GRICE ITALO A-Z L LO
Luigi Sperranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Longano:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale dell’uomo naturale –
filosofia molisese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Ripalimosani). Abstract. Grice: “At Oxford, nobody really cared when
I gave my lecture on ‘meaning’ at the Oxford philosophical society, that Longan
had been defended my naturalism of signification for years then!” – Grice:
“Longano’s emphasis on ‘natura’ and ‘naturale’ certainly were part of my
inspiration for ‘natural’ meaning – although I was reserved in my uses of
‘natura’ as a noun – except when to refer to my wanton disposition as a gift of
‘saggia natura’!” Any student of Grice’s philosophy should make a lot of sense
of Longano’s contributions. A systematic philosopher, like Grice, he bases his
research on ‘signs’ and ‘signification’. Longano is a prominent figure of the Southern
Italian Enlightenment, whose work Philosophia Rationalis (often appearing in
parts like De arte logica) serves as a bridge between rigid traditional
rationalism and modern psychological and social thought. Main Points of
Philosophia Rationalis Holistic View of Man: L. challenged the "rigidly
rationalistic" views of his era by arguing for a new conception of
humanity that integrated the body and soul. Revaluation of the
"Non-Rational": He emphasises human components previously neglected
by philosophers, such as passions, fantasy, and the psychological dimension.
Logic and Truth: In his De arte logica (a core volume of his rational
philosophy), he explores the nature of ideas, signs, and the distinction
between truth and error, aiming to refine the "art of thinking".
Freedom and Equality: By viewing man as a "totality," L. extends his
philosophical logic into social ethics, advocating for universal freedom and
equality inspired by Enlightenment thinkers like Rousseau and
Montesquieu. Importance in the History of Italian Philosophy
Enlightenment Reformism: L. is a key representative of the Neapolitan
Enlightenment. His philosophical inquiries into human nature led him to propose
concrete socio-economic reforms for Southern Italy, such as the dissolution of
feudal structures and the creation of small landowners. Utopian Thought: His
work culminates in a vision for a "communist" society in the utopian
city of Filopoli, where labour, freedom, and equality were guaranteed for all —
a significant shift toward modern social philosophy in Italy. Educational
Reform: He was a vocal advocate for public education, proposing detailed
syllabuses for both boys and girls, emphasizing that a rational society
requires an educated citizenry. Successor to GENOVESI (vedasi): As a student
and eventually the successor of GENOVESI (vedasi), L. carries forward the
tradition of using philosophy as a tool for "civil commerce" and the
practical improvement of Italian society. Keywords: segno, signum. Filosofo
italiano. Ripalimosani, Campobasso, Molise. Grice: “Longano took ‘naturalness’
so seriously that he would apply it to anything: ‘man’ (‘uomo naturale’) and
morals (‘morale naturale’).” “I like Longano; he is a systematic logician, as
I’m not – therefore he thinks that to study semantics, which logic is, starts
with studying signs – as I did in my seminars on Peirce – so Longano is the one
I was referring when I mentioned what ‘people were at when they display an
interest in natural versus conventional signs; he also has interesting things
to say about my favourite parts of speech, syncategoremata!””Allievo di ZURLO,
si trasfere a Campobasso e quindi a Napoli dove divenne allievo di GENOVESI. Fa parte della massoneria ed è considerato un
importante esponente dell'illuminismo, è sostenitore dello stretto rapporto tra
anima e corpo e di una visione dell'uomo nella sua interezza. Propugna la
rinascita dell'Italia, proponendo un piano di riforme e il superamento del
feudalesimo. Altri saggi: “Piano di un corpo di filosofia morale; ossia,
Estratto d'un corso di Etica, di economia e di politica” (Napoli,“Dell'Uomo
Natural Napoli, “Saggio sul commercio” (Napoli, presso Vincenzo Flauto,
Raccolta di Saggi economici per gli abitanti delle due Sicilie, Napoli, presso
Sangiacomo e Campo, “Dell'uomo e della sua morale natura -- Esame fisico, e
morale dell'uomo, Napoli, Morelli, Dell'uomo, e sua morale natural, Della
morale naturale, Napoli, M. Morelli, Dell'uomo Religioso e cristiano, Dell'uomo
religioso, Napoli, Morelli, “Logica” Viaggio per lo contado di Molise ovvero
descrizione fisica, economica e politica del medesimo, Napoli, Viaggio per la
Capitanata, Napoli, Sangiacomo, Il Purgatorio ragionato, Lepore, postfazione di
Martelli, Campobasso, Palladino, Philosophiae rationalis elementa; De arte
logica, Napoli; De metaphysica, Napoli, Orsino; De Jure humanae, Napoli,
Biblioteca provinciale di Foggia; L'anno di Genovesi, su biblioteca provincial
foggia. Gaetano, su webcache .googleusercontent.com A. Rao, L'amaro della
feudalità: la devoluzione di Arnone e la questione feudale a Napoli, Guida,
Rizzo, La civiltà del Purgatorio: riformismo e anti-clericalismo nella
provincia molisana, S. Borgna, su delpt.unina, Dizionario biografico degli italiani,
Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. I I BIBLIOTECA NAZ. Vittorlo
Emanuele III i \.A NAPOLI t V' PHILOSOPHIÆ RATIONALI*? ELEMENTA A V f T. N DE
ARTE £OGIC4 r i u ^ u A Pe rerum ideis, et signi 'f, Jej% erroribus et ycritate
NEAp0Ll s fcE CLARIS DIALE C TIGiE SCRIPTORIBUS. AD GANTORIUM. I 1 V v % r
Philosophia, Josephe pr^claridiime, in quam uno Dialectica studio ingredimur,
rerun divinarum, kumanarumque sapientiam conticet » Hinc Dialectica inchoat,
qutf sapientia perficit. At vir acerrimi ingenii, divine memori e, et per quam
longa meditatione, ac lectione contritus Antonius Genuensis meus amicus, et
magister, multa in sua arte logica > pluraque in aliis desiderans, neminem
plane, qui jure appellari Dialecticus posset, dicebat. Habebat itaque vir
magnus comprehensam ani * f. 4 m quem si imitari non possfimifs, at qualif esse
debeat, poterimus fortasse dicere i “ Ars disserendi licet a ratione
proficiscatur j proindeque quolibet in homine ingenita; verum,tamen a Græcis
primo elaborata, atque ab usdem et monumentis, et literis est cepta mandari.
Testes enim sunt, j arieter plurimos philosophos illustres, etiam *pene
innumerabiles oratores, uti Lysias, Isocrates, Hyperides, JEschines, Lycurgus,
Pericles, DemOslheoes, aliique plures. Quibus si artem disserendi demas, omnem
eorum vim, atque loquendi ce piam prorsus evertes. Equidem si hac arte Pericles
( mitto eet«fos ) fuisset orbatus', quo pacto tanta cum delectatione aculeos,
reliquisset in animis eorum, i. a a qui-O qi/ibns esset auditus i Quis putet
suhtUitateni ingenii L. Bruto defuisse, qui ex oraculo Apollinis tam acute
conjecerit, qui summam prudentiam simulatione stu/titi.c texerit, quique
Civitatem perpetuo dominatu llt er at am fAagistratibus annuis, legibus, ju
liciisque devinxerit ? Quis denique
putet Appium Cvium, Catonem majorem, Cn. Servilium, Tib. Gracchum, t-. Cott..m,
P. Scxvolam, L. Crassum, C. Antonium, Hortensium, C. Cxsarem, Ciceronem,
aliosque disertissimos Itali x oratores nulla Qialecticx Arte fuisse imbutos ?
Verum huc In loco non quxrimus, qui fuerint clari Didfectici, sed quanti pretii
eorum scripta; tempus est igiiur, ai id quod instituimus, acie edere.
Dialectica a Grxcis exorta } ut superius j bnte Christum an. 4 66., Zenoni ex
urbe P,lea in hucahia postea Velia Parmenidis Auditori tribuitur, At Zenonis
Logica, quid aliud, hi si ars nixandi, cavilldndique, ex qua Eleatici Sophistx
profanarunt, quorum intolerabilem arrogantiam Socrates Atheniensis prxstan
tissi no vir ingenio j atque morum probitate it - lustris abhorrens, irohica
subtilitate eorum iru st i tuta refellere solebat. Eleaticam scholam Leucippus
Abderita Zelionis discipu'us ante Christum an. 452. sumthopere illustravit.
Etenim is fuit atomorum sententix auctor, cujus doctrinam primus instauravit
Democritus etiant Abderita, ante Chri s 3 stuni stum 420. ac postremo Epicurus
Atheniensis, a quo initium schola Epicurea ante Chr. 300. an. accxpit . At
Socrates, qui cum floreret ante Chr. 41S. >»• owi«/ genere virtutis r hac
tamen fuit luitde clarissimus, quod omnium primus homines felices. reddere
studuit. Ille enim non de
rerum natura, atque astrorum motu, iit superiores philosophi, sed de animo, de
perturbationibus, de bonis et malis, deyue humana vita, aC moribus sdpienter
disputavit. Quantum vero ad ijusdem Dialecticam y tota versabatur in eo t quod
principio omnia vocabula definita vellet, deinde quibusdam minutis
interrogatiunculis propositiones per necessariam consecutionem ita acute
teperet, donec adprxceps inconsideratos adversarios perduceret. Hujus tanti
viri domus t ciinctx Greci.e quasi ludus cum esset, atque officina dicendi,
minime mirum, si ejus ex uberrimis sermonibus extiterint tot, thntique
doctissimi viri. Sed,, inquies, qui isti tandem fuerint ? Hoc in nomine,
inquam, non sunt habendi, nisi ii qui maxima cum citra Dialecticam coluerunt,
quorum illustriores fuerunt Plato, ei qito Academici, Euclides, ex quo
Megarenses ptomanarunt. Itemque Anihistenes Cynicorum p arens % atque
Aristippus sbct.t Cyren.torum Conditor. Hisce veluti ouatuor familiis universd
veterum Dialecticorum multitudo conclusu, ad hxc usque tempora est 'ptopagata.
Quare distincte me pro kejm iessisse deliror,, si eorundem Xripta Logici
'perpendam Plato ante Chr. 39 - an ‘ Codrit ex parte p!U iris, et Solone ex
parte .matris editus, in sua adolescentia exercitationibus gymnasticis, pictu ¥
pro morum philosophia Dialecticam præcipuum m medum f eluit • Hinc ejus
auditorei, ut ex Lærtio discimus dicti sUAt,et Megarenses Ut Dialectici Quantum
ad ejusdem disserendi artem, tota erat iA quadam inductionum, ac conclusionum
serie, eX qua disputandi pressa, ratione Eubolides illius distipuius muti a
sophismatum genera invertit, adhibuitqhe .. At Diodorus, qui dicitkr. Crbhus,
hujus schoU alumnus sumtno nitore conjectus est, quoniam Stilponis argutias refellere
ignoravit i Megareu i urguendi modus in Europi barbarie renovatus inter
NOmirta/ium, et Singularium, atque in u ter AQUINO (vedasi) et Scotistarum
scholas diutii sime regnavit .. j Altet ' Sacratis discipulus fuit Aristippus ]
qui ante Chr. 406. an, floruit i Hic, r* l/r^/ Cyrenarum Socratis fama
fercitUs, Athenas Venit, ut eum audiret, Aristippus fuit Secta CyrenuicX auctor
4 At tjus sequaces j eque Physicam ac Dialecticam n egi exedunt. Non miretis l
et tur ) si ‘tohr.em ititer et voluptatem nbllum discrimen (funerent. Quin imo
interiorem dumitaxat voluptatis, uut doloris Sensum putabant ven es^f judicium,
quia sentiatur. Verum pbtestne quisquam dicere, inter eUm, qhi doleat t et
inter eum qui in 'voluptate sit, nihil inter esse. Aut ita, qui sentiat f non
apertissime msamai. 1 ix..J Postremiis Socratis disciphlus fuit Anthiste- ' • n
* s -Atheniensis, Cynicorum secta; Jnstituior i Paucissima hic de arte
disserendi scripsit, ut ex Lærtio, in ejus vita Dos iit in gymnasio, Otqtie
Diogenem Sinopeuhl, quem Cynicum cognominant, ' habuit auditorem. En, Josepht
doctissime, Pelui i surculos Dia/ecticie piante, quam Zerin seruit Soctates y
fj usque discipuli excoluerunt. Dicendum medo est f quales ei quatito? fructus
unhsquisque eorum produxerit i iLx Platonis auditoribus, ceteris presiitere
Aristoteles Schole Peripatetice institutor et princeps, atque Xenocrates
Magister Xenonis Cittici, aili Stoicorum est parens i Aristoteles Stagirites
Nicomachi Filius, magnique Alexandri preceptor, floruit ante Chn an. 350. Hic enim adeo prestavit, ut excepto Platone, parem
noti invenias. Quis enim illo gravior in loqtiendo, in sententiis argui ior }
iri docendo copiosiot in edisserendo subtilior, a’c tandem in inveniendo,
disponendoque admirabilior ? Referti sunt ejus libri et omnigena rerum
cognitioni, et verbis illustribus i Senex impie tatis crimine a sacerdotibus
accusatus, aufugit t ln Isyceeo eidem successit Theophrastus il/iai auditor,
quo mortuo pene siluit licet in ets docuerint Eicon, Aristo, Critolaus,
Demetrius Phalereus ) et Strato cognomento physicus 4 Quod spectat ad
Aristotelis Dialecticam, in qua fuit pnestantissimus y ejus libri sunt de
rcttione disserendi multi, et multum probati 4 Etenim veteres scriptores artis
hujus usque a principe illo, atque inventore Zenone repetitos unum in locum
conduxit, et naminatim cujus que prscepta magna conquisita tura perspiouS 00 *
te> Conscripsit, et enodata diligentissime exposuit i Scis enim nihil esse
simul et inventum, et perfectum. Stagirites itaque omnium primus attulit hanc
artem omnium artium maximam, - et quasi lucem ad ea, quit- confusa, jejuna, et
exilia cntum ante annos scripta erant. Ad Platonis scholdrti refertur quoque
Zeno Cittieus ante Chr. 300. an. qui fuit Xenocratis Chalcedonii discipulus.
Trigesimo sum xtatii anno Athenais ivit, ht iiras illos nosceret, 'quorum opeta
lectitarat. Principio Craten deinde Stilponefn i Xenocratem, atque Diodorum
Crontim audivit. In Stoa scholam ape* ruit, habuit que nonnullos discipulos,
quos morum honestate plus, quam scientiis informabat i Etenint multa de
justitia, de fortitudine, de temperantia, de amicitia, deque hujusmodi ahis
Stoici graviter, et enucleate scripserunt. Quantum autem ad artem disserendi,
quam ab Oratoria arte sej ungerent, nihil in eo genete, quod ad disputandum
valet, prætermissum est. Quaque Dialectici nunc tradunt, et docent, nomie ab illis
philosophis instuta suhtj ' kt inventa ? At, inquies, pr teter dinumeratos
iisdem fere iempbrihus floruerunt etiam Parmenides, Xenocrates Ciren.ei, Stilpo
Megarensis, ac denique Epicurus tantx scholte conditor, qui si Dialectici non
sunt habendi, nescio hoc nometi cui tribui possit. Sed quid insipientius,
quarti isti omnes i Parmenides enim, et Xenocrates iritrtt H increpabant eorum
arrogantiam, quasi irafi, Hui cum sciri nihil possit, audeant se scire dicere.
Uipsum dicendum de Cyrenxis qdi hegant esse quid quam, qtlod percipi possit
extrinsecus, sed ea se sola percipere, qti.e tactil intimo sentiant. Nihil de Stilpone. Quam fnu'ta ille cofitra sensus,
'quam multa contra omnia, qu.e in consuetudine probantur ? Nihilque de Epicuro,
1 eujus tt>ta Dialectiea in sensibus erat. It e mq ile ex Dialectica tollit
definitiones: nihil de diitisione ddcet: non quomodo efficiatur concludaturqile
ratio, tradit: non qua via captiosa solvantur, ambigua distinguari tar,
oftetidit. Tu quidem, inquis, loiurrt Epicurum e philosophorum choro
sustulisti. Ita sane, flatu qtiomodo philosophiis, qui disserendi artem nullam
habuit ? qui in physicis tam plumbeus, qui Solem bipedalem facit, qui de atomis
tot puerilia fingit ', qiii tandem regulam veri, et falsi in sensibus ponit ?
Nonne hxc discere liidus esset ? Verum ab hoc tam crediilo, qui numquam setlsus
mentiri putat, discidamus. Insuper pressifis affis, et inquis, quod Arce silas,
ChrysippuS, Pyrrho, et Carneades summi Dialectici fuerint, qtioniam Arcesilas
fuit medix Academix parens, Chrysippus fitlcire putabatur porticuih Stoicorum,
Pyrrho scepil eorum' sectam, et Carneades novam Academiam eonJidit. Primum
Arcesilas Pilanx natus in JEolide *ntc! ante Chr. 290. floruit; Cratique in
Academia successit. Juxta Lærtium Arcesilus omnium primus utramque in partem
disserere aggressus est. Quod esi omnino falsum ex ipso Lærtio, qui in ejusdem
vita etiam scripsit: Primui Orationis modos, quos Plato tradiderat, novit,
'effecitque per interrogationem ct resportsionem contentiosius Id ipsum asserit
Cic. libro de Oratore tertio: Arce silis primum., qui Polemonem audierat, ex
variis Platonis libris, et sermonibus Socratis, hoc maxime arripuit f nihil esse
certi quod aut sensibus, aut animo percipi possit: quem fuerunt eximio qubdar/i
Usum lepore dicendi, aspernatum esse omne animi, sensusque judicium; primumque
instituisse, tlon quid ipse sentiret, ostendere; sed centra id quod quisque se
sentire dixisset, disputare. Ai darius libro de finibus secundo: Socrates
percontando, atque interrogando elicere solebat eorum opinibnes, quibuscum
disserebat j iit ad ea, qu.c hi respo id ssent, si quid vi letetur, diceret.
Qui mos cum a posterioribus non esset retentus, Arcesilus euiti revocavit, tt
instituit • Hoc ipsum in questionibus Academicis novam appellant, qux milii
vetus videtur; siquidem Platonem ex illa veteri nume • j. ramus, cujus in
libris nihil affirmatur, ei iri utramque partem multa disseruntur, de omnibus
queritur, nihil certi dicitur. Hac de cau. sa sicut i Tib. Gracchum populi Poma
ni per '. turbatorem, ita Arcesi/am Reip. philosophorum „ e fversorem
appellavit: Habendus ergo Dialecticus, pt quidem summus, qui negat quicquam
sciri y neque comprehendi posse, ne illud ipsum quod fi. ocrates, st nihil
scire ? Sed si nihil sciri; ni hi /que comprehendi possit, quo pacto rationis
artificia convellere posse, dicebat ? Insuper notiis innotescit probabilitatem
maximam vim habere in artibus. Artes autem sine»scientiis esse non posse. Qua
cum fint, pateretur fortasse hoc "Raffæl Urbinus aut Michæl- An gelus, aut
Titianus nihil se scire, cum in eorum operibus esset tanta solerjia ? Vide
quxso, quos, et quantos laqueos sibi Scepticf texuerunt. Quantum ad Chrysippum
Cilicum professione Stoicum, et Zenonis Auditorem, qui ante Chr. £ 30. an. vixit, scis illum
fuisse virum et vafrum, et ingeniosum. Scis etiam eundem scriptitasse plusquam
septigentos libros, quorum pars maxima in Dialecticis versabatur. Sed
intellege, ouid Scioppius in Elementis philosophia sioictp moralis: neque tamen,
ait, defendere, ac negare velim fuisse Stoicorum non paucos, qui specie ingenui
illecti >, inanibus argutiis Ipdibria quadam excitando severissima, et
gravissima ortionis in contemptum adduxerint; quorum princeps jure dici possit
Chrysippus, qui cum esset magna ingenii vi p radit us, mireque ad quidvis
excogitandum celer et acutus, nihil aque solebat labofare, quam ut non
reliquarum tantum' sectarum inventoribqs contradiceret, sed a Magistris etiam
su/q Zeno» % e none, et Cieant e pleri sque in rebuS dissideret,, 1'uitne
summus Dialecticus, teste eodem Scioppio, qui persep.e scripsit eadem, sæpius
sibi contraria, ac repugnautia ? Sequitur Pyrrho Peloponesiacus, qui primo '
picturam exercuit, atque artate Alexandri Magni, quem suis in bellis comitatus
est, floruit. Pyrrho Anaxagarxr auditor, illa ipsa Sentiit, qur Arcesilas,
proindeque nihil decerni > neque quidquam comprehendi posse dicebat. At de
Pyrrhoniis ita A. Gellius lib. %l. Cum h.ec autem consimiliter tam Pyrrhanii
dicant, quam Academici, dtjjtrre tamen inter sese, et propter alia qu.edam, et
vel maxime propter ea existimati sunt, quod Academici quidem ipsui/t illud
nihil posse comprehendi comprehendunt; et nihil posse s discerni, quasi
discernunt: Pyrnhoaiii ne ii quidem ullo pacto videri verum dicunt, quod aihil
esse verum videtur. Sextus autem Empyricuf Pyrrhonios inter, et Academicos
aliud discri- ' pien invenit, scilicet: Arcesi/as amnem judicii suspensionem
habuit bonam, atque solam adjipiationem uti semper malam putavit. Sed Pyrrho,
ej usque auditares adfirmationem non esse secundum naturam, verum secundum id
quod apparet, disputabant. Qui i multa ? Inter mortem, et vitam Pyrrho nullum
discsrimcn agnovit, quod Epictetus, licet hanc sectam diligeret, damnabat.
Sequitur po (tremo loco Carneades illustris philosophus Grecus, qui habetur
teri i a- Acas/t- pii* parens, et floruit ante Ckr. 160. an. vegum qui
Academi,e auctor ? nonne scis Carnea liem fuisse veteris instaut atorem, vel
venuq assertorem ? Hinc f icero hero
de nat. Deor. primo: la philosophia, ratio contra omnia disserendi, nullamque
rem aperte judicandi, profecta a Socrate, repetita ah Arcesila, confirmata a
Carneade usque ad nostram viguit xtatem. Hic enim disputans, omnibus veris
false; quicdam adjuncta esse tanta similitudine, ut in iis nulla insit
judicandi, ac assentiendt nota « At, inquies, eum maximum fuisse Dialecticum,
quoniam de eo sic CICERONE (si veda) scripsit • Carneadis yis incredibilis illa
dicendi, et varietas argumentorum perquam esset optanda nobis: qui pullam in
illis suis disputationibus rem defendit, quam non probarit, nullam oppugnavit,
quam non everterit • Ulterius dices ? Nonne, ipse Cicero eum extimuit, cum it;
libro de legibus primo ait: perturbatricem autem harum omnium Academiam hanc ab
Arcesila, et Carneade recentem exoremus, ut sileat. Nam si invaserit in hxc, que
satis scite nobis instructa, et composita videntur, nimias edet ruinas. Quam
quidem ego placare cupio, submovere tton audeo. Ex quibus tandem optime
concludis ^ Carneadem summum fuisse Dialecticum • Sit sane Carneades Dialecticus,
et quident nummus. Dic mihi, vir prestantissime, cum Logici finis sit veritatem
cujusque generis in pdtiqare, estne Dialecticus f qui eam tollit, tf ejusdemque
est eversor ? nonne in Senatu Rol\ mano maxima populi frequentia cum is pro
justitia, et in justitiam Jisputasset, eam radicitus evulserit i Ulterius qui
de omnibus dubitat t dubiamne quoque reddit sui ipsius assertionem ? Similiter
} qui universa ut falsa habet, nonne eidem est quoque falsum, quod ipse asserit
l Hinc profecto intelliges Ciceronem timuisse Carneadem, non ut potentem
Logicum, sed ut iniqu.e mentis hominem, quem sapienter placatum malebat, quam
submotum; amicum potius quam hostem implacabilem, inexpiabi/emque optabat. Quid
tnirum ? Diis manibus ne noceant) fortasse nos ip i quotidie non litamur 1
Satis multa de veterrimis Dialecticæ Scriptoribus. qui eam /em vel invenerunt,
vel auxerunt^ vel perpoliverunt ad Cx-aris usque ætatem. Secundo autem
ecclesi.e s.ecu/o, Alexandriæ, ad quam veluti meYcutum bonarum artium cum
literati omnes confluerent, invaluit quadam philosophandi ratio, quæ
ecclectica, dicebatur. Ejus erat ex singulis philosophorum scholis tum temporis
florentibus qux-dam exprcepere, aliaque mutare. Qu.e phihj^Qpnsndi ratio adeq
placuit sanctissimis, ct doctissimis ecclesia.' Patribus, Ut 'statim per
universum Christianorum orbem propagata fuerit. Huic accessit, quod novatores
quinti suculi Aristoteleis, ac Stoicis præsidiis abutentes no tros Doctores
adgrediebantur, qui ut adversantium argumentationibus occurrerent, fadem
deputandi arte etiam, imbuebantur. Quamobrem "Dialectica iTla ex Stoica,
atque Peripatetica conflabatur, qute usque ad sxculum duodecimum in occidente
fuit tradita, maxime quia S. Augustinus eam discipulis suis commendasse
dicitur. Verum labente duodecimo sæculo, scholastici t sive christiani
occidentales Aristotelis libros • ab Arabibus versos, atque ab iisdem
interpretatos accepere. Sed pernimio rixandi ardore ducti, Dialecticam, ac
Metaphysicam per se obscuras, atque involutas novis subtilitatibus, novisque
contortissimis qucstiunculis ac laqueis ideo foedarunt, ut nihil supra • Etenim
cum linguie Grxc saltem præcipuos, minime expendit ? Qui ver sabulorum, et propositionum
naturam non exponit ? lllene Dialecticus, qui veritates cujusfue generis non
videt, et principia, ex quibus oriuntur, /10« ostendit ? lllene denique
Dialecticus, 71« /k*Ai 7 4/f rerum definitionibus, ac divisionibus, nihilque de
errorum caussis, >0rumque emendatione, t/oeer. Petrus Ramus ex pauperrimis
editus parentibus anno 1516., quamvis hebes,, ac /cr/zf stupidus, quamvis sero,
ef duram servitutem in Navarrte collegio serviret; verumtamen Cleantis instar
oleo, ef lucerna mafkpuum disciplinarum lumen sibi comparavit. Quin imo tanto
sciendi desiderio exarsit, ut solo labore, et diligentia in id Hierarum
splendoris pervenerit, ut trigesimo sue etatis anno adversus Aristotelem
scripserit, atque sequentem thesin sustinere ausus sit: Quæcumque ab Aristotele
dicta fuissent, esse commentitia. Rei
novitate attoniti, atque temeritate judices percussi irrito conatu per diem
integrum fuit Magistratus. Ita barbari barbare vocabant ejusmodi scholastica
exercitia. Sic Freigius in vita Petri Rami. Scripsit Ramus istitutiones Logicas
r qu ali ia. plures. Lockiuf suam Logicam e fi Jit. ouatuor libris
comprehensam, in quorum primo pro aris, et focis disputavit universas rerum
ideas repetendas esse partim a sensibus exterioribus, partim a mentis
reflexione. Quamobrem hac in re Aristotelis opinionem instauravit, et
Cartesianorum Doctrinam sustulit. In secundo libro agit, quo pacto ide.e ipsæ
acquiruntur. Tractat in tertio de vocibus, earumque proprietatibus. Quartus
denique in cognitionibus humanis in genere, Ac sigillat im in veritatibus y qux
tam ex ratione y quam ex historia eruuntur, versatur. Sed qu* viri docti in eo
damnant, sunt 1. repetitio earumdem rerum, et quod maxime mirum, nullius
momenti: 2. res involutas, vel non extricat, vel male enodat, g. irrito conatu
autesivit materiam esse cogitantem. His dictis, nunc reliquorum Dialecticorum, si placet,
States, et gradus prosequamur. Quod in Anglia Lokius, idipsum fecerunt in
Gallia Manotte; in Germania Christianus ThomasiuSy Andreas Rudigerus, et
Christianus V/olfius; in Italia denique Antonius Genuensis t A/oysius Verneus
Lusitanus, atque Ab. Angelonus.De quibus singillatim, et ne nimius sim,Stricte
dicam. fc 4 Ma t \ Mari oli e m rebus phy sitis diutissime versatus, etiam
logicam edidit duas in partes tributam, quarum aiteru quasdam propositione *
per se claras, ceu principia continet. Alter m vero modos, ex quibus veritates
cujusque generis 'ab iisdem principiis deduci possunt. Hinc qute arguendi
ratio, et quo pacto errores, er sophismata internoscenda sunt, notat, Summopere
hic auctor commendandus ob claritatem suarum cogitationum, ob rerum ordinem,
atque ob exemplorum delectum. Verum, quia artem Criticam tam necessariam ne
quidem tetigit: nihil de veritate probabili egit: omnigenus errorum caussas non
vidit: sequitur Ma~ riotti Logicam mancam esse’, et imperfectam. Christianus Thomasius Hahe
natus anno 1 727. in Introductione ad philosophiam Aulicam nievis, atque
erroribus, quibus Dialectici superiores Logicam infuscarunt, detersit. Verum tanta Eruditionis moles viris
doctis est omnino inutilis, tyrones opprimit. Hoc in' numero ha* bendus quoque
Audreas Eudigerus. Denique Christianus Wofius maximi nominis vir accuratissime
vocabula definivit, atque acutissime veritates cujusque generis detexit,
demonstravitque. Inquis ergo, hanc unam esse Logicam perfectam ? Minime,
inquam, nam lectores rerum minutissimarum atque inutilium perpetua
demonstratione laborant. Insuper exemplorum copia eosdem fatigat, i. perfectam
criticam t' picam M* tradidit i Denique hctienom tine ulla delectatione homines
negligunt. Sequitur Gt nuens is ai omnia sumi na natus, qui a magistris parum
institutus, naturam habuit admirabilem * Omnia magna erant in eo, sed corporis
actio singularis. Manus enim, humeri, latera, oc«/i, status proceritas, gratia,
incessus, omnisque motus cum verbis 4, sententiisque consentiens, erant
hujusmodi, ut statuo nihil fieri potuisse perfectius.. Unus, ut scis, Josepkus
Ciri Ilus omnium eloquentium jurisperitissimus, • « jurisperitorum emnium
eloquentissimus cum eo in Cathedrapoterat decertare. Illius viri domus cuncte
Ita U lia, quasi ludus quidam patuit, atque officina docendi. Magnus
philosophus, et perfectus magister inter parietes aluit illam gloriam, quam
nemo quidem est postea consequutus • Hujus viri egregii interitus, non modo
prasentem literatorum Civium, bonorumque penuriam attulit, sed etiam et
auctoritatis, et prudentia triste nobis desiderium reliquit • Verum id, quod
propositum erat, prosequamur. Quinque in libros tribuit ejus Dialectice
Institutiones tertio editas anno 1 7-66., quarum finis cum sU humane rationis
perf ectio, act eam comparandam gradatim accedere curavit, proindeque libro
primo mentem emendare tot, tantisque erroribus tum animi, tum corporis
foedissime inquinatam, studuit • Illam reddidit y rerum omnium inventricem in
secundo. Hin * idearum origo,
et genera. Hinc sensuum usus efue humana, ARTIS LOGIC M f UMENTA INTRODUCTIO y
f,. ( 'trf I • ••rt' *1
• -I • v • Logic 9 Rorumque progressibus «De Logica Docente De mentis humana
actibus. Quibus partibus constat homo. Homo est animal rationis compos Q Uisqu*
scit hominem esse rationis cofri» potem, per quam consequentia cernit, pene universas
rerum causas cognoscit. Insuper plurima inter se componens, atque rebus
prresentibus annectens futuras, non modo totius vitæ cursum facile videt, sed
etiam corporum coelestium ordinem intelligit. Prseterea hac divina rationis vi,
nonne innumerabiles scientias, artes, atque infinita instrumentorum, et
machinarum genera invenit ? Quid plura ? Huic uni tribuenda sunt societatis
primordia, hominum juta, atque officia Denique ratio ipsa est nostra morum
norma, quam si sequamur ducem, non aberrabimus» Spiritus a corpore, in quo
discriminatur. Qu* cum sint, quisque intelligit naturairf mentis humame toto
coelo ab illa corporis differre. Etenim corporis est divisibilitas, co A 3 lor
De mentis actibus lor, figura, inertia, partium resolutio. Denique neque movit,
neque movetur, nisi ab alio corpore impellatur. Nulla itaque vis in eo, nulla
comprehensio, nullaque judicandi, ratiocinandi, reminiscenaique vis inhopret.
Verum hrec, atque alia ejusdem generis injiint in homine. Tribuenda sunt igitur
ejus menti, cujus .natura quicquid extensum, divisibile, figuratum, atque
corporeum respuere debet. Ex quibus perspicue constat ex corpore, atque anima
hominem constare. Mens sensuum exteriorum ope ideis imbuitur, Ex dictis liquido
patet corpus esse in homine unam ex partibus præcipuis. Hinc etiam patet non
posse universas mentis humanæ vi. res comprehendi, multoque minus explicari,
nisi prius quæ in ipso- corpore obveniunt, intelligantur. Etenim a natura ita
comparati sumus, quod sicuti corporum ictus nostros sensus veluti explicant,
ita sensus externi, mentis vires ceu creant atque exsuscitant. Ex quo sequitur
nullam posse dari ia mente actionem, nisi a sensibus exterioribus ea
commoveatur, et sensus ipsi delitescerent, si in iisdem nulla corporum heret
percussio. A sensibus igitur exterioribus exordiendum esse ducp • tum salina,
quæ ad nares ducuntur, ac 'nervos olfactorios afficiunt, ex quo in cerebro
odoris, vel fætoris sensatio excitatur. Maximæ utilitatis est hic sensus
gustui. Animalibus autem suffiicit ad cibos distinguendos, proindeque in illis
est ex quisitior, nam iisdem deficit alius judicandi modus. 16. Quid gustus,
ejusque fabricatio • ([ustus situs est in parte exteriori lingux,‘qux tt £>
vel in basi. Tactus in lingua exercetur, sed alio sensu. Nam partes oleosæ;
atque salinx ciborum cum liquoribus salivalibus mixtæ, et resolutæ linguæ
papillas quodam rriodo afficiunt Ex quo oritur saporum perceptio, qux in variis
hominibus, atque animalibus vari» est, pro papillarum dispositione. Hinc tantæ
in saporibus vatietates, qux xtatis, sexus, consuetudinis, morbi, atque
temperamenti retionem sequuntur* Hinc denique tanta hujus sensus inconstantia»
Quid Tactus. Tactus denique est unus sensus in universa corporis superficie
diffusus, licet in extremis digitorum, atque pedum sit vividior. Sensatio oritur ex corporum impressionibus, qux in
nostro corpore fiunt. Impressiones vero, nervorum. ope in cerebro
transferuntur. Hinc eorporum multitudo, durities, frigus, calor, gravitas,
asperitas. Sensus cur non perfectiores. if. Verum multi exquirunt, £iir sensus
tara pauci, et tani imperfecti * Utraque exquisiEorumque progressibus, tio
inepta. Primum si sensus
essent etiam jniUe, fortasse mentis operationes essent plures, quam modo sunt?
minime quidem. Quin imo pro universis mentis actibus explicandis, sufficit unus
sensus. Quid si deinde perfectiores ? Dicam, quod eadem ratione, qua in
hominibus augerentur voluptates, augerentur quoque molesti*. Ha?c de sensibus
exterioribu*,. De t ensibus interiobus, Numerantur sensus interiores. Sensus
interiores, ut superius, sunt«eV 3 moria, vis %emreramenti y \is affectuum,
etttentio, ac sensus moralis. De omnibus, quam breviter ad tyronum captum. t.
02. Q uiJ cerebrum, et cerebellum. Universa cerebri massa, duas in partes
præcipuas ab anatomi peritis dispescitur, quarum altera cerebrum, altera Vero
cerebellum appellatur. Cerebri substantia natu, jra mollis, atque pene
infinitis cellulis re-, pletur, in quibus modo nobis .prorsus incognito, non
solum imprimuntur, verum etiam diutissime retinentur bbjectorum exteriorum
idex, sive simulacra, sive species, cum eorumdem relationibus etiam abstractis,
et perquam longo ordine implicatis. Mihi sufficit velle, statimque idex bovis,
canis, domus, urbis teproducuntur, eaque distinte tissime quasi in tua. & I>'
mentis actibus que eomposita distinguuntur. Primi generi» »unt illa quatuor
omnibus nota: videlicet ckulericum, sanguineum, melancolicum, ac flegsnuticum.
Ad secundum genus referuntur ea, qus ex iisdem componuntur, ut sunt choxtT ico
sanguineum, cholerico melancolicum, et eho-lerico JLeg muticum. Sanguineo-melancolicum, etc. Rari homines dantur, qui
ab uno dumtaxat temperamento dominantur. In pniversis temperamentum mixtum
reperitur. joc AUi temperamentorum effectus,, ir _ Hominum temperamenta si quis
consideret, profecto iptelliget rationem, cur alii sunt pæne stupidi ac bardi,
alii vero ingeniosi: Cur alii pro rebus metaphysicis, atque abstractis sunt
facti, alii pro enucleanda solummodo verborum vi. Alii videntur pene nati
philosophi, alii oratores, aliique pqetx. Nonne -temperamentorum vis amnium
artium, et teieutiarum; utiune omnium virtutum, ac visiorum velu|i officina sit
-habenda ? £x hac de,nique
homines inertes, mendaces, flagitiosi t «c sacrilegi oriuntur. Animi quid
passiones. Accedunt te.tio loco passiones, sive affefctus, sive perturbationes;
qux non sunt, nisi quedam animi, atque corporis .commotiones ab objectis
exterioribus in nobis ope -sensuum excitato. Harum .omnium sedes in cqrde
collocatur, qupd nervorum intercostalx propagatione cerebro adhæret, Hac de
causa cet Eor umque protrusimus. \j februm, et cor amice i ater se conspirant.
Etenim pro ut ideæ boni, vel mali in cerebro ceu pinguntur, et sunt viviJ* }
sic cordis vibrationes vel retardantur, vel adcelerantur. En ratio, quare modo
animus cordis motibus, modoque cor animi commotionibus inservit. 2 7* Prxcipua
passionum divisio. Multiplex est passionum partitio. Præcipuæ vero sunt amor,
odium, timor, spes, ambitio, avaritia, etc. qua? cujusque vis sit, et quid in
nostris judiciis hac induunt, suo loco dicemus. Si quis vero amplissimam
tractationem desideret, legat opus, inscriptum: Homo na~ tur.i/is a me tertio
editus« 28. Quid Attentio. Quid meditatio • Quarta mentis operatio est
meditatio, quS quoddam vinculum ac nexum inter ideas ponimus. In meditatione
profunda sensuum exercitatio relaxatur » Parum differt homo perquam longa
meditatione contritus ab eo, qui sen- Rorumque progressibus S sensibus caret.
Hujusmodi fuit Nicolaus arcanus pnestantissimus Mathematicus, as Antonius
Genuensis recentissimoj-um philosophorum facile princeps, ac denique N artus
Lama rerum physicarum, ac mathematicarum peritissimus quibuscum familiariter
viri. Quid obstructio, rationisque compositio. Sed mens non modo percipit,
reagit, recordatur, ac diutina meditatione conteritur, sed ideas etiam sua
natura conjuctas, concipit divisas. Et e contrario, qux reapse sunt divisæ, ut
conjunctus percipit. Harum a tera vocatur mentis abstractio, altera vero
rationis compositio dicitur. Ad primum actum idex justitir, prudenti )iodo
easdem iterum componens veritates invenit, easque in infinitum auget. Qui
rationis compositione magis polient* Sed est obtusi, atque hebetis ingenii
ideas sejungere, easdemque, recte componere ? minime quidem. Imo 'est dumtaxat
virorum acris ingenii, naturas vi; atque arte prxstan- tisT X 9 tilius Regulus,
est æqualitatis, sive convenientix judicium. At si dicam. Italia modo flaret,
ut in Augusti t itate, continetur hoc in judicio inæqualitatis narratio. Nam
falsum est, quod nunc Italia floret s. Eoruniaue progressibus, Quid
ratiocinatio. Quid si mens duas inter se ideas comparans, non distinguit, num
hæ inter se conveniant, vel disconveniant ? Tum illas cum tertia idea comparat
jquacunt convenire,vel disconvenire inteliigit. En octava mentis operatio, quæ
ratiocinatio nuucupatur. ex gr. Ignoro num solis materia sit necne ignea. Dico.
Quicquid urit, est ignis Verum radii sons urunt. Ergo solis materia est ignea.
Insuper: Quicquid est ponderosum, est corpus. At lapides sunt ponderosi.
Lapides igitur sunt corpora 1 Duplex ratiocinandi vis, Ex dictis facile
intelligitur duo ratiocinii genera dari. Aliud dicitur adfirmans, aliud vero
negans. Ratiocinatio vocatur affirmans, dummodo ideæ conveniunt cum teitia, cum
qua comparantur. Alias dicitur negans. 1 limi generis est hoc: Corpus in partes
dividi » fur, Sed piant £ suas in paries resolvuntur. Flaatte igitur sunt
corpora. Secundi gereris est illud: quicquid cogitat, judicat, raioci natur,
quoque vult, et recordatur, non est corporeum. Mens autem humana ‘ percipit,
judicat, ratiocinatur, et recordatur. Mens igitur humana non est natura
corporea. Quid ratiociniotum senes Quid si una idea
non sufficiat pro enucleando nostro ratiocinio ? Tunc accipiantur duæ, vel tres,
vel quatuor aliæ ideæ, et fiat quxdant ratiocinationum series. ex. gr. estne
spi «t De mentis actibus, spiritus humanus immortalis ? Hunc in modum
ratiocinor. Spiritus cogitat. QuicquiJ cogitat est natura simplex. Quod
ejusmodi est, mutationi non est obnoxium. Quod autem non mutatur, non destruitur
Spiritus igitur est immortalis. Quid methodus Postrema mentis operatio
consistit in quodam rerum ordine ac via ' quem ipsa sequitur tum in veritatum
investigatione, tum que in earumdem explicatione; qui modus methodus
appellatur. Pr .edictorum actuum reductio. Hujusmodi sunt universi mentis
humanæ actus, qui licet facillime reduci possent d simplicem perceptionem,
etenim simplex comprehensio est reflexio, abstractio, compositio, meditatio,
recordatio, atque ipsa judicandi, ratiocinandique vis Verumtamen. Mens vel ope
sensuum exteriorum, vel propria reflexione ideis imbuatur; Si primo modo ideæ
dicuntur directx. Si secundo vocantur reflexæ. Insuper reflexæ vel duarum
Idearum comparatione, vel ex duarum comparatione cum tertia oriuntur. Hinc
duobus capitibus universa comprehendam. Primo enim capite de ideis directis, in
sequenti de ideis reflexis sermo erit. Eo^umqifb progressibus i »f Pe Ueis
directis, quas ope sensuum exsteriorum mens excipit, 5 *- Idearum partitio • I
N recesendis omnibus ideis, ut ordine piT>cedam, exquiram primo earum
originem, deinde illarum naturam, tum quo pacto menti obversantur,
distinguuntur. Que idee sensibiles, et objectio % Quantum ad Originem, aliæ
dicuntur sensibiles, directa, atque adventitia’, qui omnes a sensibus proveniunt.
Aliæ vero reflexæ, quæ ex earumdem comparatione fiunt. Primi generis sunt ideæ
fi guræ, coloris, saporis, som t frigeris, ac caloris. Ad secundum genus
referuntur omnes ideæ abstractæ, uti sunt idee justitiæ, pulchritudinis,
prudenti e, liberalitfr tis, magnitudinis, etc. Quid idete primitivte, et quid
secundari* Hinc patet ompes ideas vel a sensibus, vel ab ipsa mente oriri • Qux
a sensibus, dicuntur ideæ primitive, qux autem ab ipsa mente oriuntur, vocantur
secundarie. Patet etiam nullo pacto mentem posse ideas abtractas efficere, nisi
adsint primitivæ. Dicito igitur ruentis vires a sensuum impulsionibus excitari,
ac ceu creari. Quid idee simplices, et composite • ldeje, quo ad earumdem
naturam in simplices, j6 De intnth actibus, ces, et in compositas distinguuntur.
Ide?e simplices sunt ilice, in quibus partes, seu alix idex non interveniunt,
ut idea coloris, frigoris, motus, voluptatis, ac doloris. Compositx vero dicuntur idex, si in iisdem alix idex
simplices distinguntur. Hujusmodi sunt idex corporis, navis, urbis, domus, etc* etenim hx plurimis
ideis simplicibus componuntur. 6q. Quotuplicis generis sunt i dee compos it. e.
