifpofeloſcolare,perciocheuoi
andate àrischiocheun giorno,nonuiuenganofpezzatilidenari & rubato
loſcrinio.Significandoche piu ualeuala casa,chenon
eranolifuoidenari.Ilfimilediße Castruccio castraca niuedendounacajapiccola
baſſa, con una porta moltoampia grande,perdiodißeegli,chequellaca
Saungiornousciràfuoridiquella porta,&fuggirane altroue.questamanieradi
motteggiarosi stende à tut= telecosechenonhannodouutaragioneò proportione
cofiM.Tulliouedendofuo genero di piccola ſtatura portarun
granfpadoneàlatodiße,eccomiogenerole gatoallafpada.Alcuna uoltafi rifponde
oltrel'efpet= tationedi coluicheparla, fi comeauenneal moroduca
diMilano,ilqualehauendo mostrato alliambasciatori
fiorentinituttoilſuotheforo,ilqualeneluero era gra dißimo,che ui
parfignori,hoioforſedibisogno almõ dodicoſa chedefiderarfipofa? Signorfiriffofe
uno delli ambasciatori, uostra eccellenza ha bisogno d'un chiodo,d'arrestarla
ruotadellafortuna,chenongiri. Sottodel'istßogenereanderàla rispostadiM.Luigi
Alemani: ilqualeritrouandoſiunamattinaadefinar conungentil'huomofranceseal
tempode l'inuernata, perciocheifranceſiuſano davanti alfuocole stuo
re,percalarlegiufacendocaldodifouerchio,fendogia
ditropposcaldatalacamera,illuogodouefimagiaua,
dißeilfranceseadunſuoſeruitore,affoga quelfuoco conlaſtuora,ilcheudendo
loAlemani,ſubitamente ri= fpose,cosisi potràaffogareuncaneconle lasagne an=
chora.HaueafattodipignereunducadiMilano,la Ita lia&lui
infieme,ilqualetenendo unaſcopa inmano Janettaua,fignificadofeeßerquello,che
l'Italia tenea purgatadalle nationibarbare.Auennechedichiaran=
doquestainuentioneaduno ambasciator Fiorentino, glidamandòqueliochedital
ritrattoglinepareße,il qualeimmantinenteriſpoſe,dicendo eglimi par bene.
nauoftraeccellenzaſitiratuttalapoluereaddoßo. Il chefuinfiemeriffofta &
uerißima prophetia . Tra questifimettonoanchorquelli, cherifpõdono for difpe
ranzaaltrui,bisticciando tal uoltafopral'iſteßauoce ficomeappreffo il
Rembo,dicendouno , chele donnefi diconocosiperchejonodidanocagione,a cui
rifpofe un'altrofile uecchie,manonlegiouani,percio cheeße
giouano.AppreßoAristophaneungiouane dettoper nomeChremilogodea de l'amored'una
uecchia per prezzo,maſendoilgiouanearrichito,cominciòprocac ciarsidelle
uenturealtroue,dichedolendoſt lauecchia, uolendodimostrarealgiouane d'eßer
anchoratut taattilatadiße,infediDio,cheiopasserei perun'anel
lo,ilquaiprouerbiouſauanoegreci,efprimendol'atti= Latura,àcuiriffofeChromilo, ſiſe
l'anellofußeun cer chiodibotteVnodißeadAristippo,cheglisciogließe
undubbio,qualglirecauamoliofastidio,alhorarifpo JeAristippo,jelegatotida
noia,chefarà eglifciocco Sendoslegato?giocandoſu'ldubbio contra l'opinione.
dicolui,chehauea domandato.VoleaunPeruginouen derunfuocaualio,&eßendo
uenutoamercatocouno, ilqualegli domandaua,ſeſapeacorrerbene,risposeche
correacome unuento.diße allhoracolui,perdionon lo
uoglio,perchefuggendomiilperderei.Simileàquesti dell'isteßo generefu la
rispostadata da un conta= dinoadunfrate ilquale uolendoſommamente lodare
SantoFrancesco, lungapezzahaueadifputato in qual
luogoeglifuſſepoſtoinparadiso,allafinegridandoad altauoce,inqual
luogodiflemetteremoquesto glorio Jopadre,ſiche egli steabene? acui
ilcontadino,leuan= doſidafedere,&uolendo partirfi,per lofastidiodi fi
Jungoragionamento, diſſe padre reuerendo ponetelo
nelmioluogo,cheioglielconcedouoluntieri, etciòdet tofubitofiparti.Sonoalcuni
motti, alliquali doniamo occafione di effer dettiadaltrui,peralcunanostrapar
ticolarutilitàè piacere:fi come auenne àPhiloßeno,il qualecenandoallatauola di
Dionisio,&uedendo che Dionisiohaueddauantiunpesciedilicatißimo &grof
So,douecheàluiunpesciolinoera stato appreſentato, Aaccostòconl'orecchia
alpiccolo inatto di afcoltare quello,cheeglidiceße,di che accortofi il Re
domando Lacagione,ilqualefuimmantinentedaPhiloffeno rifpo
ſto,fignoreiohouedutaqui dauanti eſſermi appreſenta galathea,da cui difideraua
intenderealcunecofe,mala fanciullamihariſpoſo chepereßeretroppo tenera di
cta,nonmipuò dar informationealcunadi quello che RAGIO. ff io T io uorrei:ma cheio domandiafuo auo,chenon é
di qui moltolontano,cheegli,mipotrà chiarirdel tutto. rife il Re, questeparoleudendo,
comando,cheilfuope= fciefuſſe a Philoffenoappreſentato. Similmentefendo
Zenoneadun conuito:&fentendocheciascuno cicala= uamangiando,inmanierache
eglierauna confufione: uolendofignificareque ragionamenti effere inetti
increfcieuoli,fidiede achiuderla boccaſanzaman= giare,ilche uedendo
ilfignoredel conuitoglidomandò-lacagiõediquestochiuderlaboccaacuiriſpoſecheciò
faceua per dimostrarecheathenenõ erauenutaancho ratantoalbaffo,chein
leinonfitrouaſſe uno, chene conuitifapeffetacere.Portauaunbergamascosolamen=
teunguanto,dicheſendoglidomandatala cagioneda molti,atutti rifpondeua,perche
uoleaimitareipretiet fraticheportano,l'unamano aſcoſache èquella delda re,
l'altrapalese,che èquelladeltuorre.Mal'uso diquesti
mottinonmoltoloderei,fipercheſonopenſati fi perche aldirgliricercano
l'occaſione dai domanda ti.Perl'iſteſſaragione,nonloderei molto quelli, chef
dicono,percontodioltraggio dichichefia, posto an choracheilfoggettolomeritaſſe:hauendo
anchoraeßi cagione,ſopral'effer penſati.nellaguiſa che diffeAri
stophanelalucernaeſſer ilfole dellecortigiane: uno uedendotregobbi,diße
criccadigobbi.Altridiranno adunriccoignorante,afinocaricod'oro.Allelagrime
d'unauedouapioggiadiLuglio.Aduno infame ffen=
nacchiacredito.Adunprelatoſenzaentrata,cestofan zamanico,fportoſanzafondo,
ſcarpaſanzaſuola, cie baloſanzafonaglio,portaſanza battaruolo, bottega
fanzainfegna.Adunaingordameretrice,perlaſanza buco.Adungobbodirannoalcuni, costuiuiue
felicißi= mo,perciochequandoglialtritengono ifastidi & le curenelpetto,egli
lefigettadietro lespalle . Aduno chenonuadimaifuoridellaſuapatria uien
detto,che egli èunalumaca:perciòchelalumacaſempresi por=
talacaſaconfeco.Adunofallito,fi dira talhora uita fpelata.Adunoche
lodi,perſonagrande mauitiosa,fi dicecostuigratailporco. Adundottorignoranteluce
tenebrofa.Adunriccoauaro,feliceinmiferia.Aduno troppofauiofume d'incenfo.Adunoadulatore,agnello
rapace.Aduntraditorecolombauelenofa.Adunoche troppofacciadelgraue,ſputa
bambagia.Adun'amico finto.pillulainzuccherata.Adunſuperbo,ueßicapiena diuento.
Adunapersonacheuestaoltrelafua condi tione,ſonaglio
fanzapillola.Adunpaponebolgia Fra cefe.Adunoimbriacouaßel tedesco.
Adunoiracondo altarchefuma.Aduno chetutto'lgiornouadierrando
augeldibosco.Adunochesiaper lebolledel malfran ceſetuttoſegnato,coſtui
èhuomogiusto.conciofia cofa chegiustifidicano èpeſt &lemiſurechesono ben
bol late.Infinitiſonoperauentura,queſtitali,liqualiquan=
tunquetalhorapiaccianoad eſſerſentiti,nondimenop=
ciochepoſſonoeſſerpenſati,perdonoalquanto diriputa
tione.Piacemiilmotteggiare,tuttauolta,che alcuno o
percontodilodarcıòpercoprirealcunamanifestafpe ff 2 cie OLIBERTO cied'errore,dicendo alcuna coſa laqualfrera,
chefia creduta,ne riceuerifpoſta,laquale accenna di confenti= re,
nondimenotacitamente repugna.nella guiſa che dffie,Ciceroneadungottoſo,
ilqualeper najconderela Suainfirmitàfiuantauadi caminar due milla paßial
giorno,àcuirifpofe,i giorni debbono eſſere piu lun ghi delfolito. Similmente
auenne , che uantando fi uncardinale difar una gran fpesa,(fendonon=
dimenoauarißimo)riſpoſeunsuo cortigiano , perdio monsignore,che io mi
marauiglio moltodell'ostinatio nedelleperjone,cheuedendolochiaramente
no'luoglio nocredere . Siuantaua unod'hauertiratoconun'ar=
counafaettalungeunmiglio: &parendogliche alcu ni,nonglielcredeſſero, chiamòunjuoferuitore,
dicen= docheeglineera testimonio: domandandogliſecofi
era,perconfirmarilſuodetto,rifpoſe ilferuitore,mef
ferfi,mauoihauesteiluentoprofpero.Talhorafi giuo cafoprailcontrariodiciò che
noiintendiamo diconfe guire.SicomeM.Pietro Aretinocaualcando alparo di Carlo quinto,
Imperatore, altuordelcomiatochefa ce, glidiße l'Imperatore M.Pietroche
micomandates ilqualejentendo ciò, sapendoche talhora con gran Stentihauea
certidenari,che l'Imperatoregli dauao gniannod'entrata,percontocheunMarcheſe
talhora differiuaildargliene, oltreildouutotermine,tutto al contrario riffofe,diquello,cheegli
intendeua, diße iocomandoalla eccellenzauostracheuogliapregar,ra de uolte la
CefareaMaestadel Marchese,cheque dend ri,
ri,che non ètenutodarmi,me lifaccia bramar molio, primacheegli
nonmeglidia,chetuttoal contrario fi intendeua,uolendodireche pregaualafacra
maestàde l'imperatore,che comandaßefouenteallaeccellenzadel Marchejecheli
denaridouuti, non glifaceßi bramar tanto,primachelifußero
dati.Cofifacendojembiante unodi rallegrarſi, cheun'altrohaueſſe meriteuolmen=
teconſeguitononſochehonore, sapendoegliperaftu tia fauorihauerlo afſeguito,diße
mi rallegromolto, cheiltuomerito,nontuaaftutia,le uirtu ,non le ricchezze, t'hanfattohauerehonorato
grado. cheritor= nandoin dietro dirà,grado honoratohauerfattot'ha
nolericchezze,nonleuirtu,tuaastutia,non iltuo meri to.Quafifattode
l'isteßogenere sipotranno mettere quelle interpretationi,chefi donano ad alcuna
cosafuo= ridell'opinionedichi chefia. Sicomeauenneadun gio uanedellanostra
città ilquale ritrouandoſcrittoà ca= ſoſoprad'unmuro queste lettere P. P. P. S.