Prxterea idex compositx vel aliis ideis simplicibus ejusdem generis, vel
diversi generis constant. Si primum, idex compositx dicuntur similares, si
alterum dissimilares. Ad primum genus revocantur idex diei, et milliarii, qux
constant ex ideis ejusdem generis. Ut idex urbis, domus, exercitus. Nam uti
partes diei sunt hoax, minuta prima, et minuta secunda, et milliarii partds
sunt stadia, pas r us, pedes, et pollices, ipsæ non sunt nisi vel temporis, vel
mensurx longitudines, /Quid idea clarte et obscur.e, etc. Tertio loco Idex ad
mentem relatx, multiplicis sunt generis. Primo alix sunt clare, vel obscure;
alix distincte vel confuge; alie complete vel incomplete; alix denique adequate
atque inadeqvate. i. si lapidem ab arbore dignoscam, »4ea dicitur clara, alias
obscura. q. Si- meum horologium a mille aliis distinguam, idea dicitur
distincta; siu minus confusa. 3* Si omnes magnetis proprietates sciam, ' mi- E
orumque progressibus. mihi est idea cnmpleta hujus lapidis, aliter est
incompleta. Denique si mihi innotescant non solum omnes magnetis proprietates,
sed gradus etiam cujusque proprietatis, tunc illa idea dicitur adæquata, alias
inadxquata. Qua: substantiarum, et modorum i de. e. Itemque ad mentem
referuntur ideæ substantiarum, et modorum. Primi generis sunt idea? tabulæ, in
qua scribo, chartæ, equi, bovis, etc. quæ ex se subsistunt. Secundi generis
sunt ideæ figurx, caloris, saporis, gravitatis, et frigoris, quæ non existunt a
substantiarum ideis sejunctæ. de causa, neque puelli, neque senes sunt valido
judicio, quoniam puellis deest idearum multitudo, et quædam fluidorum
xquabilitas, atque elasvicius, Viris autem senio confectis deficiunt idex, ob
memorix labilitatem. f6. Quid vis ratiocinatrix, At sive mentis imbecillitate,
sive idearum multitudine, et varietate raro contingit, ut ex simplici idearum
comparatione, earum convenientis, vel disconvenientis relationem quis inveniat,
requiritur itaque ut easdem cum tertia comparet. Hujusmodi mentis actus,
ratiocinatio appellatur. ex. gr. scire quis aveat, num planta. sit corpus. Hunc
in modum ratiocinatur. Quicquid videtur, ac tangitur, vocatur corpus. Sed
piant* videntur, atque tanguntur. Piant x igitur sunt corpora, Duplex est
ratiocinandi genui, Duo ratiocinandi genera dari possunt. Vel enim dux idex,
quarum relatio nobis est incognita, cum tertia conveniunt, necne. Si primum
ratiocinatio dicitur adfirmans. Si alterum negans nuncupatur • Primi generis
est hoc ratiocinium. Quacumque videmus, tangimus, atque in partes dividimus,
sunt corpora. Piant x autem, et animantia videmus, tangimus, atque suas in
partes dividimus. Planta igitur, et animantia sunt corpora. Secundi ger netis
est hoc aliud. Qu*vis substantia cogitans, ratiocinanS, et memoria, est prxdita
spiritum nominamus • Nullum vero corptj cogitat, neque r. In quo ratiocinandi
vis consistat. Ex dictis manifesto colligitur omnem viin * ratiocinii huic uni
principio inniti. Qu, . Quantum ad primum in veterrima; historia sacra omnium
gentium, etiam imiTnnium jnvenitur, quod Dei idea fuerit omnibus hominibus
ubique locorum, ac temporum pene insita. Ab illis annalibus discimus, quibus
cxiemoniis eumdem coluerunt, quibus symbolis designarunt, quomodo in
calamitatibus invocarunt, et qua ratione placarunt ceu iratum* Insuper notantur
in iis annalibus tormentorum Rorumque progressibus. genera, atque execrabiles
formulæ, quibus impii publice excruciabantur. Quid plura ? Scimus etiam ex
ipsis populorum præjudicia, superstitiones, deliria, absurditates, fxditates,
aliaque innumerabilia, quæ Dei cultum vel foedarunt, vel destruxerunt. De
memoria ad naturam relata (, ex quo historia naturalis Eorumque progressibus.
hac tantæ rationis vi Theologia oritur, quæ Dei existentiam, ejusque adtributa
rimatur t cujus abusus, sunt impietas, et superstitio, quarum altera rerum
omnium opificem arroganter oppugnat, altera vero fædat. Præterea rationi quoque
spirituum tum bonorum, tuin malorum cognitio est adtribuenda. Nonne denique
tantæ rationis auxilio ipsam rationem intelligimus ? Nonne eidem etiam debemus
notitiam vitx futuræ, morum regulam nostrorum, quæ sint præmia,ac penæ? Item quæ sunt sperantia, credenda, et timenda ? 93.
De ratione ai naturam relata, ex qua physica. Alterum rationis objectum est
natura, sive munius, quod in corporibus in genere, atque in eorumdem
proprietatibus, et qualitatibus versatur. Etenim ratio vel abstracte corporum
proprietates Gonsiderat, vel ipsa corporum genera. Utraque hxc contemplatio
scientiam physicam eificit. Ipsa est, quæ quicquid in coelo, in atmospharra, in
tellure, ejusque in visceribus continetur, proindeque astra, me theora,
universa animantium genera, omne-' plantarum classes, fossilium, ac metallorum
et mineralium series comprehendit. Ad plenissimam hujus d i vinar scientis
cognitionem conjungitur mathesis, tum pura, tum mixta, ut Arithmetica,
Geometria plana, ac solida, atque Algebra, Mechanica, Dinamica, Hidraiv ika,
Ars B^llistica, Cosmographia, Optica, Dio-: Di I De mentis actibus. Dioptriaa,
Catoptrica, Sectiones Conicæ, Trigonometria tam spharica, quam triangularis. Ad
naturæ scientiam quoque referuntur Astronomia, Anatomia, Physiologia, Medicina,
Botanica, Venatio, Agricultura, chyinica, Metallurgica, atque pmnium animalium,
et plantarum historia, 94. De ratione quo ad hominem, ex quo ethica, /* **»*
UB.If, •» Ej usque progressibus. 49 L | B, tl. - Signorum Artificialium ortu,
ac progressu quibus humanæ mentis actus clarius explicantur. '*ne innumerabiles
aliæ voces, quæ substantias videntur notare, sed revera earumdem relationes
exprimunt, Hujusmodi sunt pulchritudo, deformitas, stupiditas \ paupertas,
nobi•iitas, sanctitas, justitia, alixqqe. Iri ipsum .dici posset de
adverbiis docte, erudite, elefitnter } diligenter, recte, etc. Octava vocum
classis • Octavo loco distinguuntur rerum si S na, sive voces in claras er
obscuras; in istinctas et confusas; in completas et in incompletas; tandem in
ad.equatas, atque in inadxquatas. Primi generis sunt voces: quercus, ovis,
aper: obscuræ vero sunt voces, vis, energia, atfractio, gravitas. Distinet*
sunt Cicero, C.csar, Pompejus, Sertoriut, Sylla. Circuli autem trianguli,
quadrati, etc. sunt voces completæ. Contraq. incompletx sunt sequentes, lignum,
lapis, pisces. Denique adxquatx sunt: linea, superficies et trian°ulum-,\ndiA?e
aliquis Italus. Htec de sermqnis elementis, tam in genere, quam in specie. A
quo pacto hujusmodi voces sunt inter se, vel cum tertia conjungendæ, vel
separandæ, px quibus propositiones, et syllogismi efficiuntur, in sequentibus
capitibus fuse disseretur. Quid propositio, qua judicia explicantur. Jidicium
alibi definitum, est mentis actus, quo duas ideas inter se comparans, ipsa
percipit illarum æqualitatem, aut inæqualitatem illarumque convenientiam, ve|
disconvenientiam. Qua de re propositio non est aliud nisi mentis judicium, quod
verbis exprimitur. Ex. gr. Sol est ingentissima Mundi moles. Luna est corpus
opacujn. In quibus propositionibus: soli tribuitur maxima moles jl unse Alitem
opacitas. Dicitur etiam propositio, De Lojuela, licet si subjecto removetur
qualitas quædam. JEx, gr, Itali hodierni non habent suorum majorum virtutem.
Qua in propositione sejungitur virtus ab illis Italis qui modo vivunt. Duobus
terminis constat propositio Hinc patet unamquamque propositionem ex duobus
terminis constare debere, quorum alter dicitur subjectum, alter vero
prædicatum, quod plerumque est aliqua subjecti qualitas. Sic in prima
propositione: sol est subjectum • Ingentissim vero moles f est prxdicatuin.In
secunda luna dicitur subjectum, opacitas vero prædicatum. Propositio constat
etiam ex verbo » Hinc etiam patet, quod propositionis termini conjungendi sunt,
vel separandi cum verbo, alias nulla habetur judicii expressio. Etenirti
sublato verbo, quod affirmationem, aut negationem continet, termini neque
affirmant, neque negant, sed dumtaxat res designant. Ex quo sequitur, quod
quævis propositio, præter duos terminos, constare quoque debet ex popula, quæ
plerumque sumitur ex verbo sum, es, est, Sic corpus est extensum • Spiritus est
substantia cogitans. Duplex est propositionum genus. Ex quo sequitur tertio,
quod ut judiciorum,sic etiam duplex datur propositionum genus .Sunt enim
propositionum aliæ affirmantes alia? nega/ttes. Dicuntur propositiones
affirmantes illæ, in quibus prxdicgta cum Subjectis Ejusque progressibus. 6 $
etis conjunguntur. In quibus vero prjedicata a subjectis separantur,
propositiones negativæ appellantur. Ad primum genus revocantur: Leo est ferox.
Homo est rationis compos, Samnites sunt bellicosi. Ad secundum referuntur:
Materia non cogitat. Spiritus non est extensus. Deus non est ipse mundus. Aliud
est judicium verum, alia autem propositio adfirtnans. Priusquam ad alia
deveniamus, duo hic notanda ducimus. Primum est, quod persarpe evenit, quod
licet judicium sit verum, ejus tamen enunciatio est negativa. Gontraq. judicium
falsum cum enunciatione affirmativa quandoq.exponitur.Primi generis est
propositio: Deus non est ipse mundus. Secundi generis est bxc altera: Deus est
ipse mundus. In primo exemplo judicium verum, negative exprimitur. In secundo
judicium falsum adiirmative enunciatur. Quandoq. propositiones carent terminis,
ft ipso verbo. Notandum secundo, quod quævis propositio non semper habet duos
terminos, sed quandoq. omittitur unus, vel alter. Ex. gr. Dux regit, deest
pr-xdicatuin, nempe mitites. Filium verberat, deticit subjectum, scilicet
Pater. Inveniuntur fandem qujedam propositiones, in quibus et subjectum, et
prædicatum omittuntur, ut in illis Cæsaris, per quam notis yerbis ad Senatum,
populum q. Koma E um t • JJe Loquela. num scriptis: Veni, vi di, vici. propo.
sitio nes sunt, et reapse continent suos terminos, hoc est 2 Ego fui videns.
Ego fui venien*,'Ego fui victor. De Materiat Forma, e t propositioni*
Quantitate Otk Quid propositio necessaria, repugnans., ti’cmtins. gr. Amicitia
homines supponit equal (S, vel ipsa ejjicit Conditionales sunt, in quibus inest
aliqua conditio, sine qua prxdicatum nullo pacto subjecto convenire potest, ex.
gr. Si spiritus t st sui naturi substantia cogitans, nequit esse ^ corporeus
Que causales. Causales sunt illx propositiones, in quibus notatur causa, qua
pfxdicatum subjecto convenit, necne. ex. gr. Deus non potest innocentem punire,
quia justus. Que relate. Delate sunt illx * in quibus inest aliqua terminorum
ratio, ex.gr. Homo in artibus, atq. scientiis projicit, f>ro ut est attentus
j et labor at » =• i ftjusque progressibus i iff 52. Qule Jiscretiva. Deniqufc, appellantur discreiiva, si
inter terminos notetur quidim collisib. ex. gr. Castruccius Castracanus fioh
militum numefro, sed virtute Flerentinos vicit i De aliis propositionibus
compositis. Sequuntur propositiones secundi generis, qui vidfcntur esse
simplices, at resolnt* Sunt iquoqbe tompositx, ipsiq. sex in classes etiahi
distingubntur. 54. Qua dicuntur exilusivtt. Vocantilr prbpdsitiones exclusivx
illæ bmnes, in quibus prædicatum universa subjecta excludit, ptxtfer udum. e*,
gr. Una felicitas ex omnibus bonis, est Optabilis. Qua comparativæ. Comparativa
surit illa:, quæ oriuntur ex subjectorum, vel prxdicatbrum relatione, ex. gr.
Scipio Africanus fuit prxstantiorfAnnibale. Q. I ab iUs Maximus fuit prudcntior
Mi Terentio Varrone. i> 6. Qua ihcaptiva. Inceptiva sunt illæ, in quibiis
prædicatum nusquam subjecto convenit, sed fcsepit convenire. eX. gr. Regnum
Neapolis inci* pit modo artibus, scientiisque florere. Qua desit iv a. Desitiva
dicuntur propositidnes J iri qbibus pridicatum desinit subjecto conveni e. ex.
gr. Roma cessavit eloquentia cum CICERONE (vedasi) interitu i t s S yo De Loquela,
Que continuativ* Postremo loco, si pridicatum, quod antea subjecto convenit,
etiam in presens convenit, hujusmodi propositio appellatur coi 1tinuativa. e*.;
gr. hali etiatnniim perseverant esse sagacissimi. Prmdctx propositiones, cur
compositie. At dicetis, quomodo mpdicgr propositiones habendi' sunt compositx
Respondetur, quod harum unaquteq.' duas in nobis excitat ideas, temporis nempe
vel personarum, vel qualitatum. Sic in primo e-xemp 6^ jam allato: Sota
felicitas ex omnibus bonis est ^ expetibilis, æquivalet huic: neque diviti*,
neque scienti*, neque gloria, neque honores, sed una felicitas maximum continet
hdnum, proirfdeque expetibilis. Irt Comparativa. Dicemus,^ quod Scipio, et
Atmibal fuerunt ambo duces, verum Scipio in gradu majori. Illudque ipSum dici
posset de inceptivis, de desitivis, neque continuativis, etenim irt
incasptivis, prædicatum quod nuittquam retro convenit modo competit. In
Desitivis contra, quod retro couvenit, non amplius competit.. Denique iri
ultimis quod retro convenit, m prxsens etiam competit. Nonne ha: tres
piopositiones quantam temporum: rationem con tinent? v Quid propositio incidens
»• frater huc usqtTe dinumeratas propositiones j tam siriiglic*, luam’ Ej usque
progressibus. flantur et aliæ, quar incidentes nuncupantur, quæ ad compositas
referri commode possunt. Incidentes æque subjecto, ac prædicato conveniunt.
Subjecti incidens est hæc: Attilius Regulus omnium Romanorum fortissimus a
Poenis interficitur. Prædicati incidens est hxc alia. Octavianus deseruit Ciceronem,
qui omnium philosophorum, et oratorum fuit jacile princeps. In utroq. etiam
datur propositio incidens. Antonius, Lepidus, et Octavianus Senatum, populumq.
Romanum confregerunt, non eorum virtute, sed audacia. Hxc de propositionis
materia, sequitur ejusdem forma. Propositionis cu jusque FORMA in terminorum
unione, vel in eorumdem separatione consistit, ex quo propositionum
c;j)irmatio,ve l earumdem negatio oritur, ex. gr. Beneficentia exercitium
hominem reddit Deo gratum. Dicitur hxc adfirmativa propositio. Et contra
nominatur n-gativa, si subjecto prtedicatum non conveniat ut: .Horno
intemperans nequit esse sanus i Quo in loco notandum ut alibi, quod judicia
vera cum propositionibus negdntibusi et judicia falsa cum propositionibus
adhrmativis enunciari possint, attamen ipsa judicia eorum vim nusquam amittunt.
Qur notanda in propositionis forma.
Notatur secundo, quod in omnibus proposi* tionibus affirmantibus terminorum
unip necessario sequi debeat subjecti, non autem prjedicoti E 4 si- De LoyOeli,
SIGNIFICATIONEM: ex. gr. Omnis leo est animali Non intelligitur, quod omnis leo
sit omne genus animalis. At in propositionibus negantibus, prædicatum prorsus
excluditur, ex. gr* Nulla planta est animal. ^Equivalet huic: nulla planta est
ulla animantium species. Hisce expositis, reliquum est, ut de propositionis
quantitati aliqua dicantur. Quid ouantitds propositionis. Hic pro propositionis
quantitate haud intelligitur, quam major, aut minor terminorum significationis
extensio, qui in propositione continentur. Hinc primo sequitur posse dari duas
propositiones inter se maxime discrepantes, quarum altera dicitur universalis:
altera vero singularis. Primi generis est hæc: omnes homines ratione sunt
proditi * Alterius generis est hæc alia: Petrus ra* tiocinatur. Alia propositionurh
vatietai. Præterea tam propositio universalis, quam singularis esse possunt
ambæ affirmantes, vel artihx negantes * Propositiones ojnnes universales sive
sunt affirmativæ, sive negativæ, quibusdam notis distinguuntur} qtix siirtt:
omnis, et nullus. Prima universalibus affirmantibus, altera universalibus
negantibus inservit. Singulares vero propositiones articulis, hic, et ille
notantur. •? quibusdam vulgaribus propositionum adjectionibus Qitid
propositionum oppositio. Hoc in loco nomine adjectionis veniune qucedam
propositionum qualitates, qu» sunt oppositio y icquipollentia j atque conversio
propositionum. Principio? oppositio duarum propositionum comparationem
exprimit, qu* licet iisdem terminis constent, attamen ipsæ differre possunt
inter se, vel solS forma, vel sola quantitate, vel in utraque. Si pugnent in
sola forma, retenta quantitate, hæ propositiones vel sunt ambæ universales, vel
ambæ peculiares. Si primum, dicuntur contrari dicendum est, quod tunc duce
propositiones sunt ejusdem vis, ac valoris et arquepollent, quando altera
alteri substitui possit, quin earum vis mutetur 1 ex. gr. Quicquid est justum.,
esi etiam honestum. Contraque fuod est honestum, est quoq. justum. Ex quo patet tunc dari requipollentiam, atq.
Conversionem inter duas propositiones, quando ha? reciprocari possint.
Hujusmodi sunt jam jam allata?. Huc revocantur rerum definitiones, eaturnque
divisiones. Cum autem definitiones, ac rerum divisiones non sint, nisi totidem
mentis judicia, intelligitur easdem locum habere in propositionibus. Dicamus
itaq. quid sint, et quotupliciter, maxime quod quamplures Dialectici JLogicam
esse artem bene definiendi, atque dilidendi dixerunt. Definitio est propositio,
quS terminorum Ejusque progressibus. 7 ? rtam ope aliqua idea completa, et determi,
nata explicatur. ex. gr. Homo est animal quoddam ratione preditum, civile, atq.
ad felicia tatem aptum natum. Itemq. definitiones adhibemus pro rerum notis
distinguendis, ut eas ab aliis facillime secernamus. Nonne cum dicam hominem
esse, animal ratione præditum, civile % atq. ad propriam felicitatem naturo,
factum a exteris animantibus eundem non distinquamusS 73 Bone definitionis
not.e. Ex quo sequitur Debere ingredi in definitionibus rerum notas
intrinsecas: quandoq. etiam possibiles. ex. gr. Homo non modo es% animal
rationale, civile, et ad felicitatem comparandam factam, sed quoque harbitauin
moralium capax, Alite bone definitionis note, Ex quo consequitur *. pro omni
rerum ambiguitate removenda, necessum est, ut definitionis termini sint clari,
atque definitiones cum rebus definitis reciprocentur. Hinc bene definitur. homo
animal ratiocinaris, nam ott)ne animal ratione pr editum, est homo.,
Definitiones rea/es, sunt quoq. nominales. Ex quo tertio, colligitur non dari
definitio, lies reales, atq. essentiales, ut scholx loquuntur, nam rerum
essentialia nobis non innotescunt. Omnes itaque definitiones sunt nQ« minum
definitiones, vel potius descriptiones, 7 6. Quid rerum divisio. Deniq, rerum
divisio est resolutio totius in suas par. Ue Loquela,, parte? prscipuas, qur
dicitur physica in quantitatibus solidis, idealis autem in abstra~ ftis. Ad
primam divisionem spectat illa corporis humani partitio jn partes solidas,
etjluidas. Ad alteram retertur illa hgurarum planarum apud Geometras in
trilateras, quatrilateras, ct multilateras. Divisionis utilitas est maxima jn
rebus per quam maxime implicitis, et per quam longis, quoe uno veluti mentis
intuitu, ne q. videri, neq. comprehendi possunt. Sed ex quo orationis claritas,
nisi ex recte deficitis, et rectius divisis propositionibus ? Alia
propositionum penera. Postremo semigeometroe jrecentes, qui nominibus
mathematicis tantopere abuntuntur, dictis quoque accensent propositiones, quas
ipsi dicunt practieas, Theoreticas, demonstrabiles, indemonstrabiles, axiomata,
postulata, problemata, Theoremata, schflta, corollaria, lemmata, et si qu* sint
alia vobis omnibus per quam cownita. Sequitur syllogismus de quo Aristoteles
apud Grsecos quarnplurimos libros scripsisse scin)us ex Lærtro, i C ir v. •t 4
Ejusjue pragrf sibus. \l »'* .-ia « c, if* .: V », J • i •r«r ; *A f -- ^ V^-;
*#•* >5,I His omnibus ultimo loco addendum est ixemplum, quod fit, cum ex
rebus notis ad incognita profcedamus. Ex. gr. Lacedemones, Athenienses, et
Romani fuerunt liberi, qui agriculturam, et militiam exercuerunt • Q UI "
cumque igitur Status has artes maximo animi, tardore colit, erit etiam liber.
Ex antedicti jnodis hic est prsestantior, etenim ab exemplis ortum habuerunt et
progressus ars medica; agrorum cultura, navigatio, pictura, sculptura, poesis,
tactica, etc. Ecquis est inter homines, qui aliquo exemplo cognito non lucitur,
btiatn ad aliquod scelus patrandum j ftonne Alexander Mstgnus Achillem, « L.l
Cæsar Alexandrum est imitatus? Quid plura • F 4 N? Ue erruriubs .accenduntur et
inflammantur* i \m ul ac accensa sunt, ex statu, tanta; omnigenæ ignorantiæ
trans.it homo in rerum quamplurimarnm scientiam. Verumtamen in tanti temporis
longinquitate, atq. in tanta artium,, scientiarumq. progressione mens humana
adhuc res infinita», ignorat, atq. omnfgeqa errorum colluvie pxne tabescit. Eam
itaque curare tabescentem unius .philosophi est cum prxceptis', et institutis.
Sed prius tantx imbeci i' itatis causas noscere, atq. præcipuas extricare, fit
opus Difficultas in addiscendo «> Quicumque artem aliquam, etiamsi mecha»
liicam, vel scientiam sibi comparare sedulo studet, quandain difficultatem in
se sentit, qux fere adeo magna est, ut eam difficillime superet. Quid hoc
manifestius jn sbcietate civili? Forsitan esse possunt, ut iisdem lubet, omnes
maximi philosophi, omnes Poetx, matheniatum cultores, atq. artifices magni
nominis ?. Rerum sciendarum infinita multitudo. Tanta es.t rerum, naturalium
copia, tanta artium, scientiarumq. multitudo, tantaq. re-, rura falsarum, vel
dubiarum infinitas, ut mens iisdem prope obruatur. Nonne hoc delegare dementis
esset. Libido rerum multiplicium Quid si hisce errorum causis, libido quoque
«ccedat multas, ac diversas artes j multas et e ’ di- JSorumque progressibus *
jf diversas scientias eodem teinporfe comparan» di ? Profecto quxvis mens ex
imbecilla evadet imbecillior, et majorum errorum fiet capax. Alia errorum cauta
in sensuum obtusi ' i ' * tat e. ‘ v Addite bis omnibus sensuum exteriorum
quandam obtusitatem, atq. sonsuum interiorum naturalem dispositionem, quibus
rerum corporearum ceu venenantur, et mutantqr jmagines. Nonne eadem de re
diversi judicant varii homines, quia djversa corporis temperatione dominantur £
Marius Pater natura audax agebat audacter. Contrft Q. P':jbius maximus
verrucosus natura lentus, lefttjssinie proqessit, adeoq. ille pro Cimbris
delendis, hic pro Annibale delassando, factus Alienationes, et distractiones.
Mentis imbecillitas etiam eruitur ex tot, tantisq. alienationibus tum
voluntariis, tunt physicis, quæ nonnullis hominibus adeo inficerent, ut pacne
insensiles appareant. In flcgmaticis
inertia solet esse maximi Altera errorum causa in nuturie phænomenis. 1 Deducitur etiam errorum causa
ex indeclinabj T li difficultate cojvnoscencfi rerum vires, essentias,
relationes, et fines. Ausi sunt quamplurimi hrec omnia rimari; at eorum
absurditates nemo nus adhuc dinumerare potuit. De erroribus Jn repetitionibus et
contradictionibus. Mentis imbecillitas quoqu^ eruitur ex tot, tantisque
repetitionibus parumdem rerum, atque ex tot, tantjsq. contrarietatibus, quibus
ne quidem summi viri carent. Hujusmodi exempla sunt sexcenta, qux hic recensere
t»eque liibet, neq. juvat. In systematum absurditatibus. His omnibus adjungite
tot systemata absurda, tot phænomena inenodabilia, tot hypotheses commentitias,
quibus maxime reeentiorum libri scatent. E x meditationis inertia ^ Mentis item
imbecillitas colligitur e? meditandi inertia, quoe omnibus hominibus est pxne
communis. Hac de causa paucissimi sunt, qui rerum causas cognoscere curant.
Quid turpius, quam se ipsum nescire, et cujam sui corporis artis medies
imperitis committere ? Ex corporis humani lentitudine. At animum inbecijlimupi
reddunt qusdam forporis lentitudo, atque affectuum vjs, quie eum ita
percutiunt, conturbant, et commovent, ut mens sola rerum superficie sit
contenta. Ex nimio sui ipsius amore. His omnibus addendum, quod nemo unus
propriæ debilitatis, sit conscius, neque sibi testis esse velit. Quisquis enim
aliqua de re j ud i-Eornmaue progressibus, gg judicium affert, putat non posse
melius dijudjcari. 14. Alia errorum causa ex parentibus. Quid si hisce omnibus
breviter adumbratis prsecipuis errorum causis, ultimo loco addal tis, quod
parentes, nutrjces, magistri, theatra, ineptorum librorum lectio, ipse
multitudinis consepsus pueros depravant', atque abducunt a vero ? En errorum
omnium principes causas, quas singillatim indicare cura, bo, ut declinare
possitis. P ex judicia populari. Præter jam dic$a, sunt et alia, uti pr*ju*
dicia popularia, quæ ut piant», et animantia regionibus sunt adcpmodata. Quis ea cognoscit, et cognita ab iisdem audeat se
liberare ? Nonne decipi, et
decipere seculuiq peitaturDe erroribus j De erroribus mentis t - quo ad Sensus
exteriores. Visus prostantia. * X sensibus, visus est reliquis pr®stantior,
quia illius ope majori 'idearum numero mens perfunditur, quam cum cjrteris.
Ptenim hoc uno corporum colbres, 'Hgurts, magnitudines', distantiis, motum,
atq. hu usce immensæ universitatis pulchritudinem percipimus, quo orbati, nulla
esset coeli fornicepS, nulla prtur® et scnlptth® proportio, nulla rerum
dispositio, nullaq. tantæ natur® immensitas nobis obversaretur. Attamen quis
crederet ? Ilcc sensu mens niaximopere decipitur. x 7» Ex visu. i. Mens errat,
cum quis objectorum existentiam, qu® non videt, audacter negat. Profecto nemo
æris fluidum, neque inhnita animalcula, neq. corpora longe procul dissita
jntuetur, licet existant. I P. Ex visu. IT. Decipimur in judicando de rerum
distantiis, eteniin credimus solem, lunam, et nubes ®qualiter a nobis distare. Verumtamen nubes non attolluntur, prxterquam ad duo,
vel milliaria. Luna funerat distantiam Eorumque progressibus. 07 33 Sol denique juxta Kebleri
supputatione nonagintas miriones excedit. Ex visu. HI. Sj inter dyas Urbes, vel
montes maxime dj^ijos, interposita sit vallis etiamsi amplissima, 'procul
visi', apparet una eademque urbs, atq. unus idemq. mons. ac. Ex visu, Fallimur
etiam, quo ad corp.orum figuras. Nam ellypsis cominus perspecta a circii. lp
non distinguit ujr. Et Turris angularis videtur sphærica. rtemq. du lineæ parallela
longissime protensse, videntur convergentes. Qontraq, duo parietes divergentes
APPARENT paraliel Quid amplius? linea tortuosa procul visa, nobis recta
apparet. Campanæ fremitus, dum sonat, non intuetur, etiamsj sonitus. audiri
nequeat, nisi partium metallicarum vibrationibus > at 4 * ærl 5 undis.
liludq. ipsum dicito de aquis paludosis ac lutulentis. no. Ex VISU. Eademq.
deceptio notatur in lucis propagatione, cujus motus putatur fieri puncto
temporis, attamen est successivus licet celerrimus. New/tonus enim eam
percurrere quolibet minuto. secundo 20. semidiametros terrestres, scii., 202.
milli^ria Italica putavit. Ex visu: Prxterea sol. videtur diametri
bipedaroribus, lis. Itemq. Planetx majores, atq. stellx prirus magnitudinis
apparent tanquam faculæ accensa;, verumtamen. præstantissimi Astronomi recentes
Tellurem esse asserunt solis vix partem milionesimam. Nihil dicendum de Jove,
deque Saturno. Decipimur quoque cum judicamus colores omnes corporibus
adhærere, licet in iis non reperitur, nisi quædam radiorum lucis retlexio,
cujus angulum si varies, motatur quoque color Si in fili extremo ponatur carbo
accensus, atq. tanta celeritate circum torqueatur, ut minuto secundo circulus
absolvatuy, circulum igneum minime interruptum distinctissime intuemur. Ex
visu. Decipimur item adspicientes remum in aqua aliqua immersum, ruptum
judicamus. In apice akissimi montis solem videmus matutino tempore, attamon est
ejusdem ctrum. Vf. Ex visa. V t V'; Ex audit - ’ 'vc«*Jdl Ut lucis radii, sic
acris und.e obstaculi inipactx resiliunt* £* hac ær» rep$fCu*, sio ne, oritur
vocis repetitio, quam æch uro dicimus, hujusmodi vocis repetitiones. fiud ratis
locorum distantiis. V Sylvestres autem credunt esse homines, qui eosdem
‘ludificant. Quod est iaW. n •" * &* odMTMPk'* A Odoratus menti quoq.i
causas errorum trifcuit, qui sunt sequentes. Brimo putamus omnes odores ac
fxtores corporibus inessed. Quod est omuino falsum. Nam corporibus non
inhxrent, prxterquam effluvia, sive pafm insensibiles nobis voluptatem, vel
jbolestjam excitant. Si primufn, sensaodorem. Si secundum wem. Hinc, sequitur,
quod si toixmktitur odor, vel fator. E odoratu*. '. m'-Secundo decipimur, diim
judicamus ofnn honines qtte ac nos odorem, vel fetorem alicujus qprporis
sentire. Fortasse est una eademq* nari««nfebricatio m amnibus homi,bus Quis
eniifa ignorat eundem hominem rtfdrbo- laborantem non sentire odores, titl
prius ? Cur fta ? quia sensus dispositio non est eadem. Hinc bjwfnali - tempore
non setr+ s* I '4 aL M i Eorumqut progm rsi&us timus, quæ tempore æstivo
nos conturbant. Ex gustatu. Sequitur gustatus. Hic sensus licet nobis maximæ
utilitati, attamen est etiam multorum errorum causa. Primo judicamus sapore ni, sci!, amarum vel dulcem
esse in dapibus. Verumtamen in ipsis non inest, quam qujedam particularum
multitudo, quæ linguæ nervulos plus, minusve afficiunt. Ex gustatu. o.
Decipimur, cum putamus omnes honunes ceque ac nos sentite saporem in dapibus,
amaritudinem, aut dulcedinem in vino, etc. Quod ne quidem in ipso homine
contingere . «otest, quoniam ejusdem linguæ dispositio perpetuis mutationibus
subjacet. Ex tactu. Sequitur ultimo loco tactus •, qui reliquis est minus
erroneus. Corpora enim, quæ video esse possunt spectra [MACBETH saw Banquo;
Hamlet saw his father – DISIMPLICATVRA]; sonitus, quem atu dio esse potest vis
phantasiæ, illud, ipsum dicito de' fætor ibus, et saporibus. At equum,
parietem, aquam, ignem si tetigero, de eorum existentia dementis esset
addubitare. Quid plura? U110 judice tactu, scimus nos existere, atq. extare
infinita alia corpora extra nos\ a quibus continuo impellimur, et commovemur.
Licet res sic se habet, verumtamen hoc sensu mens decepta, frequentissime
errat. r* 'Wfc* ttt tn»,« • «oWawtf x 4% / q q 40. Ex tactu.Vas ære repletum
*qufc ponoerostnh putamus, ac si ab illo fluido esset orbatum. Quis nescit ærem
ponderare, uti extera cor* pora ? atque ex hoc errore oritur alter. Arbitrantur
en; tn otunfcs homines æiem in nobis, neq. in se i so gravitare, attamen
reCentissimi philosophi centies experti sunt ærem gravitate, illiusq. columnam,
qus nobis imminet, æquari ponderi asperrimas intuemur. Ex tactu. Insuper
judicamus quædarri corpora esse sua natura frigida, quædam alia ex se calida.
Calorem, itaq. et frigus corporibus inesi se credimus. Quod est omnino falsum.
Etonim calor, et frigus sunt qnxdam anitni nostri sensationem; quas in nobis,
uti odores, ' 1 * ' k ' tft f / qigjped (S Eorurtique progressibus. et Sapores,
corpora exteriora in nobis excitant. Ex tactu 4 V. Decipimur quoque, cum manum
ca dam irt aqua frigida mergamus, aqoam sentimus calidam, et contra. Quin
advertatur * quod ma«us, aqua sit calidior, vel rigl, dior. Ex. gr. Si in manu
sint calonS 8. S ra ‘ dus, in aqua autem frigiditatis. Aqua sentiri debet
calida, uti Contra si in aqua sint decem frigiditatis gradus, et in manu
caloris. Manus sentitur frigida, ut sex. Ex tactu denique decipimur, curri a, s
? th judicium feramus de corporum duiitie, mollitudine, flexibilitate, etc. qux
suos gradus habent. Nonne quotidie experimur > quo uni durum, alteri molle
videtur*vv, »* ». f Jflu. O/i •jv 5.'*' ir:-k,K Pqui temperamento cholerico
dominantur, sunt rmgmt.nm rerum promissores, superbi, audaces, vaferrimi,
ambitiosi, crudeles. Sanguinei amem sunt Venerei, vinosi, voluptuarii, brevius
ad Sa omnia. rapiuntur, qu* sensus alliciunt, et mulcent. Melancolici plerumq.
sunc confusi, laboribsi, diffidentes, atq. acerrimi judicii Flegmaticos denique
experimur pavidos, superstitiosos, somnolentos, serviles, confusos, atq. tam in
virtutum, quini in vitiorum exercitatione inerres. Ex temperamento. Quæ cum ita
sint, quisjue intelligit, quod hi omnes eodem de objecto diverse jfidl are
debeant, e >rUmque judicia natur* cujasque e«e adtemperata. Ex qno
necessario sequitur idem periculum sanguineis minimi, rnelancolicis, et flegmacicis
Maxirhi moifienti obve rsari. Ex quo etiam sequitur, quod una, eademqtie res
esse debet uni maxirrce voluptatis, alteri vero maximi doloris. Hinc quoque
redditur ratio, quare unus judex illum ipsum absolvit, quem alter damnat. Nonne
tanta judiciorum varietas, a diversa corpoj-Um constituzione repetenda ? Nonne
hac est multorum causa errorum? Mentis errores ex passionum vehementia. III
nostrorum errorum fons, idtmque uber. th 6 fi e erroribus, liberrimus in
passionibus inest. Quid singula» jjersequar, cutn omnes ad unum sui ipsiu»';
amorem reducantur? Etenim ex immoderato sui ipsius amore exortæ sunt tot
populorum cædes, patri» proditiones, parricidia, flagitia, scelera, incendia,
provinciarum, urbiumque direptiones. Quis ea recensere valeret, quar Cyrus major
Persarum Rex, quæ Alexander Macedo, quxque tandem ipsi ROMANI gesserunt ?
Legite quæso vitæ humanæ monumenta historica H tam recentia, quam illa ab
ultima antiquitate repetita, in iis tanquam in tabula innumerabiles amicos
proditos, Sanctiora iædera neglecta, innocentium tnilliones modo unius
ambitioni, modo avaritix, modo libidini, modoque crudelitati immolatos esse
videbitis. Dici posset hoc
ipsum singillatim de timore, de spe, de ambitione, coeterisque. Quid plura ? Nulla in homine passio immodica,qux
martyrum mil'lione» non recenset. Ex attentionis defectu «ja. Sequitut attentio, ex cujus
neglecta plurimum quoque decipimur. Erramus, cum nostra attentio licet finita,
eam in quam piurima objecta distrahamus, a. Sæpissime attentio uni objecto
adhærens, reliqua nos ignorare facit. Ipsaq. augetur vel minuiut, pro ut nostra
militas est major, vel miti >r .Ex attentionis neglectu fere contirftt.t,
quod de rebus involutis, et implicitis judidelationes noverimus ? Deniq. ex
slttentioni defectu ortum ducunt tot, ac tanta præjudicia popularia, mentis
alienationes, atq. aWrdi* tates. Nihil dicarri de sensu mbrali, qui tiumq. nos
decipit v Ha-e de mentis erroribus quo ad sensus exteriores, et interiores i
ertorib ., guo ai animi sensationes. Ex sensationibus errores. ITT' X omnibus
iis, qua? huc usque maxima P.f curti brevitate extricata sunt, liquido patet
universaS animi sensationes prædictorum sensuum tam naturalem, quam temporaneam
dispbsitionem sequi debere. Cum
hi sensua jnagna sunt in \'arietate, non modo inter homines, sed fctiam in ipso
homine, sequi quoque debet, quod unius sensatio abs alterius 4 serisatlone
distinguenda. En ratio cur idem corpus, neq.:eque durum, neq. atque pohderosum,
vel molle, vel odorum, vel fætidum omnes sentiunt. En quoque ratio # quare dictatum
illud sit verum. Quot homines, tot sententia. Rerum enim judicia a senr
sationibus, sensationes vero a sensuum textura oriuntur. Varietas itaq.
sensuum, etiam judici orum diversitatem affert. Qua? cum sint* videamus ftiodo
f quo pacto a sensationibus Recipiamur. quæ non sunt nisi r ‘ to- • y % t t®,
P? errjg/fyt *, totidem rectiones no is conspnse, vel dissq «ce, habeantur
absolutæ. ajcfe/hr Jfceptio m IV. Decipitor quo® e cum Dei, horainunj, et
plant»‘win actiones putentur ejusdem generis, tametsi tofo cxlo differant.
Sequitur aiiu deceptio. V. Sim; it r Dliitur, dym ideas spirituales onnhi
extensas, et mitf riales ^oncipiat. Judicia fa^sa 'x prava idearum unione • i.
JEr^at e-inn, si qu* sint conjuncta,, separata esse ju icet. Coi.traque qu?e
nonnisi jn tote separantur, concipit conjuncta.,, Suoqi noris gereris suat
Poetarum fabuljp. Secunda autem sunt to F-,oms irrotibus. Omfiis eirctilus qua
tuor angulis rectis equahit Circulus autem est figura plana. Omnis itaqui
figura plana quatuor rectis tequatur. V syllogismi vitiositas. Syllogismus est
vitiosus, si quis e præmissis negantibus velit affirmativi concludere. Contraqi si e* præmissis ajentibus velit aliquid
negativi concludere « Primi generis fcst: Arabes non sunt Christiani. ITALI non
sunt Arabes. Ergo ITALI sunt jChristiani » Secundi generis est hic: Africani
sunt inertes. Eurtrpæi autem stmt naturS laboriosi. Africani igitur non Sunt
Europii. Alter syllogismi defectus. Erratur etiam vi haspirationis. Ex. gn
Quicquid amas, non comedis. Sed pisces hatnai pisces ergo non comedis rir. VII
syllogismi defectus. Mens errat in syllogismo conficiendo j si quid pro causa
ponatur, quod reapse non sit Causa. Ex. gr. Literarum studium breviorem reddit
Litbratorum vitam. Octava syllogismi vitiositas Illud quoq. dicendum si quis
pro deffiotiStrato habeat, quod est in qUatstiotie. Ex. gr» Si quis diceret.
Mundi cl atrum ist illud, ii i quo universi corpora tendunt 1 Atqui omnia mundi
corpora in Tellurem decidunt. TellitS igitu? ttst mundi centrum. Nona
syllogismorum vitiositas Vili. Vitiosus pariter est Syllogismus, si quid
Ttorumque progressibus « t 4 f qtlidquam alicui substanti* absolute tribuatur t
qiiod eidem per decidens competit. Ex. gr. P/anetx f uti tellus, sunt corpora
opaca. Ergo habitatores habent. 1 14* Error ab exemplo. Mens errat in exemplo,
quando ex r t cognita ad incognitam quis deveniat, quin eidem rtJrum
circumstanti* non concurrant. Ex. gr. Prima bella civilia inter pairicios, et
plebeos, fecerunt Romam maximam, atque potentissimam. Ergo si omnes Europx
status bella intestina foverent .(Q tiod utiq. est falsum) Redderentur
potentiores. Ex enthymemate i Errat mens in enthimemate ob idem principium. Ex.
gr. Dux valentinus statum Ecclesia a tyrannis vindicavit. Fuit ergo maximtis
imperator. Duodecima ex sorite vitiositas. Captiosa est argumentatio si in
aliqua jiroposititinum serie, una est erronea. Tunc Quotquot sunt, omnes rUunt.
Ex.gr. Ex omnibus terrx partibus Europa est melior. Ex EUiopse statibiis
Italia. Ex Italiis regionibus regnum Neapolis et ex sensu exteriori fqi cilhme
decipiatur, neces/e duco, V t uni stnsui nusquam dedatis; Quamobrem plures Vint
adhibendi. Sic visus ab auditu:
et tactus ex gustu emendatur. Propria Votura tst notanda. nus. homine adeo
discriminatur. Vt raro eveniat, dW «fc conspirent ami est eorundem memori,
temperationis, passionum, atque attentionis differentia, ex quibus * iam tanta
judiciorum varietas, atque tanta errorum origo. Si quis igitur eosdem velit def
mare, sedulo perpendat hxc omnia. Quod si errores si nequeat evellere, salæm
eosdem minuit, Sensationes sunt cuique proprix. H>Sensationes cujusq.
generis sunt cuiq.komini JS orumque progressibus. ilf peculiares, atque in ipso
homine variant. Qua igitur in iis contentio. Si ipse sint re/at.e ? Excitanda est
attentio. Ex attentionis contemptu, quamplurimi errores. Ipsa igitur est
excitanda, et adhibenda. Ratio est quoque excolenda, quam si unans sequamur
ducem, nusquam aberrabimus. Vpcabula
obscura vitanda. Quid vocibus, uti animi nostri SIGNIS, utilius? Sint itaque
clare, perspicua, et non a communi usu remote. ltemque vocabula complicata,
emphatica, methaphorica, atque SIGNIFICATIONIS expertia, vitato. Declinanda
sunt enunciationes absurd.t, Sint enunciationes judiciis conformes,
decliænturque falsa;, obscure, atque absurde. Ars Sophistica philqsopho est
ableganda t Definito res. Sed definitiones sint rebus clariores. Ille autem
amnibus prestant, que cum rebus definitis reciprocentur. Vitato syl ^g is mos
erroneos. Ars enim Sophistica a philosopho est ableganda.Nusquam a re cognita
ad incognitam deveniatis, nisi prius omnes rerum circumstantias perpendatis.
Soritem raro adhibito Soritem raro adhibito t quia plerumq. est argumentatio
captiosa De erroribus, A scepticismi spiritu procul estote. A scepticismi spiritu,
maxime inconsiderato longe procul abesto. Argumentum, analogi£ fugito. Neq.
immodica sciendi curiositas vos abripiat. Quamobrem. Libidinem comparandi
multas, et diversas scientias uno eodemaue tempore vitato. Alienationes voluntarias fugito.
Ab alienat usibus voluntariis vos ab alienato. Phisic.r autem si sint,
attentione miniiendtt. i tll 1Rc- Morumque progressibus. is J Rerum causas
cognoscere studeto. Rerum omnium
causas, et fines cognoscere studeto. Aliter nemo esse potest felix.