S. S. S. S.S.P.P.P. domandòal Thebaldino , ilqualefeco tuttauia.eracheſenſoſi
poteße dare,àquellelettere le= qualiàcajopareano,incofifattamanierafcritte,à
cui rifpofeil Thebaldino,comediteuoi àcafo ? anzifapen doil loro fignificato
loderetefommamente chi nele fcriffe. Perciòche dicono,Papa, Preti, Paraßiti,
Soli, Sempre,Stentano,cioealcontrario Soli, Sepre, Sguaz zano,
Papa,Preti,Paraßiti;Mafefuſſeroſoggiŭfeque ſte isteſſe
lettereſcritteincotalmodo P. S. P. S. P.S. S.P.S.P.S.P. direbbono, PapaSanto,Prete
Sauio,Pa ff 3 raßito raßito
Semplice,Salutifera Pestilentia , Sapientißime pazzia,Soaue Paßione.Questetali
interpretationifo nopiacenoli , &farebbonoanchoradiqualchemomen
tofeeglinonaucniſſe,checi recaſſero ſofpitioned'effer penfate,ofcritteda colui
che gli dà il lorofenfo. Mo= ueriſo ilmotto,tuttauoltaanchorache noi moftriamo
lafciocchezzad'altruifi comeſi riferisce, che gia in Moncellefe casteldel
Padouanofuun podesta , ilquale nonhauendomaipaſſatoperauantilelaghunedi Viz
negia, sentendoparlareunlitigante, parendogli cheleragionidiquellapartefußero
uerißimene potes ferohauercontraditione,ſiuoltò con uiſo tutto turbato alliauerfari,
diffe,àquesto modoftuienedinantial lamiapreſentia,hauendomanifeſtamente
iltorto? to= glieteui toſtouiadi quinci,ſenon ch'io ui castigherò
talmente,qualuoimeritate.Gliauerfariquejto udendo ilpregarono,che uoleſſeudirla
contrariaparte ancho ra,ilche appenauolleconſentire, mainfastidito dalle lu
ghepreghiereglidiedelicětiadi usarle lororagioni. Etparědogli
nõmenofortileſeconde,cheleprimiere, inattodiconoſcermolto bene
d'eßerbeffato,dißetutto in colera,a mean?ghiotti,ghiotti,che uoi siete,uoiuipë fate,ch'io
nonmene accorga,chetutti uoihaueteraz gionmanifesta,
&uenitequiperburlare.Maandate cheperquestavoltaioue laperdono.Ragionauafiad
unatauolainPadouatramoltigentil'huomini di coſe nuoue. eſſendoil
ragionamentodimano inmanofo= pradiuerfecoseperuenuto,fiuenne aparlar delmondo nuouo.Traqualialcuni
uoleanoſoſtentare, chein quellepartifußeritrouatauna infinita quantita d'o=
ro,alcuni contradiceanodeltutto,dicendoche egli era
bugia,ilchesentendoungiudice groſſone & materiale molto,ilqualeſi
ritrouòperauenturaquel giorno tra que gentil'huomini,riſpoſe,comediteuoi,chenon
ui é quantitad'oro ?anzihointeſo,cheegliue ne e tanto, che nonfi
trouanodenariperoro.Ilche proacò tuttià
ridereſommamente.Sonobellißimeleriſpoſte,chesida
noalledomandetantotrascurate,comefordi tempo. nella guisa chediffeun
Parmegianoaduno,cheglido= mandoquante libre di fumerendeuauncarrodilegna,
ilqualeriſpoſe,peſerai lelegna primache ſieno bruscia
te,poibrujciatecheferannotorneraiàpesar leceneri, il restoferatuttofume.Eraun
duca,ilqualeangariaua molto isudditi,in manierachediTirannohauea acqui
tatopubliconome, questodipiusiaggiugneua alla qualita de iſuoiuici,chetutta
lafuacorteera piena di adulatori ¶fiti,ficomequello che niente haued in
preggiola uirtu l'honore.Domandandoungior
nocostuiqualanimalefuſſenelmondopiunociuo,glifu riſpoſoda
ungentilbuomofignore,tra lianimalidife rignanaturailpiunociuo èil Tiranno tra
idomestici L'adulatore. cofiaduntempotoccoicostumidelDu ca
dellacorte.Simotteggiaanchora rifpondendo à propostalaqualeperinalzarilſuo
intendimento dice cofafuordiragione.Sicomedicendouno eßer stato d Sentirunacomediapiacevolißima,
uolendoperfuda f4 derelaſomma piaceuolezzaſua ad alcuni compagni diffe,ſeuoi
l'hauestefentita,fareste morti dalleriſa, à cuiriſpoſeuno,èstato megliopernoi
ilnon eßerui sta ti.Similmentediße uncontadinoad un prete dellafud uilla ilquale
uolendoeshortareicontadini afarunali= mofina,prometteuainpremio centoperuno:
ilcheſen= tendocostuifi leuò,&dißequesto èilbuono eßempio checidatemeßere
anonpeccare,infediDio,chetale ufura,noncommetterò io.Ilchefecerider tutta la
briga ta.Cofihauendounferuitorecommeſſononſo cheerro re,uerſoilſuopadrone
,&uolendoſcuſarſid'hauerlo offeso nonuolendo,riſpoſeilpadrone, & nonvolendo
porterailapena.Diffeun medicodella nostracittà,in= contrandounphilofophoper
lauia,inattodimostrare che imedicieranoricchißimisla doue che i philoſophi
uiuonopoueramente, pouera&nudauaiPhilofophia.
Acuiimmantinenteſeguitoilphilofopho, rifpondendo,
Dicelaturbaaluilguadagnointeſa.Mostraua unri tratto
uncortegianoadungiouaneFiorentino,nelqua leeradipintounPapa,con
lettere,chediceano,Flagel lodei Fiorentini à cuiriſpoſeilFiorentino immanti
nente,ipoeti ipittorifoglionoegualmente mentire. SilamentauailSacerdotediGioueappreßoAristofaz
ne,cheleperſonereligioje non portauano piu offerte
altempio,macheſendoiltempiofattoàguisad'unafpe lonca,nonui
uenianoleperſoneſenonperorinare,& Scaricariluentre,ilchefentendounodiße,
prendete la decimadicotesteofferte,che noi dite.Quanteuoltehabbia ilmotteggiaregiouatoad
altrui, lungo forail rac contarlo,maiounoeßempioue nedarò non hà guari
interuenutoin Venetia,doue eßendosidisfidati duegio uani allecoltellate fu'lcampodifan
Stephano,& eßen dofegnatal'horadelcombattere, l'uno d'eßianimosa mente
comparse; l'altropiu diduegroffehoredop poilterminedatofece dimoraadapparire ,
alla fine giugnendo tuttoardito,fu moltoripresodaalcunifuoi
compagni,chegranpezza l'haueanoatteſo:&eglino nimarauigliatese ioſon
ſtatotanto auenire,rifpofe,p= ciocheioho uoluto mettere tutte lemie robbein
barca acciòchemortoch'ioharoquestogaglioffo, iopoßaim mantinentefuggire.Ilqual
mottotanto terroremife ne Panimodell'auerfario cheegli,pauroſo tristosene
andòaliroue,fanzauoler combattere. Motteggiasige
tilmentefu'ldannodelcompagno,dimostrando dipro cacciarilſuoutile,nella guisa
chefece un di caſa il ma gnificoM.CatarinoZen,alquale eſſendo ricorso uno
peraiuto,che inunadifcordia nata fprouedutametetra
Lui&certialtrigiouani,haueadatodimolteferitead anod'eßi&pregando
ilfamigliare di M.Caterino, che uoleßeimprestargli uncauallo dafuggire(percio
cheinuillaerano)co'lqualfuggedo poteßefaluarfida coloro,chetuttauiadilui
cercauanoperdarglidellefe rite,diße.cofite nehaueßonodataunabuona,perchepo
testipoidarlaquerelaſopradiloroper casopensato. Piacemi adunque che il
mottoqualfi mette in ufodat= Poratore,òper mordere l'auerfario,op biaſimarlo,
fs per rifpõdereadalcunatrascuratadomandadellapar
tecontrariastantoingenerediliberatiuo parlado,qua togiudicialedebba
eßere,raro,modesto, leggiadro: ondeneilbiafimouengaſopradi lui aterminarſt, ne
rendalacaujadishonesta,neoffendal'honore dellepso negrandi, accostumate, neinacerbiſcalepiaghedei
miferi,neſcherzi fu la ignoranza d'altrui, tuciononuengaàprouocareperſone
illuftri contut grādi allauendettadefuoimorſi,&ficomein tutte l'altre cofe
deeefferel'oratoremodesto ; in questaſiricerca egließeremodeftißimo,&difcretoſopra
modo. Sapen dolalinguaeßer l'arma,ondel'anima,&glihonori
nonmenofiuccidono,checonlecoltellafifaccianoleui tedeicorpihumani. Etquesto
basti, quantoalla ragio nedelmotteggiare.CofihaueadettoilMacigni,quado il
Barocci uedendo d'ogniparteciascuno starcheto
afpettare,ch'egli,ſecondol'incominciato ordine,ſegui
taffeco'lfuofauellareilragionamentodeglialtri,tut to,com'ègratia etfpirito,fi
diede addire.Carißimi fiz gnori,pche iuoftri cenimiſonpreghiere et lepreghie
recomadaměti, ficomequesti, leggideltutto inuolabili
pciòſapedoeßerinpiaceruostro,ch'iocol'isteßo ordi nedaglialtri
tenuto,dicainquestamateria alcunaco Jalietoadubbidıruimimuono,fperado nosologuada
gnarlodeincõpiacerui,quatop eſercitarminellaquali
tàdiquelſoggetto,ch'ioraccōtar intedo,chenon èal tro, cheilraggionardeinumeritlacognitionedequa
li tatoilprimogiornouifecefentire M.Sperone, qua to tobastauaà compireilſuodiſcorſo. Horapchequesta
cofifattamaterianonmenopiacevoleèchedifficile, et nopurdaToscanipoſta