Contrarietates, et repetitiones fuggito. Contrarietates, ac repetitiones
fuggito. Contrarietas enim mentis defectum, repetitio vero memori labilitatem
accusat scriptoris. Inertiam vitato. Prxterea perquam longa meditatione vos
contritissimos volo } et quandam insitam inertiam vitato. Affectuum vis
immodica est temperanda. Quid vehementius, quam passionum vis\ maxime rn at at
e vestra tam fervida\ Eam igitur compescite catenis. 146, Propria debilitas est
cognoscenda, et cwranda. Pandem nemo unus homo adhuc inventus est propria
debilitatis conscius, neque sibi tesris voluit esse. Eam igitur cognoscere prius curato, de in adsidua
librorum lectione, virorum consuetudine bonorum } atq. ex sui ipsius
meditatione vel minuito, vel eradicato. Hactenus de errorum ortu, ac progressibus. Ej usque
progressibus Qua veritas moralis Itemq. si nostra jqdicia factis respondeant,
Veritas dicitur moralis. Hujusmodi sunt historica? narrationes; qusq. nos ab
aliis quotidie inaudimus, yel legimus. Qu£ veritas certa. Præterea si veritas
ita est quotuplex sit dubietas. Denique
dubietas, vel ponitur in squali rationum contrariarum squalitate, ut omnia
insecta ortiuntur ex ovis, vel ab animalculis spermaticis, vel a putredine.
H.xc dicitur positiva. I a ‘ Illa De Veritate Illa vero; «Jirs i.n idearum
ignoratione consiStic, aopellatur negativa. ' Estne stellarum mt~ tperus par',
vel impar ?.g. Quid', et quot u ple x sit f alsit as* Ex dictis clare
ihtettigituf falsitatem esse disconvenientiam nostrorum judiciorum ab. objectis
exterioribus, vel. ab eorumdem. relationibus, vel ab ipsis fecti$ auditis, vel
lectis, ex quo consequitur tot dari genera falsitatum, 1 quot numerantur
veritatis' genera. Dantur itaque fahitates sensibiles, discursive ac morales. Q intus ita
delinitis, priusquam veritas cujusque generis investigetur, de veritatis
existepti paucissima dicam. De Cujusq. veritatis exist entia. Exiseit veritas
sensibilis. fTlAmetsi mens nostra ek unoquoque sensu, X atq. ex sui ipsius
judiciis, et ratiociniis quandoque decipiatur, existunt tamen veritates
sensibiles,, atq. abstractæ, ut ex sequentibus. I. Quis addubitare potest de
tot, tantorumque. Corporum existentia, qua?, nos ambiunt? Nonne pæne infinita
objecta nostris sensibus quotidie obversantur ? quot, et quantos Homines,
plantas, animalia, atq. xdilicia videmur.' Idipsum dicito de sonis, de
saporibus, de odoribus, atque de sensationibus quas i n No- Hjustpit
progresiibus Yfobis ex tactu oriuntur. Quas veritates si quis denegaret,
habendus esset demens ac delinis. Existunt itaque veritates sensibiles. Quid
plura ? Nisi extarent hujusmodi veritates, ne quidem existentiam nostram
sentiremus. Existunt veritates abstracte. Mens humana prarter ideas sensibiles,
quamplurimas alias investigat illas comparans inter se, vel cum tertia. Ex qua
comparatione judicia, et ratiocinia nascuntur. Hinc veritates methaphysicæ, et
matematicæ. Hinc artium, scientiarumq. principia, ex quibus infinitæ
demonstrationes oriuntur. It. Existunt veritates morales. Denique si in aliqua
narratione constabilienda, non modo testes, historia, et traditio sive oralis,
sive scripta, verum etiam monumenta concurrant, non est de illa minime
dubitandum. Quis enim sane mentis homo dubitaret
CICERONE (si veda) fuisse Consulem, in Formiano habuisse villam ? Quis
dubitaret GIULIO (si veda) CESARE fuisse .occisum, OTTAVIANO (si veda) fuisse
Romanum Imperatorem ? Existunt itaque, veritates sensibiles, demonstrativæ, et
morales. Error scepticorum. Ex His huc usque adumbratis sane eruitur afnotx
mentis fuisse illos omnes, qui prædictas veritates acerrime, ac pugnacissime
denegarunt, uti fuerunt Accademici, Pyrrhonii, Cyrenaici, qui ausi sunt ipsas
nostras comprehensiones impugnare. GIRGENTI (si veda) enim Ve Veritate,
asservit abstrusa esse omnia, nibil nes sentire, nihilque cernere. Nonne hi
excxcant nos orbantq. sensibus ? Philo negavit quidquam esse, quod comprehendi
posset, sic judicium tollit incogniti, et cogniti i Democritus contra solis
sensibus credidit. VELIA (si veda), et Xenophanes quasi irati increpabant eorum
arrogantiam, qui cuin sciri nihil possent, audeant se scire dicere. Neque sunt
audienda contorta, et aculeata Diodori, atque Alexini sophismata. Quid
absurdius illorum fallacibus j.onclusiunculis ? ad unum itaq. omnes veritatis
impiignatores disputarunt nihil percipi, nihil congnosci, nihilq. sciri posse,
sed veritates in profundo esse demersas. Cur ita?, Quia angusti sunt sensus,
imbecilli animi > brevii curricula vitæ. EJasyue progressibus De cu. yusq.
veritatis /tota. t .*3« fuo cntenum veritatis Quæritur hoc in capite, quo criterio
verum a falso distinguimus. L’ORTO, qui soUs sensibus credebant, veritates
alterius gelieris respuebant: Platonici; atq; Stoici judicium veri } ac falsi
in una mente potiebant i Fuerunt, et sunt, qui in ntroq. veritatis notam
colldcant. Sensus scilicet i ri veritatibus physicis, mentem vero, in
abstractis. Denique judiciorum' certitudinem in evidentia potuit Cartesius,
quatti in physicam, methaphysicam, et moralem dispescuit; Prima locun? habet in
rebus sensibilibus; in veritatibus abitractis altera; ultima vero in
auctoritate; Refelluntur eptcurei i; At harum omnium opinionuni qualis vera
tit, an falsa liHbrriirife dicarri Quommodd soli sensus esse possUnt judicium
veri, ac falsi f si ipsi sint tam fallaces ? non ne decipimur nos ab oculis, ab
auribus, ab olfactu, gustatu t tactuque ? si soli sensus riotant veri, ac falsi
comprehenderent, sol esset magnitudine bipedalis j stellæ rion essent plures,
quani videntur. REMVS IN AQUA ESSET FRACTVS, parelii essent soles reales ec.
Denique si soli tdnsus judicium veri, ac falsi continerent, i. L 4
quæRefellantur platonici, ac Stoici. An ponenda veritatis noti in una mente,
sensibus exclusis ? Falluntur quoque, qui ita philosophantur. Nam sublatis
sensibus, nullum daretur in mente judicium, nulla ratiocinatio, nullaque
veritas, Quæ mens sine judi«*ts, et quæ judicia, et ratiocinia sine ideis, et
quæ tandem idæ sine sensibus; quibus sublatis, nulla esset in mente operatio ?
Constat itaq. Pluton icorum, ac Stoicorum opinionem esse fallacem. Quid si in
utroaue. Q n 'd dicendum, si tam in sensibus, quam in mente, quod erat tertia
ex notis propositis ? Sensus quippe mentem corrigere possunt, mens autem
emendare sensus. Sed in mente ipsa ponendum est principium, quod quærimus,
quoniam una mens capax est veritatis, sensus enim materiam»judicandi eidem
dumtaxat præbent.' 17* NH novi in Cartesii evidentia. Ultimo loco, quo ad
Cartesii evidentiam, dico, quod hæc opinio eadem difficultate qua prædictæ
opiniones, laboret. Etenim cum Cartesius tot evidentiæ genera posuisset^ quot sunt
veritatis species, vellem ab eo scire, quo pacto, quod mihi visum est evidens,
esse evidens sciam ? quomodo judiciorum meorum. Ejustque progrehibus. f%% rum
evidentiam cognoscam quomodo deniq. rerum auditarum quamobrem non ab alio
quærendum principio, nisi a sensibus in veritatibus physicis, u mente in
abstractis, atque ab aliorum fide in narrationibus historicis. Quæ omnia
singillatim disputata sunt, ac refutata. Quid veritatis crittrium. Hisce quam
breviter enucleatis, ad propositum. Exquirimus hoc in loco veritatem primam,
qui alia demonstratur. Propositionem nempe hic quærimus ex se certam, cuique
cognitam, atque cujusque veritatis cew fulcrum, quæ sui natura demonstrari
nequit ipsi omnes alias demonstrare possumus. iq. A dubietate oritur veritas. Principio
veritatis est capax, qui dubitat. Nam qui omnia adfirmat, propositionem etiam
sui adversarii esse veram dicit. Contra qut Universa negat, quæque ipse dicit,
quoque negat. Philosophus itaque in veritatis investigatione a dubitatione
incipere delet. Sunt enim dubietates tamqaam nodi, quos philosophus resolvere
debpt. At qui semper dubitat, nnsquam veritates invenit, prqindeq. a dubitando
debet desistere. Nam. in dubietatum catena, si daretutf progressus in
infinitum, nihil sciremus. Idem nequit esse-» et non esse. Principium itaque
pro omnigena veritate reperienda, est illud ipsum, qiiod LIZIO initio suæ
Methaphysicæ præscripsit. JSIihil pots$ n* Veritate, potest simul esse, et noti
esse. Videamus ttuSdo, num hæc propositio sit certa, evidens atque adæquata.
Expendendum nempe num hujusmodi principium sit clarum cuiq; cognitum, num
denique cujusq; veritatis genera constabiliat; Ex quo veritas sensibilis, L
Veritas phisica a sensibus oritur. Si mihi igitur obversetur vesevus ignivomus, dubito de
ejusdem existentia ? Turic tactum adhibeo, aliosq'. homines sentio Si mihi
alii, uti ego, judicent vesuvium esse ignivomurri. Nori potest non existere. Alias
esset, et non esset mons ignivomus. Quo
nihil absurdius; Si dicat. Illa musica, quæ me tantopere allicit, alios
excruciat. Esto. Sed si musici existet, nenio negat. Istudq. ipsum dicito de
odoribus, saporibus, ac de sensationibus frigoris, ac, caloris quæ nori
extarent * nisi earum objecta existerent. Ex qud veritas methaphisica.
Ratiocinia tunc efficimus dum duas ideas cuni tertia comparemus, ex qua
comparatione earumdem æqualitas y vel inæqualitas deducitur; ex f gr. Quiequid est extensum est
corporeum. Tabula vero est extensa i Tabula igitur est corporea. Extensionis
itaq. idea convenit tam corpori, quam tabulæ; Corpus igitur, et tabula
conveniunt inter se; Alias tabula esset, et non esset corpus. Quod est iterum
absurdum; ai i V., >, £jusque progressibus i Sx quo veritas historica.
Tertio loco, si in aliqua historica narratione testes sunt oculati, historia,
traditio, atque itionuihenta æque concurrant, potestne de facto quis dubitare ?
Demus igitur Medos, Babilonios, Græcos, et ROMANOS numquam extitisse, nonne
essent, et non essertt simul tot historise, totq. ac tanta monumenta ab ultima
antiquitate repetita? Concludamus omne
verum, ac falsum a dubietate oriri, et cujusq. veritatis notam positam asse in
constabilita superius allata propositione sua natura certa, cuiq.cognita, atq.
adæquata. Quæ cum sint, jid
ulter riora procedamus. Quid } et quotuplex sit methodus. Methodus est via
quædam, qua nostra ju-J dicia i ac ratiocinia ita disponimus, ut Veritates
invenire, vel jam inventas cum aliis communicare possimus. Licet alii regulas tradant inveniendi; addiscendi;
exponendi, atqv disputandi j duæ tamen mihi videntur præcipuæ, alteri,
inveniendi, altera explicandi. Pri- 1 Cia analytica, secunda vero synthetica.
Una via. conjuncta separamus, altera disjuncta unimus. Primus modus rerum
inventioni j alter earumdim explicationi inseruit. winalysis, idem est ac totius
suas in partes 1 k4 quibus cdti* flantur lapides montis vesevi, eosdem in su
ultima principia reducit, ita illorum componentia reperit. Analytkicæ contraria
est sinthetica methodus, sive compositio, quæ ex quibusdam generalibus
principiis varia componendo in unum colligimus, itt alios doceamus. Regulæ
utriusq. methodi, in sequentibus capitibus fuse exponantur. Et Methodo
reperiendte veritatis sensibilis Oq. Htcc a sensibus, Certitudo, quam physicam
adpellavimus; ex sensibus exterioribus provenit eaq. nuncupatur etiam
intuitiya. Quare si objecta exteriora a sensibus retnpveas, hxc veritas on
amplius extat. Hinc ruitur primo, quod hæc certitudo nostrorum sensuum rationem
sequi debet. Etenim pro ut sensus sunt bene conformati, et objecta exteriora
multiplicia,, eo major nostrarum cognitionum sphæra fit, atq. augetur. Sensus
esse debent bene constituti • Sequitur secundo, quod si nostrorum sen* suum
fabricatio sit vitiosa, objecta non cernimus distinta. En ratio, cur ii, qui
morbd hjcterico laborant, universa objecta sub coloro Ei usque progressibus M*
croceo 'vi/ent. En quo ratio, «nny^ fci corpora remota, et presbyti,qu* sibi
sont proximiora, non cernunt. veritates referuntur, quæ constantissima
observatione, atq. diutinis experimentis liquido constant. Hujusmodi sunt, quæ
ex antiquis LIZIO, iElianus, Plinius, tum jecta impellit. Def. Benevolentia est
quoddam animidtsiderium, quo ad egenos juvandos rapimur. ax. 1, Bona in natura
sunt pæne infinita. et viem sceleratus. Quid monumenta i Quid si pr®dictis
ultimo loco momi-i intenta, qu® modo extant, addatis, nemo. «anus dubitat.
Reapse quis dubitat Samnites £xtitisse, et fuisse tam bellicosos. si urbes a Lb
ttjusgiii progressiius æstus marini causa, et sexcenta alia Reg. Si qutesilurti
resolvi possit, tunc videto si resolvi posset in omnes ejus partes, vel in una,
Hujus generis sunt quædam quæsita, qua plures in partes adspicienda sum ex. gr.
ltius refertur ad familias, ad civitates, ad imperia, ad hominum coetum, nisi
hac omnia considerentur quæsitum non potest Bene definiri, maxime quod uni
familiæ, uni civi, tati, uniq. imperio potest' esse u ilis, aliis vero maximo
detrimento. Quam ad regulam si animadvertissent tot tantique recentes luxus
scriptores, non consenuissent vel in eo laudando, vel vituperando. Reg. Si quxsitum
sit solutionis capax t extricandum tunc remanet, num sit simplex, vel
compositum scilicet num unum, vel plura membra habeat. Illud quippe est perquam
adcuratfc definiendum, alias -erratur. Sic in malorum origine videndum primo
quid sit malum. Deinde num existat in universo, tum si sit ejusdem, vel
multiplicis generis Demum si sit multiplex, distinguendum in omnes ejusdem cl
astes. Eorumque progressibus 'fes. Dicito hoc ipsum de voce luxus superius
memorata. Reg. Si q tussitum resolvi possit, tunc constabilienda sunt principia
clara frnm, ata. omni ex parte manifesta px contemptu hujus præclarissimi
reguli Hobbesii conclusiones sunt falsæ, quia la Isis principiis innituntur.
Hunc in errorem inciderunt quoq. omnes Pyrrhonii, aliiq. veritatis infipugnatores.
Reg. Propositiones
quot quot sunt, omnes Jluere debent veluti totidem illationes ex principiis
superius, firmatis ac stabilitis. Quod tunc evenit, quando omnes ita inter se
conneetantur, ut ceu quandum catenam efficiant atq. una ab alia nascatur. Qui
id non consequuntur, habendi sunt ingenii plumbei. En ratio cur juventus
neccsse est, ut; consenescat in addiscendis Euclidis Geometriæ libris planis.
Etenim in illorum lectione modus adquiritur demonstrandi, admiratur in iis, quo
pacto secunda de monstratur ex prima propositione, et tertia ex secunda. Sic
deinceps. Aristotelis æthica eodem ordine est conscripta, qua in addiscenda
juvenum profectas esset major. Nam non de rebus abstractis, sed de homine
agitur, verumtamen nemo unus eam legit, accurat. Cur ita ? quia eorum
institutores nondum sciunt Aristotelem extitisse, fuisse virum doctissiunim j
Br Peritote-».. gt mmn, ad Nicomacum scripsisse decem de sethica libros. Reg.
Conditis, sub qnk subjecto prgdicutum convenit, est adcuratissime definiendum*
Eapnitn philosophi munus est rationem, reddere t fiio pacto effectu! ad causatn
referatur. Queritur enim a seeulo præterito usq.* ad prarsentem diem, num luxus
sit statui alicui UtiSfS'? 1 '.
J '.w,;-' j, fi; -i 't. •• *>fi Huc usq, universi scriptores in genere
quæsitum extricarunt. Sed false omnes. Itaq. eum vel commendarunt, vel
vituperarunt. Cur ita ? Quia quarsitum non fuit iniqua m bene ptopositum i Sed
dicendum tst: pratsens luxus est utilitati, vel detrimento regno neapolis I,
vel Rom.el Quæsito ita proposito, videndum mini otnnes artes primitiva, et
secundaria possint ne numerum artificum majorem h«» bere? Si possint, necessum
est, ut ii^pleantWr. Siti aditer, et remanent in toto regno centum millia qui
laborare possunt, iisdemqj -Occupatio deficit. Quaro isti centum millia vuftis,
ut iiiOpes vagentur, vel ut expellantur e* statu, vel occidantur, num denique
in artibds itfjAis Occupandi ? Quis npn videt 1»^ xum non modo esse huit statui
uttlem, sed ilittirti decemriufn' ? ‘-fi RVg. 9. Si in qudsitb rOfoleemdo,
vobis non ebniiiigat cettiiadiheth repetite, tunc probabiollialtm auffite,
riebir eyuhg.antd» niti MafKiri l V ' pro -Ejusque progressibus 1 6f
probabilitas. Verum cavete, ne hypotheses velati theses habeatis. Quæritur nuin
sol, circa tellurem, ve] hæc circa illum moveatur. Certitudo omnino defecit.
Quærenda est probabilita. Utraq. est probabilis. Tunc quære probabiliorem. Mibi
videtur illa Cupertiici, quia mjnus me allicit. Nam facillime intelligo
revolutionem diurnam terrx circa seipsam, atq. illam annuam circa solem in
eccliptica „ et sojis re: «jlunonem circa proprium axem vigmti septem dierum
spatio. Reg. Non omnia quxsita sunt ejusdem geperis, alia enim sunt physica,
alia metaphysica t aha denique moraba. Si physica sensus, observationes, a/iosq.
homines interrogate. Si i nethaphysica, adhibenda est ratio, ac demonstratio.
Sin denique moralia. Notate testes, historiam, traditionem, ac monumenta. Licet
hxc sint per se clara, verumtarnen in rebus facti, nulla ratioctnii. Dum facta
video, rationem non audio Sxpe etiam in re clara, et manifesta, qua mpluri mi
testibus utuntur. Fortasse testes
imiorem rationem habent j quam ipsa ratiocinia firmissimis principiis
constabilita? Reg. ii. Quo pacto in narrationibus
historicis procedendum, si monumenta amplius non extern ? Codices consulite,
quibus in legendis funditus sciri debet scriptoris lingua. At ca~ L 4 vrr# De
Veritate,j t t ' J veto ne Verslones vulgares, Hef. itxicos conmunes
adhibeatis. Seri quorsuih hcpc - Quia 'nulla lingua in aliam translatari optime
potest. Quatvis .enim lingua suas habet pecujiares proprietates, sectam,
religionem, imperiv firmam, mores denique y 'propensiones, adjectus,
educationem, studia, exercitia, ac partium studium. Hrc enim omhia ad
plenissima scriptoris sensa intelligenda mixime conducunt • Natn quiiumque-
scribit etiam nolens suis in libris I transfundit suos mores, adfectus y
temperamentum, opiniones, scientiam, oartium studium, atq. alia sibi propria.
Brevius sjuicumq. scribit, se ipsum describit, Quid liber, quam Sermo scriptus
Nonne sermone, aliorum animos pæne videmus?. Hoc fusius, ac 1»T Ejusqie
progrersibnj • i est diligentissime versandum, verum maxima, cura lectitanda,
sunt omnia, ut scriptoris mens ex universis ejusdem operibus constet Potent
enim esse, quod aliquod rejecisset. En ratio quare quampluritni in judicando
errant. Quia vel integrum librum non legunt, vel non intelligunt. Quid si.
reliqua scriptoris opera, ignorent, vel non curant scire ? At quid statuendum, si scriptor
de aliorum opiaionibus, vel factis agat? Reg. 14. Tunc exquirite primo, an
scire potuerit, Num fuerit perspicax. 3. An in judicando adeuratus. 4« Num in
referendo sincerus • In quibus si uni eorum defecerit, fidem ei denegate. Sin
minus, eundem habete et diligentem, et sincerum, et veracem. Hujusmodi sunt optimi historici noti. LIVIO (si
veda), SALLUSTIO (si veda), Cornelius TACITO (si veda) præstantissimi fuerunt
historiæ scriptores. Apud recentiores MACHIAVELLI (si veda), Franciscus
GIUCCIARDINI (si veda), Bernardus SEGNI (si veda), Angelus de Constantia,
Robertson, Hum, atq. historix universalis anglJci scriptores. Quid si ex uno
scriptore quamplures acceperint. Reg.Si quamplurimi, etiamsi mille ex uno
scriptore sua traxerunt, omnes simul tatl%. valent, quantum unus, quem
transcripserunt. Quod si clare constet historicum fuisse J cujus nomen præfert.
Sic Jjbnr de consolatione CICERONE (si veda) adscriptus; est ' Hgarjii .Ergo
spurius. Contra VirgHii .®neidos., suflt Virgilii, nam, ab ejus obitu ad
præsentem usque ætatem eidem tribuitur. IlJudq. ipsum dicitp de CICERONE (si
veda), ORAZIO (si veda), COLUMELLA (si veda), M. VARRONE (si veda) operibus.
Tertio loco si in Codice m°dp aliquid legitur, quod in scriptqcis:$t#te, vel
antiquis Codicibus non legentur, dicitur interpolatus. Denique si jaunc aliquid
desideretur, quod fa antiquis :jpndieihu» etfeat, appellatur mutilatus. HdSjjtm
omnium exempla surtt pæne infinita, jju brevitatis gratia omittuntur; et quS
rdtione fiæc omnia internosci possunt ? Reg. Dicito illum librum esse spurium,
jt. -Si scribendi stylus, vel cogitdndi ratio non sit illius scriptoris, cujus
nonfen profert. . j&i a scriptoribus corvis non sit memoraV Si adeo
ineptus, ut cui tribuatur, nullo. EjuspK progressibus n *7P lo modo possit
convenire. 4. Dengue libe habendus eit 'spurius, -si antiqui eum rejecet irini
/; - iV .. ..Reg. Contra^ liber habendus est genuinus I. Si stylus, et
cogitandi modus illi conve • ni aut, cujus nomen > prxsefert: 2» Si a
scriptoribus Coxvis sit memoratus: Si antiqui de libri genuitaie, minime
dubitarim. Reg. Lib^r habendus est interpolatus t vel spurius y si facta, et
personor memorentur scriptoris xtate posteriores. Ipsum dicito de vocibus, ac
locutionibus. Ultimo loco si doctrinas •Si st e mati sibi proposito contrarias
contineat Quid si scriptor fuerit ineptissimus*. Reg. Codex est mutilatus si in
eo aiiquid desit, quod vetustissimis in codicibus legebatur: 2. Si qux continet
y vani, cottfuseq leguntur. Hæc pro auctoritate humana satis esse duco. Quo ad
divinam, præter ea superius dicta notanda sunt etiam quæ sequuntur. Reg Oportet
perpendere .Nam Deus loquutus fuerit' Cui loquutus: Quo in loco: quando:
quid'., Hæc omnia manifestissima sunt in quinque Pentafheuchi libris a Mose
scriptis. Nam Deus loquu,tus cum universo Populo Hæbrreorum. In mote Sinai,
post eorum egressum ab iEgypto. Quæ autem loquutus fuerit in duabus Tabulis
lapideis continebatur * Quse licet j De Veritate, j' v> . licet constent;,
veruuuamen videndam insu-, i f *. Per. Reg,. Num qu& Deus dixit, ai/ aoj
incorrupta, vel interpolata, vel mutilata pervenerint. 2. i 1 / sensus, ac
vrria possint varii accipi. Si autem varie accipi possint, nemo «aaa fuo
arbitratu, ac teneri intellegat, W aat (Catholicæ Scclesix judicio, standam
erit., Hujusmodi sunt præcipuæ rCgulæ, qua? methodo analitic.e maxime
inserviunt. Quæ autem sequuntur ad syntketicam spectant. Ej usque progressibus
De regulis explicanda veritatis, tam viva voce, quam scriptis I T' X omnibus
animantium generibus unus 1/ homo veritatis capax, est quoq. loquela præditus,
qii^ sui animi intimiora sensa exprimit. At mirabilior ejt scriptura, qua cum
absentibus temporis, ac loci loquimur Sed si philosqphi, si parentes, si
ludimagistri desiderent, ut juventus utiliter hæc divina rationis instrumenta
adhibeant, sequentes regulas ob oculos habeant. r Reg. i. Initio cujusq.
facultatis, magister doceat, quid ea" sit, que fuerit ejusdem origo,
progressus, vicissitudines, scriptores, atq. quas in partes ea distinquatur. v;
•, Cur itl ? ut sciant auditores, quæ ipsi comparant, atq. univers® scienti®
quandam designationem ceu^ in parva tabula adumbratam habesmt. In quibus
enucleandis una, vel akeia lectio sufficit, ne rerum multitudine detineantur
ii, qui paucis prsceptis sunt imbuendi. Reg. st. Maxima cum brevitate [H. P.
GRICE: Quantitas: be maximally brief], ac claritate simul primo controversis:
status proponatur, deinde suas in paries dividatur; tum inutilibus resectis,
omnia sensim sine sensu explicentur In hoc a quatnplnrimis erratur. Neq.enim -v
t pro- «r ffif •• - J-dolemata sciunt acute propd n ere, neque omnes, nodos
extricare. Veriwn omne tempus in congerenda cujtisq. generis eruditione sine
ullo ordine, judicio, lepore tevurit. Qujf GrammaticorutntForensium^c medicorum
pleynmq. est perquam inepta scribendi ratio. Reg. Vocabula omnia definiantur,
ut quid sit res de qua agitur, plenissime intelligatur l Hujus iftilissim*
regulæ contemptus juvenes impedit, ut bene iatelligant, atque addiscant. Reg.
4. Ex definitionibus officiantur axioma* ta; atq % postulata, ex quibus clein
emitis præpositionum series eruatur. Hæc rectissima docendi ratio, quam sibi
sumunt Geometr, est illorum omnium, tjui sciunt ratiocinari. Divus Thfcmav’ non
erat Geometra, veramtamtn quia divino ingenio præditus ordine scripsit. Quid dicendum de Aristotelis
ethica tam pressp et ta!n stricto ordine Conscripta Reg. ij. Definitis universe
scientia vocabulis, initium sumatur a rebus simplicifribus t ac facilioribus,
atq. ad maximi Compositas 9 jfuxijpeq. difficiles procedatur. Sin aliter fiat.,
discipuli non krtelligunt. Reg.'
In rationum ''catena conficienda, ita ordiatur, ut altera 1 alteri prxluceat,
atq. altera alteri inserviat. Ex quo tandem integrum disciplinæ systema
compingatur omni ex parte connexum. Reg. Ej usque progressibus. ut sciatur
tempus, W, w r«nf gesta. fc '- . „ Reg. 14. natUrd j ' ac pravus. Ergo pontus
ut educationi defrrtur, proinde? magister curat auditores redde-, re laboriosos
longius, quam res tanta dici poscit.. Pritpo arithmetica est scientia, qua
mentem instruit, ut ea expedite ac recte super qtiibusdam cyphris numericis
operetur. At qua de causa ? ut nempe veritates inveniat. Hac scientia licet
quamplurimis contineatur regulis, ut additione, subtractione, multi plicatione,
ac divisione, attamen additio, subtractio, multiplicatio, ac divisio tam in
quantitatibus integris, quam in fractionibus cujusque generis ad additionem,
atque subtractionem reducuntur. Itemque regula aurea, societatis, alligationis,
positionis, ac combinationis; nonne ha? omnes, et si qua? sint alia? etiam
infinitæ, revocantur ad unicam regulam aureEtenim multiplicatio nihil aliud
est, quam ipsa additio concisa: et divisio est ipsa subtractio. Sic si mihi
multiplicandum esset g. per 4. duos modos adhibere possum, vel M fi 8. qua- «
\1 lif *,. quatuor seriam, factaque summa habebitur 32. alter modus est si 4.
accipiam octo: vel octo accipiam quater, productus erit semjper 32. ex quo
pate't multiplicationem non esse, nisi ipsam additionem compendiosam. Id i^nm
dicendum est de "divisione; nam ha?c est ipsa subtractio, cum hoc uno
discrimine, .quod subtrætio fiat semel, scilicet ex quantitate majori dematur
minor, ut quod remanet, videatur. In divisione vero subtractio fieri debet
secundum numeros divisoris. Sic si dividere vellem 484. per quatuor. Fieri
debet in uno quoque .numero hinc primo ingreditur semel, in secundo bis, ip
tertio etiam semel, quotus erit 121. Ergo in primo numero subtractio fuit unius
numeri 4. in secundo subtractio dupli 4. et postremo etiam unius 4. Ex quo 'etiam liquet divisionem
non esse, nisi ipsam subtractionem. Quod quidem non inteligendum solum de
numeris integris, verum etiam de fractis, ac de fractorum fractis. At si quis
inquiet; ad quam regulam referuntur potentiarum elevationes, atque radicum
omnium extractiones Respondebitur, quod potentiarum elevationes sola
multiplicatione conficiuntur 1 ' extractftfnes vero radicum cujusque generis et
multiplicatione, ac divisione, hoc est ex additione, et subtractione simul.
Sequitur postrema scientias nume ricæ regula, qu* est sola aurea, ad quam quot.
quot sunt, omnes reducantur. Verum quid continet hrec: nisi quo pacto fex
tribus numeris cognitis inveniri possit quartus numerus proportionalis
incognitus Hoc parumper perpendamus in tyromim gratiam. Ad quatuor classes,
omnes problematum numericorum resolutiones vulgares ari/ thmetki reducunt,
nempe ad regulam auream sive trium; ad societatem: ad alligationem, atque ad
falsam et duplicem positionem. Primo regula aurea sive directa, vei indirecta:
sive simplex vel composita est inventio quarti numeri proportionalis, post tres
alios datos: ut 4. boves ararunt I. terr® jugera, quot jugera arassent 16.
eodem tempore ? Itemque 4. messores metunt quandam segetum quantitatem
8.diebus, quæritur quanto tempore eundem campum messuissent if. messores? In
utroque problemate semper quartus proportionalis inveniendus est, cum hoc uno
discrimine, quod In primo problemate multiplicatur secundus, cum tertio,
productufn dividatur per primum, hoc est te3. per -4. quartus pfo» portionalis
est ja. In secundo autem problemate 'multiplicatur inter se primus cum
secundo-, productum dividatur per tertium, videlicet 3*. per 16. quotus, hoc
est quartus proportionalis est. Sin autem utraque sit M 4 cora- quibus mentis
adus clarius explicantur De Jignorum artificialium origine De linguatum omnium
natura De linguarum artate conjicienda De vocum divijione De propojitionibus De
mater i a, forma, £r propofitionis quantitate 6e errorib.me ntis quo ad jenjus
exteriors De errorib, quo ad animi /enfationes De errorib. quo ad ip/ius mentis
adtus.iOQ De errorib. quo ad animi Jigna relatis, de illorum abufu De errorib.
quo ad propo [itiones De errorib, quo ai /yllogi/mos, aliofq. arguendi modo s.
De errorib. qui ex prava puerorum eJucurione oriuntur Ve errorum emendatione De
veritatis ortu, ejufq. p r Ogre£ibus Quid, O quotuplex Jtt veritas cujufq.
veritatis exifientiaJ uip, et quotuplex Jtt veritas De cujufq. veritatis nota.
Quid, et quotuplex Jit methodus De methodo inueniind.e veritatis fenftbilis Dg
methodo demon/irqnd £ Veritatis De methodo reperiendx veritatis prob De
veritate probabili De regulis pradlicis reiie philo fophandi De regulis
explicande veritatis, tu n: viva voce, tum {criptis De Logices redudione ad
arithmeticam. ACJA.jpfd/L<rsa SLIOTECA NAZ. Vittorlo Emanuele III NAPOLI DE
ARTE RECTE COGITANDE LECTIONES SEX. DE ARTE RECTE COGITANDI LECTIONES SEX
NEAPOLI EX OFFICINA MICHÆLIS MORELLI. PUBLICA AUCTORITATE. IILUSTRISS. AC
REVSRftfWSS. VIRO MATTHjEO JANUARIO T E S T iE-P ICCOLOmINEO ARCHIEPISOOPO
CARTHAGINIENSI, j ET FERDINANDI IV REGIS A SACRIS, ET COWSILIIS, AC REGU
AR-CHIGYMSfASII prefecto Q Uct omnia Deus Opt. Max. d rerum primordiis condidit
homini condidit hominemque i~ ppfum alteri homini. Hinc fit, ut qui ex
hominibus majori cura j diligentiaque aliorum quarunt utilitatem, ac praCtpue
in literis, artibufquc provehendis, qua funt cujufque bene conflitutee
Retpublics ornamentum, ii exteris proflantes, jure inclyti habeantur,
*f§rnamque flbi comparent famam. Inter hu-jufmodi viros quinam hac noflra
tempeflate merito adnumerandus, quam tu vir Illuflrijftme, ac Rcverendijftme ?
qui ft in exteris dignitatibus Tibi collatis pro tua humanitate, prudentia,
juflitia quod Caput 1 cfl, pro tua in omni re liter aria, penitiori cognitione
ipfarum literarum, ear umque cultorum Te praflanttjftmum patronum femper
prafliteris, tamen ab eo tempore, gwo //£* Regii Archigymnafli Prxfcllura fuit
demandata, ita eas, eofque provexifli } ut fub te uno utrique nati videantur 4
Pro tuo igitur bumanijjimo ingenio, «r me, ac meum libellum de arte rcSle
cogitandi, qui nunc primum in lucem prodit, ac tibi libenti animo nuncupo, rogo
excipias optime vale. Neap. pridie non. Ap.iyy'/* \s.LE- DE EXIGUO HISTORIjC
LOGIGE COMMENTARIO ale£tica, qua» eft ars perficienda rationis humana, a Gracis
exorta Zenonii Eleati Parmenidis auditori, 8 c adoptione filio tribuitur, ut ex
Ariftotele, Sexto Empiribo, et Lærtio. Verum Zenonis Logica reapfe non fuit,
nifi ars rixandi * et cavillandi i ex qua Eleatici Sophifta profluxerunt |
quorum audaciam Socrates pra- • a 4 ftan- [Floruit Zeno circa olympiadem 79.,
qui juxta Valerium Maximum lib. 3 cap. 3. Nearco Agrigenti Tyranno aurem morfu
corripuit. Plutarchus Vero ad verfus 'Colotem fcripfit Zenonem fuam linguam
dentibus amputatam in Tyrannum expuifle. Hujus philofophi principia naturalia rejecit
LIZIO libro Metaphysicoautn tertio cap. 4. ftantiflimo vir ingenio, atque morum
innocentia Angularis retundens, non aperto marte eos aggrediebatur, .fed quadam
difputandi dexteritate proprios errores confiteri eofdem cogebat. Hinc Socratis
Logica tota erat in eo, ut primo vocabula omnia vellet defjnita, deinde
quibufdam, minutis interrogationibus propofitiones omnes per neceffariam
confecutionem ita te? xeret, donec ad præceps inconfideratos adverfarios
perduceret. A Socrate quamplurimæ philofophorum familiæ profe&æ funt,
quarum celebra- [Ante Socratem philofophi JEthicæ ftudium neglexerant. Hic vero
maximo ingenio, corde, ac fpiritu omfiium primus homines felices reddere
curavit. Is enim de anima, de paflkmibus, d'. vitiis, virtutibus, pulcritudine,
deque hujufmodi aliis, quæ vel cum nobis, vel cum focietate conjunfta funt,
fapientiflime difputavit. Adverfarios hironia, atque induftione refutabat.
Xenophon, et ACCADEMIA ejus do&rinam, et vitam fcripferunt. Irreligionis
crimine adcufatos, quia Græcis fuperftidonem deteftabatur, ac Dei bratiffimæ,
quasque Diale&icam furtimo cum honore excoluerunt, memorantur ACCADEMIA a
ACCADEMIA Athenienfi, Meg a unitatem confitebatur, veneno obiit in carcere. Quæ
hujus praiftantiflimi viri fenfa fuerunt, quo ad Deum, animam, res morales,
aconomicas, atque politicas leggi poffunt in Lærtio. Plato jEgynenfis, Codro ex
parte Patris, et Soloni ex Matre conjun&us, 87. olympiade natus eft. In
pueritia in exercitationibus gymnafticis, pi£luræ,muficas, poefis, atque eloquentias
ftudio operam navavit. Verum cum Homerum
legeret fe excuflit, ac philofophiac fe totum dedit. Principio Cratilum, atque
Heraclitum, poftremo o£lo annis Socratem audivit, quem in fuis cafibus non
deferuit. Quin imo univerfa ejus bona pro Magiftri incolumitate judicibus
obtuLit. Poft Socratis mortem petivit jEgyptum,
deinde ITALIAM, atque in fchola Pythagorica CROTONE METAPONTO TARANTO REGGIO
initiatus. Athenas redux, fcholam aperuit prope Ceramicum, in quo monumenta
eorum erant, qui Marathone tam glori ofe occubuerant. Plato moriens fua bolo
garici ab Euclide Megarensi, Cyrenai bona illis reliquit, qui folitudini,
quieti, meditationi, atque filentio vacarent. Inter quam plurimos ejus
difcipulos recenfentur LIZIO, Speufippus, Xenocrates, Hyperides, Lygurgus, Demoftenes,
atque Ifocrates* Plato fuit vir divini ingenii, laboriosus, temperans, agendo
loquendoque gravis, patiens, atque urbanus. Toto vitæ curriculo juventutem
inftituit, obiitque ætate 81. Annorum Perfeus Mitridates ftatuarrt, et LIZIO
altare elevaverunt. Itemque dies fu» nativitatis habitus eft facer. Qu* autem de Diale&ica,
de rebus phyficis moralibus, politicifque pertra&avit, funt pene divina. Is
fuit Primæ ACCADEMIA au&or, cui fucceflerunt Speufippus, Xenocrates,
Polemon, Crates, et Crantor, quam deinceps inftauravit Arcefilas, poftremo
Carneades, qui Medi, ac Terti ACCADEMIA principes fuerunt. Platonis do£irina
primum inftaurata fuit fub Augufto, et Tiberio a Theone Smyrnenfi, atque
Alcinoo; fub TRAIANO (si veda) a Phavorino; fub ANTONINO (si veda) Pio a L.
Apulejo, et Numcnio Apamenfi: fub Ccmtiaici ab Ariftipo Cyrene Afri es urbe;
na- COMMODO a Maximo Tyrio, Plut. ac Galeno.Exa£la autem barbarie eam
excoluerunt BefTarionus FICINO (si veda), Angelus POLIZIANO (si veda) Aretinus
Calderinus, Joannes Picus PICO (si veda) Mirandolanus. In ACCADEMIA libris aliquam Trinitatis notionem
deprehendifle nonnulli fibi vifi funt. Sed hac in re videnda eft Joannis
Frederici Meyer diflertatio, Samuel Crellius, Joannes Clericus. Euclides
fpiriturri fui magillri non feq nutus eft, etenim pro morum philofophia,
Logicam coluit, ex quo ut in Lærtio ejus auditores di£U funt et Me garenjes et
Dialctttci. Is Athenas no£lu ibat tunica muliebri indutus, pallio verficolore
amiflus* caputque rica velatus e domo fua Megara ad Socratem commeabat, ut ejus
sermonum ac confiliorum fieret particeps. Rurfumque fub lucem millia pafluum
paulo amplius viginti, eadem tunica teftus redibat Ita A GELLIO (si veda) lib.
Euclides enim in arguendo nonnifi conclufionibus utebatur. Qua•r$ Eubulides
ejus fucceftor multa fophifmatum genera invenit, adhibuitque. At nato, LIZIO ab
LIZIO (e) LIZIO Diodorus hujus auditor moerore mortuus eft, quoniam Stilponis
argutias refellere ignoravit, quique Euclidseus fpiritus Europse regnavit inter
Nominales, ac Reales; inter Thomiftas et Schotiftas. LIZIO Macedo Nicomachi, ac
Pheftiadis filius, Platonem audivit circiter 20. annos, immenfam au£orum.
legionem habuit. In Lycæo fchoiam aperuit abfente Speufippo Platonis nepote.
Alexandrum Philippi Macedonum Regis filium docuit. Senefcens impietatis crimine
adcufarur a Sacerdotibus, fugi it. Quo ad ejus mortem alii 0 in ./Euripum fe
præcipitaffe, alii fibi ipli necem intulifle ferunt. Hujus philosophi opera
sunt pene innumera, ut ex Lærtio. Quas LIZIO de historia naturali, de arte
oratoria, de poesi, de ethica, de rebus aiconomicis, politicisque sunt quippe
admiranda. Eidem in Lyc2eo fucceflit TheoDhraftus suus discipulus, quo mortuo
pene filvit, licet in eo docuerit Lycon, Ariston, Critolaus, Diodorus,
Demetrius Phalaræus, ac LIZIO, denique PORTICO a Zenone Cittieo. 1 r
princognomerito phy (iens. Verum fub Imperatoribus Romanis alias viguit hæc
doftrina. At illo imperio proftrato omnino evanuit. Sed iterum Romanorum
Pontificum cura poft ^urops barbariem denuo inftaurata, eam fummopere
excoluerunt Albertus Magnus, D. Thomas, LOMBARDO (si veda), Scotus, aliique.
Majori autem cum fucceffu dein culta a POMPONAZZI (si veda), ZABARELLA (si
veda), Francifco atque Alexandro PICCOLOMINI (si veda) Senenfibus: Itemque ab
Andrea Cassalpino, Cæsare Cremonino CREMONINI ROBERTI (si veda), qui Harveo
præfuit in nobili fanguinis circulatione. Hac in philefophia floruit quoque
Melan&onius Germanus, qui poftea Nominales et Reales, variafqne
fcholafticorum feftas infequutus eft, Quiq. etiam PORTICO, Scepticos, atque
L’ORTO damnabat. Pcftremo hanc do&rinam coluerunt Nicolaus Taurellius,
Michæl Picartus, Cornelius Martini, et Hermannus Corringius cum quo LIZIO
philofophia corruit. Zeno Cittieus Mnefii filius ætate triginta trium annorum
Athenas primum ivit cipium habuerunt. Verum qua», aq qualis fuit illorum omnium
ars disputandi: Itemque in quibus laudanda,sVei culpanda, licet a propofito non
eflet aliecurri, attamen quia hujufmodi exquifitiome ivit, ut purpuram
venderet, iliofque tam celebres viros cognofcerct, quorum libros perlegerat.
Quo cum perveniflet, Cratem primum, illoque religio Stilponem decem annos
audivit, coluit etiam Xenocratem, Diodorum Cronum, Polemonem inter» rogavit,
quorum omnium cognitionibus maxime imbutus fcholam aperuit in PORTICO,
quamplurimofque habuit auditores, quos vita? potius honeftate, quam leflionibus
inftituere folebat. Zeno 88 annorum artate occubuit, Artam oratoriam a
Diale&ica non dillinxit. Zenonifc dtfcipuli fuerunt Philonides, Calippus,
Pofidonius, Zenodes, Scion, Cleantes, Ariston Chius Miltiadis ftlius, Herillus
Carthaginenfis, Sphoerus, Cleantes Lycius, Zeno et Antipater Tharfenfes,
Diogenes Babylonius. Apud Romanos ftoica doflrlna in fummo fuit honore. Poft
literarum inftaurationem eam coluerunt Juftus Lypfius me ab inftituto fummopere
abalienaret præteritur, atque oculo peregrino reliqua percurram. Poft hos omnes
floruit L’ORTO Arhenienlis, qui Xenocratem, et Pamphilumflus, Gafpar Scioppius,
Daniel Heinhus, aliique complures, L’ORTO maximus philofcphus Gargetti L’ORTO
in Attica ojfymp.Top. ex Neocle et Chereftrata editus unus eorum fuit, quos
Atfienienfes in Infulam Samos miferunt, Hic puer Matri piaculari præibat, atque
aliquo piaculo domos conta&as circumibat. Ita Lomeyer de Lujtrationibus.
Hoc exorciftx genus inhonorum erat apud antiquos. Rediit Athenas decimo fux
setatis anno, trigeflmo vero fexro scholam in viridario aperuit, ibique cum
fuis amicis tranquille vixit, Quamplurimos habuit difcipulos, ad quem ex
omnibus Græcia: urbibus confluebant, quocum etiam vitam vivebant, nam L’ORTO
dicere folebat, ut ex CICERONE (si veda), de finibus lib: *• omn r f »™ rerum,
quas ad beate vivendum faptentia comparaverat, nihil ejfe amscitia majus, nihil
uberius, nihilque ju-cun Ium Platonicos, et Theophraflum Veri pzcundius. ^Jeque
hoc oratione folum, fed etiam moribus, ac vita comprobabat. Ejus fequaces adeo
Magiflro adhasferunt, ut etiam mortuus fpiraret in fummailla tot animorum
confenfione fui memoria. ita Gajfcndus de vita, (y moribus L’ORTO. Philofophia»
corpufcularis Epicurus non fuit au£lor, fed infkurator. Hunc momordit ejus
difcipulus Metrodorus, qui ad Carneadem tranfiit. Etiam CICERONE (si veda)
GIARDINO convitiis laceffivit, at ejus caufam dixerunt Alexander ab Alexandro,
Cœlius Rhodiginus, Joannes Francifcus PICO (si veda) Mirandolanus, Marcus
Antonius Bonciajius, Palingeniur, Andreas Arnaldus, Francifcus de Quævedo,
denique Gassendus. Quibus omnibus præfuit ipfe Lærtius, qui fcripfit in ejus
vita: nam fan&itatis in Deos, et charitatis in patriam fuit in eo affe£tus
ineffabilis. Ipfe CICERONE (si veda) de finibus lib. Ac mihi quidem, quod ipse
bonus vir fuit, et multi epicurei fuerunt, et hodie funt, et in amicitiis
fideles, &.in omni vita conflantes, Sc graves, nec voluptate, fed officio
confilia, LIZIO audivit. Hujus Canonica sive b Diamoderantes, hsec videtur
major vis honeflatis, et minor voluptatis. Ita enim vivunt quidam, ut eorum
vitam refellat oratio, atque ut cæteris exiftimentur, dicere melius, quam
facere, at Epicurus voluit melius facere, quam dicere. Quamobrem Seneca de vita
beata cap. 2. fcripfit: non ab Epicuro impulfi luxuriantur, fed vitiis dediti
luxuriam fuam in philofophiæ finu abfcondunt; 8c eo concurrunt, ubi audiunt
laudari voluptatem. Nec æftimatur voluptas illa Epicuri quam fobria, et ficca
fit: fed ad nomen ipfum ad volant, quærentes libidinibus fuis patrocinium
aliquod ac velamentum. Hic in inultis culpatur, ut ex tot |§ntifque fcriptoribus tam antiquis,
quani recentibus. Maxima vero animi conflantia, qua femper vixerat urinæ
doloribus correptus ætatis 67. an. 0 lymp.Hic vocabulo voluptatis juventutem
allexit, at in fuis le£lionibus nihil aliud, quam virtutes, temperantiam,
frugalitatem, bonum publicum, an imi fortitudinem, vita; negle&um, ac
voluptates animi, non autem corporis difcipuios docebat. Dialc&ica paucas
regulas de fermoris perfpicuitate, deque reflo ratiocinandi ordine, quas
fophiflis fu ætatis oppofuit, continebat. Qu*que legi poflunt in Lærtio fuo
difcipulo, in Stanleyo, in l'hpr mafio, atque in Bruckero, H*c de veteribus
celebrioribus philosophis, qui Dialefticam vel invenerunt, vel auxerunt, vel
perpoliverunt ad Cælaris ufque jEtatem, at fecundo ecclefi* feculo Alexandri*,
ad quam quafi ad bonarum artium mercatum literati omnes confluebant, invaluit
quadam philofophia,'qu* ccclettlca dicebatur, cujus nobile inllitutum erat ex
fingulis philofophi fe- Ad ejus fcholam pr*ter 'virbs confluxerunt etiam
muliqp?s celeberrimas, ut Themiflia Leontii uxor, Philenides, Erotia, Hedia,
Marmaria, Bodia, Phedria, neq. ejus cives, neque ejus adverfarii eum vel
libidinis, vel impietatis crimine adcufarunt. GIARDINO ORTO Philofophia fine ulla interruptione
culta fuit ad Augqflum ufque, LUCREZIO (si veda) eandem collegit. Eandem quoque
coluerunt Celfus, Lucianus, et Diogenis Lærtius, H*c phjlofophicum Ceftis tunc
temporis florentibus qimlam excerpere, quxdam mutare, aliterque exprimere.
Verum hsc philofophandi ratio dofliflimis ecclefias Patribus adeo placuit, ut
ftatim per omnem Chriflianum orbem fuerit ditfufa. His acceflit, quod ha:retici
quinti feculi Ariftotelads, ac PORTICO prafidiis abutentes, dolores noftros
adgrederentur, qui ut adverfariorum argumentationibus, atque irrifionibus
occurrerent, eadem difputandi arte etiam imbuti funt. Dialectica itaque
eccle&ica ex PORTICO, atque ex Ariftotelica componebatur, qua2 ufque ad
duodecimum ieculum in occidente fuit tradita, maxime quia b z B.. cum ROMA
sepulta iterum revixit initid feculi decimi feptimi, atque ignominia formarum
plafticarum alias atomos in priftinum fplendorem alii reponunt Magnarius
Luxemburgenfis edidit primus ejus Demotritum revivtfcentem, Magnano fucceflit
Gaffendus vir pradlantiflimo ingenio an. 15P2. Poft Gassendum coluerunt
raolierius, Bumerius,.‘Vandomus, Bovillonius, Catinat, Polignac itemque abbas
Gennet,Fontauellius aliique quarn plurimi, viri. Aliguftinus fuis difcipiilis
eam commendaflfe fertur. Seculo autem duodecimo ScholalHci?fivt Chriftiani
occidentales LIZIO libros ab Arabibus versos, ab iifdem interpretatos accepere.
At hi nimio rixandi ftudio du&i Logicam, ac Metaphyficam fatis quidem
obscuras atque IMPLICITAS novis subtilitatibus, novifque quseftiunculis ac
laqueis foedarunt. Etenim cum linguam Grxcam ignorarent, Ariftotelem neque
legere, neque interpretari poffent, ejuR dem VALLA (si veda) Roriis natus. anno
quinquagefinio suæ statis occubuit. Is incultam fermonis barbariem elegantiarum
libris dsfasdare curavit. Ut ex Jovio. Natnra mordacilTimus CICERONE (si veda)
vellicabar, LIZIO carpebat, VIRGILIO (si veda) fubfannabat, uni tantum GIARDINO
affurgebat. Hic cum pauca in Logica fui temporis animadvertilfet, adverfus
Magiftros fe fe offerebat, ac planum diceret nullam efle Logicam, prater
Laurentianam. In libro de voluptate, ac vero bono GIARDINO .adhæfit. Hic omnium
primus philosophiam ex pyriffimis fontibus, non ex dem Utiliora neglexerunt,
fophiftica duntaxat amplificarunt. Scholaftici itacjuc LIZIO denominati funt,
et denominantur, licet eorum pauciflimi LIZIO legerint. Hujulmodi Logica futnmo
in honore habita fuit ufque ad feculum XV. illiufque veftigia etiamnum manent
in quamplurimis Monacorum familiis. Verum initio decimi fexti fcculi, primum
VALLA (si veda) et Agricola, dein* b 3 de ex lutulentis rivulis falubriter
hauriendam effe docuit, explofa penitus fcholallicorum difciplina, qui tunc
temporis principatum obtinebat. Rodolphus Agricola apud Frifios ortus Hic enim
tanquam athleta multa tulit, fudavit,& allit abftinuitque venere, et vino,
ut magis magifque literis vacaret. Poltque Parifiis, et Ferrarii Gricam, ac
LATINAM LINGVAM comparavit, reliquum itatis partim Hebdcrbergi, partimque
Wormatii duxir. Pofl: ejus mortem Lovanii editus fuit liber temeritate judices
concuffi, irrito conatu per diem integrum imagiftramvt fuit i ut barbari
barbare vocabant. ItaFreigius in vita Petri Rami. Scripfit inftirutioves
Logicas, atque in LIZIO trviniadverfhnes, Ex Triumvirali fenrentia ejus libri
damnati furtt. At paulo poft Diaia&tcx, atque eloquentia Cathedras
obtraurtTTandem in S. Bartolomad prælio occifus eft. Baco magnus Cancellarii
fub Jacobo i. unuseorum eft qui ora* nes perfefliones, atque imperfectiones
fcholaftica; philofophiæ cognovit, oftenditque: itetftque vehementi (lime
laboravit pro ea perficienda. Hujus traClatio de augmentis ferendarum eft perquam
utilis Literarqmafliduitate dx ditiflimo obiit pauper. In fcientiarum organo do
rebus Logicis difertiflime difputavic, in quibus modum optime conficiendæ
Induclionis difleruit, cum AriftotelicI methodum docerent conficiendi
fylidgifmi. Quo in mas Hobbefius, qui licet luam Logicam computandi anem
infcripferit, verum tamen ut cæteræ illius temporis fcholaftiGa garrulitate
etiam fcatet. a Poft hos meliori methodo atque acriori ingenii acumine de
Logica egit Cartesius vir doctifiimus y cujus libellus de methodo rationis
rettc dirigendæ, inquirenda in J cientiis veritatis eft valde praftans. Etenim
is primus fuit, qui. conculcatis vetuftiffimis au&oritatis præjudiciis ad
veritatem inveniendam aljos excitavit • Itemque non ex aliorum judicio, virum
ex propriis viribus omnia explir in opere o&odecim annds confumpfit. Hic
unus novæ philofophue praxurfor fuit. Hobbefius Malmesburii ornis pfiuja ætate
piaxiraos habuit progreffus in linguis, quinquennio philolophiæ scholafticæ
operam dedit. Deinde ITALIAM, ac Galliam peragravit. Tucididem in linguam
artglicam vertit, ut fbtus Democratici conftifiones notaret. Lutetiæ an. i)
Lockius Vyrigton prope Briftblium natus an. i6p. prima literarum rudimenta in
Collegio Oxfortenfi, accepit, quaque illi eide tn -puerilia vifa funt. At
Cartefti opera illum acuerunt. A Cartefii operibus ad medicinam tranfir, qua de
re anathomen, hiftoriam naturalem, atque chymicam comparavit. Peragravit primo
Germaniam ac Pruffiam, deinde Galliam atque ITALIAM cu«l Comite
Noftumberlando-Heflico morbo correptus Galliam venit 1 qua benigne exceptus
fuit » Vix ad Angliam redux y Babris anglice editis artem cogitandi
comprehendit. Hos Petrus Coste in Gallicum sermonem, Burrigidius vero IN
LATINVM VERTIT. Lockius enim fummo mentis acumine rerum caufas rimatur, vires
humana rationis computat, denique Logicos docuit qua via (e explicaripoflent,
neque erubefeere fe nefeire, quod reapfe ignorant. Cartefianos aggreditur, ac
difputat omnes ideas vel fenfuum ope, vel meditatione oriri: Ostendit quo
pa&o unaquaque idea adquiratur: Diligentiffime artem criticam expofuit. Poftremo
de humana cognitione, de veritate cujuslibet generis, de ratione, de fide,
ceterifque aliis fufe lateque pertraftavit. Attamen reprehenditur. Bataviam
petivit, atque ab Anglia rege requifitus ire noluit. De Intelle£lu humano
librum confecit, quem edidit: rure compofuit librum de Imperio civili, in quo
tyrannidis injuftiriam expofuit: eoque in loco compofuit prater librum de
puerorum educatione, etiam aliquas epifiolas, ac Chriflianifmum ratiocinatum,
quo in libro Rationis vires nimium, Quod fæpiffime eadem magno verborum
adparatu repetat. Quod quædam inutilia addat: Quod exempla neceflaria omittat,
Quod libertatis arbitrium non re£le explicuerit. Ex Lockii Schola Joannes
Clericus præftantiffimus philofophus prodiit, qui univerfa judicandi prscepta ia
fu a arte critica complexus cft. Nam 1. de ideis. de judiciis, ac
propofitionibus: de methodo, poftremo de argumentatione ac fvllogifmo
difleruit. Poft Clericum mariotte Gallus doflif fimus vir Logicam duas in
partes divifam edidit, quarum altera in quibusdam propofitionibus
evidentilTimis verfatur; altera vero qua via ex præmiffis propofirid mium y
quam par eft, prædicat, vitamque sternam iis offert, qui Chrifto credunt,
legemque naturalem exercent. Occubuit num materia poflit cogitare, conatus eft oftendere. At quid
intereft utrum materia fit cogitans, nec nej? Quid enim intereft, fi medtis
human® fimplicitas in tuto collocetur ? Fortaffe ipfa efficere poffet,
juftitiam injuftiriamve noftrarum a&ionum, noftram futuram felicitatem,
veritatefque fyftematis politici ?. 1 tionibus alis deduci re£te poflint,
perrra£lat. Culpatur primo quod de veritate probabili, deque arte critica nihil
dixerit; Itemque quod ratiocinandi artem confufe tranaverit \ quod omnium
errorum caufas non patefecerit, Quod in Anglia Lockius, atque in Gallia
Clericus, ac Mariorte, identidem in Germania fecerunt Chriltianus Thomasius,
Eeibnitzius, Wolfius, aliique complures. Primus enim fine prateriti feculi
introduttione ad Philosopbiam Aulicam, Dialecticam a nugis, atque erroribus,
quibus eam maxime infufcaverant fcholaftici, emendavit. Id quoque fecit Andreas
Rudigerus etiam Germanus in fua pbilofopbia Syntbetica, atque in libello de
fenfu veri, ac falfi. Id ipfum dici » i ' {q) Leibnitzius Lypfis natus in
Saxonia editus elt in lucem ex Schmuch, illi præmortuus pater a matre fuit
inftitutus. Vix ex Ephebis egrelfus maximam librorum copiam, quam eidem pater
relique„ rat, legit, at «cognita magiftri indigentia, ad Thomasium omni in re
literaria, io dici poffet de Francjfeo Buddæo, de Leibnitaio >(q),
Chriftiaoo Wolfio, deque aliis pene innumeris, de quibus verbum nullum addam,
ne propofita: brevitatis limites praft^iantur. His omnibus accenlendi denique
lune præclariflimi viri Antonius Genuenfis (GENOVESI, si veda) neapolitanus
noster præceptor maximo vir ingenio, ac per quam longa meditatione, ac lectione
contritus aliaue. fortuna dignus, Aloysius Vernejus Lusitanus, Sorias Pisanus
PISANO (si veda), Salvator Rugerius (ROGERIO – si veda), atque Angelonus P.
Cœlestinus (CELESTINO – si veda) ambo Neapolitani. Quorum omnium opera amo,
atque excolo, primum ob rerum gravitatem, fecundum ob methodi claritatem, in
tota Germania infignem avolavit. Sub tanto præceptore historiam, et Politices
artem calluit, Peragravit deinde omnem Germaniam, atque ITALIAM pro describenda
Ducum Brunswifcorum hiftoria. Cum rediiffet Codicem Juris Qentium diplomaticum
edidit.. ejus vita legitur m Kortholt, Eckard, » s tem, k SERMONIS LATINI
nitorem, Pifanum ob methodum, atque præcepta Logica, alium præter res, etiam OB
LINGVA LATINA ELEGANTIAM postremum propter ejus methodum darifliraam. VMnis humana perfe&io ab officiorum, et virtutum
adcurato exercitio unice pendet. Verum nulJum eft officiorum, ac virtutum
laudabile exercitium, nifi a natura: notitia, ejufque. auftore, qui eam ad
proprium dirigit finem: hæc vero rerum Iatebrofarum cognitio. est laborum, ac
speculationum profundiffimarum fru&us, quæ, rationem requirunt omni ex pane
illuftratam. Ratio autem est quædam ip homine vis y five facultas, qua 8c
noeram, et aliorum corporum exiftentiam, eorumque relationes cognofcimus; qua
fumus liberi; qua alia feparamus, aliaque conjungimus; qua præterea a
quantitatibus cognitis ad occultas incognitas pervenimus; ac idearum, $c
judiciorum feries neceflario vinculo conne£timus: et qua, SIGNORVM ope, noftra
intimiora animi sensa ALIIS COMMVNICAMVS, errores cognofcimus, veritates
detegimus: qua denique juftum abinjufto, bonum a malo, honeftum a turpi facile
decernimus, Haic vis, quaecumque illa fit, dum vivimus ex sensuum applicatione
oritur; experientiis, atque obfervationibus augetur, Audio vero Logices
perficitur. Ex quibus fane concluditur, Logicam elfe fummo emolumento iis
omnibus, qui vel fe ipfos, vel alios perficere curant, Cum igitur mihi
propofitum fuerit ipfam juventuti enucleare, refla via ac ratione proceflifle
arbitror, fi primo de mentis humanae operationum ortu, ac progrelfibus, tum DE
SIGNIS, quibus eas aliis explicamus; deinde de errorum, ac veritatum fontibus,
atque augmentis pertractaverim. Haec vero omnia quatuor leflionibus compleflar:
quarum prima: duae docentem, dqae vero poftremae leflioqes Logicam utentem., yt
ajunt, cohflituent. Quibus ultimo loco accedet de Logicas redu&ione ad
Arithmeticam breviflima leflio, ut a Dhfiefttco fupputandi necefi fitas
agnofeatur. LE- DE ORIGINE
OPERATIONUM RATIONIS HUMANÆ, E1USQUE MAXIMIS PROGRESSIBUS. Illud quidem maximum
efl, »g/a animum videre. CICERONE (si veda) Tufc.t. Quibus partibus confiet
homo. 'X omnibus animantium generibus nobis ufque adhuc cognitis, unus homo vi
fuz rationis ceteris praftat, quia hujus facultatis beneficio non modo feipfum,
fed infinita quoque obje&a exteriora cognofcit. Etenim diutina corporum
imprefiione in fuos fenfus, eorum exiftentiam primo intelliglt, deinde mentis
meditatione illorum adtributa, qualitates, 8 c relationes comprehendit. Itemque
natur* leges, rerum ordinem rimatur: rerum praeteritarum recordatur, eafque cum
praefentibus conjungens, futuras pr*fcit, ac veluti. intuetur. Quid multa? ad
propriam felicitatem contendit, proprise exiftenti* principium mundique
conditorem fk intelligit, et colit. Hanc maximam ac pene divinam rationis vim
mihi delineare nitenti, vifum eft, primo idearum originem enucleare, tum quo
paflo eajdem vel inter fe, vel cum aliis pofltnt combinari. Sed priufquam ad h*c perpendenda aggrediamur, de
hominis partibus paucifiima dicamus. Principio infunt in homine par. tes, quas videmus,
dividimus, contremamus, dimetimur; quaque funt extenf*, relilleffres,
mutabiles. Verum haec, atqu$ ejufmodi alia corporis funt adtributa. Homo itaque
ex corpore conftat, Infuper quilibet homo quodam vehementiflimo natur* impetu
ad veritatis mfrxime utilis ftudium, ad bonum com. parandum, ad malum
declinandum ducitur. Rurfus ordinem, pulchritudinem, perfeftionem amat;
eidemque jullitia, honsr flas, De mentis aftibus. 5 flas, libertafque placet. Praterea flepe magno animi mrcrore angitur, eodem
tempore quo elt omni ex parte fanus. Contra quandoque ell hilaris, licet ejus
corpus maximis cruciatibus torqueatur. His omnibus accedunt tot abftraftiones,
atque alienationes invita:, tot rerum peregrinarum inventa, tot artes, tot
difciplina. Qua: omnia ronnifi ab homine prorfus hebete, ac veluti plumbeo,
materia: folida, atque in ertiflima: tribui poflunt. Quamobrem homo corpore, et
fpiritu conflat. Quod (i quis ulterius urgeret, ac diceret, hominem ex fola
materia conflari; quaererem ab eo: unde tanta cogitandi vis, tanta agendi
libertas, tantaque rerum etiam abditiflimarum fcientia? uflde tanta fciendi,
dominandique cupiditas? unde denique tanta fenlationum contrarietas, axionum
oppofitio, virium interiorum pugna, tot tantique confciefni» laniatus. Ex
quibus omnibus planiflime deduci arbitror: primo hominem ex corpore, et fpiritu
conflari: errafle eos, qui vel solo corpofe, vel uno fpiritu ipsum conflare
crediderunt: eos quoque fuiffe deceptos, qui fpiritum ipfius Dei
modificationera, vel particulam efle fcripferunt. Qua autem ratione fpiritus io
corpus, corpus vero in fpiritum agat, et inter fe mutuo pene colloquantur, ac
fe intelligant, omnino ignoratur, ficuti etiam ignoratur in qua corporis parte
animus locatus fit. Cordatiflimorum quippe virorum hac de re opinio eft pro
capite. At amotis his tricis, quseraraus feria, atque ad propofitum accedamus.
XUifque Icit omnem cerebri raaffam per concavum fpinas ufque ad ejus os facrum
protendi. Quifque etiam Icit ex hac mafla telam nervofam oriri, qua: fenfuum
texturam efficit. De quibus mox.
Sensus igitur est: quadam animi vis, qua corporum externorum impressiones
sentimus. Verum latiore SIGNIFICATIONE sensus omnem vim mentis exprimit, qua
objeciorum exteriorum ideas, sive simulacra, sive species, sive idola De mentis
aftibus. 7 concipimus, sive quicquid interius sentimus. Primi generis fune ideæ
omnium rerum, quas vel videmus, vel tangimus, vel audimus. Secundi vero generis
funt omnium voluptatum, ac dolorum ideæ. Ex quibus intelligitur, fenfus vel
esse interiores, vel exteriores. Exteriores funt quinque notiflimi, quorbnl
quatuor fedes habent peculiares, unus vero tactus efl in toto corpore diffufus
f imo et reliqui ad hunc folum reducuntur. Interiores autem fenfus funt totidem
alii, fcilicet memoria, temperamentum, pajjiones, attentio, ac denique fenfus
moralis senfus porro tam interiores, quam exteriores in omnibus lio»minibus
diflinguuntur; etenim omnes partes folida:, ac fluid in quoque homine toto cado
inter fe funt diverbe, varieque complicatæ. Quid multa? In eodem homine
temporis progreffu omnis flru&ura muratur. De fmgulis, 8c primo loco de
exterioribus. Vifus efl fenfuurti eminentiflimus, nam vis vifiva ita
requirebat, cum ipfa fit orizontis extenfioni proportionalis, et propter
hominis .indigentias efl duplex. Oculi funt duo globuli, tribus præcipuis
tunicis fepti, quarum concavitates totidem A 4 humoribus replentur, adeo
denfis, ut lucem refrangere poflint. Hujus autem refraftio ita a natura
comparata eft, ut in oculorum fundo, five retina objeftorum inverfas pingat
imagines. Qu« porro a nervo optico excepta, ignoto nobis modo, in cerebro, non
folum imprimuntur fecundum reales corporum magnitudines, figuras, fitus,
colores, fed quoque diutiffime in ipfo cerebro, quin deleantur, impreflse
remanent. Cum autem in omni animantium genere, maximeque in homine iapfu
temporis hujus organi figura, humoruni deniitas, atque ipfa fibrarum textura
mutetur, inexplicabilis ideo eife debet videndi differentia. Qua: omnia fi quis
adcurate fupputaret, univerfam vis vifiva: quantitatem habebit. Auditus eft
alter senfus duplicatus, in auribus fitus. Auricula exterior pro æris
undulationibus, ex corporis fonori vibratione produ£tis excipiendis, infervit.
Hic ær tamquam in infundibulo tortuofo receptus tympanum ingreditur, atque ex
hoc tranfit in labyrinthum, cui nervi acuftici adharent, quorum ope ufque ad
cerebri fibras communicatur corporis De mentis actibus. £ fonori fremitus, qui etiam ignota ratione in nobis
ideam foni excitat. Qux cum ita fint, patet quod pro defipiendo foni gradu,
fupputanda eft primo corporis fonori elafticitas: iftus quantitas: obje&i
fonori diftantia. æris reflftentia: denique ipfius organi a&ualis ftatus.
In naribus porro eft odoratus; quæ quibufdam nervulis capillaribus velli untur,
ab ipfo cerebro productis. Scitur vero ex corporibus fetidis, atque odorir
maximam effluviorum copiam continuo exhalare, qua: ærem circumvolant. Scitur
etiam, quod ejufmodi particulæ infenfiles narium nervulos olfa&orios
vellicant, ex quibus excitatur in cerebro odoris, vel fetoris fenfatio. Hujus
senfus propterea vis habetur ex effluviorum numero, eorumque impetu, ex fucci
nervei fubtilitate, atque ex fibrarum cerebri elafticitate. Quam proximus
odoratui eft guJius, in lingua, ac palaro fitus. Lingua enim eft fuperius te£la
quadam membrana quaqua verfus iqnumeris foraminibus repleta, ex quibus
innumerabiles papilfe nerveas taftui rigidæ fe produnt. Particufe \x falinas,
oleofas, fulphureas, aliæqige quamplurima: in cibis contentæ iftos nervulos
titillant, ex quibus rerum fapidarum, vel infipidarum idea in tlobis excitatur.
Gradus hujus
fenfationis fupputatur: i. ex particularum numero, et qualitate, 2. ex noftra
naturali, et momentanea difpolitione. Tandem taStus in omnes corporis, tam
interiores, quam exteriores partes eft diffufus. Medulla enim oblongata inter
colli vertebras, et fpinas lateraliter nonnulla nervorum paria protendit, qui v
in omnem corporis fuperficiem propagantur, atque ita mirabiliter inter fefe
ordiuntur, ut portentofam membranas reticularis telam efficiant. Hinc evenit,
quod quaslibet impreffio,quas in hac fit,ftatim cerebro communicatur, atque
imprimatur idea corporis exterioris. Ad hunc fenfum referuntur omnes
fenfationes frigoris, caloris, gravitatis, afperitatis, &c. Vis hujus
fenfus habetur ex, vi premente, atque ex noftra aquali, et naturali difpofitione.
Hujufmodi eft
fabrica fenfuum exteriorum, quos vulgus multiplicatos vellet, atque etiam
perferiores. At fi sensus eflent etiam centum, attamen humanat mentis
operationes eflent ilis ipfe, quas modo habemus, nam fenfuum multiplicitate non
augerentur, verum fola idearum sphoera evaderet major. Quantum vero ad horum
imperfe&ionem, eft quoque inepta querela, nam fx fenfus eflent perferiores,
illa ipfa ratione, qua voluptatum numerus fieret major, eadem quoque dolorum
copia fieret numerofior « Nefcimus igitur quid petamus. TpXpofita hominis parte
exteriore, perpendendum nunc eft ejus interius mirabile magifterium, quod
fummopere in cognitiones, atque in aftus humanos influit. Senfus interiores
funt memoria, temperamentum, paffiones, attentio, ac fenfus moralis. De quibus
quambreviter ad Tyronum captum verba faciam. Univerfa cerebri maflfa duas in
partes difpefcirur, quarum altera cerebrum, alterum cerebellum nuncupatur. Hæc
fubftantia mollis infinitis peno cellulis, five flexionibus repletur, in
quibus, modo nobis incognito, non folum imprimuntur, fed quoq. retinentur
objectorum exteriorum imprefliones, cum eorundem relationibus, etiam
abftra&is, et perquam longo ordine implicatis. Mihi fufficiet duntaxat velle,
et itatim in hac fubftantia imagines canis, bovis, equi, domus, navis,
exercitus &c. diftinCte intueor. Itemq. hujufmodi ideæ tanta vi
imprimuntur, ut iis licet femel vilis, recorder tamen cujufq. magnitudinem,
colorem, litum, dimenliones, et cetera. His accedit, quod in hac mirabili
cerebri fabrica, manent non folum obje&orum ideæ hefterna die mihi
obverfatæ, fed etiam illæ, quæ olim meam pueritiam profperam, hilaremque
reddiderunt. Itemq. in ea pilæ celeritatem, teftudinis tarditatem, ignis vim,
vulpis vafritiem, Sinenfium vanitatem, a1 iaque infinita quafi lego. Quid
multa. In hac una tanquam in libro diftinCtiflimis characteribus obfignato tot
philofophicarum meditationum feriem, tot fyftematurn abfurditates, tot
imperiorum yiciflitudines, uno verbo univerfos humanæ rationis progreflus, et
natura ipfius revolutiones pene intueor. Haic vis, quæcumq. illa fit, memoria
nominatur: Ipfaq. crefcit, decrefcitq. in eodem homine; fere femper in
fene£lute debilitatur, et nimia morborum vi etiam prorfus ammittitur, ut ex
hiftoria. Temperamentum eft folidorum, ac fluidorum conftitutio, quæ fere in
Angulis hominibus differt. Ex hoc facile enodatur, cur ex hominibus alii funt
obtufi, torpidi, ac lenti; alii contra a&uofi, violenti, iracundi. Itemq.
dantur homines fere femper hilares, feftivi, et lætantes; alii contra
taciturni, mærentes, triftefque. Denique funt 8c qui facillime omnia, ac clare
intelligunt. Sunt alii, qui pauciflima, et obfcure concipiunt. Unde hæc tanta
varietas, nifi ex varia folidorum, et fluidorum permixtione. In quamplurimis porro fibra funt debiles; in aliis
vero refiftentes. Itemque dantur fibra magis, vel minus elafticac, magis vel
minus molles, ac cædentes, atque ex vafis alia funt latiora, alia mediocria,
aliaque angustiora. Quibus pofitis, fequi neceflario deber, fluida non poffe in
omnibus a*que circulare. Ex quo intelligltur dari cfiverfa temperamentorum
genera. Datur ideo cbolericum sanguineum, melancholicum, O phlegmaticum in
hominibus temperamentum. Et quoniam in fanguineis fluida æquabiliter cwrunt,
ideo funt hilares, aperti, fecuri, eloquentes, benefici, urbani, intrepidi. At
quia in cholericis fluida funt fubtiliora, et vafa apertiora, idcirco cholerici
funt celeres, impetuofi, iracundi, ambitiofi, atque ad vindi&am propenfi.
Temperamentum melaocolicum eft fanguineo inferius. Etenim melancolici funt
lenti, taciturni, acri ingenio, acrique judicio. At omnium lentiflimi funt
phlegmatici, ob eorundem fluidorum fpiffitudinem, et vaforum anguftias. Hinc
fit, quod phlegmatici funt vultu triftes, tardi, timidi, diffidentes, avari, obtufi,
denique in virtutibus, $c vitiis mediocres. Quicunque igitur omnem terræ
fuperficiem mente perluftraverit, generarim inveniet, primo climata frigida
homines modificare ad temperamentum phlegmaticum, calida vero ad cholericum:
deinde inveniet in quam proxime frigidis homines effe melancholicos; in quam
proxime calidis efle fanguineos. Verum hac in genere. Nam indifcriminattm
ubique locorum omnia temperamenta dominamur. Quin imo in ipfo homine, eademque
familia notantur diverfa hominum temperamenta. Quæ cum ita fint, fenfationes
non poliunt elfe easdem in omnibus hominibus, et ne in ipfo quidem homine,
Pajfiones, five affe&us, iive perturbationes, five quodvis aliud vocabulum
adhibeas, funt quadam animi commotiones ab objeflis exterioribus excitata. Ha
rum omnium fedes eft in corde, quo4 nervorum ope cerebro adhæret, Partiones
licet multas, ac vari®, omnes tamen totidem amoris fui ipfius funt
modificationes ac veluti reafliones, quarum unaquaque in noftras ideas, et
judicia maxime influit. Verum partionum vis, atque energia a tyronibus facilius fentitur, quam
iifdem explicari poflit. Quartus fenfus interior eft attentio, qua nihil aliud
eft, quam quadam infita mentis occupatio in objeSo nobis cognito. Ex quo ftatim
intelligitur, quod attentio fit quadam vis obje£H impreffione anterior, nobis a
Deo data, ut minutim rerum qualitates explorare valeamus. Hinc etiam
intelligitur, attentionem, efle quandam mentis energiam, qua; vel in toto
objefto, vel in aliqua ejus parte occupatur, ut illius ideam adsquatam habeat.
Attentionis vis eft in ratione compofita tum indigentiæ prsfentis, tum
temperamenti, atque educationis: Itemque attentio varia eft pro finium
diverfirate Denique fcnfus moralis eft quædam anterior animi difpofitio, qua,
fine ullo magiftro turpia ab honeftis, bona a malis, folo natur® impetu,
diftinguimus. Eadem igitur ratione, qua quis dulcia potius, quam amara guftat,
ita honefta et bona potius confequi, quam turpia, 8 c mala amat. Hsc animi
humani vis eft phyfica, ac veluti mechanica, ipfoque Rationis prscclaro lumine
multo anterior, et vividior, atque ex fe ipfa explicatur in quolibet homine.
Hinc pene infinita hominum multitudo beneficentiam, et juftitiam amat, earumque
oppofita deteftatur, etiamfi ignoret in natura inefle quandam vivendi normam
omnibus communem, conflantem, sternam; quam quifque fine magiftro fcit, fine
interprete intelligit, fine coailione fequitur: quaque denique omnes pueri,
adulti, urbani, fyi-, veftrefque homines, ut oculis, ut auribus, ut guftu
libere utuntur. Ex hoc fenfu oritur in quovis 'homine illa probitas, qua:
ingenita dicitur, quasque lenti tur ab omni humana coniideratione, a qualibet
rationum fubtilirate, a præmiis, atque a poenis iplis femota, ac diftintia. Ex
di&is clarilTime intelligittir, animum percipere bonum, et malum cum
eorumdem gradibus non dillimili raticne, quam qua colores intuetur, harmoniam
concipit, odores lentit, pulchritudinem diligit, et abnormia deteftaiur. Ex
ditiis quoque colligitur, hunc fenfum effe univerlalem, reliquofque completii,
nam ex unoquoque fe inflruit,ut de objettorum exteriorum bonitate, ac pravitate
dijudicare poflit. Hæc de lenfibus tam exterioribus, quam interioribus, qui
veluti totidem fenfationum animi fulcra, ac fundamenta habendi fuut. Qua:
omnia, nifi quis diltin&c comprehenderit, nullo pa£lo intelligcre poterit,
quid ex tot tantilque obje&orum imprelfionibus animo ipfi contingat, ut ex
fequentibus clarum erit. De Animi Scnfattonibus, OI ne objeftis exterioribus
nullap eflent in homine fenfationes, et fine his nulla in eo eflfet fcientia,
vel ars. ScnJ 'ationis nomine hic venit illa
interior animi commotio, qui ex corporum prifentia, five preflione in nobis
excitatur. Cum autem fenfationes fenfuum numerum, Sc difpofitionem fequantur,
fecundum eorumdem ordinem explicabuntur. Si quis autem quacfiverit, Utrum idei,
Sc fenfationes fint ejedem, vel diverlse: Num fenfationes, quas animus ab
objeftis excipit fibi ipfi, vel objectis fint confom: Ex quo oritur tanta
impreflionum vis, atque impetus: Quare inter fe non confundantur tot
fenfationes, et fibrarum fremitus, qui animum concutiunt: Tandem quo pa£Io
easdem nofiro arbitratu comparemus, cum ipfi non fint, nifi totidem cerebri
commotiones, et rea&iones ab ipso animo difitinfl®: ex quibus omnibus,
aliifque tandem is concludit.• fenlationum De mentis anibus. i» ertum, earumque
progrefTum, et varietatem inexplicabiles nodos continere Principio fenfationes
vifu defini-' tx non verfantur, nifi in corporum figuris, coloribus,
magnitudinibus, diftantiis, et motu determinando. Preliis enim ocuhs ex luce a
corporibus reflexa, fenfatio fecundum vim prementenj, atque ocuh flruauram
modificatur. Ex his 'pref. 1 lombus in nobis attentio excitatur, qu primum de
noftri exiftentia, deinde de objecto exteriori nos inftruir. Tum an prefliones
lint nobis confentanea, necne ex quibus denique fenfationes grata vel molefla
eruuntur, atque ex his voluptates, vel dolores producuntur: qua postrema non
folum animi, fed etiam omnium e ju felem deliberationum fulcra ac vires
motrices habenda funt. Secundo animus ex una in aliam fenfationem tranfir, id
elt ex voluptate m dolorem, atque ex hoc in illam ex quo tranfitu, 8c
cenationis; et Jurationis lenfationes adquirit. Cellatio itaque efl dolorum,.
vel voluptatum fufpenfio; duratio autem ell horum continuata fuccefEx ejufmodi
fenfationum vel fufpenfione, vel alterna fucceflione oriuntur in nobis
defdcris, et detcflationes. Quia ubi voluptas, vel dolor, ibi attentio. Itemque
ubi fenfatio nobis confona; ibi voluptas; ubi fenfatio nobis diffona, ibi
dolor. Amamus autem
voluptates, dolores odimus. Ex primis igitur oriri debent desideria erga
voluptatum objeela; atque ex fecundis deteflationes erga dolorum caulas.
Quapropter defideria, atque abominationes ex fenfationibus ipfis pratentibus
cum præteritis germinant. Senfationum itaque memoria noftrum fpiritum, tum
ipfiufque progreffus excitat. Sed ex quo fenfationum memoria. Quum ab aliquo
objefto procul abfumus, ipfum neque flati m, neque totum ex animo deletur, nam
pro ut attentio fuerit major, vel minor, diutius in animo ejus imprefiio
remanet. Memoria igitur ex attentione, Sed ex quo
attentio ? Ex di£lis, nulla memoria fine attentione. Nulla autem attentio fine
indigentiis, vsl noflris,vel alioruui. Itemt|ue quilibet homo jugiter eget,
alias non confervatur. Ergo quilibet indiget, ut,fc tueatur, necdfaria fibi
comparet, noDe trientis risibus. citura declinet: verum neutrum fine atternione
obtinetur, necefiitate itaque ha mo eil attentus, adfcoque fublata attentione,
nulla hominis dari poteft tuitio; et eontraquc remotis omnibus indigentiis j
nulla in eo attentio. Denique memoria differt ab ifriaginatione, I.-Quia
memoria efl: imbecil la, vivida imaginatio. Prima locum habet arque in rebus
abftraftis, et materialibus, altera vero in folis corporeis. Vis memoris ideas ordinate unit,
i magi natrix autem eafdern unit difpares, confundit et difiociat fimilares.4.
Tandem memoria ex a&uum repetitione et fit, et corroboratur; imaginatio ex
fola natura oritur. Ex huc ufque expolitis, fequitur r. Animum humanum variis
habitibus posse imbui, ut (impliciter fentiendi, et fen* tiendi tam voluptates
quam dolores, desiderandi, abominandi, reminifeendi, imaginandi. Sequitur 2. Mentem ab uno fenfii tot habitibus imbui,
quot ex quinque imbuitur. Qui non alia de caula nobis multiplicati funt, quam
pro fenfationuni multitudine augenda. Sequitur Univerfos mentis habitus effe
totidem attentionis ac defideriorum gradus diverfos.At fenlationes, ac
defideria ipfa non funt, nifi totidem merse fenfationes, videtur itaque quod
quot quot funt mentis a£lus, omnes ad lolas fenfationes revocari poflint.
Sequitur denique 4. pro omni mentis humana: energia enucleanda fufficere unum
fehfum, minime vero depravatum, ut clarius ex fequentibus fiet. Auditus fonos
percipit, quin ad majorem, vel minorem obje&i fonori diitantiam advertat.
Initio quilibet amat fonos fimplices, poftea etiam maxime compofitos. Identidem
de odoratu dici poflet. Guftu eafdem facultates, ac vires adquirimus, quas
vifu, auditu, atque odoratu comparamus. In faporum multiplicitate vix unus et
confufe fentitur. Hic fenfus eft cseteris charior, nam pro vita fufti nenda
unice neceflarius. Tametfi homo videat, audiat, contre&et, itcmque
odores,& fapores fentiat, verumtamen harum omnium ortum ignorat. Deinde etiamli ta&us ex
reliquis fenfibus minimam habeat vim, homo tamen omnis omnino ta£lus
fenfationis expers, De menti s ælibus. 25 pers, non poflet vivere. Ita fere
fenfuum corporis EXPLANATA analyfi, fenlationumque natura, ac varietate
expofita, ordo poftulat, ut de prajcipuis mentis humanne a&ibus aliqua dicamus.
Dtf mentis aftibm in genere .. T)Rinium Perceptio, five a/mt, X ell primus
mentis a£Ius, quo fenfuum ope corporum externorum exiftentiam,five impreffiones
fentimus: Hinc fenfatio, idea, quomodo in neceffitatibus invocarunt, quaque
ratione iratum placabant. Itemquc notau funt tormentorum De mentis attibus, 4 j
genera, atque execrabiles formula:, quibus impii excruciabantur. Contra qux
vitx honeftas, qux morum innocentia, qux jullitia, qux pietas pro futura
felicitate confequenda requirebantur. ScimuS denique ex ipfis tot populorum
prxjudieia, fuperftitiones, deliramenta, abfurditates, foeditates, aliaque
innumera puerilia, qux Dei cultum vel foedarunt, vel deflruxcrunt. Secundo
quantum ad naturx hisloriam, eidem debentur aflrorum notitix; fcilicet quid
fint aflra, quo ordine difpofita, quibus in orbitis, et quomodo moveantur,
quibus viribus xquilibrantur, quibus ratis temporibus proprios cuffus
conficiant. Eidem debetur metheororum hifloria, maris, St terrx, animalium j
plantarum, et foffilium cognition. Eidem denique totius naturx revolutionum
periodicarum defcriptio debetur. Tertio humana hiftoria quid eft, nifx ipfius memorix
produ£tio. In hac enim videtur qualis fuit primitivus humani generis flatus,
qux focietatuia civilium origo, imperiorum omnium viciffitudines, tyrannorum
feritas, heroum gloria, ambitioforum vafrities, qui navigatio, quale
commercium, terne productiones, hominum induftria, leges, ufus, con fuet udi
nes, bella, foedera, magiflratus, militia i ve&igalia, fcientia; litterati,
morbi, exercitia gymnaftica populorum tranfmigrationes, linguaz, urbium,
provinciarumque devaftationes, fpirituum vis, juventutis inftitutio, ludi,
feftivitates, feri», aliaque Ad Rationem referuntur etiam Deus, natufa, et
homo. Quantum ad Deum
Philofophia, qu» eft tam excelfa, ut hominem pene divinum reddat, Rationis eft
filia. H»C licet infinite
extenfa, attamen tria funt ejufdem pracipua obje£ta, nempe Deus, natura, et
homo. Profe&o naturalis Rationis progreffio eft incipere ab individuis ad
fpecies ab his ad genera \ atque a generibus ad univerfalia * Hax mentis vis
metaphyficam produxit^ quam tanta cum utilitate quotidie adplicamus ad Deum, ad
naturam, ad hominem Quæ fcientia minime feparari poteft a mathematicis, qua; in
puras, Se in mixtas difpefcuntur. Arithmetica, Geometria, Algebra, ad primas;
ad alteras vero Mechanica, Dinamica, Hidraulica, Balliftica, Cofmographia,
Geographia, Chronologia, Gnomonica, Optica, Dioptrica, Catoptrica,
coniiciendique ars referuntur. Similiter ad natura fcientias fpeftant etiam Notomia
phyfiologia, Medicina, Botanica, Venatio, Agricolrura, paftoralis,
metallurgica, Chymica, magia naturalis, aliaque hujufmodi pvero ipfx hominum
indigentis. En quo pafto LINGVA mentis vires, contraque mens vocum
multitudinem, proprietatem, atque energiam invenit, et auxit. Ex diflis fane
colligitur duplicem clari in homine fe exprimendi modum. Alter nempe eft
naturalis, qui in corporis motibus; alter vero artificialis, qui m lingux
modificatione sive in vocis modulatione confiftit. Ex di&is quoque colligitur
vocum ortum, cuidam lingux conatui, augmentum indigentiis, denique perieftionem
fpiritus culturæ, afliduifque vitæ uftbus deberi. Verum ita femel enodata
LINGVA, IDEÆ APVD HOMINES fic redditæ funt COMMVNES, ac familiares, ut nihil
fupra. Deinceps cognira etiam fuit neceflitas loquendi hominibus loci, vel
temporis ratione remotis. Quapropter varias imagines excogitarunt, quibus
mentis a£lus EXPLICATI sunt. Hinc pro defignandis homine, equo, leone, bove,
eorum figuras defignarunt. En quo pafto a&ioni LINGVÆ NATVRALI, accelferunt
primo foni articulati pro præsentibus, et scriptura pro abfentibus. Quæ scriptura initio fuit tota
SYMBOLICA, ut tres frumenti fpica: tres annos notabant. Ex SYMBOLICA evafit
Hieroglyphica, quam etiamnum frequentiflime adhibemus in nummis, in
pi&uris, in fculpturis. Sed ad exprimendos noftri animi impetus poftremo maximum
in modum influxerunt quoque pene infinita belli, pacifque inftrumenta. Atque
hinc facile eruitur 1. voces nihil aliud efle, quam quadam figna abitraria, quæ
prater fonum, in nobis quoque excitant CONCEPTVM MENTIS, ut horno j præter
fonum huic voci proprium, * D 2 ex 'Ac Progrejffu SIGNORVM 6 r gnum, et parvum;
re&um et curvum, grave 8 c leve. Sic
Gallia eft magna cum Regno Neapolis comparata, at eft perquam parva Sinenfium
Imperio relata. Hinc intelligitur, quod licet omnes relationes fint ideales,
vcrumtamen Diale&ici eas diftinguunt in ideales, atque reales. Ideales
funt, qua: intercedunt inter ideas abftradas, ut inter Tacqueti, et Cavallerii
Geometrias. Reales funt, qua: reperiuntur inter pondus auri, et argenti. In
hunc cenfum referri quoque poflunt pene innumeras voces, qua; fubftantias
videntur notare, fed vere relationes exprimunt, quia ipfæ non explicant, nifi
qualitates, ut pulcritudo, deformitas, do&rina, ftupiditas, vitiofitas,
fon&itas, juftitia. Itemque hujufmodi nomina videntur effe abfoluta,&
funt relativa. Etenim unus homo refpe&u alterius deformis videtur, pulcher,
et cetera, Id ipsum dici polfet de adverbiis dofle, erudite, diligenter &c.