inquistiõe;maprimadaiRo mani, ſopraqueſtida Greci,&fpecialmětedaquel
leggiadro prontoingegnod'Aristotile&da Cice rone,comeogn'undiuoipuòhauer
letto; perciò con tuttequelleforze ch'iopotro maggiori,dirò quelloche
d'intornoàtalecognitioneſi ricerca, breuemente non dimeno, qualficonuiene alla
breuitadeltempo, 7 perdarluogoaglialtrimedesimamente,à qualiferă inpiaceredi
ragionaralcuna cosa . Etpercio cheo gni cosa uieneà terminarſi &
comprendersi dalla fuadiffinitione;perciòincominciarono àuedere, che
*cosafianumero,delqualeritrouò duediffinitioni, l'u napiugenerale, l'altrapiu
alnotropropofitofpe ciale &propria. Generalmentefudettoil numeroeße
remisurata ragionedituttelecose. Ilchemoſſo Pitago raàdireicieli,gli elementi,
finalmente tutto il mondo eſſereconharmoniacomposto: atteſo l'ordine
bellißimo,ladifpofitioneconueneuole, ilmovimentomi furato, il numero
proportioneuoledituttelepar= ti diquestamachina,chenoi mondo chiamiamo . Ilche
questoisteßo nome,cheio teste dißi,mondo , medesi mamenteimporta, quaſi
nettofignifichi , ouero orna= tocomediconoiGreci,chetato e,quatoildir bello, mi
furato, conmarauiglioso ordinedisposto. Ma laz friandoquestaampia
largaſignificationedel nume ro, uenendoàpiuſpecialediffinitionesdico ilnume= ro
S roprendersiperuna misura,laquale nelfare d'alcuna cosafiricerca, questapuò
eßeredi piu maniere: in quantochetal'una misuralaucce, tal'unailmouimento
tal'unai corpi: prendiamogli eſſempinellecosechia re&fenfibili,Voihaucte
uncorpo grauediotto libre, Gun'altrodiquattro,lacuifuccede ilterzodidue;ma
nifestißimacosa e chequesticorpiferberanno trasenu mero,ilqualenascedalla
proportioned'alcunalorqua lità,ouirtu cheuogliam dire.Cofifala lunghezza di
ottopalmi àquelladiquattro, questaàquelladidue, perl'isteßa ragione.Lamisuradel
mouimento nafceà dalla proportione dello ſpatio, ficome il movimento di
ottomiglia di quattro, didue e numerofotouerodel tempo,nellaguisa che
ilmouimentodidodicihore,diſei di tretieneragiondi misura,ondeleparole,chenoi
diciamofatteàtempocotantocidilettano,nonper al= tro,cheperchefononumeroſe,
empionol'anima no= ſtradi amicheuoliinterualli musicheproportionifor
mata.Vedetelamoreſca,il giuocodelleſpade , de i martelli leforze
daluulgochiamated'Hercole, conche ibuffoni cotantotrastullocirendono,tuttique
giuochi Jonomisuratidaltempo, percheincerto mouimento confiftonoragioneuole
&numeroſo perciò numeroff fono diletteuoli. Ondegliantichi nel lustrar de i
campi, inalcuneloroparticolarifolennità, foleano
Saltandofanzamifuracantarcertilor uerfi , nonpal trocheper
eßerlecitoinquegiornifarilpazzo,come chepazzauengal'animanoſtra ritogliendola
del numero &dallaragionemiſurata, laqualecotanto dilet toporgeàleinoneßendo occupata
&ſoprapresada acciděti distemperati.La misura della uoceè diduema
niere:l'una,laquale all'orecchie diletta , &l'altra allo
intelletto.Laprimiera è ditrefpecie, oueronellecorde ònellecanne, ò
nelleuocihumane.maqueste tre fpecie uengono tutteàproducereillornumero harmonia
dalla misura delgraue&dell'acuto,comedaduefon
ti,daqualicondiuerjealtredifferentie,quafipiccolica nalettida eßi
diriuatiuengonomoltealtre uociagene rarfi,ondemegliopoßanogliinterualli empiere
proportioni loro &piuperfettoſuono apartorires le Questaamicheuole scordanza,
ò discorde amicitia, è una ruffiana dolcissima, la qualeconlelufinghedellefue
dol cezzetiral'animainquelcontentoadamareunnonfo
che,chenoinonbenesappiamo,anchorache ePitagori cihabbindetto,chequestooggetto
fia Iddio, nellacui opinioneaccennòdiperuenire Platonealtresi. Oltradi ciò
ricercaafarelamusica numeroſa,il regolato giudi ciodeltempo,ondeéche
Pitagorafentendo l'harmo= niadeifabri.primaconobbeil batter lorofarsicon mi
fura, poiplopesodeimartelli compreſeleproportiont daquellehebbe la
ragionediquelsuono numeroso, ch'essifaceuano.Tutti queſtinumeri chedi graue
acuto daltempomiſuratinasconoò nelle corde,ònelle 2 canne,ònelleuocihumane, ſonodilettcuoli
àſenſino stri; maſopratuttiqueſtiunaforteuenehà tantopiu perfetta dell'altre,
quanto quescafola basta a dilet tar LIBROT 446 tar l'animo di cui eßa é
miniftra: ilqual numero è quello,chenoidoniamo alleuoci nostre,noncomegraui
acuteconfiderate;mapiutostocomein tale & ta lemaniera composte,per
manifeftare alcun concetto dell'animo. Quindi nasceilnumeroſo giudicio , con
che&leproje&iuerfiuengonoad effer misurati. Eccoadunqueilnumero, chenoi
ricerchiamo,eßer la mifuradelleuocihumane,noncomegraui´ma
comegiustamentemiſurate,perpiu dilettar l'animodi chiascolta o
legge.Ilqualnumero quantofi auicinial= T'harmonico; diquiprendetela
ragione,chepiu dolce= mentecanterannoimuſiciibelli misuratiuerfi ,
piucidiletteranno,che cantando irozzi&mal com= posti.Ma
edaauertire,chequeſtamiſura puòfarſt in piumodi:auegnachenoiueggiamogli Hebrei
mifura reilorouerfine conpiedi,neconſillabezma con certo
loroandamentodiparoleperinfino aduntale tale
termine.iGrecihannolaragionedeipiedi nelfargli, manelpronuntiar lorouſanogli
accenti.Copiediren dono numerosi iRomanigliloro,ſicomecon numero difillabe con
mouimento riposo di pronuntiae Toscani.I Tedeschi,gliUngari,& i Francesi
quello iſteſſofannoconquantitadi fillabe,& molte uolte con ufodi rime.
Malasciando indifparte tutte le lingue barbare,&uenendoalnumero
delleprofenostre dico, lalororagioneconsister nel bello &artificiofocompo
nimentodipiuuoci,tutteadunfineindrizzate. Etp= chel'orecchia e quella,the
giudica questo cotalcompo nis nimento
perciòdobbiamo eßerdiligěti nelloaccommo darealle uoci tal
legatura;chehoradolci,horagraui, horaueloci, horatarde, horalanguideuengano
atrar Ji ledefinentie loro,accio che adarte fiafatto quello,
cheàcafocredonoeffer dettoesciocchi . Ondechinon
uedeadarteilBoccaccioperlopiudicendocoſefecrete opiano,usarparoletacite ,
&fuggir la S, lettera di Strepito,laquale co'lſuo fiſchiohaforza d'eßer
udita, ficomeladoue Girolamo eracoricato allatodelafal= » uestrasegretamente
diße, O animamiadormituan > chora? Etaltroueſecretamentemoſtrando
Gabriot >> toeßerſtatodall'Andreuolaamatodiße.Inunbelgiar dinodelpadredileipiu &piuuolte
àdilettodell'una >> partedell'altrafumenato. Similmente riuſci peril
moltousodella s,strepitosoquelperiodo , quando la moglie diTofano, ferrato il marito
fuor di casa, fi diedeàgridardicendo.Horuedete,chehuomoche eglice ८० ??
e,chediresteuoi,s'ioffußinellauid , come eegli, » eglifuffeincasa,comeſonio? in
fe d'Iddio che io dubito, che uoi
noucredestecheeglidiceßeil vero. » Benpoteteàquesto conoscere ilfenno fuo. Eßo
mi credete ſpauentareco'lgittar nonſoche nel pozzo, , maboruoleße
Iddiocheegliuififuße gittato da doz » uero, &affogatoſi.
Cofiuolendoefprimere questo fingolarhuomolalanguidezza & la grauita nella
nouelladi Guifcardo, feceà Gifmondahoraparolegra > uietgenerofe
ragionare,ficõequelle.Nonficõueniua >> ſepolturamendegnached'oro
àcofifatto cuore,chen= te T
..teèquesto,difcretamentein ciòhailmiopadreadope " دو rato.
Lalanguidezzamojtrò nella infelice donna di cendo. Rimanetecon Diocheiomiparto.
Mostròil dolore losdegnodellainnamoratagiouane,quando
»conpiuftrepitoseuocidiſſe, Ahi dolcissimo albergo dituttiimieipiaceri, maladetta
fialacrudeltàdicolui, checongliocchidellafrontehor mitifauedere.Tardo
alcunafiatauà ilperiodo per riſpettodegliaccention detardi &grauießeriprincipi,affermanoglihuomi
nigiudiciofi,douendol'accentoriposarsiju lafillaba, cheall'ultima èuicina.fi
comeapparenel principio di 1 : •, quellagiornata. Haueuala Luna eſſendo nel
mezzo :: delcielo perduti iraggiſuoi, giaperla nuous luce » uegnenteognipartedel
nostro mõnda era chiara. ALIGHIERI (vedasi), , Nelmezzodelcamindinostrauita
Miritrouaiper unajeluaofcura. Neldolcetempodelaprimaetade, i EtilPetrarca.