Ultimo loco dantur termini, sive voces simplices, (y compostt a; C lar ce, 8c
obscura; dijlintta, et confufce, compleice, fk incompleta j adæquata, (D 1
inadaquata. Primi generis fuqc
linea; et superfides. Dc Ortu, ficies Protomartyr, et archimandrita Secundi
generis, funt corpus, et anima. Tertii generis funt Petrus, et homo. Ultimi
vero generis funt circulus, et vis. His omnibus accenfenda: etiam funt voces
fmgulares, ut Annibal; generales, ut planta; univerfales, ut res; determinata,
ut equus a, canis b; indeterminata, ut equus, et leo. Si quæ fint alia; voces,
quas prætereo, etiam facili negotio reduci poffunt ad has jam expofitas. Hæc de
elementorum orationis do&rina', five de vocibus tam in genere, quam in
fpecie; verum quo pa 6 to eædem vel inter fe, vel cum aliis poflint combinari,
dicam brevius, quam res tanta pofcat, adeoque, De ftmplici vocum combinatione 3
ftve de propofttione, r Alibi diftum e/1 judicium duas ideas, vel fenfationes
requirere; unam rei, quacum conjungitur, vel feparatur aliqua qualitas; alteram
vero illius, quæ eidem tribuitur, vel removetur. Ex g.. i 1 v Sol eft ingentiflima ignis moles. Luna i
• est corpus opacum. In prima propofitione: ignis a6lio foii, 8c in altera
terra; opacitas Lunæ tribuitur. Contraque fi judicium ex qualitatum remotione a
rebus, quibus non conveniunt .Sic i ITALI hodt emi non habent prijlinam
virtutem. Et: homo in maximis divitiis innutritus raro eji mi/cricors. In
quibus fane propofitioi nibus ab Italis pratentibus majorum gloria, atque ab
opulentis mifericordia feparatur. Ex quibus liquet, quod cum fit judicium
oratio verbis exprefla, ea conflare debet ex duobus terminis, quorujn alter
rem, de qua agitur, exprimat, alter quod eidem tribuitur, vel removetur. Sic
agrorum cultura cfi utilis. Ha:c propolitio duos habet terminos: alter eft
agrorum cultura; alter utilis, quorum primus dicitur antecedens five fubjeclum;
fecundus vero vocatur confequens five adtributum five prædicatum. Cum vero
voces ex earum inventione non inferviant, nifi pro objcftis denominandis, hinc
fequitur, quod fi quis adfirmare, vel negare aliquid velit, oportet, ut verbum
aliquod adhibeat, cum quo At fi dicam: Brutus Roma pugnavit, ut fervaret
reliquias morientis libertatis. Incidens eft in prædicato, Itemque datur etiam
propofitio hypothetica, cum nempe fubje&o prædicatum convenit fub aliqua
conditione, ut: Refp. tunc erit florida, cum juventus fuerit optime inftituta.
Ha?c de propofitionis materia, fequitur nunc ejus forma. Propofitionis forma in
terminorum unione, vel in eorumdem feparatione confiftit, ex quo oritur
propofitionum adfirmatio vel negatio. Sic: virtute quamprotcime homines
accedunt ad Deum. Contraque: vitium non eft utile Harum altera dicitur ajens,
altera vero negans. Quo in loco notandum est quod in propofitionibus affirmativis
terminorum unio fequi debeat fubjetti, non vero prædicati extenfionem. Ex. g. Omnis leo eft animal. Non
intelligitur, quod omnis leo fit omne animantium genus. At in propofitionibus
negantibus prædicatum omnino excluditur. Ex. g. Nulla planta est anima f sequivalet
huic: nulla planta eft nulla animalium fpecies. Hæc de forma propofitionum
perquam fatis Reftat, ut poftremo loco de propofitionis quantitate aliqua
dicamus, quæ nihil aliud eft y quam major, aut minor terminorum vis, quæ in
propofitionibus continetur. Cum autem termini yo De Ortu, mini maximam, vel
minimam SIGNIFICATIONIS extenfionem habere poftint, hinc fequitur, dari debere
duas propofitiones inter fe maxime diftantes, quarum altera dicatur
universalis, altera vero fingularis. Ut: univerfi homines ratiocinantur t eft
primi generis: Petrus ratiocinatur, efl fecundi generis. Itemque amba; effe
poffunt vel' adfirmativa, vel negativa. Nota propolitionum univerfalium eft vel
omnis, vel nullus. Singularium vero propofitionum nota eft, hic, ille, et
cetera. Inter has duas propofitiones maxime extremas dantur et alias
intermedias, qua: particulares atque indeterminata; vocantur. Ut: aliquis homo
ejl dottus. I temque: aliqua figura omnes angulos habet duobus redis aquale
Notandum hoc in loco eft quod poflit dari propofitio qua; videatur
fingularis,verumtamen eft univerfalis. Et con tra. Hi nefit, quod; ut
propofitio fit univerfalis, requiritur. Ut plures rerum fpecies fub fe
comprehendat. Ex. g. Omne triangulum; Omnes planta, omnes lapides. 2. Requiritur
ut prædicatum abfolure, vel faltem hypbthetice alicui fpeciei Ac Progrejf 4
SIGNORVM ciei conveniat. Ex. g. homo honestus ejl Reip. utilis. Requiritur, ut
generis prædicatum etiam omnibus individuis conveniat. Ex. g. aurum in fluido
demerfum in eius fundum incidit. Idem
eft ac (t dicerem; Omne /olidum gravitate fpeciflca majus aqua in fundum
decidit. Omnes propofitiones
univerfales in metapbyflcas, et morales dividuntur. Primæ funt, in quibus neque
genus aliquod, neque individuum excipitur. Ex. gr. omnis homo ex corpore, (D*
fpiritu conflat. Hæc propofitio adpellatur quoque abfoluta, utpote fubftantiæ
elfentialibus innixa. In quibus vero aliquod genus, vel species, vel individuum
excipitur, denominantur morales, ut omnes Galli a temperamento sanguineo, (y omnes
Hifpa. ni a cbolerico dominantur. Nam falfum eft, quod omnes Galli, vel omnes
Hifpani, nullo excepto, fint fanguinei, et cholerici. Denique quotquot funt
univerfales propofitiones, omnes funt vel adflrmativa, vel negativa, quas
brevitatis gratia fcholaftici hifGe quatuor alphabeti Uteris indigitant, quæque
funt. A, E, 1, 0. Prima; duæ affirmativas, duæ
autem poftremæ negativas defignant. Infu E 4, P De Ortu, per A denotat
univerfalem affirmativam, E negativam. Ex poftremis I affirmativam
particularem, O negativam quoque particularem. Denique E continetur in A, et O
in E-, dummodo propofitiones fmt ejufdem generis. Sic: Omnia animantium genera
fentiunt. Oves vero funt animantes.’ Ergo fentiunt. Et fic: quicquid non componitur,
nequit in partes clivuli. Spiritus non componitur. Non ejl itaque diviftbilis.
De quibufditm vulgaribus propofitionum adfetlionibus. Hic affe£lionum nomine
veniunt quxdam propofitionum qualitates, qua; funt: oppofttio, a qui poli enti
a, et converfto. Primo oppofitio duarum propofitionum
comparationem denotat, qua; licet iifdem terminis conflent, attamen ipfæ
variare pofTunt v$l in fola forma, vel in fola quantitate, vel in utraque. Si
pugnent in fola forma, retenta quantitate, tunc vel funt amba; univerfales, vel
ambæ particulares, Si primum, dicuntur Ac Prdgrcjfu SIGNORVM iur contraria, ut
.OMNIS ITALVS EST SAGAX. NVLLVS ITALVS EST SAGAX. Sin alias, dicuntur
fubcontraria: ut aliquis l iteratus ejl boneflus\ aliquis liter atus non ejl
bonejlus f Si vero pugnent in quantitate, retenta forma, tunc vocantur
fubaltema, quæ efle poffunt, vel ambæ affirmantes, vel negantes Primi generis
eft hæc; omnis homo laboriofus ejl etiam bonejlus: aliquis laboriofus ejl
bonejlus Secundi generis eft hæc altera: nulla fuperjlitio ejl utilis: aliqua
fuperjlitio ejl utilis. Poftremo duæ propofitiones poffunt inter fe æque
pugnare tum in quantitate, tum in forma, quo cafu dicuntur contradi Horia; ut:
omnis tyrannus ejl generi humano detrimento: aliquis tyrannus non ejl generi
humano detrimento. Quantum ad æquipollentiam, dico quod tunc du$ propofitiones
fint ejufdem valoris, vel æquepollent, cum altera alteri fubftituti poteft,
quin earum vis, vel. valor mutetur; ut: quicquid ejl vere jujlum ejl utile. Et
contra: quod sjl vere utile, ejl jujlum. Quo 1 eft de unica æqui pollentia
fimplici. Ex quo fequitur primo, quod tunc detur æquipollintia inter duas
propofitiones, cum definitio reciprocari poteft cum definito. Ex. g. machina,
qux horas diei defxgnat, horologium adpcllatur. Et contra: horologium ejl machina,
qua horas diei deftgnat. Secundo fit, ut quod fubje&o convenit, praidicato
quoque conveniat. Sic omnis Japiens legislator Reipuhlica tranquillitatem
promovet. Et viceverfa omnis Reip. proj perit as a fapientijfimo legislatore
provenit. Ex quo etiam fit, quod omnis propofitionum converfio fit etiam
sequipollentia > proindeque de ea. nullum verbum. Cum definitiones, ac
divifiones non fint, nili totidem judicia, hinc intelligitur eafdem locum
habere in propofitionibus. Definitio itaque eft propofitio, qua quorumdam
terminorum ope aliqua idea completa, vel determinata exprimitur. Ex. g. Homo
eft animal ratione pra$ ditum, civile, atque ad propriam felicitatem propenfum.
Itemque definitiones adhibemus pro rerum notis diftinguendis, ut eas ab aliis
facile fecernamus. Sic: homo efl animat rationale, civile, ad bea titudinem f
alium. Hlfce notis diftinguitur adeo a ceteris animantibus, ut aliter ab iifdem
diftingui non pollet .Ac Progrcjfu SIGNORVM Ex his fequitur. Debere ingredi in
definitionibus folas notas intrinfecas. Sequitur pofle quoque ingredi
poflibiles, 8 c impoflibiles, dummodo impoflibilitas non fit abfoluta, ut: homo
eft animal ratiocinans, politicum, ad felicitatem fatlum, vaiiifque habitibus
moralibus imbutum. Ex his fequitur. Pro omni rerum ambiguitate removenda
neceffe eft, ut termini fint perquam clari. Quod tunc definitio dicitur
generis, aut fpeciei, cum utriufque effentialia dinumerantur. Quod illa fit
definitio particularis, quæ eft rei adeommodata. Verum cum pmer rerum
eflentialia etiam nomina definire poflimus, propterea dantur quoque
definitiones nominales. Hinc univerfæ definitiones in reales, 8 c nominales
diftinguuntur. Primi generis funt definitiones circuli, quadrati, trianguli.
Secundi generis funt definitiones infiniti, trilateræ, quatrilateræ figuræ. In
quo notent juvenes, quod licet Diale&ici definitiones reales adpellent
illas, quæ ex genere, et differentia confiant, verumtamen ipfæ quoque funt
»0minalcs. Nam etiam definitionibus realibus nihil aliud intelligitur, quam
illud ipfum, quod illo vocabulo Philofophi comprehendunt. Sic: homo ejl animal
rationis compos, humana figura praditum, quid eft aliud, quam hujus nominis
definitio? Cur ita ? Quia nemo unus adhuc fcivit rerum effentias, aut Tuet
unquam. Denique divifio eft totius refohitio in fuas partes componentes. Quæ
dicitur phyfica in quantitatibus extenfis r et compofitis: idealis in
abstractis. Ad phyficam refertur
humani corporis divifio in partes solidas, et fluidas. Ad alteram vero figurarum planarum partitio in
trilateras, quatrilateras, et multilateras. Divifionis utilitas eft maxima in
rebus maxime complicatis ac longis, quæ uno veluti mentis intuitu videri, aut
comprehendi minime poliunt. Præterea iftis propofitionibus accedunt quadam
alia, quæ apud Geometras palfim inveniuntur, fcilicet propofitio T beor cHica
et praftica, demonflrabilis in demonflrabilis. Itemque axioma, pofiulatum,
problema, theorema, fcholium, corollarium lemma, et si quæ fint alia, quæ
utpote omnibus notæ, de iifdem locati non arbitror. Ac Progrejfu SIGNORVM De
Compofita Terminorum combinatione J five de syllogifmo, m Cum ratiocinatio fit
convenientis, vel difconvenientis ratio, quam duas idea: habent cum tertia;
intelligifur inde, quod ficuri ideæ cum terminis, et judicia cum
propofitionibus explicantur, fic fyllogifmo ratiocinatio enunciatur. Ex quo
intelligitur, quod fyllogifmus fit oratio, qua mentis vis aliis communicatur:
atque etiam intelligitur, quod omnis fyllogifmus ex tribus propofitionibus
conflare debeat. Verum ejufmodi proportiones inter fe ita funt colliganda, ut
non modo terminum medium habeant communem, fed requiritur etiam, ut termini
extremi inter fe uniantur. Ex. g. Omne grave tendit deorfum. Lapis autem eji gravis.
Cadit ergo. In quo fyllogifmo tres termini vel propofitiones funtropofitiones,
Termini funt gravis, apis, deorfum, Propofitiones vero funt Omne grave tendit
deorfum. Lapis ejl gravis, Ergo tendit deorfum. Quarum duæ prima: dicuntur
pramijfa, poflrema vero vocatur conci ufio nuenfis, aliique complures late
fufeque de tot tantifque variis fyllogifmorum figuris difputaverint, attamen
eaj mihi femper vira: funt mera» fubtilitates fcholaftica:, omnino inutiles,
hoc confilio potius ea pmerire volui, quam juventutem in nugis detinere. Ac
ProgreJJu SIGNORVM. De quibufdam vulgaribus argumentandi i modis. Primo pra fua
maxima claritate poteft in fyllogifmo omitti major propofitio, qui argumentandi
'modus 'dicitur eutbimeema. Ex.
g. Hic homo cbolerico temperamento dominatur. Ergo e fi cru ielis y ubi
ioielligitur hax major propofitio: £foirumque temperamento cbolerico domina t.
r efl crudelis. Hic autem bomo temperamtnto cbolerico dominatur. Ergo efl
crudelis, Secundo cuique propofitioni addi poteft ratio, qua prædicaturi
convenit fubje&o, idque fieri poteft in utrifque propofitionibus. Hic modus apud oratores
frequentiffimus, apud Diale&icos perquam rarus, dicitur; Epicberema. Sic: in corpore civili quifque debet alium dilidere y
aliter nequit in eodari harmonia politica. Petrus y autem, Francifcus, aliique
funt in corpore civili. Ergo fe mutuo diligere debent. Tertio ficuti. ex tribus
fyllogifmi propofitionibus, ‘una tac.eri poteft ob F 2 maximam ejus evidentiam,
ita aliquando ad manifeltandum perquam longum, atque IMPLICATVM ratiocinium
tres propoiitiones nou fufficient, fed oportet alias addere, vel faltim alium
fyllogifmum, vel qnthimema. In primo cafu argumentum dicitur /ornes, in altero
Profyllogifmus. Quantum ad foritem, ipfe e(l quadam propofitionum feries, ita
connexa, ut pradicatum prima propofttionis in fubjetium fecundec tranfeat: pradicatum
fecunda: in fubjettum tertia, et ita deinceps, donec in. concluftone fubjeElum
prima uniatur cum pradicato ultima propofttionis. Sic: lueratur ut laboratur:
laboratur ut confumitur: confumitur ut luxus: luxus ex divitiis divitia vero,
ut commercium. Lucratur itaque ut commercium majus, vel minus efl. Atque hinc
intelligitur, foritem dici. bypotbeticion, fi ex fyllogifmis hypotheticis
conflet. Ex„ g. ft Deus efl fapientiffimus, prafcire omnia mala debuit ft mala
prafcita fuerint, fublata funt\ fi mala fuerint fublata, mundus a Deo creatus
efl ceteris melior. Sed Deus efl fapientijjimus. Mundus ergo a Deo creatus ejl
reliquis melior v Ac Ptogrejfu /ignorunt» Quantum ad profyllogifmum, ipfe ejl
merus fyllogifmus, cujus conci ufio in pramijjtam alterius fyllogifmi tranfit.
Ex. g. Omne ens fua natura iners, ejl corporeum. Spiritus autem non ejl iners,
jed attuo fus. Ergo non ejl corporeus. Verum quicquid non ejl corporeum in
partes dividi nequit. Spiritus itaque humanus non cjl refolubilis De errorum
fimus l His omnibus additur, naturas res cffe adeo innumeras, ac complicatas,
ut nemini adhuc contingerit de iifdem adcurate judica. Denique quis umquam
propria debilitatis libi teftis eft? Quicumque fane de aliqua re judicium
adfert, exiftimat de ea non poffe melius judicari. Quamobrem ut Intellectus hos
errores vel devitet, vel minuat, hic pro mea virili nunc curabo, atque ut
ordine noftra procedat oratio, errores fecundum ea ipfa principia, qus in
altera parte enucleata funt, expendam, fcilicet juxta Mentis, ac lingua;
operationes Quod fi dicenda non fuffecerint ad omne ignoranti, errorumque velum
difcindendum, fufficient tamen tyronibus et ut minus errata fortafle efficient.
De Mentis erroribus ad fenfus exteriores relatis. Sicuti fit ubi optici varient
vel in lentium difpofitione, vel numero, objefta majora, vel minora, magis,
minufve diftantia adparent, ita oculi cum non Mentis ortu, ne progrcffibusl 95
fint, quam todidem tubuli optici, inter fs maxime differentes, tam ob eorum
tunicas, quam ob eorum humores; ex tali varietate variæ prorfus fenfationes,
at. proinde ab iis complures errorum caufæ oriantur neceffe eft. Erratur Cum
quis objeflorum exiftentiam negat, quæ ipfe non videt oculo inerim; at oculus
microscopio armatus infinita intuetur, qux ei fine tali auxilio non
obverfabantur Decipimur in diffantiis; nam fol, luna ^ 8c nubes videntur
^qualiter diftare, verumtamen nubes non attolluntur nifx ad duo Y vel tria
milliaria Italica: Luna excedit 333330. fol vero, juxta Kepleri fupputationes,
nonaginta miliones fuperat. Duæ urbes cum valle intermedia, etiamfi inter fe
diflantiffimæ, cominus vifx, videntur 1 una eademque Decipimur quo ad corporum
figuras ellypsis enim procul vifa. a circulo non diftinguitur; Itemque duæ
lineæ parallelæ apparent convergentes; 8c duo 'parietes divergentes videntur
paralleli; et linea flexa ac torfuofa apparet refla. Quarto campana pulfata,
licet ejus partes interiori fremitu concuffæ, attamen videntur omnes De en orum
nes immobiles. Id ipfum dici poflet de aquis paludofis, ac lutulentis. In
propagatioue Jucis etiam decipimur, cujus motus pulatur fieri in inflanti, cum
tamen iit fuccefiivus. Hinc Newtonus obfervavit quolibet min uto fecundo ea in
percurrere. Semidiametros terreflres, vid. 8, 202. milliaria. Poflremo erramus
quantum ad rerum magnitudines, nam folaris difci diameter duorum, vel trium,
pedum videtur, verumtamen folis magnitudo ab aftronomis eft millione major 'if
ipfa tellure. Alias mentis deceptiones, quo ad vifum omitto, ne hac in re
nimius efTe videar. Sequitur auditus,. 1. hic fenfusi nos decipit dum judicamus
fonum, vel concentum effe in ipfis inflrumentis, cum re vera fit in nobis.
Etenim in inftrumentis non reperiuntur, quam cordarum vibrationes, quæ ærem
movent. Itaque ære deficiente, debent etiam deficere ejus undulationes, adeoque
fonus, ut in machina pneumatica, atque in altiffimis montibus facillime
obfervatum. Decipimur, dum judicamus alios eodem modo fentire, ac nos. Quod
nequit accidere ob diverfam aurium ftrufturam. Erramus, dum fonum referimus
verfus illam partem, ex qua ad nos pervenit, iicet corpus fonorum fit alibi
Quarto denique fepiflime unum fonum cum alio confundimus. Odoratu, et guftu
etiam' fallimur. r. Odores, 8 c fapores in objeftis extare putamus, cum in iis
non fit,- nifi fola partium difpofitio, five effluviorum, qu narium, et linguai
papillas nerveas titillant: His fenfibus turbatis fetida, atque infipida
corpora judicamus, qualia reapfe non funt. g.jEflimamus eundem fetoris, odoris,
et faporis gradum ab orpnibus circumflantibus a:que fentiri: Quod fane eft
omnino falfum, nam harum senfationum gradatio fequi debet organorum
difpofitiones Ta£us in gravitatis, afperitatft, caloris, et frigoris
fenfationibus verfatur; et in his omnibus perpetuo decipimur Vas ære repletum
æftimatur æque ponderofum, ac fi ære elfet orbatum. Ex quo judicamus aliquid
non gravitare fupra nos, judicamus id elfe ponderis expers. Quapropter ærem non
æftimamus gravem, attamen columna æris, quæ nobis imminet, putatur æqualis
ponderi. mercurii pollicum: Si folidum in, fluido demereatur, amittit in eo
tantum ponderis, quantum eft volumen fluidi folidi volumini asquale, adeoque
ipfamet auri moles gravitat minus in aqua, quam in vino; et minus in vino, quam
in ære. Corporum quot quot funt fuperficies, etiamfi omnes appareant lævisiatæ,
attamep mycrofcopio yifaf, eas jntuemur afperas. Judicamus quadam corpora fua
natura calida, contraque alia frigida; verumtamen palor, et frigus non funt,
nifi quadam interiores corporis noftri fenfationes. Hinc fi manu frigida
tangatur aqua calida, hæc fentitur frigida. Et contra fi manus calida mergatur
in aqua frigida, hæc fentitur calida. Sane hæc tanta fenfationum contrarietas,
eft in nobis ipfls, Id |pfum dicendum est de voluptatibus, ac doloribus,
corumque gradibus, nam quicquid ipfa funt, ad nos semper sunt referenda. Hæc de
mentis erroribus, quo ad sensus exteriores, illos nunc percurramus, qui ad iq»
feriores fpe&ant. De mentif prroribus ad sensus interiores relatis f
Interiores hominis sensus alibi X descripti, sunt memoria, temperamentum,
affectus, attentio, ac sensus moralis. Perpendatur modo quo pafto ab iifdem
decipiamur. Primo memoria, cui universam cognitionum nostrarum sphceram
debemus, in quamplurimis nos decipit. Prompte non exhibet nobis ideas alias
conceptas, cujus defectus quilibet est confcius, 8 c maxime fcnes; Unam pro
alia idea, unum pro alio nomine, unumque locum pro alio nobis subministrat; Sua
vi, atque energia aliquando mi-rus vividas vividioribus ideis præfert:
Sæpiffime in ipsis narrationibus maximi momenti deeft. Idelas, earumque SIGNA, etiam
improbo labore dispositas, inter se confundit. Facilius retinet ilia y quæ ad
nos, quam quæ ad alios fpeflant. Denique quandoque est adeo vivida, pt
phantasia evadat. Hinc fane visiones, G 2, illusiones, ab alienationes, phanatismus
y exftafis, et quidam mentis furor oriuntur: Hinc etiam voluptatis, ac doloris
gradus dependent. Secundo loco cum temperamentum fit certa solidorum, aq
fluidorum, constitutio, intelligitur, quod ipsum esse poffit magis, vel minus
lentum; magis vel minus vividum, adeoque fuftimopere influere debet in nostras
idearum intellectiones, in nostra judicia, atque in ipsa ratiocinia. En causa, cur cholerici fere
omnes flnt ambitiofl, ac crudeles. Contra sanguinei urbani, et misericordes.
Cur melancholici taciturni, ac ratiocinatores; contra phlegmatici timidi,
pufillanimes, excordes, avari. Atque hine facile eruitur horum omnium propeniiones
et judicia debere efle varia. Nam primi fsunt magni pro? miffores, superbi,
audaces, vafri, ambitiofl. Secundi apti, nati ad venerem, ad vinum, ad
libidinem, ad ludos, brevius ad un iverfa, qu® fenfus alliciunt, et mulcent:
itcmque funt.hilares, ac ftrenui milites, conflantes, liberales, fociales, qd
grandia quoque fafti. Melancholici ftmt mentis coufufe, laboriofi, diffidentes
atque acerrimi judicii. Phlegmatici denique funt natura pavidi, pufillanimes,
fuperftitiofi, fervi nati, confufi, fuperficiales, ignavi. Qua: cum ita fint,
neceflario fequi debet, quod circa idem objeftum his omnibus obferyatum, non
æque judicare poflint. Itemque idem periculum fanguineis videbitur nullius
momenti, melancholicis magnum, phlegmaticis maximum. Similiter eadem res uni efle debet magna:. voluptati;
alteri vero maximo dolori. Præterea idem ac£ufatus, ab uno excufatur, ab altero
damnatur ad mortem, a tertio ad crucem, ab ultimo ad remos. Unde igitur tanta
judiciorum diverfitas, tiifi ab ideis variis; unde idearum varia-tas, nift ex
fenfationum diverfitate; unde tandem hæc varietas, nili a temperamentis, ad
quod nifi mens advertat, non æquo judicabit Iove, fed potius fecundum propriam
conftitutionem. Tertius noftrorum errorum fons in pafiionibus confiftit: Primo
quotquot funt in homine pafliones, omnes ad lilium fui ipfius amorem
reducuntur; hinc eft quod noftra judicia femper ad hoc unicum atque
indeclinabile obje&um referantur. Hinc quoque eft, quod in noflris judiciis
non aliud legitur, et obfervatur, quam quo nos temperamento dominamur, et quo
amore nos ipfos diligimus. Legatur hiftoria Civilis ad hoc evidentiflime
comprobandum, e qua videbitur, ob proprium amorem filios Patribus, Patres
filiis necem intulilfe identidem de fingulis animi paflionibus fecUndariis dici
poflet. At quis dinumerare poterit univcrfa Intelledus errata, quæ ex odio,
timore i ambitione fpe, immodica lætitia defiderio ira, audacia, timiditate,
ceterifque animi modificationibus orta funt, ac quotidie oriuntur Loquacem
Fabium, ut ille ait, delalfarem, fi vellem ea omnia fingillatim per- Mentis
ortu, ac progrejjib. fgqui; at pauciflima dicam ad Tyronum captum, qui rerum multitudine
ilon funt. obruendi ac tot hominum ftupiditas derivanda eft. Ex ipfa voluntatis alienatio,
mentis diftra£lio, judiciorum præcipitantia non modo apud populum, fed penes
ipfos viro§ literatos. Nonne hæc funt errorum fons, atque origo. Reflat, ut
extremo loco de fenfu morali dicamus, ejufque fallacias ostendamus. Verum cum
hic fenfus fit omni reflexione, quolibet examine, et quibufvis præjudiciis
anterior * hinc nequaquam ab eo decipimur» At profequamur reliqua mentis
errata. De erroribus ad mentis affus relatis. T ris cogitans, judicatrix ac V
ratiocinatrix eft tam involuta, atque difficilis, ut quafi impoflibile fit
omnium errorum analyfim juxta univerfos mentis a£lus hic exhibere. Quapropter
confueta ratione præcipuos tantummodo attingam Mens errat dum fenfationes
concipit tanquam res realiter in objeftis io 6 De errorum exiftentes. Hinc
judicamus dolorem eflfe in cultro, faporem in ficubus, dulcedinem in vino
frigorem in aqua, calorem in igne. Dum fenfationes, quas ut centies diftum eft
i funt relate, habentur abfolutse, hinc dicimus fua natura bonum vel malum
aliquod obje&um, quod tald eft duntaxat refpe£tu rioftri. Id ipfurri
diceridum quoque eft de voluptatibus, ac doloribus, qus non funt nili totidem
rea&iones tiobis confonse, vel diflonas, ddeoque nobis folis tiiric
temporis relate 4 Nihil enim in ipfis quidquam abfolutuni concipiendum eft i 44
Decipimur dum ideas abftra&as, ut Dei, hominum, Sc corporum aSiones
habentur ejufdem generis i licet toto coelo inter fe diftinguantuT Item durii
ideas fpirituales putamus materiales, uti funt Angeli, Dsmones, 8 c c. 6.
erramus dum qua: vinita funt, feparata judicamus; et cotitra quæ fola mente
fepararitur, natura conjun£Ia putamus Primi generis errata funt tot Poetarum
fabellæ ^ atque commenta. Secundi autem gerieris * funt tot Romanorum Dea:, et
Dii, ut juftitia i Visoria, Fortitudo, Februa, Jupiter Terminalis, Mentis ortu,
ac progrejjtb. icj liatis, Feretrius, et c. 7. false judicatur, si relationum
ideaj ignorentur, ut in malorum origine; in Dei natura, pradcientia. Etiarri
falfo judicatur fi hypothefes habentur vera», priufquam ad praxim revocata;
fuerint. Hujufmodi funt ACCADEMIA ideaj innata;, noftra intuido in Deo, qua;
Malebranckio placuit Woowardi, Wiftoni j et Burnct systemata, aliaque hujufce
commenta pene infinita, potius delirantium fomnia,quam Philosophorum opinions.
His. 9. additur, quod ex meditationis defe&u facile erramus. Si ut abfolute
accipiantur, quæ ex quodam circumflandarum concurfu intelligenda funt. Hinc
male quis ntentis gradus ex fortuna determinabit. Facile decipitur fi a
particulari idea ad univerfalem flatim afcendatur, quin omnes fpecies et genera
percurrerit. Quis enim dicet literulis grajcis imbutunl etiam cordatum efle
virum, et solida, magriaque cogitantem? quis Philosophum putabit etiam bonum
agricalam quis denique Cafuiftam etiam Theologum, philofophum, hiftoricum,
atque æconomicum Præterea decipimur, dum ea t quas De errorum qux non
intelligimus, infipienter, atque obftinato animo negamus. Decipimur, cum ea
quaj nobis funt contraria, fpernimus, minuimus, damnamus novitatis amore:
Scepticifmi fpiritu inconfiderat. Erratur ex argumenti analogia, five ex rerum
fimilitudine: Ex libertatis abufu: iB. Ex nimia curiofitate: ip. Ex nimio
defiderio nos diftinguendi a reliquis hominibus faltem ejufem ordinis. Ex
partium ftudio,quod 3 uibufdam temporibus, ac locis nos luificat: Pro privato
emolumento, quod nos oblivifci facit ipfa naturæ ligamina, ut liberemur ab
interioribus fenfationibus moralibus. Denique quodam ambitionis fpiritu, quo in
noftro cerebro veluti mundum univerfum concipimus, cujus nos centrum evadimus,
lætamur dum aliorum opiniones circa nos gyrant, atque ceu deliquia pati
obfervamus. Di Mentis ortu, ac progrejftb', iop' De erroribus ad animi ftgna
relatis i OUnt voces, aut vocabula totidem ANIMI INSTRVMENTA, VEL RERVM SIGNA.
Cum autem voces considerari possint tam solitariæ, quam simul junctæ, tum
simplici tum compotita ratione, hinc fit, quod totidem modis in iifdem
intelle&us errare poterit, ut ex fequentibus. Primo erramus cum vocibus
utimur, quæ pmnis omnino SIGNIFICATIONIS sunt expertes, ut entelechia, quam
adhibuit LIZIO. Cum utimur vocibus ex fe clarissimis, quæ tamen unione fiunt
OBSCVRÆ, ut circulo quadratus, corpus spirituale. Si voces adhibeamus ambiguas,
ut anima, cujus idea varia philosophorum placita sequitur: Si putemus absolutas
voces, quæ sunt vere relatæ, ut pulcritudo, deformitas, vitiositas, justitia.
Erratur, fi eidem vocabulo eadem vis tribuatur, etiam in maxima locorum, ac
temporum diftantia, yt pileus, calceus, navis, theatrum: fio LcRio Itl, De
errorum Si verba nova, yel METAPHORICA, vel emphatica adhibeantur, quin fit
neceffarium. Si vocibus utamur vis INDETERMINATAS, ut odium, amor, voluptas,
dolor, sensatio, qux temperamentorum, atque habituum ratipnem conftantiffime
fequuntur. Si termini adhibeantur, qui res minime intelligibiles DESIGNANT, ut
infinitas, xternitas, preatio, annichilatio Earumque progrefftbus. Tertio quoque intelligitur, quod, ex duabus
propositionibus una esse potest altera probabilior; unaque altera verifimiiior.
Primi generis eft hæc: Cupcrniei hypotbefis eji fyjiemate Tyconis probabilior.
Alterius generis eft fequens: Redi opinio eji vero fwiilior, quam illa
Le•wenoekH. Quibus ita i:itelle£lis, priufquam invenienda: veritatis regulas in
madium proponam, opera pretium duco quædam de ipfa veritatis nota, five
criterio adumbrare. De veritatis cujufque generis nota. Veritatis nota ab aliis
in V. Tolis fenfibus, ab aliis in fola mente, ab aliifque denique in utrifque
ponitur. Cartesius. vero in rerum evidentia. Ex quo fit, quod Cartesio est
certum quicquid eft evidens. Contraque omne evidens eft quoque certum.
Quapropter evidentia certitudinem, et hæc illam efficit. At fi Cartefius
interrogetur, eique dicatur. Quicunque judicat, ac De veritatum ortu, ac
ratiocinatur, putat fe clare, atque evidentiflime percipere, ac judicare, quis
itaque evidentiam ipfam tutam reddit: quis meam, quis aliorum evidentiam in
tuto ponit, cum ipfa fenfibus, ac cujufque lumini fit proportionalis. Itemque,ii
evidentia omnia certitudinum genera tuta redderet, primo ipfa non deberet
habere gradus; at evidenti phyfic® pr*ftat mathematica, physica autem morali
prævalet. Præterea fi evidentia exifteret, nufquam efle deberent in collifione
du* evidentiæ. At fuperfleies taftui convexa eft oculo plana: quod eft fal
vifui eft: faccharum palato. Ipfeque Jacob erat Efau taftui, Jacob autem Jfaaci
auditui. Quid denique multa? Quilibet fenfus cum fe ipfo confligatur. Qui
pi&uram adfpicit, videt in ea antra, fluvios, urbium rudera, pontes,
præliaque magis minufve diftantia, attamen eadem et plana tela omnia limitat,
ac definit. His omnibus addi
poteft. Quod corporum exiftentia ex fenfibus habetur. At hi omnes jam
demonftrati funt fallaciflimi. Ipfa itaque corporum exiftentia videtur- e fle
incerta. Earumqne progrejjibus Secundo ft daretur certitudo, ea eflet omnium
temporum, ac locorum.Verum ipfa eft relata, haud abfolura. Si ipfa exifteret
faltem uni eidemque homini videri poflct eadem. At noftra fenfuum conftitutio,
mutabilitas, atque ipfum mentis lumen mutantur perpetuo. Nequit itaque efle
eadem. Denique fi evidentia certitudinis eflet nota, ea efle deberet veritas
primitiva, quaz .mihi deberet oftendere secundariam; verum Cartefius dubitando
ad evidentiam pervenit. Dubium itaque
potius, quam evidentia eft certitudinis cujufque generis nota. Hinc Ariftoteles
primo metaphyficorum libro fcripfit nos dubitatione veritates pofle confequi.
Dubitationes enim funt veluti quidam nodi, quos ft quis non videat, (cientia:
five veritatis non eft capax. At hoc pofito nonne eflet perabfurdum ex dubio
fcientiam prodire. Ex quibus facillime eruitur, quam inconfiderate nomen
doftiflimi, et fapientiflimi, non dicam GALILEI (si veda), Leibnitzio, Newtono,
fed cuilibet alteri tribuatur. Quis enim omnia (civit, aut fcire ppteft? De veritatum
ortu. Sed ex huc ufque expofitis, nemo velim deducat, non dari cujufcunque
generis veritates. Nam etfi veritas abfoluta nobis defit, non autem relata, qua
prope infinita fcimus. Revera qui poterit dubitare, de tot corporum, quibus
undique premor, exiftentia ? Nihil refert, quod materiæ natura, vires, energia,
et combinationes me lateant, cum ad horum omnium exiftentiam comprobandam mihi
fufficiant folas mei animi interiores commotiones. Exiftit ergo certitudo phyfica
ITEMQVE CVM HOMINES INTER SE CONVENERINT SIGNIS 4, 10, ioo. illas indicere
quantitates, in quibus numerus tinus, quatuor, decies, et centies repetitur,
quis me poterit reddere dubium, centum eflfe decuplo majorem numero decem
Poftremo antequam ego Romam ivifiTem, hilari animo de ejus rebus peregrinis
loqui audiebam. Quum viferera, eandem inveni, ut millies et audiveram, et
legeram Quæro 11 id dpfum mihi dicatur de .Mediolano, de Florentia, de Bononia,
deque Veneriis, eccur narranti non credam ? Itemque hiftoricis antiquis de
Babiloniis, Hetrufcis, Samnitibus, E arum que prorejjtbus Tarentinis, Gallis
poft tot fecula jam elapfa tam multa narrantibus fidem habebo? Præterea tot
recentiflimis hiftoricis afferentibus effe antipodas, Indos, tam orientales, quam
occidentales, aliofue non credam? At hæc denegare, infani eft. Exiftit itaque
evidentia, quacum veritatum cujufcunque generis certitudo facillime nobis
innotefcit. c a p. m. De veritatis natura, ejufque divistone. Omnis propofitio
ex fe confiderata, V^/ vel efl vera, vel falfa. Ad nos autem relata vel eft
nerta, vel incerta. Etenim nos concipere poffumus majofem, vel minorem
relationum numerum inter duas ideas, quæ eafdem ligant. At fub primo afpeflu
nullius effet utilitatis: juvat itaque veritates speculari fecundum noftras
cognitiones. Hinc veritas fuperius definita fuit: quædam noftrorum judiciorum
congruentia cum rebus, vel cum earundem relationibus. Quod fi veritas est
nostrorum judiciorum cum objectis exterioribus conformitas, V De veritatum
ortu, tas, ipsa igitur eft dependens. Nam ubi defunt fenfationes, deefle quoque
debent cogitationes; atque ubi deficiunt cogitationes deficere etiam debent
veritates Logic*. Contra veritates ætern* in rerum relatione conftabilit Dei
voluntate, qux natura fua immutabilis, etiam noftris cogitationibus omnino
deftruftis, exiftunt. Ulterius idearum obje&um dupliciter menti noftræ eft
conforme, vel interius, vel exterius. Namobje&um, ad quod cogitamus; vel ex
noftra ipfa cogitatio; vel exiftentiam realem habet. Prima veritas dicitur 'interior,
altera exterior. Ex quo fequitur, quod omnis veritas exterior fit quoque
interior. At non contra. In veritatum porro
inveftigatione, vel a principiis eas deducimns; vel ab eorundem conclufionibus.
Primo modo ad veritates pervenimus intuitionc; alio modo vero ratiocinatione.
Ex quo fit, quod duo veritatum genera habeamus. Primum eft veritatum
objettivarum, five intuitivarum. Altera vero abJhaSta, et difcurfiva y qu* in
idearum connexione confiftit. Ex quo facile deduco, omnes fcientis eundem
certitudinis gradum habere polfe, nam quot quot fcientiaj, artefque dantur,
uniEcrUmquc progrejjtbuiUnlvefa; logicas veritates continent adeoque evidentias
capaces. Hinc ethica, metaphysica, Politica, aliasque demonftrari quoque
poflimt. Reapfe ^Ethicas auSor quinque libris comprehenfas. impietatem fuam ex
falfis priilcipiis oftendit. Identidem fecit Hobbesius; denique Wolfius
univerfa. ejus perquam prolixa opera etiam methodo mathematica confcripfit.
Itemque in hac tanta rerum varietate, fervatur quidam ordo, qui Dei voluntati
eft omnino conformis; hujufmodi veritas dicitur metaphyfica, Qua; fane veritas
est prorfus extrinfeca, nullimode dependens a noflris cogitationibus, ideoque
eft abfoluta, atque asterna. Poftremo veritas moralis aliorum fidei innititur,
nempe ipsa est, fpiritus noftri perfuasio narrantium auftoritate conifabilita.
Ex his, quæ ha&enus summa cum brevitate expofui, apertiflime eruitur, quod
veritas fit tanquam totum quod ex omnium relationum complexione deducitur, quas
funt inter ideas. Ex his quoque intelligitur, quod fi omnes idearum
connexiones, vel contradi&iones nobis innotefeaut, tunc habebimus veritatis
certitudinem. At fi {"dummodo totius aliquam partem agnofcamus, non e rit
veritas, fed probabilitas. Qua: ita delibatis, reliqua profequamur. De
certitudine tam intuitiva, quam demonslrativa, probabili, 0 nc ’P'° met h°dus
eft via,five ordo, quo vel incognita invenimus; vel inventa aliis communicamus.
Quibus in re vel a partibus ad totum; vel ab hoc ad illas proceditur. Si primum,
methodus dicitur analytica, fi alterum fyn4 et hic a. Primus modus ex rebus
manifeftis, et fimplicibus procedit ab obfcuras, compofitas, et IMPLICITAS.
Contra alter: ut ia corporis humani anatome, fi omnium primo difquiram univerfa
fluida, deinde folida, ex quibus poftremo deducam, corporis humani ftructuram
ex fluidis, ac solidis conflari, perquam ordinate dispositis. Quod fi hæc
vellem aliis enucleare, principio dicam corpus humanum ex fluidis. Earumque
progrejjibus. dis, Sc folidis conflare, tum fingula exponam. Ex quibus fane
intelligitur, quod primus modus pro re invenienda, alter pro eadem explicanda
infervit. His ita expolitis ad propofitum accedamus. Primo certitudo phyfica
eft quædam noftri judicii qualitas, quæ forti invi£laque relatione nollrum
fpiritum neceflario unit cum propofitione, quam nos affirmare, vel negare
volumus. Hujufmodi certitudo fentitur tam in omnium corporum exiftentia, quam
in eorum fenfationibus, late, fufeque in prima leflione pertra£latis. Ex quo
primo fequitur, hanc certitudinem fequi debere nollrorum fenfuum rationem,
obje&orumque prelftones. Secundo fequitur, quod fi fenfuum organa ftnt
vitiofa,vel non fint in debita diliantia, obje&a non poffunt videri
clare-dilfin£fa, ut in myopis, Sc presbytis. Tertio fequitur, quod fi unus
fenfus non fufficiat, necelfe elf, ut adhibeatur alter. Sic fi vifus non
diftinguat, utrum mafla aliqua fit necne metallica, adhibetur, etiam taffus.
Quarto requiritur, ut medium, per quod lux tranfit, fit omnino fimplex, i en
LefDe veritatum ortu, en ratio, cur remus in aqua videatur fra&us. Quinto
requiritur quidam lucis gradus pro vifione fufficiens, alias objeftum non
videtur, uti revera est. Sexto convenit obje£la afpicere fecundum omnes
eorundem fitus. Poftremo requiruntur perferiora inftrumenta, quæ oculis funt
maximo adjumento. Hæc de certitudine phyfica, f«tpiitur demonftrativa. q’ a p.
v. De certitudine dcryonjtrativa. Ri nc ipi° demonftratio nihil aliud JL
eft,quam videre, num prædicatum conveniat, necne, fubje£lo.Qu2 relatio dum a
definitionibus, poftulatis, atque ex axiomatibus deducitur, vocatur direBa. Si
autem aliqua contradi6lio, sive absurdum ostendatur ex proposito principio
oriri, vocatur demonftratio indire&a, Primi generis funt pene omnes
Euclidis propofitiones. Secundi vero funt fexta, feptima, alixque qpamplurim
ejufdem roris. Earumque progrejjibut. Ttemque veritas vel ex efie£libus, vel cx
caufis eruitur. Primo cafu dicitur a pofleriori, in fecundo a priori. Ad primum
genus referuntur omnes illas veritates, quas ex obfervationibus, atque
experimentis detegimus. Sic Redus deduxit, omnia infefta oriri ex ovis. Ad
aliud porro genus referuntur omnes philosophorum hypothefes. De omnibus
fingillatim dicemus. Qui fibi proponit perpendere, num aliquod prædicatum
fubjetlo conveniat. Ex integra definitione, vel ex ejus partibus propofitiones
accipiat pro fyllogifmorum catena conficienda. Si circa idem obje£fum habentur
axiomata, vel poftuiata, vel alis propofitiones jam demonstratæ, iifdem uti
poteftin minoribus fyllogifmorum propositionibus. Data propositione, quæ sibi
cum aliis est medius terminus communis, revocatur ut fiat major in alio
syllogismo. Cum his præmissis uniatur alia ex antecedentibus jam nota. Tandem
quotquot funt propofitiones ita inter se conne&antur, donec ad syllogifmum
perveniatur, ut ejus conclusio sit ipsa propositio, quam demonfirandam
fufcepimus. Hinc fi quis, I 2 ostendcre v-llet illud ipfum, quod habet Horatius
in fatyris: nemo fua forte contentus; hunc ia modum procedat. Def.i. Felicitas
eft ille hominis cujufque ftatus, quo omni ex parte eft contentus, cuique
ftatui nihil addi, vel detrahi. poteft. fuffiEatutnque progrcjpbusl
fufficientem alicujus effe quz in eo locum habent. Prsterea notandum, 'quod fi
duo effectus quandoque fuerint conjungi, fequi non debet eofdem femper effe
fimul. Ex g. apparet Cometa id nostro horinzonte, ergo ærumnæ in familiis, in
imperiis ? aliquis literatus eft facinofofus, literæ igi* tut funt Civitati
detrimento? Si vero attributum rei adhæreat, tunc concludendum, quod res ita
fit. Sic EVROPÆVS non est
fua iotte contentus: de fua forte querantur etiam Africanus, Asiaticus, atque
Americanus. Nullus itaque homo vitam ducit omni ex parte beatam i Id ipfum
dicendum eft, fi propofitio sit hypothetica, dummodo ex repetitis experimentis
proveniat 4 Ita homo, qui a temperamento cholerico dominatur, ad crudelitatem
natura rapitur. Sed an vere fit crudelis, observanda est ejus vita, aliter
erratur; etenim inftitutio naturam pote ft j fcttruthcjue progrefftonibus i 1
jj tert immutare: ex quo intelligitur, quod propofitionum univerfalitas a
repetitis experimentis, atque obfervationibus derivatur At quo pa£ta> a
caufarum cognitione ad effe&us ratiocinandum sit, videamus. Primo necefle
eft, ttt omnis efFe£lus fit caufaj proportionalis, fcilicet fi duplex, vel
triplex fit effeftus, dupla, vel tripla efle quoque debet caufa. Denique erir
phyfica, vel moralis, fi effe&us fuetit hajufmodi. His propofitis, fit
igitur. Defii.Deus eft em perfetfijfimum Earumque progrejjtbm. tatorum eft
capax. Sane quidam Aftronomi afleruerunt, eandem efle habitatam. Prima eifc
intrinseca, secunda extrinseca. Denique verifimilitudo eft illa, quæ reperitur
infra certitudinis dimidium: Itemque illa probabilitas, qux certitudi, dinis
dimidio ajquivalet, dicitur dubitatio. Primi generis eft hæc: Petrus mihi
dixit, me vicifle centum fcuta, fi hoc eft verum illi fpondeo. En verisimilitudo, fin autem spondeo Dubia mihi
videtur notitia, nam ex utroque latere æquantur. Sed quidnam requiritur, ut
refle probabilitates fupputentur. Primo neceffe eft videre, num quod quæritur
fit poflibile. Secundo adcurate fupputandi funt omnes refiftentiaj, vel
difficultatis gradus. Ex.g. morietur ne Sinenfium Imperator in novilunio
Aprilis hujus anni currentis? ut hoc problema rite refolvatur, fupputandus eft
numerus civium: Imperatoris ætas, ejufque vita, deinde fi dari poffit aliquis
æris influxus perniciofus: medicorum peritia: aliaque. Tertio notandum, quod fi
in quæfito ex duabus fyllogifmi præmiffis, una fit certa, altera vero
probabilis, conclusio quoque esse debet probabilis. Sia autem ambæ præmiflæ
fint probabiles, conclusio continebit probabilitatem probabilitatis. Sic unus
tertis oculatus habet dimidium probabilitatis; qui illum audivit, et ex eo
narrat, habet dimidium primi; fcillcet dimidium dimidii, hoc eft quartam
probabilitatis partem. Denique fi illud ipfum narrat tertius, hic habebit
dimidium dimidii, nempe ortavum probabilitatis gradum. Et fic deinceps, At ex
omnibus probabilitatis generibus, quæ mihi maxime cordi funt, iunt historia, 8c
æconomica, in quibus vellem ut confenefcereot juvenes, nam prima eft objertum
innumerabilium domi, militiceque fartorum. Quæque nos reddit yeluti præsentes
omnibus temporibus, a q J ocis. Hoc uno facilique medio quin pniverfam telluris
fuperficiem cum tot vita? difcriminibus, ac fumptibus peragremus, difcimus
quicquid in ea agitur ab abfentibus. Hinc ex ea cognofcimus Imperiorum
origines, formulas, leges, vires, artes, scientias, vicisiitudines, In æconomia
autem eft major fupputandi utilitas, etenim ex hac fupputalione habei.ur navium
numerus, terrarum m flatui nocet ? determinanda eft relationis quantitas. Revocato ad hæc pauca
universo ratiocinii mystefio, sequentes regulas – REGULA – cf. H. P. Grice,
“The rules of the conversational games: how to make the moves” -- Dialectici
proponunt, ut ejufmodi quæsita enodentur. Reg. In cujufque quaditi fdlutiorte
omnium primo determinanda eft vocabulorum vis, maximeque fi ea fmt IMPLICITA.
Statim legis hujus neceflltas intelligitur, cujus negligentia etiam apud scriptores
magni nominis contentiones perpetuas produxit. Definiantur luxus, libertas,
inanitas, prafcientia divina, et eradicatæ erunt decertationes. Vocibus definitis, animadvertatur. Regula Semel
determinata vocabolorum vi, non amplius convenit ab ea recedere. Quamplurimi
hac in re aberrarunt. Vox Deus apud ipsos dell’ORTO, Sc Manichteos non fonat
idem. Apud Hobbesium natura jura non semper significant eandem rem. Quid multa.
Cartesius ipse materiam fubltilem varie accepit# Videatur praterea. Reg. Si quzfitum fit
refolationis capax. Quo expenfo, exquirendum K 3 dein 't Tt > v m De
veritatum ortu, deinceps est, num totum, vel ex parte, limites capacitatis
humanas, vel tua; trafcendat. Si
primum deferatur inta&um, ut in intelligenda unione mentis cum corpore. Sin alterum te ipfum concute,
vel alios te praftantiores, ac seniores interroga. Quam regulam fi fciviflent
tot Jiterati viri, non confenuiflent in tot tantifque quadliunculis
inexplicabilibus, atque inutilibus, neque poli tot foculorum focula etiamnum
eas ad manus haberent. Uti eft malorum origo, humani foetus conceptio, vis elaftica, attraflio, et
cetera! Quid fi quicftio fuerit folubilis. Reg. Videndum, num qurefitum fit
fimplex, vel compofitum. Si compofitum dividendum eft in omnia e/us membra
poflibilia. Ex quibus, inutilibus membris refecatis, alia fic extrincentur, ut
unum membrum alteri præluceat, ac contineat. Sic in hoc quæfito: luxus eftne
flatui utilis? videndum eft. 1. Si flatus, fit Monarchicus, vel Republicanus;
deinde num ex propriis, vel exteris artificibus, ac materiis. Tertio si ex
propriis, videndum ultimo est num artes primis. Enrumque progr cjjibus. qu?e
raro habetur, probabilitas querenda eft. At non evulgari debet nifi tanquam
veritas probabilis. In quo cavendum quoque eft, ne hypothefes ut thefes
habeantur. Eft ha&enus incertum, num terra, vel fol moveatur. Ergo ad
probabilitates recurrendum. Itemq. ex variis veritatibus probabilibus quæratur
probabilior, ut Redi hypothefis eft probabilior animalculis fpermaticis
Leewenhoeckii. Reg. Obfervandum porro eft quxfiti genus, nam (i fit de rebus
phyficis, fenfus, exprimenta, atque observationes funt interroganda. Si de
rebus» abrtra&is, rationem interroga; fi denique de rebus fa&is,
confule Codices faftorum. Reg.
In confulendis autem codicibus, funditus fciri debet lingua, in qua Codices
fuere confcripti. Ac cavendum a tradu&ionibus vulgaribus, aut Lexicis
communibus. Ad hoc rite, re£leque intelligendum fufficiet legere Ciceronis
orationes a DOLCE (si veda) IN LINGUAM ITALICAM CONVERSAS: Quininno LUCREZIO
(si veda), et VIRGILIO (si veda) verGones. Reg. Ad intimiora fcriptoris fenfe
1^4 Lett. IK De verttatuni ortu, fenla penetranda, præter linguam, fac etiam
fcias fcriptoris patriam ætatem, fæculum adfe&us > ftudia >
exercitationes t Quorfum ha;c omnia. Nam ea mirum quantum influere poflunt ad
au6loris intelligentiam .Quicunque enim fcribit his viribus occultis non modo
movetur, fed etiam concutitur. Ergo horum omnium cognitio maximopere prodeft.
Id libentiflime ostendetem ex multis kriptorum omnium sententiis, atque
opinionibus, si in te tam clara teftibus indigetem Reg. Non unum aliquod
Scriptoris opus diligentiffime versandum. est, sed summa indufiria legenda iunt
omnia ejusdem scriptoris opera. Quod si de ejus fertterttia nihil confiet: Tunc
vel totum 'tei ice s vel dubita. En potiflima ratio, cut innumeri ltt judicando
errent Id ex eo maxime provenit quod Vel integrum librum non degunt, vel non
intelligent. At quid si scriptor de aliorum opinionibus j vel fa 4 ftis agat?
Eimmque progrcjjibus. Reg. Tunc quære primo an scire potuerit. An fuerit perspicax. An in
judicando adcufatus. An in referendo sincerus. In quibus omnibus vel eorum uni
si defecerit, fidem ei denega; fin minus, eundem habe aptum, ac VERACEM. r* Duo
Vtllani, mundi hiftoriam scripserunt. Sed sciveruntne quæ in eorum funt libris
? maximis fcatent profeflo erroribus. At non fic GUICCIARDINI. Quid vero si quamplurimi ex uno historico acceperunt?
Quantum ipfi valenf? Reg. Si quamplures ex uno historico sua traxerunt, Omnes simul va- • 1.
lSnt, quantum ille unus, ex quo transcripta fuerunt omnia. Quod fi clare
confiet, fcriptorem fuifle faflt fcienthTi. mum, in cognofcendo p^jfpicacem,
injudicando adcuratum, ad denique irt referendo fincerum, adtribenda eft illis
fides. Reg. Turtc obferva an liber fit fpurius vel genuinus; an interpolatus,
vel mutilatus. Si fpurius, eum reiice: fi genuinus eum tene. Si interpolatus,
additiones nota; fi denique mutilatus, lacunas agnofce, et diftingue, poftea fi
poter is etiam reftitue. LcR.
Di verir arum nrfu, Primo liber eft fpurius,five a Reg. Oportet perpendere, num
Deus loquutus fuerit: Cui: Quo loco: Quando: Quid: Si ccnftet reapfe locutum
efle, videndum infuper est, num quæ dixerit ad nos incorrupte ac genuina, vel
interpolata, aut mutilata pervenerint. Itemque fi verba pofiint varie
interpretari, tunc nemo fut> arbitratu temere ea intelligat, fed unius
ecclefiæ Catholicæ judicio standum erit. Hujufmodi est methodus analytica, quæ
non infervit modo pro veritate LcH. De veritatum ortu, tate invenienda, fed
etiam juvat pro cujufque feriptoris fcientia definienda. Internofeimns enim ex regulis
propofitis, qui scriptores sint ferviles, fuperficiales, duri, difficiles; qui
profundi, nobiles, clari, folidi, philosophi. Itemque inter nofeimus qui
habendi fint optimi fpi ritus, peregrini. Sed ex quo tanta feribendi varietas?
Respondetur, Hæc varietas partim repetenda est ex corpore, partim ex spiritu
humano. Secundo attentio non est eadem in omnibus, neque sensuum dispofitio est
omnino conformis. Denicjue hominum institutio, habitus, exercitia, cultus in
infinitum variant. En feribendi varietas. His omnibus accedunt sensuum usus,
meditandi adsiduitas, librorum Icilio, literatorum virorum frequentia, itinera,
experimenta, observationes, Itemque ad hoc conferunt geometriæ, atque
arithmeticæ studia, quorum primum reddit faciliores idearum combinationes,
aliud nos adfuefeit ad eafdein inter se colligandas. §.ido. Ex his omnibus
oriuntur artium, scientiarumque progressus. Ex his ratiocinandi robur,
CLARITAS, atque ORDO. Ex E arumque progrejftbusl his denique politica arcana
referantur, superditionis myderia evanefcunt, ignorantiæ velum vel retrahitur,
vel in minimas partes scinditur. Reliquum ed, ut de modo, quo veritas inventa
aliis communicatur, fedulo pertrahemus, De regulis, quibus explicanda ejl
veritas. LcH. De veritatum ortu, Reg.
Magister {^caveat. ne sophismata vel paradoxa vel IMPLICATURA sive
DISMIMPLICATURA, wl doctrinas novas auditoribus proponat, nam juvenes hifce semel
imbuti, facile in turpiflimum scepticifmum incidunt. Quin imo. studiose doceat,
qui libri sint scepticQrum, ut eofdem vitent. Reg. Modum doceat, quo legeqdi sunt
libri, ut mentem au£loris, et fpifitum confequi poflint. Qua in re, juvat
le£lio alicujus libri, atque a magiliro notentur omnia ? ut discipuli
proficiant, Reg, Doceat, quod pro aliqua hitfaria legenda, addifcantur prius
chronolqgia, ac geographia; itemqu® asthica, ac politica, alias nihil
proficient Reg. In fiiftoria literaria, cure? -ut juventus prima veluti
rationis (lamina in omqihus artibus, ac scientiis agnoscar: faciat deinde
notare earum progressiones, atque quibus ex causis a maximo ad minimum devenere
gradum, Reg. Præterea homo est natura i nertiflimus, ergo quantum ipse ell,
totum edftcationi debet ad eoque magister eum fedulo instituat, maximeque io
praceptis yit civilis, nam si cum non Earumque progressibus non poterit
efficere philosophum, faciat faltem bonum, et pium civem Nam fine spiritu
patriotico homines se mutuo destruant, et fine religionis idea, erunt Deo
ingrati, aliis vero hominibus pemiciosi. Reg. Sed supra omnia juventutem ad
laborem horetur, et adfuefcat, atque erga alios reddat benevolam; nam hxc duo sunt
societatis veluti fulcra, qua: corpus civile fullentant. Reg. Itemque exciretur
in juvenibus amor erga genitores, qui habendi sunt totidem Dii terrestres; ex
quo amor, et obedientia in illos oriri debent. Reg. In super qui alios docet,
excipiat animo grato juvenes, eof que curet reddere meliores, tam in eorum
parte physica, quam morali. Quo
aoftrema cujufque generis sit, sola multiplicatione, ac divisione, scilicet
sola additione, æ subtractione conficiatur. Sequitur omnes arithmetica; regulas ad falam
additionem, ac subtractionem reduci. DIALECTICA
– critica della ragione dialettica – critica della ragione conversazionale -- tantopere
a græcis exculta, deinde a nostris poli literarum instaurarionem, ad instruendum
Intelle£hira, ut omni loco, ac tempore veritatem inveniat, tendit. Hinc finis
ejus est mentem perficere, errores vitare, veritatefque fr" Legantur
tabula numerica Proflafnrafts, .ub Erwert odita, quibu% Rcduftione ad
Arithmeticam que detegere. Sed qu est cogitandi materia, quxque ipsius mentis vis?
atque energia. Respondetur cogitandi materiam a sensuum usu provenire, qui
corporum impressiones excipiendo mentem tion modo quasi excitant, ac acuunt, sed
quoque eandem imbuunt tot tantisque rerum ideis, ut quadam nobis incognita vi
eas inter Te modo conjungens, modoque separans ex veritatibus notis ad
incognitas deveniat. En itaque totum scientiarum abditiflimum mysterium manifestatum:
En fcieqdi arcana referata: en denique ars illa pene divini, qua intellctus supra
res humanas se erigens ad peleftia perscrutanda adspirat, Quibus 1 ex omnibus
profero intelligitur sensationes – H. P. Grice : A word Austin hated !
-- esse cogitandi objectum, ac veluti materiam: mentis vero artificium in
judicando, ac ratiocinando esse positum. Sed quid judicium, quidve ratiocinium.
Judicium est quidam mentis arftusbus multiplicatio, ac divisoo additione, o subtractione
absolvuntur. iy6ftus, quo ideas inter se
ieparamus, vel eaidem conjungimus: sic dicimus, « Petrus EST doctus:
Petrus NON est ovis. » In
primo judicio, ne6litur doctrina cum Petro. In alio, vero disjungitur “ovis”
proprietas a Petro. Verum dari poliunt certitudines tam intuitivæ, quani demonstrativæ.
Ia intuitiv^s
liquet judicia non esse, nili itidem, vel additiones, vel subtractiones, hoc est
judicia affirmativa ad additionem, negativa autem ad subtractionem relerri – H.
P. Grice: “I expand on this in my seminar on ‘Negative propositions’ – A is B –
I know that A is B – My psychic states are incompatible with knowledge that A is
B; therefore, A is not B – or it is not the case that A is B. Quo autem
referuntur ratiocinia, ac tot vulgarissimi argumentandi modi. Ex di£lis in toto
logicæ cursu, omnes mentis ratiocinationes fatis confiat esse duarum idearum
relationes cum tertia: nam si eontigprit, ut quod inter duas ideas relatio non
mihi innotefeat, tunc «afdem cum alia confero. Cui tertiæ vel ambæ conveniant, vel minime. In primo
casu, ratiocinium dicitur affirmativum. In secundo negativum. Sic si quæratur; solis
moles eline ignea. Itemque plantæ sunt animatæ? neque in primo, neque in secundo
quæsito video quid mihi affirmandus vel negandum sit inter ideas ea- M rundem
relationes, hinc ad resolvenduni primum quæsitum.tertiam ideam veluti in
auxilium fumam, ac dic^n: quidquid u, rit, ejt igneum fol autem urit, efl
igitur igneus. In quo syllogismo, tertia idea, oim qua duas alias comparavi, est
quicquid curit. ut qua; eidem conveniunt, inter se quoque conveniunt. Itaque
eidem urere conveniat tam natura ignis, quam solis. Ex quo postremo conclusum est,
solem esse igneum. In secundo quassito hanc aliam ideam in auxilium fumam: qua
ex se moventur, sunt animata. Plantæ autem ex se NON moventur; ergo, non sunt animata – H. P. Grice:
Only they DO move – if partially – Hence I do include plants as ZOO-OLOGY, or indeed,
suggest that you focus on BIOLOGY. In hoc syllogismo tertia idea est ex se
movere – auto-mobile, free-wheeling --, cui convenit esse animatum, at quia
eidem non convenit plantarum natura, proindeque conclusum est plantas non esse
animatas. Ex hifce duobus exemplis, sit manifestum ratiocinium esse illud ipsum,
quod in arithmetica regula aurea, sive trium, hoc est ex datis tribus terminis
vel veritatibus notis, quaritur quarta incognita. Sic in primo syllogifmo
veritates notas, sunt. l. Quicquid urit. Iqnis. Sol urit. Terminus incognitus sol esi igneus. In
alio exemplo. Quod ex se movetur est animatum. Planta NON se moventur. Ergo ;
planta; non sunt ani- M nu- ruat est quarta veritas incognita, Con itat itaque
ratiocinium esse quoque regulam nurnericam, Quantum ad cætgas argumentandi
rationes apud vulgares cognitas, ipse pon iunt, pifi diverfe unius syllogismi
modificationes, p. Ex quo sit, ut illud ipsum DIALECTICO contingat in
quxfitorum solutionibus, quod arithmeticis in suis problematibus resolvendis f
Hi enim quartum terminum proportionalem incognitum post tres datos nosos, semper
inveniunt vel multiplicando secundum cum tertio, vel primum cum secundo,
eorurpque productum vel dividunt per primum, vel per tertium, Sic quoque DIALECTICI
medium terminum varie combipando cum suis extremis modo directo, modoque
reciproco omnes syllogifmorum formas conficiunt, Jtemque f; quis ratiocinii
naturam per-, pendat, invenif eandem ad ipsum judicium referri, etenim in syllogiljno
aliud pop sit, quam duas voces prius ad tertiam, deinde inter se referre,
Sicuti igitur quotquot dantur numericæ regula: omnes ad additionem atque substractionem
revocantur, ita etiam omnes regula: Logica ad unum judicium vel negativum, vel
affir s Reductione ad arithmeticam mativum, hoc est ad ipsam etiam additionem,
vel subtractionem referuntur. Hæc cum ita sint, quisque intelligit primo, quod sicuti
DIALECTICVS operetur in ideis, ac sensationibus, sic arithmeticus in cyphris
numericis: Intelligitur, quod utriusque finis sit idem hoc est veritatis
inventio Etiam intelligitur, tot regulas dari in una, quot in altera. Denique
patet mentis operationem in utraque esse eamdem 4 His demonstratis, nonne sequitur
inter has disciplinas dari maximam analogiam. Nonne Logicaj studioso esse perquam necessariam
numericam supputationem? nonne denique sequitur mentem hac exfufcitari, acui
nobilitari. Quibus ita potius inchoabis, qnam explanatis, patet numericam supputandi
rationem omnibus esse necessariam, maximeque DIALECTICISD. At si ethicas, si oeconomicus, si
politicus sint ejusdem expertes, habendi sunt bardi, et tanquam ftipites ac
trunci. Quis enim se ipsum regere ac vincere potuerit nifi prius proprias vires
tam physicas, quam morales supputaverit? quo patfto aliquis se cohibere prasumat,
nisi antea et temperamenti, Se propensionum, et affecttuum impetum definierit? Quomodo denique socialis, nisi propria et aliena
jura, ni fiqqe propria aliena officia ante pra>calluerit. Quid tandem dices in æconomia
civili, ac politica ars numerica cum noftro tempore paucis rrtagiftris docenda,
pauciflijnis vefo difcipulis addifcenda eadem deferatur Q infantuli natura:
humanæ afelli! Poffuntne refle profpereque procedere
a:que pes domeflicæ, ac civiles fine ulla numerica fupputatione. Quomodo enim
fciremus hominum multitudinem, qui hunp regnum incolunt: quomodo
confummatioriis quantitatem frugum copiam, animalium fruflum, commercii extenfionem,
indituri» produ^qm ? fine hac fciremps navium numerum, regni fijperficiem,
terrarum omnium produttjones, veftigalium yim, hominum cujufque coetus lahores,
vita: commoda, fortunas, bona, atates, morbos periodicos, curationes. Penique
fine ulla fppputandi arte quisnam scire posset, hujus regni prafeqtem, ac pme?
yitum ft^tum, et quodammodo etiam futqrum pracogpofpere. Quid multa. Non
RcduEltorte dii Arithndeiicdrti. i8f fltf prafens totius Europæ floritas 1 uni
computanJi fpiritui tribuenda est. Ex di£lis igkur hanc in apertiflimam
coriclufionem venio i quod fi qui impetent, re£le facillimeque computant, ejus
regimen est philosophicum j artes, scientiæque florere debent, atque flatus
omni e parte effe debet fecufus ac potens Contraque fi ubiqud mendici, otiosi,
ignavi, fiagitiofi: fi ex flatii extrahantur materiæ primæ atque immittantur
aliorum induflria: i si ars pecuaria negligatus ac commefcium Vilefcat: fi
aftifices, agriculæ, ac laboriofi lngentiffima ve£ligaliuni pondefe
dpprimantur: fi ftupidi } Vafri, atque iftfciedtiffimi fublimantuf, deprifnentufque
holi efll et induflriofi: si denique rtlufici f hislriones 1 mimi, balatrones
ifiagnifice excipiantur, literatique autem viri faceflt, dicendunl in illo
flatu artem computandi prorfus ignoraii Inoumbac itaque huic fcrentiæ quilibet
logicæ studiofus 1 iri fuifque operationibus confenefcac Marti visum est,
quantum æque paupefibi» prodefl i locupletibus arqufe i sfque negle£U viris 1
pueris, fenibufque nocebit. Dialectica, qu# efl afS perficienda rationis
humans, a Grsecis orta Zenoni Eleati VELIA (si veda) Parmenidis auditofi i et
adoptione filio tribuitur, cujus progfefiio f ac fata tum apud antiquos tum
apud recemiftiirtos ufque ad Abbatem Angelorium Patrem Coeleftirtum brevirtime
d£fignatitur. Itemque itir præcipuis fcripfofibus, cjuid itl iis ^culpatur,
quidve laudatur fine partiurti lludio exponitur, De origine aperntiattunt
R.ationii humana, ejuj que maximis progrejpbus, Ex omnibus animantium generibus
tiobis huc ufque. cognitis 1 unus M 4 Jio- homo vi j. 12 rationis cæteris
prsfcftat quia hujus facultatis beneficio se ipsum, et peiie, infinita alia
objefta exteriora cognofcit. Sed quo pa£to; nifi corporum exteriorum diutinis
experimentis in fuos fenfus ? Quid fenfus, iiift qu&dam organa,- quæ nos
videmus, tangimus, ac dividimus. Verum quæ ita funt, corporea funt . Homo
igitur corpore confiat, Itemqæ quilibet homo sua natura ducitur ad veritatis
investigandæ studium, 3 d bonam comparandum, ad malum declinandum. Infuper
rerum ordinem, pulcritudinem, jufiitiam, honeftatem, liberatemque diligit. His
addite tot divina rerum inventa, tot artes, tot dtsciplinas, quæ omnia nonnifi
ab homine plumbeo materiæ solidæ, atque inertiflitnæ tribui poflunt, Denique
nonne maximum eft animo ipfo animum videre. Quare homo etiam spirito confiat.
Sed qua via is ad veritatem inveniendam contendit, ea tam theoretice, quam
practice Logicæ tironibus enucleabitur. Sensus, qui funt totidem animi
fenfationum fulcra y quibus mens veluti excitatur, concutitur, atque augetur,
re£U difiiogutmtur in exteriores, et in interivres. Primi funt V ©mrri- eo
fortius ac facilius ratiocinatur. Denique quo plures teftes oculati,
veraciores, ac Tagaciores, eo veritatum multitudo augetur. At sapisntiffime
quifque philofophatur, ii fciat, num subjectum, num pradicatum, vel eorundem
relatio eidem iit quarenda. Ad qua; tria revocatis universis philosophandi
mysteriis, curandum primum est, ut vocabula accurate definiantur, neque ab
eorum vi iemel determinata minime recedendam. Curandum secundo est, utrum
quafitum iit resolutionis capax, alias defere. Itemque utrum simplex, vel
compositum. Quibus rite conftitutis: propofitiones omnes ita ordire, ut una
alteri colligatur ceu in catena annuli. Infuper videndum, utrum quafiti genus fit de rebus
phyficis; tunc fenfus atque experimenta adhibe: ii de rebus abftrattis,
rationem interroga. Si denique de rebus factis, Codices consule. Verum his in
confulendis, ausiorum lingua funt callenda, atque fcienda eft illorum patria,
astas, religio, seculum, imperium, fefta, mores, adfe£lus, exercitiaque.
Postremo loco inquirendum est, jnum liber sit spurius vel genuinus, vel
interpolatus, vel mutilates. Quibus undique conquifitis,fi aliis volueris ea
tam viva voce, quam scriptis communicare, dic primo quid sit facultas tfadenda,
ex quo et quando orta, qui fuerunt ejufdem progreflus, qua: fata quique
fcriptores, eamque denique in partes diftin£te propone . Qusb omnia ceu in parva quadam tabula funt tibi
perspicue delineanda. Tum cura, ut omnes rei nodi proponantur, iidemq.
fingillatim in operis progreffu refolvantur. Sed rite procefferis fi voces
definias, fi a rebus fimplicibus ad compofitas procedas, fi pa* radoxa devites
fi auditores ad laborem utilem, atque ad vita: honeftatem inflamtnes, fi
pedantifmura quo undique laboramur, declines. En universa informandæ rationis
ars; en principia, quibus politica arcana formidando velo obdu&a
referantur; en fontes quibus ignorantis tenebrae, ac fuperftitionis tctrificse
lemures cvanefcunt. En denique via, qua in faerum veritatis templum ingredi
quilibet poterit. Verum quid funt tot arte», tot fcientiae? Quid hiftoria
omnigena. Quid ipfk fidei regula a Christo prædicata, a noftrifi que majoribus
nobis propofita $ ni fi totidem merttis humans Computationes. Nam nifi
San&iflimam invenissent, neque ipsi, neque posteris eam colendam commendassent,
Nonne ars computandi in arithmetica contineatur. Quotquot igitur dantur artes
quotquot scientiæ omnes arithmetica sunt regulæ. At jure merito hoc nomen
ufurpat Dialectica; in qua tot regulæ docentur, quot in altera. Principio
univeffae Arithmeticae regulae sunt additio, ac subtractio, nam ad primam
revocatur multiplicatio, ad alteram divisio. Hæc tam de integris, quam de
numeris fractis. Quo ad potentiarum elevationes ipfae non sunt, mfi
multiplicationes; extractiones vero radicum sunt multiplicationes, ac
divisiones simul, hoc est additiones, ac subtrctiones. Quid multa. Nonne ad has
quoque duas revocantur omnes trium numerorum regulæ. Quibus ita perspectis, si
quis Diale&icae prscepta perpenderit, identidem inveniet. Nam veritatis
objectum eft utrique facultati commune. Altera enim operatur in numeris, altera
in ideis. Itemque mens combinat in utraque nempe in illa ideas, in hac vero
cyphras.Rurfus omnis veritas vel est intuitiva, vel ex idearum combinatione
innoiefcit, scilicet vel addas ideas, vel eas inter se separes. Nonne ha; sunt
additio, subtractio, ac regula trium. Uti igitur quartus numerus proportionalis
cum regula aurea invenitur in arithmetica, ita etiam quarta idea in Logica cum
ratiocinatione invenitur. Quisquis igitur Logicam voluerit optime callere, in
Arithmetica; fupputationibus se terat ac consenescat; nam. ea, ut bene
Horatius: Æqua pauperibus prodejl, locupletibus. j . æque: Æque neglefta viris,
Pueris, Sertibufq nocebit. Nome compiuto: Francesco Longano. Longano. Keywords:
dell’uomo naturale, metafisica, logica. Luigi Speranza, “Grice e Longano: esame
fisico dell’uomo” ‘exame fisico’ ‘esame naturale’ “Grice e Longano: la
semiotica” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Losano:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale della filosofia del
diritto romano – la scuola di Casale Monferrato -- filosofia piemontese -- filosofia
italiana – Luigi Speranza
(Casale Monferrato). Abstract. Grice:
“While I refer to Ryle and Austin as avid students of Greek philosophy –
Ancient Greek philosophy, that is – especially Austin, since, like me, and
unlike Ryle, he had to suffer it to get his double first in greats! – they
never wondered why lawyers in England all are about the English customary law
and Roman law – No English lawyer would have ONE thing to say about Greek law –
the reason being that at Oxford, the Faculty of Law, had a chair for Roman law,
but none for Greek law!” Grice: “The Regius chiar of civil law at Oxford
University, also known as the Oxford chair of Roman law, has a rich and lengthy
history, starting with its establishment by King Henry VIII in 1540. In 1540
Henry VIII establishes the Regius Professor of Civil Law at the University of
Oxford. John Story is appointed as the fist professor in 1541. The chair
continues to be held by a series of professors who primarily lectured ON ROMAN
LAW and related subjects like the Pandects, the Code, or the ecclesiastical
laws of England, as sipulated in statutes like those of 1549, 1654, and 1576. The
eighteenth and early nineteenth centuries were a period of dcline in the study
of ROMAN law at Oxford,. According to PHILLIMORE, who held the chair from 1809
to 1855, the subject wasn’t taught for almost a century preceding his tenutre. The
Oxford University Act replaces the CIVIL LAW used in the chancellor’s court
with the common law of England and the statue law of the realm. This court,
which had previously held jurisdiction in private law matters involving
scholars and others connected wto the university, had operated accoding to
civil law since as early as 1275. ROMAN LAW is RE-INTRODUCED as part of
Oxford’s UNDER-GRADUATE English law degree, the B. A. in JURISPRUDENCE, upon
its establishment. The chair is held by notably figures such as BRYCE, and
GROUDY. ZULUETA holds the chair contributing to the feld of ROMAN LAW. In 1948
to 1854, JOLOWICZ holds the chair. His work inclues tracing the historical
development of ROMAN LAW from its beginnings to the age of GIUSTINIANO. Between
1955 and 1970, David DAUBE becomes the Regius Professor, bringing a new
perspective to the field as the first foreign-born holder since the 17th
century. This chronology highlights the evolution of the Oxford chair of ROMAN
LAW from its foundation to 1968, ecncompassing periods of activity, decline,
and resuergence in the study oand teaching of ROMAN LAW at the university. Filosofo
italiano. Casale Monferrato. Alessandria, Piemonte. Grice: “I like Lossano; his research overlap with that of H. L. A. Hart,
but Losano is more interested in the philosophy and he is obviously more
continental, as he should, given the prominence of Kelsen in the field!” Si occupa di filosofia del diritto e
informatica giuridica. Si laurea a Torino. Insegna a Milano e Alessandria, e
Torino. Si occupa di storia della filosofia del diritto; teoria generale del
diritto; circolazione mondiale delle idee giuridiche e sociali; filosofia
politica; diritti umani; geopolitica; informatica giuridica; privacy;
e-publishing; edizioni di archivi storici. Pubblica un completo panorama
sull'evoluzione della nozione di sistema nel diritto dalla ROMA antica ad oggi.
Cura carteggi di Jhering ed opere di Jhering e di Kelsen. Curato l'edizione
critica delle corrispondenza di Roesler. Come informatico giuridico, ha
pubblicato un manualedi informatica giuridica e diritto informatico e un
progetto di legge sulla tutela della privacy; Presidente del "Centro di
calcolo automatico” a Milano. Altri saggi: La dottrina pura del diritto,
Einaudi, Torino; La teoria di Marx ed Engels sul diritto e sullo stato.
Materiali per il seminario di filosofia del diritto” (Milano. Anno Accademicom
Cooperativa Libraria Università Torinese, Torino); “Gius-cibernetica” Macchine
e modelli cibernetici nel diritto, Einaudi, Torino); Libia Materiali sui
rapporti fra ideologia ed economia” (Milano. Anno Accademico Cooperativa
Libraria Università Torinese, Torino); “Lo scopo nel diritto. Einaudi, Torino,
Jhering, Lo scopo nel diritto” (Aragno, Torino, Corso di informatica giuridica,
Cooperativa Milano), Corso di informatica giuridica; L'elaborazione dei dati
non numerici, Unicopli, Milano; Il diritto dell'informatica, Unicopli, Milano
Corso di informatica giuridica; Stato e automazione. Etas Kompass, Babbage: la
macchina analitica. Un secolo di calcolo automatico, Etas Kompass, Milano
Scheutz: La macchina alle differenze. Un secolo di calcolo automatico, Etas
Libri, Milano); Invenzioni francesi del Settecento. Testi originali con 15
tavole dell'epoca, Bottega d'Erasmo, Torino); I grandi sistemi giuridici.
Introduzione ai diritti europei ed extra-europei, Einaudi, Torino, I grandi
sistemi giuridici. Introduzione ai diritti europei ed extraeuropei, Einaudi,
Torino, I grandi sistemi giuridici. Introduzione ai diritti europei ed
extraeuropei, Laterza, Roma Bari, L'informatica legislativa regionale.
L'esperimento del Consiglio Regionale della Lombardia, Rosenberg e Sellier,
Torino Forma e realtà in Kelsen, Comunità, Milano, Automi arabi. Dal
"Libro sulla conoscenza degli ingegnosi meccanismi" (Maestri,
Milano); Automi d'Oriente. "Ingegnosi meccanismi" arabi del XIII
secolo, Milano Il diritto economico, Unicopli, Milano); L'ammodernamento
giuridico, Unicopli, Milano); Corso di informatica giuridica: Informatica per
le scienze sociali, Einaudi, Torino Il diritto privato dell'informatica,
Einaudi, Torino, Scritto con la luce. Il disco compatto e la nuova editoria
elettronica, Unicopli, Milano, L'informatica e l'analisi delle procedure
giuridiche, Unicopli, Milano, Diritto e CD-ROM. Esperienze italiane, Giuffrè,
Milano, Storie di automi. Dalla Grecia classica alla Belle Époque, Einaudi,
Torino Saggio sui fondamenti tecnologici della democrazia, Quaderni della
Fondazione Adriano Olivetti, Istituto per la Documentazione Giuridica, Firenze,
Kelsen Umberto Campagnolo, Diritto internazionale e Stato sovrano. L. Con un
inedito di Kelsen e un saggio di Norberto Bobbio, Giuffrè, Milano, Un giurista tropicale.
Tobias Barreto fra Brasile reale e Germania ideale, Laterza, Roma); “Sistema e
struttura nel diritto: Dalle origini alla scuola storica” (Giuffrè, Milano, Il
Novecento” (Giuffrè, Milano); Dal Novecento alla postmodernità, Giuffrè, Milano
U. Campagnolo, Verso una costituzione federale per l'Europa. Una proposta
inedita. Giuffrè, Milano, "Cedant arma Un giudice e due leggi. Pluralismo
normative, Giuffrè, Milano, Funzione sociale della proprietà e latifondi
occupati, Diabasis, Reggio Emilia, Kelsen, Scritti autobiografici. Traduzione e
cura di L., Diabasis, Reggio Emilia Peronismo e giustizialismo: dal Sudamerica
all'Italia, e ritorno. M. Rosti, Diabasis, Reggio Emilia, Memoria
dell'Accademia delle Scienze di Torino, Classe di Scienze Morali, Storiche e
Filologiche, Accademia delle Scienze, Torino Academia delle scienze editorial
memorie morali Campagnolo, Conversazioni con Kelsen. Documenti dell'esilio
ginevrino Giuffrè, Milano La geopolitica del Novecento. Dai Grandi Spazi delle
dittature alla de-colonizzazione” (Mondadori, Milano); Kelsen Arnaldo
Volpicelli, Parlamentarismo, democrazia e corporativismo” (Aragno, Torino);
Alle origini della filosofia del diritto a Torino: Albini. Con due documenti
sulla collaborazione di Albini con Mittermaier, Memorie della Accademia delle
Scienze di Torino, Classe di Scienze Morali, Storiche e Filologiche, Accademia
delle Scienze, Torino accademia delle scienze/attivita editorial
periodici-e-collane/ memorie/morali I carteggi di Albini con Sclopis e
Mittermaier. Alle origini della filosofia del diritto a Torino, Memoria
dell'Accademia delle Scienze di Torino, Classe di Scienze Morali, Storiche e
Filologiche, Accademia delle Scienze, Torino accademia delle Scienze attivita
editorial, periodici-e-collane/memorie morali Alle origini della filosofia del
diritto, Il corso di Alessandro Paternostro a Tokyo. In appendice: Paternostro,
Lexis, Torino I La Rete e lo stato” (Mimesis, Milano); Bobbio. Una biografia
culturale, Carocci, Roma, Kelsen, Due saggi sulla democrazia in difficoltà”
(Aragno, Torino); “La libertà d’insegnamento in Brasile e l’elezione del
Presidente Bolsonaro” (Mimesis, Milano). PLANCK INSTITUTE FOR LEGAL HISTORY
AND LEGAL THEORY RESEARCH PAPER SERIES. Tra lex e ius: le leggi razziste del fascismo e le amnistie
postbelliche. Una nota anche bibliografica com/abstract= Tra /ex e ius: le
leggi razziste del fascismo e le amnistie postbelliche Una nota anche
bibliografica. 1. Ottant’anni dalle leggi razziali del fascismo: un
anniversario nella pandemia 2. L’antisemitismo dell’epoca fascista e il
contesto delle leggi razziali a) Il problema ebraico e lo Statuto Albertino del
1848 b) Il fascismo e la purezza della stirpe c) Leggi e documenti razzisti del
fascismo: una sintesi . Commemorare in tempi immemori: tra condanna e nostalgia
. Un esempio: la rievocazione all'Accademia delle Scienze di Torino . Una
guida: i ricordi di Liliana Segre . Un dibattito: “l’amnistia Togliatti” tra
giusta punizione e pace sociale L’“Amnistia Azara” del 1953 e la fine della
giustizia di transizione NAUAOU Bibliografie Libri di sopravvissuti
Bibliografia sulle leggi razziali Bibliografia sintetica sull’“Amnistia
Togliatti” 1946 Bibliografia sintetica sull’“Amnistia Azara*, Ottant’anni dalle
leggi razziali del fascismo: un anniversario nella pandemia Nel 1938 venne
pubblicato il Manifesto della razza e in quello stesso anno il regime fascista
emanò varie norme razziste che colpivano gli italiani ebrei. Caduto il
fascismo, quell’anniversario venne ricordato in convegni e scritti, ma non subito:
“l’ottantesimo anniversario delle leggi razziali antiebraiche del 1938 ha
risollevato interesse e attenzione su quella pagina oscura della nostra storia
e sulla successiva rimozione, protrattasi, salvo alcune lodevoli eccezioni,
sino all’anniversario del primo cinquantennio”!, cioè sino al 1988, quando la
Camera dei [Modona, La magistratura e le leggi razziali 1938-1943, in: Piazza
(a cura di), Le leggi razziali, Il Mulino, Bologna] Deputati promosse un
convegno sulle leggi razziali e Michele Sarfatti pubblicò un’esauriente
raccolta di quelle leggi e delle circolari amministrative che le
accompagnarono?. In Italia il “Giorno della Memoria” venne istituito soltanto
nel 2000: “La Repubblica italiana riconosce il giorno 27 gennaio, data
dell’abbattimento dei cancelli di Auschwitz, ‘Giorno della Memoria”, al fine di
ricordare la Shoah (sterminio del popolo ebraico), le leggi razziali, la
persecuzione italiana dei cittadini ebrei, gli italiani che hanno subìto la
deportazione, la prigionia, la morte, nonché coloro che, anche in campi e
schieramenti diversi, si sono opposti al progetto di sterminio, ed a rischio
della propria vita hanno salvato altre vite e protetto i perseguitati”3. Da
parte delle Nazioni Unite, il riconoscimento del “Giorno della Memoria” venne soltanto
cinque anni dopo, nell’Assemblea Generale del 1° novembre 2005. Nei
quarant'anni dopo il fascismo “un diffuso processo di rimozione ha nascosto
sotto un impenetrabile velo di oblio il periodo della persecuzione dei diritti”
proiettando lo stigma “sul periodo della Repubblica Sociale Italiana, sulla
deportazione e lo sterminio nei campi nazisti. Quello che è stato chiamato ‘il
peso di Auschwitz? ha finito per svalutare e minimizzare, sino a cancellarla
dalla memoria collettiva, l’essenziale funzione preparatoria svolta dalle
italianissime leggi antiebraiche. Anche si rievocò quell’anniversario:
l’ottantesimo dall’emanazione delle leggi razziali (che sarebbe più corretto
chiamare ‘razziste’). Però, mentre si preparavano non poche delle pubblicazioni
legate a quella ricorrenza, e cominciò a diffondersi la pandemia del
coronavirus Covid-19. Il blocco della vita sociale ed economica che ne seguì
non solo impedì incontri e convegni, ma coinvolse anche le imprese editoriali e
tipografiche, con inevitabili rinvii e ritardi delle pubblicazioni. Molti
scritti collegati all’anniversario delle leggi razziali persero così il
collegamento temporale con l’evento che intendevano ricordare, mentre d’altra
parte subivano interruzioni e ritardi anche le pubblicazioni che volevano
commentare quegli scritti. L’esigenza di ricordare quelle leggi vergognose era
rafforzata dalla costante ripresa degli atteggiamenti politici di estrema
destra in Italia e in Europa, nonché dal manifestarsi di forme antisemitismo
che si ritenevano ormai appartenenti a un passato lontano. Alcune fra le più
recenti di queste posizioni verranno sommariamente richiamate nel prossimo
paragrafo. L’Accademia delle Scienze di Torino ricordò l’ottantesimo
anniversario delle leggi razziali con un convegno, i cui atti pubblicati nel
2021 si aprono con una “richiesta di scuse per il ritardo della pubblicazione
di questo volume rispetto alla data di svolgimento del convegno al quale hanno
contribuito le difficoltà connesse con la pandemia Covid-19”5. Questa situazione
comune a molti altri scritti di quel periodo — mi indusse a [La legislazione
antiebraica in Italia e in Europa. Atti del convegno nel cinquantenario delle
leggi razziali, Roma, Camera dei deputati, Roma Sarfatti, Documenti della
legislazione antiebraica. I testi delle leggi, cfr. infra, nota 36. 3 Art. 1
della Legge, n. 211, Istituzione del “Giorno della Memoria” in ricordo dello
sterminio e delle persecuzioni del popolo ebraico e dei deportati militari e
politici italiani nei campi nazisti. 4 Neppi Modona, La magistratura e le leggi
razziali Piazza (a cura di), Le leggi razziali del 1938, Il Mulino, Bologna]
riunire alla fine del presente scritto le indicazioni bibliografiche che
andavano disperdendosi nei mesi della pandemia: indicazioni che si rivelarono
particolarmente numerose perché intendevano non soltanto rievocare il passato,
ma anche — attraverso la rievocazione — contrastare il crescente manifestarsi
di atteggiamenti di estrema destra. Queste pagine si presentano dunque come un
dimesso apporto documentario, cioè come un contributo umile ma, spero, utile
per una futura storia del diritto contemporaneo6. Dopo aver ricordato nel
prossimo $ 2 l’evoluzione dell’antisemitismo in Italia, il $ 3 si sofferma su
alcuni recenti episodi soprattutto italiani di chiara simpatia per i regimi
dittatoriali prebellici, mentre i tre paragrafi successivi commentano tre
recenti volumi sulle leggi razziali, sul loro contesto e sull’atmosfera
dell’immediato dopoguerra: gli atti del convegno dell’Accademia delle scienze,
le memorie di Segre e l’analisi dell’“amnistia Togliatti. Infine l’“Amnistia
Azara” segna la conclusione tombale della giustizia italiana di transizione.