>> Chenafceruide. » Quandoilfoauemiofidoconforto. Etaltroue, 3 Deerßereanchorailfinimento della parola poſta
: per terminedelperiodo, dell'iſteſſa maniera: ondeman .. candoilperiodoin
unauoce,ilcui accentofitrouaſſeſu L'ultimafillaba; farebbe imperfetto
&mozzo.qualifo noleuoci cofi fenti ledie,camino,che nelfinimento nulla
rieſcono,ouero eßendo lauoce di quattro fillabe conl'accentofulaprima qual
e'ildireMacinano,Ter minano, chefuonolanguido&ſcarſorendonofu'l finimento
delperiodo.Vieneadunque àfarſi ilfinimen 465. to o con parole, il cui
accentofiripoſaſulafillabauici >, naall'ultima,comequello,
Percomandamentodellarei D2 »nafimiferoamangiare,oueroinnantiallapenultima,à
tuttiparue didoueruerfocaſatornare,perche uoltati »
ipaßilaſeneuennero.Accrefcieancholo Epitetofor= za&numeroallecose,ma
l'usodi questo taledeeeße= re temperato & modesto inmaniera,chetroppa
affet= tatione non cirechi, ouero nonfaccia laprofa cantante.
FuleggiadramentedalBoccaccio ufatol'Epitheto,qua >>
doediffe,LaqualnoichiamiamoLucifero,che anchor >> luceuanella
biancheggianteaurora. Etneiprincipiaf fai grauitàrendenelragionare,amabili
donne, Amo= >> rosedonne,Cortefi giouani, somiglianti. Machel'u
ſoſpeſſoofferuatodiqueſti Epitheti nonſtapiaceuole ; fi
dimostrachiarißimamente: perciocheſeM.Giouan nihaueßedetto, giapertuttohaueua
ilchiarofole rez cato conlasuarifflendente luce ilnuouogiorno, i
cantantiuccellifupergliuerdirami cantandopiaceuo liuerfi nedauanoallehumane
orecchiecertißima testi monianza.Ilchepoteadireuolendo ,ma meglio, doue »
piugentilmentediſſein cotalmodo . Giàpertuttoha >>
ueuailfolerecatoconlaſualuceil nuouo giorno , „ gliuccellifupergli
uerdiramicantandopiaceuoli ar ,, finedauanoall'orecchie testimonianza. Viene
ancho= railnumerodellaprofaàuariarsi ingrauita baßez=
za,languidezza,ftrepito,tardanza,&prestezza,ſe= condolamateriadiche
sitratta. Ilcheageuolmentefi RAGIO. uedecomparando trasele nouelledi
M.Giouanni,ica fi,gli auuenimenti,&gli effetti loro d'uno inuno. On defi
come niunadipinturapuò eſſereſanzacolore, niū corpofanzagrandezza,niun
mouimentoſanzatempo cofiniunauocepuò effſerſanzanumero. &perciòtutti iuerfi
&tutteleproſeſononumeroſe,cometutti icor piopposti
alfolefannoombra,comunquebelle ò brutte fificno,maalnumeroritrouarforma
perfetta,laquale diletti con lafuauaghezza, & gioui con l'artificio; questa
èl'opera, &questaèlafatica. Ilcheperpoterui
piuchiaramentedimostrare,intendouenire à iuerfi,i qualififormanodiquelle
iſteſſeuoci,chefannoetiandio laprofa,macon definenzeſimili,&certaquantità
di Mlabe, chiusura diuerfamoltodaquelladelle profe. Doueprimieramente e
d'auertire, ilnumeroriceuer partimentoſecondo la differenzadella testuradel uer
fo. Perciòchetalenumero ricercailſonetto chealCa pitolonon starebbe bene:
taleal Capitolo ſiconuie= nechenon allaCanzone.intendendoche leleggi de i
componimenti Toscantuengonoà uariarſiſecondoche con
uocihorafonore,horabaſſe,hora mezzaneuengoz noa comporfi.Ma
lafciamoquestiprecettiparticolari prendiamoigenerali,cheatutteleſpeciede icom=
ponimenti conuengono,dicoilpoetadouereco'lgiudi
ciodell'orecchiemescolareinſieme leuoci rotonde, con P'humili,l'humili con
lefonore,lefonorecon lelangui= de, queste con legraui.onde la grandezza
dell'une temperata con la humiltà dell'altre uenga àfare : : und .
unamescolaturaperfetta, un condimentoſodue. La ragione difarquestoperhora
nonſiinſegna, eſſendo tutta
inpoteredelloſcrittore, &nond'altri. Maper= chedelnumerodel uerfofauellar
intendo ;dicoiluer= foeßereunaartificiofa mescolatura diuoci accompa
gnateinſiemeconmisurain maniera,chealjuo tenore L'orecchiaconfenta
&peruenuta alfine abbracci la quiete.Etperchefuronoi
uerfitrouatitali,checo'lcan tare&sonaresipoteßero unire infieme in maniera,
chedolcementerifpondeßero ,&eßendo ilcantare di
piumodi,inquantochepiulongheopiu breui uiene à
terminarelefuedefinenze;perqueſtofurono i uerft ritrouatidagli antichirimatori,quandodi
dodicifilla be,quandodiundici,quandodi dieci:&con tuttocio d'otto,difette,
anchoradimeno,ficome nell'antiche ballate fi uede,acciochela breuitàd'un uerso
tempe= raſſe la lunghezzadell'altro intiero,come che le rime fpezzatefienodelleintierepiudolci,
&queſtediquel Lepiugenerofe. LaondenonſanzaragioneM.Tripho
neGabrieleuuole,chelematerie Heroichefi fcriuono coterzetti,iqualisono
uerfi,chetantoauanti procedo noiquantouogliamo.ilcheà neßuna altrafpecie di co=
ponimentiauiene; &oltre àciotutti isuoiuerfi ri= cercaintieri.tlche la
Canzone & altri componimenti *nonpoſſonoconseguire.Parlando
adunquedegl'intie= risdicoilPetrarcanonhaueruoluto uerfi di piu che
d'undicifillabe,uedendo che iluerfodidodici ,ò fanza armonia
ueniaàfarſt,ouerosdruccioloſodiparolela 2 guide
guide,nellaguiſachein Dante medesimo infinitiſe ne
leggono,&pereſſempioprenderpoßiamo quello,on= de dißeilPetrarca, » L'undi
uirtute&nond'amormancipio. Ilqualesifa tuttauolta,che nell'ultima uoce
fiuiene àriposarl'accentoſopral'antepenultimafillaba. Succe deà queſtoil uerſo
di dieci fillabedi rado dal Petrar= ca ufato,comemolto piuſpeſſo
daDante:ilquale moz zo &imperfettoproduce ilsuononelſuofinimento,co
meappreßodi M.Francesco. » Alessandro,ch'almondobrigadie.
Adunqueegliparcoſaragioneuoleil conchiudere, cheil uerfo
diundicifillabe,nelanguido eſſendo, netro cato,fiail piubello,&
ilpiunumeroſode gli altri. Ondenon edalajciartral'intieriquest'uno tanto da
M.Frăcescoposto inufo,ilcui ingegnofi come intutte
lecosefumarauigliososcofiilgiudiciodell'orecchiaheb befratuttiglialtri rimatori
perfettißimo & leggia= dro.Veniamo hora almouimento &quietedel uerfo,
chenonſono altrocheilviaggio ilriposodella no= ſtra pronuntia,douefi uede
eßapronuntia alcunauol tafermarsi conbellagrauitàſulaquartafillaba, come
inqueuerſigrauementedetti.
Donna,chelietaco'lprincipionoftro. >>
Rapidofiume,ched'alpestrauena. » Quelch'infinitaprouidentia & arte.
Fermaſitaluoltail uerſoſopralafesta, » Era ilgiornochealfolfifcoloraro. : »
Quand'io Quand'iomouoifofpiriàchiamar uoi. Nondal'hiſpanohibero àl'indoHidafpe.
469 Laqualpronuntiatantopiu corrente il uerſo piu mobile rendedell'altra;quanto
la primiera è di quest'altra &piugraueepiu temperatanelmouimen to.Nafce
anchorailnumerodaparoleincui entrinola r. lasilt, &delleuocalilao,
ficomeſono Soggiorno Rapido,Antro,Ardori,Acerbo, Vestigia,Amoroso, Sparſo.
Dellequaluoci,òſomigliantiàqueste èteßuto quelfonetto.
Rottael'altacolonna,e'luerdelauro. " Iterime dolentialchiusosaßo, »
Acuiſeguequell'altro,che diße.. » PermirarPolicletoàprouafijo. Etquello, 7
Eccoanchora ne iprincipidelle canzoni &deica pitolifimpre il
Petrarcahauereusato perlo piuuoci d'unafolafillaba, 1 laſcioſtare iſonetti,per
non eße= .. reastretti à cotallegge,ilchefiuede p questi eßempi. ,
Aqualunqueanimale. >> Neldolcetempo. O'afpettata in ciel. si
èdebileilfilo. Nelastagion. Poichepermiodestino, Chièfermato...
Mainonuòpiucantar. Se'l pensier chemi Arugge; " » Inquellaparte. »Di C 1٠ ce
Dipensier'inpenfier. ..
Qualpiudiuerfa&noua. Aladolceombra. Ditempointempo. S'il dißimai. ,
Benmicredea paßar. " Nonhàtantianimali. ; Lauerl'aurora. Iuopensando. Chedebbiofar. Miabenignafortuna .
DS › Quell'anticomiodolce. Neltempocherinoud. →, Lanottecheſegui.
Nelcorpiend'amarißima, » Dapoichemorte. ره . Piend'infinita. Iononſapeadatal.
DelTaureoalbergo. ,, Dapoicheſottoilciel.
Quelc'hanostranatura: Horauenedoàpiugeneralregoledeinumeri dico
numeroſoparimentediuentariluerfoper cagionediua "R riatione di lettere,fi come
inqueluerſo Dehporgimano all'affannatoingegno. Sicomeper le moltecolliſioni
diuenne quell'altro, pieno,Canoro,graue,&magnifico. odan',Hibero,Rhen
,Sen'Albi Her'Ebro. : Alcuna voltafifuggeilterminar
una uoce in un tuono,dalqualeuengaàcominciarlaſeguente,ondeme gliofuildire,
>> Quand'ioſontuttouoltoinquellaparte Cheincotalmodo, >>
Quand'iofonuolto tutto. Perciò chelauicinanzadelt,potca generarestra
no&cattiuofuono . Et hauendo ilPetrarca tal'hora Et l'hora disiderio d'inalzarſico'l
verso, dar nella gravità usa lauoceonde, fonora e piena, Del'empia Babilonia, ond
efuggita: Ogni vergogna, ond'ogni bene e fuori. Si comel'ist.Bo poeta
lasciandole lusinghe dell'os recchie, e volendo il numero piu di messo, dird;
In quel beluiſoch'io sospiro e bramo. Dove, ond'io sospiro e bramo, potea dire volendo, ma vidde che soffiro era voce grave, e bene
potea em pieril uerso sanza aiuto d'altrui. Similmente adarte uolle M.Francesco
languidotrarqueluerfo S'iopenſaßiper morte eſſereſcarco.
Facendolocadereconqueluerbo eſſere,percheſigni ficaſſela languidezzache era in
lui dell'amoroso peso. perciochebenehaurebbe potutouolendo ardito ren
derlodicendo. » S'iopenſaßi permorted'eßerſcarco, Queropiu acconciamente. »
S'iopenſaßiper morte eßer'iſcarco. Tiene alcunauoltailpoetail uerfoabada co'l
fo 1 4 Stea Stenerloin maniera,che non uenga à
precipitarfi per latroppauelocità,
Afprocore, ſeluaggio,&crudauoglia. Chepiuriposatodiuenne,cheildire „
Afpro,ſeluaggiocor' crudauoglia. Ilqualuerjotantodivenneuolgare,quanto quell'al
uerjo trofudegnodegliorecchidiM.Francesco.Cofiuolen dodimostrare un continouo mouimento;
fa il verso in maniera continouato; che apena puòla pronunciafer= marſineſu la quarta
nefula sesta sillaba, Non mio voler, ma mi astella ſeguendo.
Etpiacendoglifarfu'luerſoſentir quello ſtrepito, che egliesprimerintendeua
;uoci strepitoseet gon fietroud,con bellißimoartificio,dicendo »
NonbollimaiVulcan,Lipari,od Ischia, ›, Stromboli ò Mongibello intanta rabbia.
Etjeuoletec õl'orecchie ſenterlostracciardellecar ni,etsbranar
lepolped'alcuno,leggete ladoue ediffe. Primach'i midiſoßi, ſnerui,&fpolpi.
Cosifa dibiſognoalcuna uolta offeruare il numero tranquillo,come è lapura
orationedellaprofa. Ilchefi faneiprincipid'alcunanarratione,douenonſi ricerca
altezzadiparole,nepesodifententie,masolamente fi
fannoattentigliascoltanti,ficome dicendo » Neldolcetempodelaprima etade.
Vedetechepura &ſempliceformafuquesta difa uellare,douequestoriſeguentiuerfi
hannoparoleue locietfuggitine,ficome uelocissimel'hebbequell'altro
L'odorifero lucido Oriente.
Hauendodueuocisdruccioloſe,dafar precipitare ilſentimento&la
pronuntia.coſipurißimafuancho raquellanarratione&lubrica, >>
Dettoquestoallaſuauolubilrota Siuolfe, inch'ellafila ilnostro stamе. に Paſſano adunquei numeriinmanierainqueſti eßë
piarditi prontischeniunacosapard'eßipiu liggie ra,ondeſanzaarte,&fanza cura
uengano àparer formati difposti.Ecco perfare innarcar le ciglia, con
rotondapronuncialeggereiluerfo,inmaniera cheiluersotuttopieno quantobene
diſſeilPoeta ardito uengaà generarfis »Alepungenti,ardenti, lucid'arme,
Alauittoriofainſegna verde , Contra cui in campo perde Gioue & Apollo, et Poliphemo,etMarte.
Etaltroue. Nondal'hifpano Hiberoall'IndoHidafpe.
Voletelapiacevolezza &grauitàfanza ftrepito ueruno; leggeteil
principiodiquelfonetto,cheilPe trarca tolſedaTheocritopoetaGreco:quando latran
quillita del marefcriße, wilfiletio della notte,etguar
datesemaifunarrationepiutranquilladi questa Horche'lcielo laterra e'luento
tace, Etlefere gliaugelliilsonnoaffrena, Notte il carro stellato ingiromena,
Etnelsuo lettoilmarsenz'ondagiace, Etperchenonpaia cheipoetihabbiano
àcafodiz pinte pintelecose,uedete come
con arte uolle M. Francesco torquella ufata forza aluerjo,dicendo la
rouina&la mortedi Sanfone. " Viddiilgiusto Ezechia, Sanſon guasto.
Ammiroladiligenzadi queſt'huomonel uerodiui noanchora in un'altra cosa, chehauedoeglialcunauol
tadettounuerſodilanguidofuonostoſto l'innalzacon laforzad'un'altro,empiedolone
diqueltanto,chepri maglifutolto,fi comeſi uedeinquella parte, doue di Curtio ragiona.
Chediſe del'armeempielofpeco In mezzo il foro horribilmente uoto. Il qual primo
uerso languidoučneper leuocali,che efprimerſidebbonoſanzarottura, ſicomealtrouetut
tiquestialtrießempineſono testimoni. Defendermidahuomcopertod'arme.
Ethaueaunsuostil leggiadro&raro. Nelmezzoèun'ombrojo &uerdecolle.
Cheéhogginudoſpirto&pocaterra. Ch'altro ch'unſoſpirbreue elamorte. »
Volgersialtroueàte eßendoignota.
Efferestatodanno &nonuantaggio. Lalanguidezzadei qualiſemprea
d'alcunprece dente òſeguenteverſo èinmanierafolleuata;che arte
*fipuòdirechesiapiutosto, chepouertàdiparole ilco-fifare
nelloingegnodiquestopoeta.Viene anchorail uerfolanguidotutta uoltachel'accentoſi
riposasu la fillaba quinta,comeinquelluogo,
Enone C EnonediParis Menelao.
Ilqual uerſoinnalzoconquelcheſegue, D'Helena, HermionchiamareOreste.
Poconumeroſouieneanchorailuerſoquando l'ac cento
&lapronunciahannoiſuoidebiti luoghi,ma nõdimenolauocehasforzatagiacitura, ſicõe
appreſſo ALIGHIERI (vedasi), volendo hauer riguardo piu all'accento della uoce,
ch'allaleggedeluerfosui riposaretefu lafecon= dafillaba...
Aue'rrois,che'lgrancommentofto. Oueroſejula quartauorreteriposarui ;allhorafi
daràaccentopellegrino straniero in tempoallauox
ceneproprioneconueneuole,comedicendo Auerroi's,che'lgran commentofeo.
Nellaguifa ch'appreßo PETRARCA (vedasi) ſuonaqueluerfo, Etfeco Hippomenes,chefracotanta.
Doueripoſandouifulaquarta;il rimanente uiene aſſailanguido;ma
dandolaquieteſulafestahauraotti moſuono,mal'accentodellauoceuiene adalterarfi,
fi comefi uedeperquell'altro esempio, L'altraPenelope,questegliſtrali.
Chepiacedogli haurebbepotutodireHippomened et
Penelopea,cheſuonoleggiadrohaurebbepartorito, > macofiuolledireperuariare
inumeri laforza de uerfi.Taluoltadonasi acconciamento aduna uoce,face
doladimanconumero, eſſendonacuralmětedipiusi co mefacedo Clio,Dio, d'unafillaba
etHebreodidue, Herfiliadi trep cagiondeluerfo. Ilche M. Francesco usa usoſpeſſefiatedi dire, facendo anchoraTroia
d'unaso lafillaba, Pistoiadi due DaIndia,dalCattaio,Marrocco similmenteCattaio
con l'aiuto peròdiquellapronuntia,ficomequandodiße, Spagna EccoCinda Pistoia, Guittond'Arezός
Si comeintiere lefece,quandoediße >> Qual nel regno di Roma,o'n quel diTroia.
>> PiangaPistoiae icittadınperuerfi.
Nequestiaccorciamentiſifannoſolamente nelmez zodeluerfo,ma anchorafu'lprincipio
>> Milciade,che'lgran giogoàGreciatolfe Ettal'horafu'lfinimento, ›
DißeioSeleucofon, queſtieAntioco.: Etficomeuengonoàricevereleuoci accorciamen=
to; parimenteuengonoàprolongarſiperl'isteßaragio ne.ondediremo MorioperMori
FeoperFe,&Fue inuecediFù.
Lagranuendettamemorabilfro. Cheſolſenzaalcunpar almondofue. Etaltroue.
Horaquatoalnumero, èd'auertire,cheſi comela quiete deefarſi oſu laquarta òfu la
festafillaba;mede fimamětetatopiufie ilnumero rotondo,quantofu la quarta
òſulafestauieneàfinirela uoce, &riposarst il sentimento, fi comefù la
quartainquesto uerſo, >> Noncorsemaifilieuementealuarco.
Etſopralafestainquest'altro, ›, Chegiamaiſchermidornonfu fiaccorto. : ifrat insec Madiqueste due manierede numeri
la prima a me piugraue&piu magnifica ,onde occorrendoil non
auertireàquesteleggi;adiniene che iluerſo uiene dalla pronuntiafpezzato
&diuiſo, fi come chiaramentefi uedeperquelleuoci, Comechifimifuratamenteuuole.
Etperche naturalmentes'aita. Etaliroue, Douefi uede,chequelle due
uociſmiſuratamente, : : naturalmentefi uengono dalla pronuncia à fpezzare
&diuidere E' anchorcagionedelnumerouelocela uo cesdrucciola, perciocheritieneforza
d'un di que pie= di.che appreßo i Romanidona aluerſoſi libero ſpe dito corſo
detto Dattilo; quale èla uoce, termine, Logo ro, &fomiglianti,ondeuelocißimo
nacquequel uerjo, » Dipoemachiarißimo&d'historia. Taluoltanascelauelocitàda natural prontezza
delle uoci,fanza effersdruccioloſe, Dellepericoloſetuefauille.
Alcunauoltafinijcelapronuntia,doueanchotermi nalauoce,mafilascialoſentimčio
imperfetto,comela. » Speßo, comecaualfren, cheuaneggia. Doue noi prononciadolo ueniamo
àfermarci sula sesta sillaba, fpezzandonõdimeno lafentëtia. Mapche
pocofa,ch'iodißiil uerſo molteuoltefarsilaguidetto, A
quandoleuocalicocorronoinſiemeſanza collisione; p queſtoàquellaregolaſi donauna
eccettuatione,cheta= T'horanohaluogo,fpecialmete nell'efplicar alcuno af=
fetto.perciocheinquelcaſo iluerſo acquista forza grauità,piuchelanguidezza,fi
come dicendo: Chiuedràmaiin donnaattoperfetto? Ohumane fperanzecieche
&false. 4 Etaltroue Humilediuieneil uerfo,&dipoco numerodalfini mento
d'una uoce, laqualenaturalmentediſidera d'ef feraccorciataficomeinqueluerfoche M.Sperone
hie riciricordò. Questim'hafattomen amareDio.
CheamarIddiofifarebbepiunumeroſamentedetto altroue.