Seguono quattro bibliografie: la prima sulle memorie scritte da sopravvissuti
alla deportazione; la seconda, più estesa, sulle rievocazioni delle leggi
razziali; la terza sull’“amnistia Togliatti” che nel 1946 evitò molte tensioni
in una società che usciva da una guerra civile, ma che d’altra parte lasciò
impuniti molti eventi inaccettabili; infine la quarta sull’‘amnistia Azara, che
completò il passaggio dalle amnistie all’amnesia. Le dittature prebelliche non
perseguitarono soltanto gli ebrei, ma anche gli avversari politici (dai
democratici ai socialisti e ai comunisti) e i diversi (gli omosessuali, “le
vite non degne d’essere vissute” i Testimoni di Geova e gli zingari): di essi
non è possibile occuparci in queste pagine”. Per ragioni di spazio non è
possibile esaminare l’atteggiamento dell’Italia postbellica di fronte
all’eredità tanto del fascismo quanto, in particolare, della persecuzione degli
ebrei. A partire dal dopoguerra inizia “la costruzione del mito [...] del
popolo italiano come salvatore degli ebrei. Si precisa da subito che non si
tratta dell’invenzione di episodi falsi, bensì di un’operazione di
storytelling, che modifica la prospettiva sul fenomeno e la percezione [Un
quadro generale è in L., Storia contemporanea del diritto e sociologia storica,
Franco Angeli, Milano.; un esempio concreto di documentazione giuridica a
futura memoria è in Id., La libertà d’insegnamento in Brasile e l’elezione del
Presidente Bolsonaro, Mimesis, Milano Si vedano per esempio: Giannini, Vittime
dimenticate. Lo sterminio dei disabili, dei rom, degli omosessuali e dei
testimoni di Geova, Stampa alternativa/Nuovi equilibri, Viterbo; Bravi -
Bassoli, Il porrajmos in Italia: la persecuzione di rom e sinti durante il
fascismo, Emil di Odoya, Bologna 2013, 103 pp. (in lingua romo sinti porrajimos
indica lo sterminio: il loro Olocausto); Carla Osella, Rom e Sinti. Il
genocidio dimenticato, Tau Editrice, Todi Sulla situazione attuale: Paolo
Bonetti, Alessandro Simoni e Tommaso Vitale (a cura di), La condizione
giuridica di Rom e Sinti in Italia. Atti del Convegno internazionale,
Università degli studi di Milano Bicocca, 16-18 giugno 2010, Giuffrè, Milano);
Benadusi, I/ nemico dell’uomo nuovo: l'omosessualità nell’esperimento
totalitario fascista. Prefazione di Emilio Gentile, Feltrinelli, Milano]
collettiva, portando in primo piano singole azioni individuali contra legem
[cioè contro le leggi fasciste] e mettendo in ombra il contesto complessivo,
normativo e culturale, dell’Italia fascista e della RSI, che portò all’arresto
d’ebrei. In altre parole, sino ad oggi si intrecciano interventi politici e
legislativi che pongono con prevalenza l’accento su uno soltanto dei due
aspetti. La vasta opera del penalista Paolo Caroli dedica a questo accavallarsi
di iniziative postbelliche una cinquantina di pagine, per metà costituite da
fitte note bibliografiche: a questo scritto può rifarsi chi vuole approfondire
gli eventi legislativi e giudiziari che, dal dopoguerra sino ai giorni nostri,
caratterizzano la giustizia transizionale italiana e la supplenza della
magistratura rispetto alla politica. Il fascismo prese il potere in un’Italia
che già nella fase pre-unitaria aveva concesso i pieni diritti alle minoranza
religiose presenti sul territorio: gli ebrei e i valdesi!0. Sotto il fascismo
la persecuzione dei valdesi derivava dall’atteggiamento politico dei valdesi
stessi: non aveva quindi fondamenti religiosi o razziali, come avvenne invece
nei confronti degli ebrei. Caroli, 1/ potere di non punire. Uno studio
sull’amnistia Togliatti, Edizioni Scientifiche Italiane, Napoli (Fonti e Studi
per il Diritto Penale, collana diretta da Sergio Vinciguerra e Fornasari; le
indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a questo saggio. ? A
questi temi Caroli dedica gli ultimi due capitoli del suo libro (IV. La
transizione amnesica italiana: l’eredità dell’amnistia [Togliatti]; V. L’oblio
della clemenza). I paragrafi finali completano il presente paragrafo sulle
leggi razziali del fascismo: 4. Diritto penale e questione ebraica. Un percorso
di autoassoluzione? 4.1. La Shoah nei processi e nella legislazione
dell’immediato dopoguerra; 4.2. L’innesto del paradigma eurounitario: la
Giornata della Memoria e l'aggravante del negazionismo; Il d.d.l. Fiano: quando
il simbolo [fascista] è una minaccia per la democrazia; 5. Lo specchio della
transizione degli anni ’90. Il diritto penale per uscire dalla guerra e il
diritto penale per uscire da Tangentopoli; 5.1. Un elemento di differenza fra
le due transizioni: sulla maggiore responsabilità dl legislatore; Un elemento
di analogia e continuità: l’abdicazione del legislatore e la responsabilità
lasciata alla magistratura. Sulle persecuzioni dei valdesi — che meriterebbero
un’apposita ricostruzione — ci si limita qui ad alcune indicazioni
bibliografiche. In generale: Dino Carpanetto - Patrizia Delpiano (a cura di),
L'Italia fra cristiani, ebrei, musulmani. Immagini, miti, vite concrete,
Claudiana, Torino 2020, 235 pp. Sull’evoluzione storico-politica dei valdesi:
Spini et a/., Il glorioso rimpatrio dei Valdesi: dall'Europa all'Italia. Storia,
contesto, significato, Torino, Claudiana 1988, 165 pp. (con pdf); Bruno Bellion
et al., Dalle valli all’Italia: i Valdesi nel Risorgimento. Introduzione di
Giorgio Tourn, Claudiana, Torino Sulla repressione fascista: Giorgio Rochat,
Regime fascista e chiese evangeliche. Direttive e articolazioni del controllo e
della repressione, Claudiana, Torino; Davide Dalmas - Anna Strumia (a cura di),
Una resistenza spirituale. “Conscientia” 1922-1927, Claudiana, Torino
(settimanale protestante di Roma, chiuso dal fascismo; il volume contiene
l’indice di tutti gli articoli e la riproduzione di alcuni di essi); Susanna
Peyronel Rambaldi - Filippo Maria Giordano (a cura di), Federalismo e
Resistenza. Il crocevia della “Dichiarazione di Chivasso, Claudiana, Torino:
documento approvato a Chivasso da resistenti provenienti dalle valli valdesi e
dalla Valle d’Aosta (di indirizzo repubblicano e federalista: v. anche il
manifesto di Ventotene, Per un’Europa libera e unita] Tuttavia - senza voler
con questo avallare il generico mito degli “italiani brava gente” —
l’antisemitismo non era un sentimento diffuso tra gli italiani, come attestano
due storie personali. Il generale Maurizio Lazzaro de’ Castiglioni operava sul
fronte della Francia occupata: “Les juifs et les étrangers pourchassés par les
Allemands trouvent à ses còtés une réelle protection, par humanisme certes,
mais aussi pour manifester son opposition, parfois ‘musclée’ aux Allemands. Son
comportement en tant que commandant de l’occupation illustre les valeurs qui
l’animaient. Il a sans doute
contribué à la réputation — au mythe ? — du ‘brave Italien’”1!, Il commerciante
Giorgo Perlasca militò nel fascismo in gioventù; poi, trasferitosi in Ungheria
e di fronte alle deportazioni nazionalsocialiste, si finse console generale spagnolo
e concesse i lasciapassare che salvarono la vita a più di cinquemila di ebrei
ungheresi!?. Bisogna tenere presenti questi esempi individuali per comprendere
il contesto sociale in cui si inserirono le leggi razziali. Esse trovarono meno
antisemiti che in Germania, però non pochi opportunistici spalleggiatori: “Se è
vero, infatti, che in Italia gli ebrei erano degradati a cittadini di serie b,
va anche evidenziato come il ruolo degli italiani nell’operazione di caccia
all’ebreo e di collaborazione nella deportazione fu pressoché motivato da
opportunismo di tipo economico e personale, più che da ideologia antisemita
finalizzata allo sterminio, propria invece del contesto nazista. Nei processi
davanti alle CAS [Corti Straordinarie d'Assise del dopoguerra] relativi alla
Shoah, infatti, lo scopo di lucro risulta quasi sempre presente. Mentre la
prossima sezione di questo paragrafo ricorda l'emancipazione delle minoranze
religiose nel Piemonte risorgimentale (estesa a tutt'Italia con l’unificazione
nazionale), la sezione successiva documenta come - sino a pochi anni prima
delle leggi razziali — l’atteggiamento fascista rispetto ai problemi razziali
fosse diverso da quello della Germania di allora. Infine, nella terza sezione,
vengono sintetizzate le norme razziali emanate dal fascismo. Panicacci,
L’occupation italienne, Sud-Est de la France, Presses Universitaires de Rennes,
Rennes, Cecini, Il salvataggio italiano degli ebrei nella Francia meridionale e
l’opera del generale Maurizio Lazzaro de’ Castiglioni, Stato Maggiore
dell’Esercito, Ufficio storico, Roma L’emissione abusiva di questi
lasciapassare spiega il titolo della sua autobiografia: Giorgio Perlasca,
L’împostore, Il Mulino, Bologna.; cfr. anche Deaglio, La banalità del bene.
Storia di Giorgio Perlasca, Feltrinelli, Milano. Negli anni del Risorgimento si
erano occupate della questione ebraica personalità importanti come Carlo
Cattaneo!3 e Massimo d’Azeglio!4. Nel Piemonte sabaudo - sul cui territorio
viveva, oltre alla minoranza ebraica, anche la minoranza valdese — il problema
delle minoranze religiose era stato risolto nel contesto liberale che aveva
accompagnato l’emanazione dello Statuto Albertino nel 1848. Questa costituzione
venne poi estesa all’intero Regno d’Italia, rimanendo in vigore anche durante
l’epoca fascista e sino all’entrata in vigore dell’attuale costituzione. Lo
Statuto Albertino riconosce il principio di eguaglianza all’art. 24: “Tutti i
regnicoli, qualunque sia il loro titolo o grado, sono eguali dinanzi alla
Legge. Tutti godono egualmente i diritti civili e politici, e sono ammessi alle
cariche civili e militari, salve le eccezioni determinate dalle leggi” Esso
tutela formalmente anche la libertà individuale, l’inviolabilità del domicilio,
la libertà di stampa e la libertà di riunione. Inoltre “la Religione Cattolica,
Apostolica e Romana è la sola Religione dello Stato” (art. 1). Lo Statuto
Albertino entrò in vigore il 4 marzo 1848: l'emancipazione dei valdesi venne
poco prima di quella data (con le Lettere Patenti), mentre l'emancipazione
degli ebrei venne subito dopo di essa: a entrambe le minoranze erano così
riconosciuti i diritti civili e politici. Un decreto regio abolì i privilegi
ecclesiastici ed espulse i Gesuiti dallo Stato sabaudo. Una legge di poco
posteriore (la “Legge Sineo”) precisava che la differenza di culto non impediva
il godimento dei diritti civili e politici e l'ammissibilità alle cariche
civili e militari!S, Questa era la situazione giuridica ereditata dal fascismo
al momento della sua presa del potere e, soprattutto, della sua affermazione
elettorale, quando nel Parlamento giunse a detenere 400 seggi su 540. Iniziava
l’epoca delle “leggi fascistissime. È difficile spiegare come, partendo da
questo rapporto pacificato con la comunità ebraica, si sia giunti alle leggi
razziali del 1938. Per rispettare le esigenze di sintesi di questa nota
soprattutto bibliografica, mi limiterò all’esame di un solo testo, ma
importante: l’Erciclopedia [Cattaneo, Ricerche economiche sulle interdizioni
imposte dalla legge civile agli israeliti, Zini, Milano. Questo estratto dagli
“Annali di giurisprudenza pratica” v. 23, porta sulla copertina il titolo:
Sulle interdizioni israelitiche, adottato nelle numerose edizioni successive,
come nella recente Interdizioni israelitiche. Introduzione e cura di Gianmarco
Pondrano Altavilla. Prefazioni di Noemi Di Segni, Ofer Sachs, Maurizio
Bernardo, Castelvecchi, Roma Azeglio, Dell’emancipazione civile degl’israeliti,
Le Monnier, Firenze Una sintesi di queste emancipazioni è in Alberto Cavaglion
(a cura di), Minoranze religiose e diritti. Percorsi in cento anni di storia
degli ebrei e dei valdesi, 1848-1948, Angeli, Milano Atti delle Giornate di
studio tenute a Torre Pellice e Torino] Italiana, comunemente nota come
Enciclopedia Treccani. Essa ha quindi preso forma per intero nell’epoca
fascista, che ha trasfuso in essa anni di lavoro pre-fascista dando così
origine a un’opera tuttora culturalmente valida. GENTILE (si veda) (che a
questa enciclopedia ha consacrato molti anni della propria vita, e riposto in
essa uno dei maggiori titoli della sua personale reputazione) si muove tra due
poli: da un lato, “in un’enciclopedia non si vuol distribuire diplomi di gloria
ma semplici informazioni sulle persone come sulle cose che ognuno per qualsiasi
motivo può aver vaghezza di conoscere; dall’altro, essa nasce quando “l’Italia,
per l’azione potente d’un grande Uomo e d’una grande Idea, risorgeva per la
terza volta a imperiale potenza e riaffermava nel mondo la sua missione.
Esaminando in questa enciclopedia le voci sul fascismo e sui problemi razziali,
si nota che sino a pochi anni prima delle leggi razziali l'atteggiamento
ufficiale, riflesso nelle voci dell’enciclopedia, è nettamente distaccato
dall’ideologia dominante in Germania. Anche qui il fascismo si presenta,
secondo Alessandro Galante Garrone, come una “dittatura annacquata” dalla
“italica disposizione alla inefficienza del potere” cioè come “qualcosa di
abissalmente diverso dal rigore consequenziario del regime nazista. Il gatto e
la tigre, come mi pare dicesse in quegli anni dall'America Giuseppe Antonio
Borgese”!8, È inevitabile partire dal voce Fascismo, scritto dal
vice-segretario del Partito Nazionale Fascista, Arturo Marpicati, e, al suo
interno, dalla sezione Dottrina politica e sociale: testo non imparziale, ma
certamente autorevole, perché firmato da Benito Mussolini!9, Nelle sei dense
colonne in cui egli passa in rassegna le dottrine confutate dal fascismo e gli
indirizzi teorici e pratici di quest’ultimo, non compare la parola ‘razza’ o
‘razzismo’; vi si legge soltanto: “La politica ‘demografica’ del regime è la
conseguenza di queste premesse, e subito si passa a criticare l’universalismo e
l’internazionalismo. La voce Razza rivela qualche sorpresa nella sezione Le
razze umane, firmata da Gioacchino Sera, antropologo dell’università di Napoli.
Egli critica gli studi antropologici tedeschi perché scritti “con un così
evidente entusiasmo ‘nordico’, che lascia trasparire troppo chiaramente la
tendenziosità e l’inaccettabilità dei risultati. Ne deriva un’“unilateralità
dei risultati della maggior parte di questi studi: cioè l’affermata prevalenza
dell’elemento nordico nella genesi della civiltà europea. Tale prevalenza
sarebbe determinata da una maggiore ‘creatività’ della razza nordica, in
confronto con tutte le altre, 16 Ad essi si aggiunge il volume Appendice I del
1938, quindi ancora durante il fascismo: in esso infatti confluiscono i vari
fascicoli (come spiega Gentile nella sua Prefazione), seguito da due volumi di
Appendici, già postbellici. In queste pagine faccio riferimento solo
all’Appendice I del 1938. 17 Giovanni Gentile, Prefazione all’Appendice
Garrone, Amalek, il dovere della memoria, Rizzoli, Milano, sw. Fascismo. La
sottovoce Dottrina politica e sociale è firmata da Benito Mussolini per esteso
(mentre tutte le voci sono firmate soltanto con la sigla degli autori) ed è
scritta in prima persona: “Quando, nell’ormai lontano marzo del 1919, dalle
colonne del Popolo d’Italia, io convocai a Milano i superstiti
interventisti-intervenuti] stando agli autori suddetti. Ciò senza dubbio non
corrisponde alla realtà E conclude: “Come la storia della civiltà non autorizza
esclusivismi di popoli nell’opera creativa della civiltà umana, così
l'antropologia non autorizza esclusivismi di razza. Soltanto l’Appendice
dell’anno delle leggi razziali) presenta il lemma Politica fascista della razza
come prosecuzione e completamento della voce Razza, richiamata poco sopra?0.
L'autore Virginio Gayda - direttore del “Giornale d’Italia” gloriosa testata
della destra storica divenuta in quegli anni quasi portavoce del governo
fascista — seguendo l’interpretazione allora diffusa presenta la politica
razziale antiebraica dell’Italia come l’importazione del modello adottato dal
fascismo in Africa Orientale: “Questo tipo nuovo d’impero, che ammette nel suo
territorio vaste masse bianche di nazionali, crea anche un problema nuovo, che
è quello dei rapporti fra nazionali e indigeni” Per arginare il meticciato “lo
Stato intervenne con precisi principi di netta separazione: un decreto-legge,
approvato nel Consiglio dei Ministri del 9 gennaio 1937, vietò con sanzioni
penali [reclusione da 1 a 5 anni?!] le relazioni con carattere coniugale tra i
cittadini italiani e i sudditi dell’Africa Orientale Italiana In quel
territorio il concubinato era facilitato da un un istituto del diritto locale —
il matrimonio per mercede o pro tempore — che regolava anche gli obblighi verso
i nati dalle unioni temporanee, diffuse tra le truppe italiane23. Questo
concubinato, noto come reato di “madamato” era avversato dal regime?4:
“l'Impero si conquista con le armi, ma si tiene con il prestigio” aveva detto
Mussolini; e una circolare del governatore dell’Harar ribadiva questo precetto
con un’ineludibile alternativa: “Aut Imperium Aut Voluptas!” La sanzione
legislativa contro il “Ìmadamato” precede di pochi mesi le leggi antiebraiche.
Secondo Virginio Gayda, questa politica si trasferisce “dal piano imperiale a
quello nazionale” a causa “di due fatti esterni: le abbondanti immigrazioni in
Italia di elementi stranieri, Appendice, Razza (sezione: La politica fascista
della razza). Ne è autore Virginio Gayda, direttore del “Giornale d’Italia” sul
quale il 15 luglio 1938 venne pubblicato l’articolo anonimo Il fascismo e i
problemi della razza, che — riprodotto il 5 agosto 1938 sul primo numero della
rivista “La difesa della razza” con la firma di dieci scienziati — ebbe poi
larga diffusione come Manifesto degli scienziati razzisti, anticipando la
legislazione razziale. 21 “Conversione in legge del r.d.l., sulle sanzioni per
i rapporti d’indole coniugale tra cittadini e sudditi” archivio.camera.it/
inventari/scheda/ disegni-e- proposte-legge-e-incarti- commissioni- / CD0000007
126/ conversione-legge-del-r-d-1-19-aprile-1937-xv-n-880-sulle- sanzioni-i-
rapporti-d-indole-coniugale-cittadini-e-sudditi Norme relative ai meticci”
LeggeCfr. anche Giorgio Rochat, I/ colonialismo italiano, Loescher, Torino Su
questo tema avevo affidato una tesi, divenuta poi libro: Marina Rossi,
Matrimonio e divorzio nel diritto abissino. Stratificazione di diritti ed
evoluzione dell’istituto, Unicopli, Milano 1982, 152 pp. (2° ed. rivista e
ampliata). 24 Mario Manfredini (magistrato), Problemi di diritto penale
coloniale nell'Africa orientale italiana: il delitto di madamato, “Scuola positiva.
Rivista di diritto e procedura penale, 1938, n. 1-2, 15 pp. (estratto);
Federico Bacco,// delitto di “madamato” e la “lesione al prestigio di razza”.
Diritto penale e razzismo coloniale nel periodo fascista, in Loredana Garlati —
Tiziana Vettor (a cura di),// diritto di fronte all’infamia nel diritto: a 70
anni dalle leggi razziali, Giuffrè, Milano 2009, pp. 85-121; Gabriella
Campassi, // madamato in Africa Orientale: relazioni tra italiani e indigene
come forma di aggressione coloniale, in Miscellanea di storia delle
esplorazioni, vol. 12, Bozzi, Genova] soprattutto ebraici, fuggiti dopo il 1919
e sempre più numerosi dall’Europa Orientale e poi dopo dalla Germania e infine
dall’Austria. Ne nasce “un duplice problema: di concorrenza molesta al lavoro
italiano e soprattutto d’influenza corrosiva creata dalla mentalità di una
razza che non può armonizzarsi con quella della razza italiana. La formulazione
di questi problemi doveva portare alla creazione di una vera politica italiana
di razza, nel senso di un’azione statale rivolta alla difesa della purità della
razza italiana e dell’esaltazione dei suoi più essenziali valori” (ivi). Il
tutto accompagnato da una vana rassicurazione: “La politica razziale fascista
riguardante gli Ebrei tende a separare la razza italiana da quella ebraica
senza assumere alcun carattere particolarmente persecutorio. Quale sia poi
stata la realtà lo illustrano, ad esempio, le vicende esistenziali descritte
nel $ 5 e nella bibliografia Libri di sopravvissuti. Se si ricorda che ebbe
luogo il rogo dei libri nella Piazza dell’Opera di Berlino (poi Bebelplatz di
Berlino Est), sorprende che alcune importanti voci dell’Enciclopedia Treccani
sulla cultura ebraica siano state affidate ad autori ebrei sino al 1938;
proprio in quello stesso anno entrava in vigore una “delle norme per la difesa
della razza nella scuola italiana” che ordinava: “Nelle scuole d’istruzione
media frequentate da alunni italiani è vietata l’adozione di libri di testo di
autori di razza ebraica. Il divieto si estende anche ai libri che siano frutto
della collaborazione di più autori, uno dei quali sia di razza ebraica; nonché
alle opere che siano commentate o rivedute da persone di razza ebraica.
Pincherle era docente universitario e redattore dell’Enciclopedia Treccani, ma
— a causa delle leggi razziali — dovette esiliarsi in Perù, dove insegna a Lima
nell’Universidad Nacional Mayor de San Marcos (la più antica dell'America) e
nell’Università Pontificia, fino al suo ritorno in patria a guerra finita. Alla
voce Antisemitismo, Pincherle traccia una storia generale dell’antisemitismo, e
conclude. Anche in Italia il dopoguerra da luogo a qualche pubblicazione
antisemita. Si tratta per lo più di traduzioni o di rimaneggiamenti di opere
straniere. Ché alla diffusione dell’antisemitismo da noi osta la tradizione del
nostro Risorgimento nazionale, al contrario di quanto accadde in Germania,
tutta favorevole, per ragioni nazionali, all’emancipazione degli ebrei ed al
loro incorporamento nello Stato. Mancano del resto in Italia i motivi economici
e sociali che, se non giustificano, spiegano in parte la fortuna
dell’antisemitismo in altri paesi: scarsi di numero gli ebrei italiani e quasi
tutti stabiliti da secoli nel paese, sì da essersi completamente italianizzati;
lunga tradizione di pacifica convivenza tra ebrei e cristiani specialmente in
quelle provincie, come la Lombardia, la Venezia, la Toscana, nelle quali la
tolleranza è stata largamente praticata anche dagli antichi governi; mancanza
di un’alta banca e di un’oligarchia finanziaria specificamente ebraiche Art. 4
del Regio decreto-legge, Integrazione delle norme per la difesa della razza
nella scuola italiana. Antisemitismo, Pincherle è docente di storia del
Cristianesimo all’Università di Roma; da non confondere con l’omonimo
romanziere, noto con lo pseudonimo di Moravia] L’ampia voce Ebrei apre la
sezione ‘Antropologia’ con queste parole. Occorre anzitutto affermare
l’inesistenza di una pretesa razza o tipo ebraico. Ne è autore il già ricordato
Sera, antropologo di Napoli. La sezione ‘Storia e religione’ del popolo ebraico
è affidata al rabbino maggiore di Trieste, Israele Zoller; ‘Diritto ebraico” a
Dante Lattes, rabbino a Roma; ‘Diritto post-talmudico’ a Mario Falco,
professore di diritto pubblico all’Università di Milano ed esponente di rilievo
della comunità ebraica: a lui si deve la “Legge Falco” che — in parallelo con i
Patti Lateranensi - regolò i rapporti tra lo Stato fascista e le comunità
ebraiche in Italia28. Nonostante questi rapporti di alto livello con lo Stato fascista
e la sua iscrizione dal 1933 al partito fascista, anche Falco dovette lasciare
l’insegnamento nel 1938. Morì nel 1943, mentre era in fuga per sottrarsi alla
deportazione. È importante la sua amicizia con Arturo Carlo Jemolo?29, presso
il quale trovò rifugio la sua famiglia superstite sino alla fine della guerra.
Non mancavano però ebrei fascisti, anche in posizioni di rilievo. Venne perciò
istituita la figura dell’“ebreo arianizzato” sulla base di una specifica legge.
Un’apposita “Commissione per le discriminazioni” (nota come “Tribunale della
razza” i cui atti non erano pubblici) formulava un parere, sulla cui base il
Ministero dell'interno emanava un decreto di arianizzazione, che dichiarava “la
non appartenenza alla razza ebraica anche in difformità delle risultanze degli
atti dello stato civile” evitando così l’applicazione delle leggi antiebraiche.
Questa disposizione “favorì un vero e proprio mercato delle ‘arianizzazioni’,
alimentato da una schiera di faccendieri e truffatori, di funzionari corrotti e
di avvocati di bassa lega, basato su testimoni falsi chiamati a dichiarare di
aver avuto occasionali rapporti sessuali con una donna ebrea sposata. Gli ebrei
ebbero comunque una vita difficile. Sulle difficoltà cui andarono incontro gli
ebrei fascisti sono esemplari le vicende di un importante filosofo del diritto
del Novecento, Vecchio. Rettore dell’università di Roma sotto il fascismo,
epurò vari docenti ma fu a sua volta espulso sulla base delle leggi razziali.
Alla fine della guerra venne reintegrato nella sua posizione di docente come
perseguitato in base alla legislazione razziale, ma poco dopo venne nuovamente
rimosso a causa della sua attività di rettore sotto il fascismo. Per questo le
sue memorie narrano la persecuzione di un perseguitato. Ebrei, Questa voce
affronta tutti gli aspetti della cultura ebraica: lingua, letteratura, musica,
numismatica. Secondo Gentile, questa legge “riduceva l’autonomia statutaria e
il carattere di democrazia interna, al contempo assicurando allo Stato un forte
controllo sulle Comunità Jemolo, Lettere a Mario Falco, Giuffrè, Milano Legge,
Norme integrative del Regio decreto-legge, sulla difesa della razza italiana
(Gazzetta Ufficiale Questa normativa è analizzata nel $ 3. Un richiamo
indispensabile: il basilare r.d.I. La valutazione della razza ebraica: la legge
de 13 luglio1939 e il “tribunale della razza”, in Gian Savino Pene Vidari, La
legislazione antiebraica del 1938-39, con la sua applicazione in Piemonte nel
campo dell’istruzione e dell’avvocatura, in Piazza, Le leggi razziali Modona,
La magistratura e le leggi raziali, in Piazza, Le leggi razziali Vecchio, Una
nuova persecuzione contro un perseguitato. Documenti, Tipografia artigiana,
Roma Leggi e documenti razzisti del fascismo: una sintesi Il clima fin qui
evocato e il legame sempre più stretto con il nazionalsocialismo portarono
l’Italia fascista a emanare le leggi razziali. I destinatari erano soprattutto
gli ebrei: persone, a quell’epoca, secondo Gayda33; oppure “non più di
quarantaquattromila” come desume Salvatorelli da altre fonti34. Il primo
quesito che si pone è questo: come potevano le leggi razziali essere
compatibili con lo Statuto Albertino che, come si è visto, aveva concesso la
piena capacità giuridica a ebrei e valdesi? La risposta è nella natura
giuridica di quello stesso Statuto: esso è una costituzione flessibile,
modificabile cioè con una legge ordinaria. Quindi l'emanazione delle leggi
razziali abrogava le norme emancipatorie dello Statuto Albertino. Esso venne
così progressivamente svuotato, ma poté restare in vigore sino alla fine del
fascismo, così come la costituzione di Weimar rimase in vigore sino alla fine
del nazionalsocialismo. La preparazione delle leggi razziali iniziò, quando
MUSSOLINI, come Ministro dell’Interno, istituì la Commissione per la
preparazione di provvedimenti legislativi concernenti la difesa della razza
italiana e la disciplina degli ebrei stranieri residenti in Italia. Seguirono
numerosi testi legislativi sulla politica razziale del fascismo. Due giorni
dopo il decreto sull’esclusione degli ebrei dalla scuola venne emanato il
decreto-legge “per la difesa della razza italiana”: articoli basilari per la
politica antiebraica fascista e per la definitiva perdita dell’eguaglianza
civile degli ebrei nello Stato italiano” che costituiscono “la ‘magna charta’
dell’antiebraismo giuridico fascista. Per brevità, ci si limiterà qui a citare
soltanto alcuni articoli tratti dal Regio decreto-legge, Integrazione delle
norme per la difesa della razza nella scuola italiana (il cui art. 4 è già
stato ricordato poco sopra); sono più che sufficienti per comprendere qual è lo
spirito di queste leggi. A qualsiasi ufficio od impiego nelle scuole di ogni
ordine e grado, pubbliche e private, frequentate da alunni italiani, non
possono essere ammesse persone di razza ebraica, anche se siano state comprese
in graduatorie di concorsi anteriormente al presente decreto; né possono essere
ammesse al conseguimento dell’abilitazione alla libera docenza. Agli uffici ed
impieghi anzidetti sono equiparati [Questa cifra è fornita dal già citato
Gayda: Appendice, alla voce Razza. Il censimento nazionale degli ebrei indica
però l’ebrei italiani e stranieri (rapporto del sottosegretariato “Demorazza”
Ministero degli Interni, in Cavaglion — Romagnani, Le interdizioni del Duce,
Salvatorelli — Mira, Storia d’Italia nel periodo fascista, Einaudi, Torino
Sull’intera parabola della legislazione razziale si veda l’esauriente Giorgio
Fabre, I/ razzismo del duce. Mussolini dal Ministero dell’interno alla
Repubblica sociale italiana. Con la collaborazione di Annalisa Capristo, Carocci,
Roma Sarfatti, Documenti della legislazione antiebraica. I testi delle leggi,
in Michele Sarfatti (cur.), Le leggi contro gli ebrei, “La rassegna di Israel”
(numero monografico. Un elenco delle norme razziali è reperibile anche su
Internet wiki/ Leggi_ razziali fasciste# Legislazione_ italiana_in_chiave_
razziale). Vidari, La legislazione antiebraica, con la sua applicazione in
Piemonte nel campo dell’istruzione e dell’avvocatura, in Piazza, Le leggi
razziali] quelli relativi agli istituti di educazione, pubblici e privati, per
alunni italiani, e quelli per la vigilanza nelle scuole elementari. Delle
Accademie, degli Istituti e delle Associazioni di scienze, lettere ed arti non
possono far parte persone di razza ebraica. Alle scuole di ogni ordine e grado,
pubbliche o private, frequentate da alunni italiani, non possono essere
iscritti alunni di razza ebraica. È tuttavia consentita l’iscrizione degli
alunni di razza ebraica che professino la religione cattolica nelle scuole
elementari e medie dipendenti dalle Autorità ecclesiastiche. Nelle scuole
d’istruzione media frequentate da alunni italiani è vietata l’adozione di libri
di testo di autori di razza ebraica. Il divieto si estende anche ai libri che
siano frutto della collaborazione di più autori, uno dei quali sia di razza
ebraica; nonché alle opere che siano commentate o rivedute da persone di razza
ebraica. Per i fanciulli di razza ebraica sono istituite, a spese dello Stato,
speciali sezioni di scuola elementare nelle località in cui il numero di essi
non sia inferiore a dieci. Le comunità israelitiche possono aprire, con
l’autorizzazione del Ministro per l'educazione nazionale, scuole elementari con
effetti legali per fanciulli di razza ebraica, e mantenere quelle all’uopo
esistenti. Per gli scrutini e per gli esami nelle dette scuole il Regio
provveditore agli studi nomina un commissario. Nelle scuole elementari di cui
al presente articolo il personale potrà essere di razza ebraica; i programmi di
studio saranno quelli stessi stabiliti per le scuole frequentate da alunni
italiani, eccettuato l’insegnamento della religione cattolica; i libri di testo
saranno quelli di Stato, con opportuni adattamenti, approvati dal Ministro per
l'educazione nazionale, dovendo la spesa per tali adattamenti gravare sulle
comunità israelitiche. Nella parte meridionale dell’Italia liberata dagli
Alleati e, successivamente, sull’intero territorio nazionale le norme razziali
vennero abrogate in considerazione dell’“urgente ed assoluta necessità di
reintegrare nei propri diritti anteriori i cittadini italiani appartenenti alla
razza ebraica per riparare prontamente alle gravi sperequazioni di ordine
morale e politico create da un indirizzo politico infondatamente volto alla
difesa della razza. Tuttavia la reintegrazione degli epurati nelle loro
posizioni originarie fu spesso complessa, perché i loro posti erano stati nel
frattempo affidati a colleghi vincitori di un regolare concorso. Ancora una
volta è utile esaminare un caso paradigmatico: quello del filosofo del diritto
TREVES (si veda), reduce da un lungo esilio in Argentina, e della sua complessa
reintegrazione, ricostruita da Nitsch in un volume ricco di documenti
originali. Tra di essi viene citata una lettera di Ravà a Treves; quest’ultimo
aveva chiesto ragguagli sul suo possibile rientro in Italia. Con l'abolizione
delle leggi razziali, — scrive Ravà, — rientrano in servizio, oltre me, anche
Donati e Levi di filosofia del diritto. Ciò disturba quelli che sono ai nostri
posti e io mi rammarico di dover disturbare BOBBIO (si veda). Questi è chiamato
a Torino, ma non c’è posto, essendo rientrati due professori ebrei. Ora può
essere lo chiamino a Milano. Qui a Roma VECCHIO (si veda) è stato collocato a
riposo per ragioni politiche e ne è molto amareggiato. Per altri sono in corso
provvedimenti (Maggiore, Cesarini). Tutto ciò Regio Decreto-Legge, Disposizioni
per la reintegrazione dei diritti civili e politici dei cittadini italiani e
stranieri già dichiarati di razza ebraica e/o considerati di razza ebraica.
Pubblicato nella Gazzetta Ufficiale — serie speciale — e convertito dal decreto
legislativo luogotenenziale pubblicato nella Gazzetta Ufficiale, serie
speciale] determina un ambiente poco simpatico; perché come non fu gradevole
che siano stati occupati i nostri posti, così non è bello andare al posto dei
professori ora epurati. E io non sono sicuro che il nostro ritorno sia gradito
a tutti, perché sposta notevoli interessi. Nel dopoguerra la costituzione
repubblicana stabilì all’art. 3 l'uguaglianza di tutti gli italiani senza
distinzioni, tra l’altro, di razza. Però anche questo articolo della
costituzione non è del tutto applicato, come si è visto nel primo dopoguerra
con la discriminazione dei “mulattini” (i nati durante l’occupazione degli
alleati) e come avviene ancora oggi con il mancato riconoscimento della
cittadinanza italiana ai nati in Italia (e perfettamente integrati) da genitori
non italiani. Silvana Patriarca, professoressa di storia alla Fordham
University di New York, ha analizzato questo aspetto della recente storia
italiana, giungendo alla conclusione che, “se nella nuova repubblica
democratica l’idea di razza non era più accettabile se applicata agli ebrei, la
stessa continuava a essere accettabile se applicata a persone dalla pelle più
scura. Ne è prova ancora oggi il sempre ricorrente rifiuto del “ius soli” e nel
persistere del “ius sanguinis” che attribuisce la cittadinanza (e, quindi,
anche il diritto di voto) a lontani discendenti di emigranti che spesso non
sono mai stati in Italia e non parlano più l’italiano. Un dibattito senza fine:
“Il presidente del consiglio Paolo Gentiloni, alla festa per i dieci anni del
Partito democratico ha detto che si sta impegnando per far approvare la legge
di riforma della cittadinanza impropriamente chiamata ius soli, che era nel
programma elettorale del Pd ed è bloccata al Senato da due anni”4!, Commemorare
in tempi immemori: tra condanna e nostalgia Il ricordo e la condanna delle
leggi razziali del fascismo è divenuto ancora più necessario nei tempi
presenti, nei quali la condanna delle colpe fasciste si scontra con una
crescente nostalgia per quegli anni e con un rafforzamento dei movimenti di
estrema destra‘. (Questo [Nitsch, Renato Treves esule in Argentina. Sociologia,
filosofia sociale, storia. Con documenti inediti e la traduzione di due scritti
di Treves, Accademia delle Scienze, Torino Tutto è mutato; Le difficili vie
della normalizzazione: l'abrogazione delle leggi razziali e la disciplina della
revisione dei concorsi). La lettera di Ravà è citata. (Documento). Il
riferimento è al penalista di Palermo Giuseppe Maggiore e al filosofo del
diritto Widar Cesarini Sforza. 40 Silvana Patriarca, I/ colore della
Repubblica: “figli della guerra” e razzismo nell'Italia postfascista.
Traduzione di Duccio Sacchi, Einaudi, Torino. La frase citata è ripresa nella
recensione di Nadia Urbinati, L'Italia è una Repubblica fondata sul razzismo,
“Domani” Camilli, Ius soli, ius sanguinis, ius culturae: tutto sulla riforma
della cittadinanza, “L’internazionale”internazionale.it/ notizie/annalisa-camilli/
2017/10/20/ riforma-cittadinanza-da-sapere). Sulla destra italiana: Coglitore,
Cernigoi, La memoria tradita. L'estrema destra da Salò a Forza Nuova, Ed. Zero
in Condotta, Milano; Ferrari, Da Salò ad Arcore. La mappa della destra eversiva,
L’Unità, Roma; Passarelli - Dario Tuorto, La Lega di Salvini: estrema destra di
governo, Il Mulino, Bologna; Ugo Maria Tassinari, Naufraghi. Da Mussolini]
clima ostile alla democrazia parlamentare si manifesta anche in Europa e fuori
d'Europa: ma non è qui possibile occuparcene4.) Senza perdersi in distinzioni e
condanne che sarebbero inappropriate in queste note soprattutto bibliografiche,
basti qui accennare sommariamente allo stillicidio di prese di posizione
“nostalgiche” che tendono a ripresentarsi ciclicamente, per poi essere
dimenticate. Per esempio, nel 1989 Alessandro Galante Garrone pubblicava “un
grido d’allarme” contro “i pericoli sempre latenti o risorgenti
dell’antisemitismo in Italia e nel mondo” e ricordava che “verso la fine degli
Anni Cinquanta e della prima metà degli anni Sessanta si ebbe in varie parti
del mondo una preoccupante ondata di razzismo e in particolare di
antisemitismo. Anche l’Italia ne fu insudiciata” Proprio come ai nostri giorni,
anche allora si discusse sulla chiusura di organizzazioni di estrema destra e
la Germania sciolse il Bund Heimatfreier Jugend e la Demokratische Nationale
Arbeiter Partei” dalla sigla sinistramente simile alla Nationalsozialistische
Deutsche Arbeiter Partei di Hitler. Altre ricorrenti manifestazioni di
antisemitismo si sono ripetute nei decenni successivi, cioè sino ai giorni
nostri e su di essi Galante Garrone andò pubblicando una serie di articoli “sul
quotidiano “La Stampa?” di Torino. In altre parole, nulla di nuovo sotto il
sole44. Per limitarci ai casi più recenti, la consigliera comunale torinese del
Movimento Cinque Stelle, Monica Amore, è accusata di razzismo per una vignetta
satirica a sfondo razzista sugli ebrei pubblicata sui social (e poi rimossa a
furor di polemiche). Il procuratore aggiunto Emilio Gatti l’ha iscritta nel
registro degli indagati con l’accusa di diffama zione aggravata dall’odio
razziale. L’inchiesta è stata aperta ufficialmente ieri dalla procura di Torino
a seguito dell’esposto depositato a Palagiustizia da un legale incaricato dal
presidente della comunità ebraica Dario Disegni. Il post raffigurava un collage
di testate giornalistiche del gruppo Gedi accompa-gnato da immagini
evidentemente antisemite e cioè la caricatura di due uomini con naso
pronunciato, Kippah e la Stella di David giunte alla consigliera attraverso un
canale Telegram. Lei, in cima al post, aveva scritto: “Interessante. Qualche
mese dopo, il Sottosegretario all’Economia nell’attuale governo Draghi —
Claudio Durigon, della Lega - proponeva di ritornare alla toponomastica
fascista in un comizio a Latina, città sorta nelle terre dell'Agro Pontino
bonificate dal fascismo e inaugurata il 18 dialla Mussolini: anni di storia
della destra radicale, Immaginapoli, Pozzuoli Sui rappporti dei movimenti italiani
con quelli stranieri: Piero Ignazi, L'estrema destra in Europa, Il Mulino,
Bologna Milza, Europa estrema: il radicalismo di destra, Carocci, Roma Qualche
accenno è nel mio Democrazia senza democratici: Weimar alle porte?, in Hans
Kelsen, Due saggi sulla democrazia in difficoltà, Aragno, Torino; inoltre: Id.,
Germania: manifestazioni neonaziste, privacy e libertà d'informazione, “Diritto
dell’informazione e dell’informatica” La libertà d’insegnamento in Brasile e
l’elezione del Presidente Bolsonaro, Mimesis, Milano Dieci di questi articoli
sono riprodotti in Galante Garrone, Amalek, il dovere della memoria, cLe
citazioni provengono dalla breve Premessa. lastampa.it/ torino/
news/post-antisemita-la-consigliera-amore-indagata-peristigazione-all-odio-razziale]
con il nome di Littoria (divenuto poi Latinia e l’attuale Latina. In un comizio
a Latina dove parla accanto a Salvini, Durigon propone di cambiare il nome al
giardino comunale per reintitolarlo al fratello del duce, Arnaldo, come era
durante il fascismo, accusando l’attuale sindaco di aver fatto un’operazione
politicamente orientata quando ha intitolato il parco ai magistrati Giovanni
Falcone e Paolo Borsellino: “Questa è la storia di Latina che qualcuno ha
voluto anche cancellare con quel cambio di nome a quel nostro parco, che deve
tornare a essere quel Parco Mussolini che è sempre stato” Ma il sindaco Damiano
Colella spiega che nessuno “ha cancellato la storia di Latina. Il podestà
stabilì di cambiare tutta la toponomastica. E da quel giorno Parco Arnaldo Mussolini
è diventato Parco Comunale. Quando nel 2017 abbiamo intitolato il parco a
Falcone e Borsellino non l’abbiamo fatto per rivalsa nei confronti della storia
della città. Abbiamo scelto i valori e il sacrificio di due uomini dello Stato
che hanno perso la vita per l’affermazione della legalità e della giustizia
contro la mafia” Infatti “la delibera numero 248 del 31 luglio 1943 cambiò
tutta la topomomastica: Piazza Ciano divenne piazza Giulio Cesare, piazza
Predappio piazza del Mercato, piazza Littorio cambiò nome in piazza d’Italia,
insieme a tutte le vie, viale delle Camicie nere per esempio divenne via Giosuè
Carducci Si noti che “in realtà Arnaldo Mussolini non ha rapporti con la storia
cittadina, perché è morto prima della fondazione di Littoria, nome originario
di Latina, battezzata dal fratello Benito Mussolin La sortita del
Sottosegretario leghista va collocata nella situazione locale, alla vigilia
delle elezioni comunali di Latina, con la Lega che tenta di captare i voti
della destra con candidati dai sospetti coinvolgimenti in vicende di mafia o di
corruzione, ora oggetto di processi da parte della Lega contro “Domani” il
giornale che ha pubblicato queste notizie. La vicenda Durigon si salda così
alla richiesta di sanzioni per le liti temerarie intentate contro i giornali
per le notizie pubblicate: ma questa polemica sulle liti come strumento per
soffocare la stampa libera è una vicenda diversa, La politica italiana dibatté
sull’opportunità di far dimettere questo membro del Governo, cosa che avvenne
22 giorni dopo quell’affermazione sul “Parco Mussolini” anche “per le relazioni
emerse con personaggi legati ai clan di Latina” - “rapporti pericolosi”4.