Neltriomphod'altruiſeguireſpiacque Maperchel'uno l'altrouerso doued efprimere
unatto humile&dimeſſo;artificiosamentefuronodal lortestore in cotalguiſa,comeſiuede,formati.Si
mette rannoanchora cõleggiadronumerodueuoci corrifpă denti in uno
isteſſoſuonocõbellagrauitàdicendo, Allepungenti,ardenti&lucid'arme. Etaltroue, Iui n'aggiunse
&necongiunseamore.--Questoanchoradipiuritrouarete in M.France= ſco, mainonfartuttoiluerfodi
uocisdruccioloſe quan tunqueil uerſo uoglia &mobile &ueloce,таЈетрле
temperaruollela lorouelocità co'lnumerograue,fi co me in quedueuerfiditreuoci, L'odorifero
lucidoOriente. Doue le due prime uoci temperarglipiacque con la terza piu graue:
& quelloſteſſo in quell'altrodoue an tepone la uocegrauealle
dueprecipiteuoli&mobili. Dipoemachiarijšimo &d'historia.
Diedeanchorafineadunuerſoconfuono heroico, termi ? terminandoloindueuocihauentiforza di Dattilo
difpondeo,dicendo, Morteconlaſuamanun'aureocrine. i Similmentetanto è grandela
diligenza di queſto poeta; chemaiin tutto'lſuo canzonierenon uiddipiu
cheun'uerſo,alqualecolapronuntia nonſipoteſſe dar riposofu
alcunadellefuefillabe :ilquale credo ch'egli laſciaßescritto nonperaltro
cheperunparagone del la bellezza & bontàdeglialtri,nellaguiſa chefanno lebelle
donnemettendofiincompagnia d'una fozza et laidafemina,accioche col'esempiodella
bruttezzauč gonodcrescerforzaallabellezza loro.il uerſoèquesto »
Etlemitreconpurpureicolori. Douemainonmijeppiingegnaredipoterlo profe
rireconriposodellapronuncia,chebene steße.Cosi nel difcriuer alcuna cosa il
poeta ſuole eſſereinmaniera diligente; che i suoi versi trasforma nella natura
dicio, CH”EGLI ESPRIMERE INTENDE – H. P. Grice: I could not have intended to
express it better!” --. Si come uolendodire ledifcor
danze&contrarietàdellafuauita amorosa;fece tre uerſideltuttodifcorditrafe, &
allauitafua conformi deltutto.mentreediße. Coficaldo,uermiglio,freddo bianco,
Hortristo,hor lieto, infinquit'hò condutto › Saluo,ond'iomi rallegro,benche
stanco. Un'altracosafi troutnelPetrarcadegna di am= miratione, cheſcrivendo
alcunuerſo alto & graue, alcunauolta trametteglihumiliin maniera;chelagra
uità nonuieneapercuotereinunaſtrepitoſagonfiezza A ſi comechiaramenteficomprendeinquelfonetto, fcrits
todi dueftili, duenumeri,alto &dimeffo:douela= ſciato anchora
l'usatocostumedifar,cheilsecondowar ſorispondial terzo, ilquarto
alprimoglipiacque alternandoformarlo,perchela rima Afpenorendeße
conlafuauicinanzatroppo strepito. Nondal'HispanoHibero,àl'IndoHidafpe, Ricercandodelmarognipendice Nedallitouermiglioàl'ondeCaſpe, »
Neinciel,nein terra èpiud'unaPhenice. Ondeiononpoßonongrandemente marauigliar=
mi deinostripoeti moderni, cheſolo numerosi stimano queuerfische òftrepitofanno
conl'afprezzadello R, S, T,conl'altezzadellaO,oltreche
nonaprez-zanoquelfonettoè quellacanzone,cheſanza gonfiar delleuifcere dicolui
che nellalegge, nonſipuòprofere resouerochemai co'luerfouieneàfornirelafentenza
daiqualuitijtantosiaftenne PETRARCA (vedasi), quantoaltro
maicheinqueſtalinguafcriueße.Etperchegließem= pi neſono
troppofpeßi&ingrannumero;perquesto unſolo neaddurrò,doueje l'incatenarde i
uerfifu à questopoetamaifutoconueneuole; erain questo caso, doue ful'ultimouerfohaueadariposarsi
, &finirla Sentenza: nondimenodiße.
Gratie:ch'apochiilciellargodeftina, Rarauirtùnongiad'humanagente,
Sottobiondicapeicanuta mente, E'nhumildonnaaltabeltàdiuina, Leggiadriafingulare&pellegrina,
E'lcantarchene l'animaſiſente L'andarcelestese'luagoſpirto ardente,
Ch'ognidurrompe, ognialtezzainchina, Etquebegliocchi,cheicorfannoſmalti Poßenti
a rischiarar'abıßo notti, Ettorrel'alme àcorpi darlealtrui, Co'ldirpiend'intellettidolci
&alti, Coifofpirfoauemente rotti, Daquestimagitrasformatofui. Hoggimaihauetefentitoilnumero &
l'harmonia diquestodiuinpoeta,nonconosciutadagli orecchide lamaggiorpartede
inostrimoderni,faluo che dal dottißimo M.PietroRembo:delquale non haurò riz
pettoaddire, da BOCCACCIO (vedasi) da PETRARCA (vedasi) inquanõ eßer
maiſtatobuomo checon piufaldo gusto aẞag= giaffe idolcißimi
puricondimentidiquesta lingua anchora cheallifciocchi paia l'arteaffettatione ,
la puritàdellafauella bumiltà&baſſezzaſiagiudicata. Rendeanchorabellißimo
numero il tramettere delle uocid'unafillaba,comequelle che la pronuntia tratten
gonocongraueintendimento riposatocamino;on= degraue fuquelprincipio. >>
Voich'ascoltateinrimeſparſeilsuono. Doue quattrouocifimplicißi meſi leggono che
ſono uoi, che, in, il. Sicome nel quinto verso dell'isteso sonetto altre quattro
ſine leggono, Deluariostile, in cuipiango e ragiono. bb I Le qual sono, Del,
In, Cui,Et. ficome cinque in quell'altro Etpunirinundibenmille offefe.
Laondedibaßonumerojenetraſſequellodoueniu nauoced'unafolafillabafi troua
inDante, Cantando comedonnainnamorata . Etnel Petrarca. » Fianchi, stomachi, febri
ardentifanno. Etpercheleuocid'unafillabaui moſtrai eßerusa tein tutti
ibuonipoetineiprincipid'alcuna narratio ne,ſi come inDante, Nelmezzodelcamin.
Percorrermiglior acqua Lagloriadicolui
Volch'ascoltate, Neldulcetempo Neltempo cherinoua, EtM.Francesco,
Perquestoritrouareteper lopiul'uno & l'altro di questi
duepoetidoppolauocedettad'unafolafilla= ba,accompagnarneun'altrao dell'iſteſſa
natura, come inqueluerfo „ Voi, cheascoltate. Quero
diduefillabe,comefiuedenegli altri cin= queeßempi,che testeui recitai.
Belnumerofi dice an= chorquello,ondefiprendonotutteleuocid'una &di
duefillabe,ma teßuteunaconl'altra , comefi uede in queſto eßempio,for che
l'ultima,laquale èditre. um MY Paßa LA NaueMIA, colmaD'oblio Stannoanchora
queſteuocinonſparſetal uoltama 0 tutte 1 . tuttecontinouate, nella
guiſacheſonoqueſtecinque, DS Trouasti ET, CHI, DI,T E,SI, altofcriße
Vengonoanchora ad accommodarſi ne iprincipi perfermarelaprestezzadeluerfo,
Èmipard'hor'ınhoraudirilmeſſo. Lidiindiuocangiandoiluiſoe'lpelo. Si
comediſetteſe netraſſequello, „ NE, SI, NE, NO, NEL, COR, MIſonointiero.
Nellafinenon usanodimetterle ibuonipoeti,per ciòcheòfanza numerouieneiluerfo , come
nello ef= Sempio di ALIGHIERI (vedasi): Aragazzoaspettato daſignor So.
Ouerocheil uerfo farebbedidiece fillabe di rado dalPetrarcausato, »
Alesandro,ch'almondobrigadie: Romanipiuſpeſſo uſano Ladoueche i Greci questo
numero, éappreßodellelorlinguediforza
nonmezzana,&fpecialmentequandocominciano& finiscano dal'istesseuoci
d'unafolafillaba. Hannoanchoragrannumeroleuocididuefillabe, inquantoche
nesdruccioloſeſono nediprestomouime to.òfianone iprincipideluerſo, ònelfinimětoò
teſſu= tinelmezzoſicome,
Geri,quando,talhormeco. Sicomenellafine, >> Vn foco quando uerna. Mescolati,
O'paßiſparſi èpensieruaghi&pronti. Sicõetuttoilverſodiparoledi
duejillabeéquello; hb 2 د Dolci,ire,dolci,sdegni dolci,epaci,
Etquantoqueuerfichediuociconſtanodi talema nieraJonograui&rotondi ;tanto
quellichelehanno ditreſono correnti&baßi, L'odorifero, lucidoOriente. Vidı Anafarcointrepido&uirile
Iui era ilcuriofo Dicearco Quintiliano,Seneca &Plutarco. Nelcorpien
d'amarißima dolcezza. Ondequantopiu i uerſiſonodipocheuoci,tantofo
nopiuuelocementedella pronuncia proferiti, &meno graui. Ilchefece,che mai
M.Francesco nefcriueffealcu nodi dueuoci,comechepoßibilefia, ma languido
baßonumerodiuentarebbe,qualdicendo Sdegnosissimamente difperato. Inefpugnabilißima fortezza. Iqualuerfi Ouero.
dello inettoſanno,&dilettar pof= ſono gli orecchidel uulgo piuche
deglihuominigiudi cioft.ondechi èchenon
ueggia anchornelleproſe rite= ner moltodigrauital'uſo delle uoci didue
fillabe,come in quelprincipiodell'unadelledieci giornatefi uede,il
qualediquestetaluoci nehaunagranparte. HauealaLuna,eßendo nel mezzo del cielo ,
perduti i raggifuoi, giaperla nuoualuceuegněte ogni par ,`tedelnostro mondo
erachiara. " Ladouechequell'altroperlocontrarionon hebbe queltantodi
numerofagrauità Anchora eranouermiglicertinuuoletti nell'Occiden= te, C . te, eßendogiaquellidell'Orientenelle
loro stremitàA
miliadorolucentißimidivenuti E ueroche il comin= ciar un uerfo da
treuocidi trefillabe éleggiadronu= meroſoſicomelà. Piouommi. amare,
lagrime,dalufo... Ouerohauendo nelprincipio & nella fine quelle isteße, si
come. DATEMI paceòduri miei PENSIERI. Etmegliohauendoneun'altranelmezzo.
TREMANDO bor di PAVRA hordi SPERANZA. Vieneanchora ilPoeta àfarnumeroſo il
uerſo accompagnandodueuocidiquattrofillabe etcioper non
lasciaruarietàalcuna,laqualepoteffe con dolci lufin=
ghedilettargliorecchi,ficomequando ediße. Verme
fi DOLCEMENTE FOLGORANDO . Etnelprincipioaltreft, VINCITORE ALESSANDRO.
l'irauinfe. Similmentedicinque,nelprincipio &nelfine.
D'ABANDONARMIfufpeffointradue. Chel'auaramoglierD'AMPHIARA O. Etnelmezzoufolla
etiandio,dicendo, „ Liete,penfojė, ACCOMPAGNATE, &fole, 5
Nequestofolamente;manelprincipio nelmez zoinsiemeanchoralonefece. Et LA
ODAMIA,ilfuo PROTESILAO. Ilqualnumero mai,perquanto iomi ricorda,paß درا hh 3
il ſette, il Petrarca. Quantunquelaproſa
habbiauocidiſeifil labe, otto & noueanchorasilchefi uede in queſte .
DOLCISSIMA MENTE, DI= STEMPERATISSIMO, TRASCV= RATISSIMAMENTE,AFFETTVO
SISSIMAMENTE. Viene anchora iluerfo atrarsinumeroso,&magnifico,quandouengonoleuo
ci tra la uocale adinteſſerſi , ſicome, O'fiumi,ò ualli,è monti,o poggi, ò
riue. Et altroue Etfimilmente, Otempo,ocieluolubil. Ogiorno, òhora,oultimomomento.
Si comedalla rottura della penultimauoce acquisto numeroqueluerſo ,, NeCiroin
Scithiaouelauedou orba. Faßianchoranumeroſoiluerſodaun'altrafigura
formadiusarleuoci , e ciò adiuvene tutta uolta chenoi incominciamo dall'iſteßa
lettera due otrepa= role,nonfacendoperò replicamento dell'istesla uoce,ne
dell'isteſſojentimento:nellaguisa chefece il Poeta. 5, Fauolafuigrantempo
Dolcidurezze. Dodicidonne. Come'lcandidopie Lietifiori &felici PiangaP
stoid, , Ioſonſiſtancosottoilfafcio. •, Laurache'luerde Lauro, L'aureocrine.
Etpofciachequestonumeromi pardi uedere che affai aßaiuifiagrato; piacemi di
dirueneuno,chemi rimaſe tramolti,ch'io leßiunafiata,nella memoria,ſommamë
tedacommendareperpiuriffetti,ſiperche traduce di paroleinparolaunodiquedi Virg
lio,douedella cor niceragionanellaGeorgicaz ſi percheuacon l'istes
Joordinedelleparole Latine, &comincianoſemprele uocidalla S, come quellede
Virgilio anziempieiluer ſod'unadipiu,cheilLatinononfece. EtSola,fico
fpatia,inſecca(abbia. Faßianchoraquestoreplicamentonon continoata= mente,macon
interpofitione d'altreuociſi comeſipuò uedereinquesti eſſempi, Nelbeluiſodiquellacheu'hamorti. DaLEI tiuenL'amorosopensiero.
Mentr'iofonoàmiraru!. » Folgorauad'intorno ilfune auolto. Bafcialeilpiede,ò la
manbella e bianca Bellißimo numero è il tramettereunafolauoce, ده : E' non
Furonmaifiuminestagni. Ilche anchorfi fa leggiadramente nel finire d'un
uerſo,&incominciardell'altro. . Quest'ecolui,che'lmondo chiama Amore, »
Amarocomeuedi. Fasſiun'altro replicamento dilettereda tuttii rac contatimodi
diuerfo.Et eallhora,che dall'isteßa lette ra cominciaunauoce, nellaqualefinisce
la precedente, ouero dall'isteßafillaba,fi come , Menamiàmorte bh 4 „Di Diquesta breueuita : " " Mortet'hatolto. Lafcifconfolato &cieco. →,
Nonuolendomimai. Suoleanchora nel Petrarcafarſi un'altronumero, tuttauolta che
una uocefinisce nell'iſteſſa uocaleèconfo د " nante,dallaquale
cominciapoilaſeguente,dellaconfona tefi uedeperquello esempio Infragillegno.
Neperſuomiritien' neſcioglie. Madelle iſteſſe uocalipiuſpeßofi trouanoglieffem
pi,eßendo diquesteil numeropiu uagoinelaguisache fileggonoquelleuoci, »
Fior,frondHerbe. Lauramiuolue fon. » Quituttahumile در رو quilauidi, Ond'ogni
beneefuori. >> se'lfaſſo ondeépiuchiusa. Co'ldolcefpirtoond'io. →,
Fattohauea Silla àl'ultimo » Ettalhormengamorte. Parmi cheneltefferdeiuerſi
,questo diuin poeta alcunauoltafacciaquello che lebellefanciullehanno p costumedifare
lequali alla bellezza &ornamentode lorcorpi rendono marauigliosa uaghezza
con una piccolagemma",ouerounfiore ,che coſeſono di pic= ciolomomento ,
nondimeno alla loro beltàrecano nonmezzanoaccrescimento gratia.onde nelPetrar cauedretetalhora
alcuneoßeruationidipiccolomom . to,lequalietuagheet gratioferendonolefuerime.on
demiratequanta dolcezzahabbinoqueuerfi,lecuino cifiniscono inuocali, cominciano
daconsonanti. >> Dunque,PerchE,MI,DatE,questA,Guerra. Etaltroue. >>
AuenturoSO,PIV,D'altro,Terreno. Dannoanchor numeroleuocidiuifedallanoce ,E
Hor,Ne,fi come EttemoEtfperoEtardo,Etſonounghiaccio. Etinaltraparte,
Horafpra,Horpiana,Hor difpiatata,Horpia. Si come mescolatamentecon
bellißimoordinefimet tonoinsiemelaHor la Et. HorrimeEtuerfi,Horcolgoherbette, Etfiori.
DellaNe testimoninefono queuerfi. Nedeluulgomical, Nedifortuna, Nedi
memolto,Nedicoſauile, Nedentroſento,Nedifuor gran caldo. Si comeilQui,
medfimamentefece numero crescimento di affetto. Quicantodolcemente, quis'aßife,
» Quifiriuolſe, Quiritenneipaßi » Quicobegliocchi mi trafiffeilcuore. »
Quidißeunaparola, Qui Sorrife » Quicangioluifo, ac
Madequeſtinumeriaßain'habbiamodetto, quado furagiõatodelleuocid'unafillabahora
cõſentite,ch'io bb S mi mi
riuolgaàquelleleggi, ch'appartegono all'ingegno et prudēza delloſcrittore,in
dartale et talenumeroa uerſi,ſecondol'affetto,etla materiadi
chesiragiona.-Sicomeparlandodella prestezza fa il Poeta quel uerfo uelocißimo,
Veggiolafugadelmiouiuerpresta. Etpocodoppo, » EtnelfuggirdelSole »
Larouinadelmondomanifesta. Verſobreuißimo,&uelocedel tutto,ma nel dire
dellatardanza,usaquellagrauita,chefi uede in questo efſſempio, » Miraialzandogliocchigraui,&stanchi,
Douenoaltrimete èiluerſo &graue
quellocheſeallhora,ch'egliildiße,dalfonnopigro letosifußedestato.ufa
anchoragrau taet riposouole staco,di dodescriueriluolgersichefa
unoàpiupartidelluogo Cosi'horquinci, horquindirimirando Doueeglipar bene, cheiluerfocon
la quietedella quartafillaba, & delledueuocalıfanza rotturauenga
àuolgersico'lpoetainſieme,coſi neldimostrar lo stre
pitod'unfumecorrente,ufaildire » Rapidofiume,ched'alpestrauena „
Rodendointorno. LequaluociperlaR,&perlaS,&perilT, di= uennarostrepitose,
oltre àciòperlaloropronun= tia afpra rotonda. Malosdegno dipinje intutta quella
canzone,Mainonuòpiùcantar, com'iofoleuas doue paroleinordinatediße,
cojetrafenonbe= ne neconueneuoli,
chenteè costumedifare l'huomo sde= gnoso, di rabbiaacceso, uolendoſentirela
languidezza d'unoamanteleggete quelfonetto Laßo,ch'ioardo, &altrinonme'l
crede, Sicredeogn'huom,ſenonfolacolei, Cheèfoura ogn'altra, ch'iofola uorrei:
Ellanonpar, che'lcreda,&ſiſeluede. Conquellochetuttauiafegue . Etuolendo
mostrar attoforzato uiolento,troua uocichehannodeldu= rouiolento.
S'amoromortenondaqualchestroppio Allatela nouella. Cofinelladiſcrittione
d'alcunafortuna marina usa ilmoltoafprofuonodellaR.ilche chiaramentefi uzde
intuttoquelfonetto, delqualtreſoli uerfi ne addurrò pereßempio
iqualinonmenoſdegnoſi,chemormore= uolififannofentire, » Allborriprend'ardir
Saturno &Marte, Crudeliſtelle, Orionearmato Spezzaàtristinocchiergouerni&farte.
Mapchediquestiaffetti fudi ſouerchiodetto diſo prashopěſatodirecarfinealmio
ragionaměto, Sicõe quelloch'abastaza èſtatologo,etforſeincresc euolep Souerchia
ambitionenelvolerquestecosetroppo minu tamentecõſiderare,ch'io
disſi.Maquestofeciuolõtieri pubbidirui,etpche la bellezza di questa materia
lorichiedeua. Doueso,chemoltecoſehòpartedeltutto
lafciate,partetrappaßateliggiermente, fipche ragio nando My .
nandotrapfetti&leggiadrigiudicij nonfadi mestie reognicosaminutamente
riferirez ſipchequestama teria haura forse in altrotempo ò parlatorepiu giudi
cioſo,òſcrittorepiu grauedi quelloch'ionomisono. Affaichiarofeceàciascunpalese
ilBarocci coqueste •parole hauerimpostofinealſuo ragionamento; quado M.Sperone diße,to
nosochealtro resti,che ilparlar della imitatione:pciochegli huominigiudiciofi
&dot tipiulodano loſtiledi quel poeta, & di quell'oratore
cheſcriueimitado imigliori che l'acquiſtarſene unpro prio, &particolare. Ilcheſeà
medial'animodi crede reò no,intedoinaltri tempiragionarneàbastanza. Quiuidiße
ilConte,intědoche'l nostro Tomitanone hàſcrittoſopradiciòalquantecarte,nongia
con ani mo didarefratanteopinioni,checiſonoſentenza ;ma pmescolarefra
l'altreragioniprobabili,alcuna delle Jue,difputandoin cionella guisa
chefecerogli antichi Academici.RiſpoſeàquestoilBarocci,la materia ébe lißima, porgeplafuadubiezzaardiredifauellarnelõ
gaměte.Cosiporgeſſeella licenzadi ragionarne rifo lutamente,rifpofe il Girello,ſi
che laquistione ueniſſe plutestoàterminarſi,cheàmoltiplicarin numero di
opinioni.Ionõ sò tāteopinionidiffe M. Luca Cotarini
mabenfoglionellecoseapparteneti all'intelletto pren
derl'esempiodallecoſeſenſibili: pcio chenoiueggiamo inoftri moderni dipintori
ſcultori tantoefferpiu il lustri,quanto con laperfettione dellalor artefi
poffo= noaccostare all'esempio degliantichi, ouero ritengo. Nome compiuto: Bernardino
Tomitano. Tomitano. Keywords: i precetti della conversazione civile. Refs.:
Luigi Speranza, “Grice e Tomitano” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Tommaseo: CROATA, NON
ITALO! -- implicatura e ragione conversazionale dell’amorevolezza– filosofia
italiana – By Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, The
Swimming-Pool Library (Sebenico).
Abstract. Keywords: Deutero-Esperanto. Filosofo italiano. Sebenico, Croazia. Scrittore.
M. Firenze. Nato in una famiglia di commercianti italiani, compiuti i primi
studî nel seminario di Spalato, si trasferì per gli studî di legge a Padova,
dove conobbe A. Rosmini. Nell'ambiente padovano, dopo il conseguimento della
laurea (1822) e un breve soggiorno a Sebenico, iniziò la sua carriera di
scrittore e pubblicista; si trasferì poi a Milano, dove lavorò per l'editore
Stella, si legò di devota amicizia ad A. Manzoni -- si vedano i Colloqui col
Manzoni, post. -- e cominciò a collaborare all'Antologia (v.) di G. P.
Vieusseux; quindi a Firenze, dove intensificò tale collaborazione, strinse
amicizia con G. Capponi ed ebbe una sofferta relazione amorosa con Geppina
Catelli. Dopo la chiusura della rivista, causata in parte da un suo
articolo-recensione che provocò il risentimento dell'ambasciatore d'Austria,
scelse la via dell'esilio in Francia, vivendo a Parigi, a Nantes e infine in
Corsica; di qui, beneficiando di un'amnistia, rientrò in Italia, fece ritorno a
Sebenico e si stabilì per un decennio a Venezia. Fu un periodo d'intensa
attività letteraria e anche politica. Imprigionato pelle sue posizioni anti-austriache,
liberato nel marzo, insieme a D. Manin, dal popolo insorto, fu ministro nel
governo provvisorio, ambasciatore a Parigi e tra i più accesi protagonisti
della difesa della Repubblica veneziana; caduta la quale si rifugiò a Corfù,
dove riprese la sua attività scrivendo tra l'altro un libro su quegli
avvenimenti (Venezia), e sposa la vedova Diamante Pavello, che lo assistette
nella sua incipiente cecità. Torna in Italia, stabilendosi a Torino e poi a
Firenze, dove morì. Figura tra le più significative e controverse
dell'intellettualità cattolica italiana dell'Ottocento, diede prova delle sue
non comuni facoltà, non sempre sorrette da adeguato rigore, in quasi tutti i
campi dell'attività letteraria. Alla lessicografia diede due opere importanti
come il Nuovo dizionario de' sinonimi della lingua italiana, più volte rivisto
e ristampato, e il grande Dizionario della lingua italiana; prime dispense,
dopo un saggio, per il quale fu aiutato da varî studiosi, tra cui B. Bellini e
soprattutto G. Meini, che lo condusse a termine. Nell'ambito degli studî
etnografici, si distinse con la raccolta dei Canti popolari toscani, corsi,
illirici e greci, con traduzioni che sono tra gli esiti migliori della sua
poesia. All'attività critica e alla riflessione estetica appartengono Il
Perticari confutato da Dante, con cui il giovane T., nonostante la sua formazione
squisitamente retorico-umanistica, si schierava con i romantici nella polemica
sulla lingua letteraria, il notevole Commento alla Divina commedia, il
Dizionario estetico, le pagine riunite in Bellezza e civiltà o delle arti del
bello sensibile, l'edizione delle Lettere di s. Caterina, degli Scritti di G.
Scalvini, i saggi raccolti in Storia civile nella letteraria. Polemista
risentito, contro il potere temporale dei papi scrisse Rome et le monde, contro
la pena di morte l'eloquente Supplizio d'un italiano a Corfù, contro il
darwinismo L'uomo e la scimmia. Al dibattito politico prese parte con numerosi
scritti, tra cui i cinque libri Dell'Italia, ispirati a un generico
cristianesimo sociale (l'opera, terminata in Francia, per poter entrare negli stati
italiani comparve col tit. di Opuscoli inediti di fra Girolamo Savonarola). Fu
tra i primi a intuire l'importanza della questione balcanica, battendosi per il
riconoscimento dell'autonomia della "nazione" dalmata (v. Dalmazia:
Storia). Si adoperò anche per un riavvicinamento tra la Chiesa di Roma e gli
ortodossi. Repubblicano e federalista, fu avverso alla politica unitaria di
Cavour (di cui combatté anche la politica ecclesiastica), coerentemente
rifiutando, dopo l'Unità, la cattedra offertagli dal ministro F. De Sanctis e
il seggio in senato. Fulcro della personalità intellettuale, del mondo morale e
fantastico di T. fu la profonda fede religiosa, da lui vissuta in una
drammatica tensione tra colpa ed espiazione, peccato e pentimento. Oltre che
dalle pagine del suo Diario intimo (post., a cura di R. Ciampini), tale
travaglio è testimoniato dalle sue opere creative, e in primo luogo dai versi
che egli venne scrivendo e pubblicando
(Confessioni) e che riunì nel volume complessivo di Poesie: versi nuovi
nella lirica italiana per l'accorata, cristiana introspezione e per il senso
profondo della natura venutogli in parte da Rousseau, da Lamennais e
dall'ammiratissima G. Sand. Vicina ai modelli della prosa francese di
confessione (al Volupté di Sainte-Beuve) è, per temi e sensibilità, la sua più
importante opera narrativa, Fede e bellezza, scritta in Francia e pubblicata a
Venezia, storia di peccato e redenzione in cui si riflettono esperienze dello
stesso T.; se l'aspirazione a una lingua modellata su quella popolare toscana
si traduce spesso, come notò il Cattaneo, in una perdita di "freschezza e
naturalezza di modi", notevole è in questo romanzo lo sforzo di aprire la
nostra narrativa a tematiche che le erano estranee e che più tardi sarebbero state
riprese, in un mutato clima spirituale, soprattutto da A. Fogazzaro. Oltre ad
alcune novelle e al pur notevole romanzo storico Il Duca d'Atene, vanno
ricordate le prose d'arte in serbocroato Iskrice, già da lui pubblicate in
traduzione italiana col titolo Scintille, e una serie di bei racconti tradotti
dalla vulgata biblica (Esempi di generosità proposti al popolo italiano).
Ricchissima è la sua corrispondenza (con Rosmini, Vieusseux, Capponi, R.
Lambruschini, A. Poerio), di cui sono stati pubblicati numerosi volumi.
L'edizione nazionale delle opere di T. ha preso avvio con il volume di Scritti
editi e inediti sulla Dalmazia e i popoli slavi, cui hanno fatto seguito Sul
numero, Salmi e Inni sacri tradotti, Del presente e dell'avvenire, Racconti
biblici e Meditazioni sui Vangeli, I santi Evangeli. Col commento che da scelti
passi de' padri ne fa Tommaso d'Aquino. Al dibattito sulla lingua filosofica universale
partecipa T. con il suo Nuovo dizionario dei sinonimi della lingua italiana. T.
muore a Firenze. Scrittore e lessicografo italiano, è intimo amico di MANZONI
(si veda). Consegue la laurea a Padova per poi tornare nel paese d'origine e
iniziare la sua carriera di scrittore. Vive a Firenze, Parigi, Nantes, Venezia,
e Torino. Tra le tante opere, da alle stampe il dizionario de' sinonimi della
lingua italiana nel e il Dizionario della lingua italiana. Nelle prime pagine
dell'introduzione, ragionando sul senso delle parole – cf. Grice, the meaning
of a word --, asserisce che è utile ordinare le parole in un dizionario dei
sinonimi secondo l'ordine delle IDEE (Duden) che essi conteneno, di modo che
ogni termine si trova accanto ad uno che esprime un concetto simile o che
deriva dalla stessa idea. Un dizionario dei sinonimi filosofico, in cui spiega
che tutte queste voci si possono numerare; e puo il medesimo numero
rappresentare la voce corrispondente in tutte le lingue -- assegnando alle voci
che corrispondente non hanno un segno di frazione o un segno composto --; il
qual numero da ciascun lettore è tradotto nella lingua propria: e se ne ha una
lingua universale di cifre, comoda assai [T., Nuovo dizionario dei sinonimi
della lingua italiana, Firenze, presso Vieuusseux] e grazie al quale, dati i
seguenti numeri e le corrispondenti idee. Desiderio e odio; Desiderio solo;
Desiderio invincibile di natura; Intellettuale; De' bruti; Turpe; Desiderio del
bene altrui; Del bene de' nemici; Desiderio abituale; Vivo; Men vivo; Interno;
Significato di fuori; Di minore a maggiore; Di maggiore a minore - potremmo
esprimere il concetto di 'amorevolezza' tramite i numeri 2, 7, 11, 13, 15,
essendo questa segno di desiderio non vivo, del bene altrui, e per lo più di
maggiore a minore. Un progetto di lingua universale che non ha quindi un
sistema fonico utile alla comunicazione parlata, ma resta espresso soltanto in
forma scritta. Sebbene possa sembrare un sistema piuttosto preciso, comporta
l'uso costante di un vocabolario, vista la difficoltà con la quale qualsiasi
essere umano impara una tale mole di numeri e idee corrispondenti. Grice: “We spent a whole term crossing
dots on pieces of paper. Austin
called it SYMBOLO.” Nome compiuto: Niccolò Tommaseo. Tommaseo. Keywords: lingua
universale, lingua filosofica, il Deutero-Esperanto di Grice – analisi di ‘amorevolezza.’
Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Tommaseo” – Tommaseo.
Commenti
Posta un commento