Mentre in Italia questa disputa era in parte soffocata dal ritorno degli atleti
italiani dalle Olimpiadi (dove per la prima volta avevano raggiunto il record
di 40 medaglie), la notizia non passava inosservata all’estero: Il The Times di
Londra dedica un pezzo al sottosegretario leghista: “Let's dedicate local park
to Mussolini, says italian minister” (“Dedichiamo un parco a Mussolini, dice un
ministro italiano”). Così anche Abc Neuws, il portale della celebre emittente
americana (“Crescono le tensioni dopo la proposta di dedi- [Preziosi, / partiti
si accorgono che Durigon è impresentabile: adesso cacciatelo, “Domani”
Trocchia, Con i richiami a Mussolini Durigon coltiva i voti fascisti per la
Lega, “Domani” Zini, Durigon sta cercando di fermare ‘Domanî’ a colpi di
querele, “Domani” Tizian — Nello Trocchia, Durigon si dimette e accusa i
giornali di averlo infangato, “Domani” Il sindacalista di Durigon dava ordini
al clan di Latina,“Domani] care un parco a Mussolini”) che come Euronews —
colosso che trasmette in 155 Paesi — riprende il titolo della American Press.
Ma c'è pure il francese L’opirion, che parla di “nostalgia fascista”50, In
pieno Ferragosto era giunta anche un’altra dichiarazione, come minimo
qualunquista, di un candidato sindaco di Milano per il centrodestra: “Io non
distinguo le persone tra fascisti e antifascisti, contro questo o contro quell’altro.
Le persone non le distinguo se non per uomo, donna e persone perbene” Luca
Bernardo, candidato della destra alle Amministrative di Milano, preferisce non
prendere posizione. E così ammette che per lui fascisti e antifascisti uguali
sono” [...] Parole che suonano come una difesa del sottosegretario leghista
Claudio Durigon, che nei giorni scorsi si era augurato che un parco di Latina
fosse dedicato ad Arnaldo Mussolini!, In tempo già preelettorale hanno avuto
luogo le elezioni locali in importanti comuni — l’esempio del Sottosegretario
Durigon fece scuola, e anzi qualcuno rincarò la dose, proponendo che Piazzale
dei Partigiani, a Roma, tornasse ad essere intitolato ad Adolf Hitler come ai
tempi dell’occupazione nazionalsocialista: Dopo le polemiche sul caso del
Sottosegretario all’Economia della Lega Claudio Durigon che, du rante un
comizio a Latina aveva proposto di intitolare di nuovo il parco ad Arnaldo
Mussolini, ora arriva un’altra idea di intitolazione che fa discutere. A
lanciarla, come riporta “La Repubblica” è Andrea Santucci, vigile del fuoco ed
ex consigliere comunale leghista di Colleferro, che si dichiara favorevole a
intitolare di nuovo piazzale dei Partigiani a Roma, ad Adolf Hitler. Le sue
parole: “Nel bene e nel male questa è la nostra storia, credo anche che per la
cecità di alcuni perdiamo moltissimo in termini di turismo nel voler
nascondere. Alcune eredità del passato fascista riemersero in una storia che
non è solo individuale. Dopo le mancata reviviscenza, a Latina, del parco che
fu intitolato ad Arnaldo Mussolini, nella poco lontana Anzio (dove sbarcarono
gli Alleati nel 1944) Edith Bruck — scrittrice ebrea ungherese sopravvissuta
alla Shoa e naturalizzata italiana — rifiutò il Premio per la Pace con una
lettera al sindaco: “Avrei volentieri accettato, se nel frattempo non avessi
saputo che è stata negata la benemerenza a una mia correligionaria, Adele di
Consiglio, sopravvissuta alla barbarie nazifascista, e invece è stata
riconfermata a Mussolini”53, Infatti nel 2019 il Partito Democratico aveva
proposto di revocare la cittadinanza ono- [L. Giar.,I/ caso [Durigon] arriva
sul “Times”e in tutta Europa, ma non al Tg2,“Il Fatto Quotidiano” S1 L. Giar.,
Milano, Luca Bernardo fa il nostalgico: “Non distinguo tra fascisti e antifascisti”,
“Il Fatto Quotidiano”. Inoltre: “Certo che c’è differenza tra i due, se
vogliamo andare sul semantico. So che cosa mi volete chiedere, so che cosa vi
rispondo’, ha replicato ai cronisti a margine di un evento. E a domanda diretta
se possa definirsi antifascista, Bernardo tergiversa ancora: ‘No, io non mi
definisco né A, né B, né Z. Mi definisco un cittadino della città di Milano,
che vuol dire che è aperto e liberale. La libertà conquistata grazie ai nostri
nonni dobbiamo portarla sempre avanti. Io mi definisco Luca Bernardo che arriva
dalla società civile” S2 “Intitolare a Hitler piazzale dei Partigiani”: bufera
su ex consigliere leghista di Colleferro
huffingtonpost.it/entry/intitolare-a-hitler-piazzale-dei-partigiani-bufera-su-ex-consigliere-leghista-acolleferro
Redazionale,] Anzzo, onorificenza a Mussolini: Bruck rifiuta il premio, “Il
Fatto Quotidiano] raria a Mussolini e di conferirla ad Adele di Consiglio.
L’allora sindaco respinse entrambe le richieste, e oggi Edith Bruck rifiuta di
essere associata al cittadino onorario Benito Mussolini, responsabile della
deportazione degli ebrei italiani, e quindi anche della sua. La risposta del
sindaco attuale suona però non come una discolpa, ma come un’aggravante:
“Mussolini ha la cittadinanza onoraria dal 1924. Prima di me ci sono stati tre
sindaci comunisti, due socialisti, uno repubblicano, uno Ds e nessuno l’ha mai
revocata. Anzi questo argomento non è stato mai discusso in Consiglio comunale.
Questi e altri eventi e interventi pubblici palesemente nostalgici culminarono,
il 9 ottobre 2021, nelle manifestazioni di piazza a Roma che portarono alla
devastazione della sede centrale del sindacato CGIL: un assalto nel quale
ebbero una posizione di rilievo gli esponenti del movimento di estrema destra
Forza Nuova. L’irruzione nelle sedi sindacali non è una novitàs5, ma la
devastazione romana richiamò alla memoria di molti l'assalto e l’incendio della
Camera del Lavoro di Torino d - giusto un secolo fa — e l’affermarsi dello
squadrismo fascista. Non si tratta di casi isolati, benché frequenti: in
realtà, questa tradizione di “fascismo eterno” non si è mai spenta e trova il
suo caso più emblematico in Verona, in una sequenza che inizia nel 1920 e dura
ancora oggi: Nero era il colore dello sparuto drappello di “diciannovisti”
capeggiati da Italo Bresciani, fondatore e segretario del piccolo Fascio di
Verona, il “terzogenito” nato appena due giorni dopo la fondazione a Milano dei
FASCI DI COMBATTIMENTO. Nera è l’evoluzione in città del Partito nazionale
fascista. La prima visita di Mussolini in città: il futuro duce atterra con un
Aviatik nella scalcinata piazza d’armi di stradone Santa Lucia. Diciotto anni
dopo, un’altra visita. Trionfale. Verona diventa il teatro di fondazione della
Repubblica sociale italiana, sede di cinque ministeri e di importanti comandi
tedeschi. Il nome della città si incide dunque anche nella storia del fascismo
repubblicano: accostato prima al Manifesto di Verona (il piano programmatico
per il governo della RSI, in cui si definivano gli obiettivi politici del
Partito fascista repubblicano, nato dalle ceneri del Partito nazionale
fascista) e poi al celebre processo di Verona, che condannò Galeazzo Ciano e
altri gerarchi accusati di avere tramato con Badoglio per fare arrestare
Mussolini. È sempre a Verona che il comando generale della Gestapo allestisce
la sua base in Italia. [... Nel dopoguerra] Il territorio scaligero diventa un
crocevia per diverse organiz zazioni neofasciste: la Rosa dei Venti del
generale Amos Spiazzi; Ordine Nuovo; la sanguinaria sigla Ludwig — responsabile
di dieci “omicidi per caso” — e il Fronte Nazionale di Franco Freda sono gli
zii. Poi sono arrivati i nipotini. Che portano avanti la tradizione della
‘ditta’. Neri sono i movimenti che, da metà anni Ottanta, mettono radici a
Verona. Ferrario, Anzio. Il “rifiuto” di Edith Bruck: “Mat accanto a
Mussolini”, “L'Avvenire, avvenire. it/attualita/
pagine/il-rifiuto-di-edith-bruck-mai-accanto-a-mussolini). SS Per esempio:
“Lavoratrici, lavoratori! Un criminale attentato fascista è stato compiuto
contro la sede della CGIL [dalle] forze della estrema destra che temono l’unità
dei lavoratori e la loro combattività sindacale: lavoratrici, lavoratori!
rispondete con la lotta unitaria: uniti si vince. Federazione milanese del Pci”
(Manifesto del PCI del 1964). 56 Paolo Berizzi, Verona, la città in fondo a
destra: dal fascismo al fascismo, *MicroMega”
micromega.net/verona-estrema-destra-berizzi/). La “singolarità del caso Verona,
il laboratorio italiano della destra radicale” è descritta per esteso nel
volume (da cui è tratto l’articolo di “Micromega”) di Paolo Berizzi, È gradita
la camicia nera, Rizzoli, Milano] Nell’autunno del 2021 si moltiplicarono in
Italia i moti di piazza, nei quali estremisti di destra e, in misura minore, di
sinistra si infiltrarono nelle manifestazioni organizzate dai movimenti
contrari alle misure anti-pandemiche, come No-Vax e No-Green Pass. Un esempio
inquietante di questa simbiosi è la manifestazione dei No-Vax, quando i
partecipanti sfilarono per le vie di Novara con pettorine a strisce bianche e
grigie contrassegnate da numeri, in un demenziale richiamo ai campi di stermino
nazisti: volevano così protestare contro l’obbligo del certificato vaccinale
nei luoghi pubblici, odiato simbolo della “dittatura sanitaria” La Procura
della Repubblica indaga sul “negazionismo” dei partecipanti, anche se per poter
“negare” bisognerebbe “sapere” o almeno “avere una vaga idea” mentre in questo
caso l’ignoranza abissale si rivela più preoccupante della violazione di certe
norme giuridiche. Purtroppo tra gli italiani è presente un elevato tasso di
analfabetismo funzionale”, e in queste aree di regressione culturale si
inseriscono i gruppi di estrema destra: “La vergogna dell’ignoranza” così
lAssociazione Nazionale Partigiani Italiani ha commentato la sfilata di Novara.
Soprattutto il partito di estrema destra “Forza Nuova” ha organizzato
sistematicamente l’infiltrazione in vari settori della destra presentabile e
dei movimenti incolti, attraverso l’attività del suo leader Roberto Fiore,
arrestato dopo l’assalto alla sede sindacale di Roma. Mussolini,
successivamente eletta alla Camera, lascerà il seggio all’europarlamento al
neofascista Fiore, che a Bruxelles compirà passi decisivi nel progetto di
infiltrazione di sigle sicuramente più presentabili e ascoltate di quanto lo è
Forza Nuova” Fiore ha finanziato con fondi esteri “un’associazione molto
ascoltata tra i critici della gestione governativa della pandemia. A questo si
aggiunge l’infiltrazione metodica nei salotti della chiesa conservatrice e
oltranzista” per esempio nell’associazione Pro Vita et Famiglia (la quale nega
però questo legame)58. Questo doppio livello consente a Forza nuova, da un
lato, di “contare nei palazzi della politica pur senza rapresentanza
parlamentare” e, dall’altro, di infiltrarsi a Roma e a Milano, a Torino e a
Trieste nelle manifestazioni contro “la dittatura sanitaria” inneggiando alla
dittatura del ventennio. A Milano “il gruppo ha cantato slogan di chiara
matrice fascista durante la partecipazione al corteo contro il certificato
verde” e sono stati fermati “8 militanti del gruppo di estrema destra per
apologia del fascismo” In conclusione, “il bilancio finale del corteo parla di
83 denunce e di un 22enne arrestato nei concitati momenti del tentato (e
fallito) assalto alla Camera del lavoro, sede della Cgil [di Milano, questa
volta]. Sono ormai [Il 70% della popolazione italiana si colloca al di sotto
del livello 3, il livello di competenze considerate necessarie per interagire
in modo efficace nella società”: così si esprime sull’analfabetismo funzionale
il rapporto ISFOL, “Istituto per lo sviluppo della formazione professionale dei
lavoratori”: ente pubblico di ricerca vigilato dal Ministero del Lavoro -- it
happens – analfabetismo funzionale existe anche quello di ritorno. I dati
ufficiali sono nel Rapporto nazionale sulle competenze degli adulti
isfol.it/piaac/i-risultati-di-piaac). Una dettagliata analisi di questa
strategia del ‘doppio binario” è in Giovanni Tizian, Anatomia
dell’infiltrazione fascista nell’èra dei complotti, “Domani” da cui sono tratte
le citazioni nel testo. “Le affermazioni presenti nell’articolo volte ad
accostare la onlus [Pro Vita et Famiglia] al partito Forza Nuova sono false,
inesatte, oppure nemmeno pertinenti” scrive in una Richiesta di rettifica il
presidente della onlus, Antonio Brandi, riservandosi azioni legali (“Domani]
oltre 300 i denunciati nei 14 cortei che vanno avanti: e questo nella sola
Milano. Poiché queste gravi tensioni presenti in tutt'Italia assumevano spesso
un aspetto quasi eversivo, i partiti di centro-sinistra chiesero di applicare
contro Forza Nuova la XII disposizione transitoria della costituzione (“È
vietata la riorganizzazione, sotto qualsiasi forma, del disciolto partito
fascista”) e presentarono varie mozioni parlamentari a questo fine. Il
Parlamento rinviò però ogni decisione. Nel dibattito parlamentare e politico di
quei giorni è stata richiamata più volte la “Legge Scelba; poiché essa riporta
alla memoria le tensioni ormai lontane dell’immediato dopoguerra, vari giornali
l’hanno illustrata ai lettori odierni: La norma di riferimento è la legge.
Meglio conosciuta come “legge Scelba” (dal nome del politico Dc che, alla guida
di un comitato interministeriale del governo De Gasperi, la elaborò) rientra nelle
norme di attuazione della XII disposizione transitoria e finale della
Costituzione: “E vietata la riorganizzazione, sotto qualsiasi forma, del
disciolto partito fascista” si legge. La norma attua questo principio mettendo
nero su bianco il concetto di “riorganizzazione” del “partito fascista” e
prevedendo due strade per lo scioglimento dei gruppi: tramite il ministro
dell’interno, sulla base di una sentenza di un tribunale, oppure in maniera più
diretta attraverso un decreto del governo, ma solo in casi “straordinari di
necessità e di urgenza”90, Delle due vie prospettate nel 1952, il parlamento
scelse quella della sentenza giudiziaria, che permetteva di guadagnare tempo
rinviando ogni decisione e affidandosi così alla tanto criticata funzione
suppletiva della magistratura: suppletiva cioè della decisione politica cui non
riescono a giungere i governi deboli e le coalizioni troppo frammentate: Nessun
vincolo arriva dal Parlamento allo scioglimento di Forza Nuova. Le quattro
mozioni del cen trosinistra che chiedevano all’esecutivo di utilizzare la legge
Scelba e di sciogliere con decreto la for mazione di estrema destra, e i suoi
simili, sono approdate oggi pomeriggio in Senato. Ma, il tempo di presentarle,
e sono state ritirate, diventando un ordine del giorno unitario. Un atto cioè,
d’indirizzo, ma non vincolante. Che può essere letto come la legittimazione
ulteriore di quello che sembra essere l’orientamento del governo: prima di
scrivere anche una sola riga del decreto legge di scioglimento, aspettiamo che
la magistratura si esprima sui fatti del 9 ottobre, sulla devastazione della
Cgil a Roma. Dopo un lungo dibattito il Senato ha approvato per alzata di mano
l’ordine del giorno del centrosinistra: l’atto avrà poco più che una valenza
simbolica®!, Il condizionare lo scioglimento di un movimento neofascista
all’esistenza di una futura sentenza giudiziaria aveva tre precedenti. Da un
lato, lo scioglimento di movimenti neofascisti era già avvenuto con “lo
scioglimento di Ordine Nuovo, movimento sciolto dal Ministro dell’interno
Taviani in seguito alla sentenza di accertamento della ricostituzione del
partito fascista, nel processo in cui era pubblico ministero Vittorio Occorsio,
poi [Giuzzi, Corteo no pass, un fermo e 83 denunciati, “Corriere della Sera” Bartoloni,
Sanzioni e scioglimento dei partiti fascisti, cosa prevede la legge Scelba
repubblica.it/ politica news/iter_scioglimento_partito_fascista Olivo, Su Forza
Nuova la maggioranza si sgonfia: il governo non sarà costretto a scioglierla
huffingtonpost. it/entry/ su-forza-
nuova-la-maggioranza-si-sgonfia-il-governo-non-sara-costretto-ascioglierla _
it] ucciso in un attentato rivendicato proprio da Ordine Nuovo”; con lo
scioglimento di Avanguardia Nazionale; con lo scioglimento del Fronte
nazionale. D’altro lato, le esitazioni attuali del governo non sono infondate,
e i dubbi sull’opportunità dello scioglimento sono stati sintetizzati dai
giuristi Michele Ainis e Vladimiro Zagrebelsky: lo scioglimento rischierebbe di
provocare “un’inversione di prospettiva tra persecutore e perseguitato”
(Ainis), né esso è lo strumento più adatto a cancellare i rigurgiti neofascisti
(Zagrebelsky). Per fronteggiare il problema delle organizzazioni neofasciste la
“Legge Scelba” era stata attualizzata con la “Legge Mancino” che qui può essere
soltanto menzionata. Il governo Amato emanò il Decreto Legge n.122 contenente
“misure urgenti in materia di discriminazione razziale, etnica e religiosa” poi
convertito nella legge 205/93 e oggi conosciuta come Legge Mancino. La Legge
Mancino costituisce ancora oggi il principale strumento legislativo contro i
crimini d’odio, mirando a sanzionare e a prevenire le condotte di
discriminazione razziale, etnica e religiosa, attraverso il divieto di ogni
organizzazione movimento o gruppo che abbia tra i propri scopi l’incitamento
alla discriminazione o alla violenza per motivi razziali, etnici, nazionali o
religiosi. L’art. 7 comma 3 della legge Mancino consente lo scioglimento di
organizzazioni, associazioni, movimenti o gruppi che abbiano favorito la
commissione dei reati elencati dall’art. 5 della medesima Legge (oggi descritti
all’art. 604 fer del codice penale [64]). Si tratta di tutti quei reati
commessi per finalità di discriminazione o di odio etnico, nazionale, razziale
o religioso, ovvero al fine di agevolare l’attività di organizzazioni,
associazioni, movimenti o gruppi che hanno tra i loro scopi le medesime
finalità” Ma qui conviene arrestarsi: il Parlamento ha approvato un atto che,
come si è detto, “avrà poco più che una valenza simbolica” mentre le
manifestazioni contro la “dittatura sanitaria” vengono strumentalizzate dai
nostalgici delle dittature tout court. Questa reviviscenza dell’estrema destra
non avviene solo in Italia. Sempre in quegli stessi giorni, il governo polacco
era coinvolto nella polemica (anche giudiziaria) sulla legge con cui vietava a
società straniere di possedere più del 49% di reti televisive o radiofoniche in
Polonia: in questo modo eliminava le catene critiche rispetto al governo, come
TVN24, controllata dall’americana Discovery International. Inoltre quello
stesso governo prendeva una misura che negava il risarcimento agli ebrei che
erano stati espropriati durante l’occupazione nazionalsocialista della Polonia,
entrando così in collisione con gli Stati Uniti: Prosegue il suo corso tra le
polemiche anche la legge che blocca i risarcimenti agli ebrei (e non ebrei)
espropriati durante la Seconda guerra mondiale e nella furia nazionalizzatrice
del regime comunista. Ponendo il limite massimo di 30 anni per la presentazione
del ricorso da parte degli ex proprietari, o degli eredi, il governo vanifica
in blocco tutte le istanze. Per chiudere definitivamente il capi- [Caputo,
Neofascismo e ordine democratico: sciogliere Forza Nuova necesse
est,“Micromega” micromega.net/sciogliere-forza-nuova/). Caputo analizza anche
la “Legge Mancino” appena accennata nel testo. Ivi; e Vladimiro Zagrebelsky,
“La Stampa” lastampa.it/ topnews/lettere-eidee/10/16/
news/i-pro-e-i-contro-di-un-decreto-su-forza-nuova. 64 Per un’analisi del
contenuto di queste norme: Modifiche agli articoli 604-bis e 604-ter del codice
penale, in materia di violenza o discriminazione per motivi di sesso, di
genere, di orientamento sessuale o di identità di genere A.C. 107, A.C. 569,
A.C., A.C. 2171, A.C. 2255 Dossier Il testo unificato adottato come testo base
documenti camera it leg (Dossier] tolo risarcimenti, e per giustificare la
decisione, il legislatore si è fatto forte di un complicato fardello pregresso
di atti giuridico-amministrativi, risalente ai decenni passati. Ma ciò che ha
scatenato l’ira degli Stati Uniti e di Israele sono state le allusioni al
rischio di possibili “tentativi di truffa” da parte di millantatori, indice per
Washington e Gerusalemme di una politica “cripto-antisemita” Non esplicita, ma
già nei fatti6S, Anche la Francia registra da tempo un crescente antisemitismo.
Nelle manifestazioni che ogni sabato scendono in campo contro la c.d.
‘dittatura sanitaria’ in varie città della Francia “fioriscono dei numeri
sull’avambraccio (riferimento ai deportati nei campi di concentramento) o delle
stelle gialle sulla giacca (richiamo alla politica antisemita nazista)”66, Si
moltiplicano le scritte “Qui?” (Chi?), il cui valore antisemita va però spiegato.
“Qui?” fa riferimento a un’allusione antisemita del generale a riposo Dominique
Delawarde, che, in una trasmissione su CNews, continuava ad accusare un
complotto mondiale “qui contròle le Washington Post, /e New York Times, chez
nous [cioè in Francia] BFM-TV et tous les journaux qui viennent se grouper
autour”, senza però citare alcun nome. La ripetuta domanda “Chi?” resta senza
risposta, e il conduttore a questo punto interrompe la trasmissione. Ma da quel
momento la domanda “Chi?” diviene uno slogan degli antisemiti: il 7 agosto
un’insegnante di destra, in una manifestazione contro la politica sanitaria,
inalbera un cartello con i nomi dei traditori — tutti ebrei — accompagnati
dallo slogan “Mais Qui?” (“Ma chi?”): e la “Q” è adorna di diaboliche corna”.
Riassumendo i fatti recenti — “Sui cartelli compaiono i ‘Chi? diretti contro la
comunità ebraica, derivati da un’allusione antisemita del generale a riposo
Dominique Delawarde; su un centro di vaccinazione vengono dipinte delle stelle
di Davide; una stele in omaggio a Simone Veil, in Bretagna, è stata
vandalizzata tre volte in una settimana” “Le Monde” non può fare a meno di
chiedersi: “Que se passe-t-il en France?, E non solo in Francia: Bergoglio
condanna il crescente antisemitismo durante il suo viaggio in Ungheria e
Slovacchia, le cui comunità ebraiche avevano softerto molto durante l’epoca
nazionalsocialista, ma nelle quali l'antisemitismo stava riaffiorando sotto i
governi sovranisti di destra. L’effimero Stato slovacco —
sot[Rosaspina, “I/ blocco dei risarcimenti contro gli ebrei è inaccettabile” Ma
il governo: avanti con la legge, “Corriere della Sera, Antisémitisme: le poison
de la banalisation lemonde.fr/ idees/article/2021/08/18
/antisemitisme-le-poison-de-la-banalisation Sur la pancarte figure une série de
noms de ‘traîtres’: plusieurs responsables politiques actuels, mais aussi une
dizaine de personnalités frangaises ou américaines, qui n’ont que peu de
rapport direct avec la gestion de la crise sanitaire. Le milliardaire américain
d’origine hongroise George Soros, le fondateur du forum de Davos, Klaus Schwab,
Bernard-Henry Lévy ou encore la famille Rothschild sont ainsi cités. Leur point
commun? Ils sont de confession juive. Au centre de la pancarte figure le slogan
en lettres rouges Mais Qui?”, dont le ‘O’ est agrémenté de cornes” (Samuel
Laurent - William Audureau, “Mass qui”, de la blague virale au slogan
antisémite. Au travers de cette question rhétorique, certains opposants à la
politique sanitaire ciblent la communauté juive, accusée d’étre responsable de
la crise liée au coronavirus, Publié à 16h28 — Mis à jour le 14 aoùt 2021 à
06h35 le monde. fr/ societe/article mais-qui- de-la- blague-virale-
au-slogan-antisemite. Cfr.
Le Monde, idees article antisemitisme-le-poison-de-labanalisation] to la guida
di Jozef Tiso, sacerdote cattolico dalla vita tormentata in un territorio
tormentato5? — aveva emanato un “codice ebraico” contenente misure antisemite
analoghe alle “Leggi di Norimberga” nazionalsocialiste del 1935 e a quelle
fasciste. La politica filo-nazionalsocialista di Monsignor Tiso aveva
imbarazzato non poco la Santa Sede. Con l'ascesa al potere del comunismo, era
giunta per Monsignor Tiso la condanna a morte per collaborazionismo: ma oggi
alcuni ambienti slovacchi ne propongono la riabilitazione. Il Pontefice
esortava “a promuovere insieme un’educazione alla fraternità, così che i
rigurgiti di odio che vogliono distruggerla non prevalgano. Penso alla minaccia
dell’antisemitismo, che ancora serpeggia in Europa e altrove. È una miccia che
va spenta. Ma il miglior modo per disinnescarla è lavorare in positivo insieme,
è promuovere la fraternità” Un analogo appello era risuonato in Ungheria:
“Parole, - commentava il quotidiano dei vescovi italiani, — che appaiono anche
come una risposta indiretta al premier Viktor Orbn, incontrato prima della
Messa, Negli stessi giorni, il congresso “Interfaith” — il G20 delle fedi —
rilanciava a livello interconfessionale la stessa condanna e annunciava la
preparazione di uno studio sugli attentati a sfondo religioso compiuti nel
mondo negli ultimi quarant’anni. Nel suo intervento, il presidente Mario Draghi
condannava espressamente le “manifestazioni di antisemitismo, un fenomeno in
preoccupante crescita”7!, Questo era dunque il clima in cui ci si preparava a ricordare
l’anniversario delle leggi razziali. Un esempio: la rievocazione dell’Accademia
delle Scienze di Torino L’Accademia delle scienze di Torino ricorda
l’ottantesimo anniversario della legislazione razziale del fascismo con un
convegno che si proponeva, “a 80 anni dalla promulgazione delle leggi razziali
da parte del regime fascista, di ricostruire le [Lorman, The christian social
roots os Jozef Tiso’ radicalism, 1887-1939, in Rebecca Haynes — Martyn Rady
(eds.), Jr the shadow of Hitler. Personalities of the right in central and
Eastern Europe, Tauris, London - New York; Graziano — Istvîn Eòrdògh Josef,
Tiso e la questione ebraica in Slovacchia. Prefazione di Antonello Biagini,
Periferia, Cosenza; Nardini, Tiso: una terza proposta, Ceseo Liviana, Padova;
Giannini, Monsignor Tiso, “Rivista di Studi Politici Internazionali, Muolo, La
visita. Il Papa a Budapest e Bratislava: “Mai più odio e chiusure, ma
fraternità” “L'Avvenire” avvenire.it/papa/pagine/papa-budapest). Una
descrizione degli incotnri del Pontefice è in Domenico Agasso, Slovacchia, il
Papa al Memoriale dell’Olocausto incontra gli ebrei: con la Shoah “qui
disonorato il nome di Dio”,“La Stampa” lastampa. it/vaticaninsider/it/2021/
09/13/ news/
slovacchia-il-papa-al-memoriale-dell-olocausto-incontra-gli-ebrei-con-lashoah-qui-disonorato-il-nome-di-dio-
Intervento del premier Draghi nell’ambito dell’Interfaith Forum,
osservatorioantisemitismo. it/articoli/intervento-del-premier-
mario-draghi-nellambito-dellinterfaithforum] linee essenziali delle radici
ideologiche e politiche della persecuzione, il suo svolgimento e i suoi
risultati per dare un contributo al rinnovarsi della memoria e per stimolare le
dovute riflessioni in un mondo in cui si continuano ad alimentare odii etnici e
risentimenti” Il programma così annunciato costituisce la cornice delle nove
relazioni, pubblicate in volume a metà del 2021 (a causa della pandemia, come
già ricordato nel $ 1). Il curatore del volume, Piazza, professore di genetica
a Torino), è anche autore del saggio di apertura, in cui ripercorre le teorie
razziali poste a fondamento della legislazione fascista e le confuta sulla base
delle teorie genetiche attuali, chiedendosi infine. Perché lo stereotipo
razziale è così difficile da estirpare. Gli altri saggi si occupano del
contesto in cui prese forma la legislazione razziale fascista, delle reazioni
che essa suscitò in generale, nella società italiana e nella Chiesa cattolica;
nonché delle reazioni in specifici ambienti: l'università, la magistratura, la
comunità dei matematici, l’istruzione e l’avvocatura. Fabio Levi, già
professore di storia contemporanea all’Università di Torino, sintetizza la
transizione degli italiani da una posizione di indifferenza rispetto alla sorte
degli ebrei a una maggiore attenzione per la loro sorte: ma non sempre e
ovunque. Questa transizione correva parallela allo scoppio della guerra,
all’aggravarsi del suo svolgimento in Grecia e in Russia, ai bombardamenti alleati
del 1942, all’arresto di Mussolini il 25 luglio 1943, all’armistizio dell’8
settembre, alla fuga del re, alla nascita di una repubblica fascista asservita
ai nazionalsocialisti. “Il trauma dell’armistizio aveva ridotto di molto la
distanza residua fra ebrei e non ebrei. Sia gli uni sia gli altri erano vittime
della stessa guerra”: presi nella morsa della persecuzione antiebraica e delle
distruzioni belliche, “gli ebrei tentarono la sorte affidandosi al mondo che
avevano intorno” e “in queste condizioni si rese possibile un incontro
inaspettato: quello con gli italiani non ebrei. Due saggi riprecorrono la
storia del razzismo prima della legislazione razziale. Massimo Salvadori - dopo
aver sottolineato che il razzismo moderno, a differenza di quello delle società
antiche e di quello fondato sulle religioni, non offre “una via d’uscita dalla
condizione degli appartenenti alle razze inferiori o intrisecamente nemiche
traccia una sintetica storia del razzismo a partire dal Seicento, “il secolo
definito della,rivoluzione scientifica”: Infatti scienziati, teologi e filosofi
sostennero non soltanto la differenza, ma anche la gerarchia delle razze e, con
quest’ultima, anche il diritto della razza superiore a dominare quella
inferiore. Insomma, da Linneo a Gobineau è “agevole scorgere elementi che si
possono definire di proto-nazismo. Ma è con il Novecento (e con l’opera di
Steward Notizie sul convegno sono contenuti in vari siti (per esempio:
https://\www.unito.it/eventi/le-leggirazziali-convegno-allaccademia-delle-scienze;
i filmati dell’intero convegno sono in:
accademiadellescienze.it/attivita/iniziative-culturali/le-leggi-razziali).
Piazza (cur.), Le leggi razziali,Il Mulino, Bologna, Piazza, La scienza
contemporanea e le ceneri del razzismo, in Piazza, Le leggi razziali del 1938,
cit., p.- 24: le indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a
questo saggio. Levi, Le risposte della società italiana, in Piazza, Le leggi
razziali: le indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a questo
saggio. 76 Massimo Salvadori, I/ razzismo prima di nazismo e fascismo, in
Piazza, Le leggi razziali: le indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si
riferiscono a questo saggio.] Chamberlain, “una sorta di bibbia del razzismo
novecentesco” p. 35) che le teorie razziali sanciscono l’assoluta superiorità
degli ariani e l’insanabile contrasto con gli ebrei. In Chamberlain questi
ultimi “subiscono una sorta di jelevazione’, in quanto sono visti quale l’altra
razza che [...] è la sola che possa contrastare il dominio dei teutoni nel
mondo”; quindi “la via allo sterminio degli ebrei e alla riduzione degli slavi
e delle altre etnie considerate inferiori era spianata dal programma formulato
da Chamberlain” (p. 35). Hitler mise in pratica questo piano “e il servile
dittatore nostrano si mise al carro di quello tedesco col varare le leggi
razziali. Il saggio di Gentile, professore di diritto a Milano, considera nel
suo insieme la legislazione antiebraica del fascismo un fenomeno di rara
complessità e descrive al suo interno quattro fasi, che analizza poi in
dettaglio: “Un primo frangente è quello degli antefatti e della preparazione
del dispositivo discriminatorio, un secondo momento è costituito dalle norme
vere e proprie, un terzo dalle circolari amministrative — superamento delle
norme —, un quarto e ultimo stadio – STAGE FOUR – H. P. GRICE -- è quello in
cui si travalicano le circolari stesse: la fase, buia oltre ogni dire, della
Repubblica sociale italiana” Viene descritta quindi “una paurosa gradazione
ascendente” in cui si passa dalla “persecuzione dei diritti” alla “persecuzione
delle vite. Ancora una volta l’esperienza coloniale è additata come fonte della
discriminazione razziale: “È proprio in colonia che si adoperano, veicolano e
immettono nel circuito, nel panorama e nel linguaggio giuridico concetti e
categorie nuove a cui si fa riferimento in fase di elaborazione della normativa
antiebraica. Anzi, il maggior portato dell’esperienza coloniale fu
probabilmente la giuridicizzazione del concetto di razza. Di fronte al
Manifesto della razza, la Chiesa cattolica espresse un cauto rifiuto attraverso
posizioni non omogenee. Da un lato, Pio XI condannò il razzismo antisemita, ma,
d’altro lato, l’articolata gerarchia della Chiesa assunse atteggiamenti variamente
sfumati: Francesco Traniello, già professore di storia a Torino, li riconduce
alla “viva preoccupazione che la politica dell'Asse, inaugurata da MUSSOLINI,
stesse portando a un’omologazione ideologica e fattuale del regime fascista a
quello nazionalsocialista” col suo razzismo paganeggiante del sangue e della
terra, condannato sotto il profilo dottrinale dall’enciclica papale Mit
brennender Sorge Il punto cruciale era però “l’interconnessione tra la
questione ebraica e quel sistema di relazioni con il regime fascista che, per
quanto possibile, la Chiesa non intendeva mettere a repentaglio, sistema
sancito dal Concordato che aveva ulteriormente innalzato il livello del
supporto consensuale della Chiesa all'opera di Mussolini. Di conseguenza,
“l’incidenza della linea negoziale adottata dalla Santa Sede sul complesso
della legislazione antisemita fu [Gentile, Le premesse della campagna razziale
dell’Italia fascista: profili politici e storico-giuridici, in Piazza, Le leggi
razziali: le indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a
questo saggio. Traniello, Le risposte della Chiesa cattolica alla legislazione
e alla politica antisemita del regime fascista, in Piazza, Le leggi razziali:
le indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a questo saggio.]
nell’insieme molto limitata, riducendosi a qualche aggiustamento normativo
ottenuto dai contatti ufficiali e più spesso informali”: ad esempio, lo Stato
non avrebbe considerato “concubinato, penalmente perseguibile, la fattispecie
di matrimoni razzialmente misti celebrati con rito cattolico” ovvero avrebbe
considerato l’appartenenza “alla razza ‘non ebraica’ dei figli di matrimoni
misti nati dopo che fossero stati battezzati entro cinque giorni dalla nascit.
Il mondo universitario italiano era stato colpito dall’obbligo dei docenti di
prestare giuramento di fedeltà al fascismo, cui pochi si erano sottratti7?. Ben
più gravi erano invece i vuoti che si aprivano con le leggi razziali80.
Annalisa Capristo, bibliotecaria presso il Centro di Studi Americani, raccoglie
una nutrita schiera di testimonianze e sottolinea che “per decenni l’Italia non
ha fatto veramente i conti con il suo passato razzista e antisemita” Una
valutazione “è stata compiuta solo a partire dal 1988 ed è tuttora in corso e
“uno degli ambiti più studiati è quello accademico” per tre ragioni: la
presenza ebraica vi era rilevante; il regime fascista diede particolare enfasi
a questo intervento; vi fu una forte compromissione dei FILOSOFI e degli
intellettuali non ebrei nella politica antisemita del fascismo. Queste
considerazioni vengono approfondite con documenti sugli atteggiamenti di
GENTILE (si veda), CROCE (si veda), EINAUDI (si veda), del quale vengono
riportate annotazioni diaristiche con inveterati stereotipi antisemiti, seguite
dall’“allineamento zelante dei matematici italiani e dalla documentazione sugli
archeologi (“una testimonianza raggelante). Opposta fu la posizione
dell’economista Attilio Cabiati (destituito per aver scritto al Ministro delle
Finanze di ritenere “antigiuridica” la normativa razziale) e del
costituzionalista Ernesto Orrei, di cui — per sbaglio! venne pubblicato il
libro in cui esprimeva il proprio sdegno per l’epurazione dei docenti ebrei. La
scuola e la biblioteca sono come le chiese dello stato moderno. Non si respinge
nessuno. Il tema dei matematici italiani espulsi è ripreso da Valabrega,
professore di geometria a Torino, che si fonda soprattutto sulle informazioni
avute da colleghi più anziani, che hanno conosciuto direttamente — o attraverso
testimonianze dirette i fatti, e ne hanno parlato con me in tante
conversazioni. Ne risulta un contributo ricco di dati individuali, anche di
matematici non ebrei. Fra i tanti nomi, vanno ricordati tre matematici non
ebrei, ma “molto contrari alle leggi razziali: Tullio Viola a Roma e, a Torino,
Buzano e Tricomi. Quest’ultimo, “contrario al Goetz, Il giuramento rifiutato. I
docenti universitari e il regime fascista, La Nuova Italia, Firenze; e la
recensione di L. in “Sociologia del diritto. L’elenco dei professori ebrei
espulsi è in Ugo Caffaz, Discriminazione e persecuzione degli ebrei nell'Italia
fascista, Consiglio Regionale della Toscana, Firenze. Capristo, Le reazioni
degli ambienti FILOSOFICI accademici italiani, in Piazza, Le leggi razziali: le
indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si riferiscono a questo saggio.
Orrei, Intorno alla questione ebraica. Lineamenti di storia e di dottrina,
s.n., Roma. Il volume venne subito ritirato dalle autorità, ma è oggi presente
in alcune biblioteche. Valabrega, La legislazione antiebraica: la comunità
matematica italiana, in Piazza, Le leggi razziali: le indicazioni tra parentesi
dopo le citazioni si riferiscono a questo saggio.] fascismo da sempre,
addirittura si convertì, pur non essendo religioso, alla religione valdese,
perseguitata dal fascismo. In Val Pellice [una delle “valli valdesi” del
Piemonte] si rifugiò, partecipando per un breve periodo alla lotta partigiana.
L’impatto delle leggi razziali sull’università che si è già visto nell’analisi
di Annalisa Capristo viene ripreso daVidari, professore di storia del diritto
medievale a Torino, che ricorda come Torino abbia “espulso con zelo
amministrativo 58 persone: a ricordo ed espiazione l'Ateneo da poco ne ha
tracciato con un’apposita, efficace e dettagliata mostra nel palazzo del
Rettorato tutte le vicende personali e scientifiche, connesse con la propaganda
razzista Le autorità accademiche del tempo si limitarono a dare scarne notizie
su quegli allontanamenti: solo all'Accademia di medicina di Torino il presidente
Luigi Bobbio (padre di Norberto) “ha dato la notizia della decadenza, ma con
un’espressione di stima e di ringraziamento per i soci allontanati: si tratta
di un accenno gentile, non frequente, ripetuto in Italia in qualche altra rara
occasione. L’esame di altri gruppi professionali conferma un’immagine di
sostanziale acquiescenza al regime. L’analisi del comportamento della
magistratura italiana di fronte alle leggi razziali può essere approfondito
partendo dalla bibliografia pubblicata da Giuseppe Speciale nel suo volume del
2007 e aggiornata in un suo successivo articolo8S. Inoltre è particolarmente
viva la testimonianza di chi, all’epoca delle leggi razziali, fu un giovane
magistrato di prima nomina: Garrone, eminente figura dell’antifascismo, che
esamina con equilibrio la situazione della magistratura negli anni della
dittatura — e i suoi cedimenti: “Episodi più che altro penosi, patologici.
Diciamo ancora che questa magistratura scorata e avvilita ebbe, proprio sotto
la repubblica di Salò e il tallone tedesco, qualche sussulto di fierezza, come
il non prestare giuramento e qualche energica protesta collettiva, in varie
regioni italiane. Ma nel complesso, di fronte alle leggi razziali del 1938, essa
ebbe, più che tutto, imbarazzo e disagio di coscienza: scantonò e tacque. Tutto
sommato, penombre, e qualche ombra più o meno densa, e qualche debole luce,
Sulla magistratura durante l’epoca fascista è opportuno limitarci a questi
accenni, e ritornare al volume dell’Accademia delle Scienze torinese. In esso
Guido Neppi Modona, già pro-[Vidari, La legislazione antiebraica, con la sua
applicazione in Piemonte nel campo dell'istruzione e dell’avvocatura, in
Piazza, Le leggi razziali: le indicazioni tra parentesi dopo le citazioni si
riferiscono a questo saggio. 85 Giuseppe Speciale, Giudici e razza nell'Italia
fascista, Giappichelli, Torino, La giustizia della razza. I tribunali e l'art.
26 del r.d., in Lacchè, Il diritto del Duce. Giustizia e repressione nell’Italia
fascista, Donzelli, Roma; l'aggiornamento bibliografico. Inoltre: Speciale, Le
leggi antiebraiche nell’ordinamento italiano. Razza, diritto, esperienze,
Pàtron, Bologna, Vedi anche: Ernesto De Cristofaro, Una figura paradossale
della legge: il diritto razzista, Speciale, Giudici e razza negli anni della
discriminazione: voci dalle sentenze; in Ruggieri, Io sono l’altro degli altri:
l’ebraismo e il destino dell’Occidente, Firenze, Giunti, Garrone, Amalek, il
dovere della memoria, cit.; in particolare, il capitolo La memoria dell’offesa,
che contiene A quarant'anni dalle leggi antiebraiche, e Cinquant’anni dopo:
ricordi e rilessioni di un giudice] fessore di diritto e procedura penale
nell'Università di Torino, ricorda che, all’entrata in vigore delle leggi
razziali, il ministero della giustizia chiese che i singoli magistrati
dichiarassero di non appartenere alla “razza ebraica”. Magistrati vennero
dispensati d’ufficio, mentre quattro chiesero di essere messi a riposo: “non
risulta che alcuno dei magistrati in servizio abbia preso in qualche modo le
distanze dall’espulsione. È “l’immensa palude abitata da figure silenti”
evocata da Saverio Gentile88. Molti però non rimasero silenti, ma anzi
parteciparono attivamente alle riviste razziste del regime: “La difesa della
razza” “La nobiltà della stirpe” e, in particolare, “Il diritto razzista” Neppi
Modona elenca pagine di nomi e funzioni, e constata — con un elenco di casi
esemplari — che a guerra finita nessuno è stato condannato. Non poteva mancare
la carriera Gaetano Azzariti, presidente del Tribunale della razza, poi nel
dopoguerra “Ministro della Giustizia nel primo Governo Badoglio, consulente
giuridico del guardasigilli Togliatti, infine presidente del Tribunale
superiore delle acque pubbliche. In pensione è nominato dal presidente Gronchi
giudice della Corte costituzionale, di cui diviene presidente eletto dai suoi
colleghi della Corte sino all’anno della morte. Al Tribunale della razza
appartenevano anche Antonio Manca e Giuseppe Lampis, anch’essi divenuti giudici
costituzionali nel dopoguerra. Ecco la loro (vittoriosa) difesa: il Tribunale
della razza era “una commissione tecnico-giuridica, composta in prevalenza di
magistrati, che consentiva di far dichiarare ariane persone che agli atti dello
stato civile risultavano ebree. Parecchie famiglie israelite furono così
sottratte ai rigori della legge” Infine, Oggioni passa dal tribunale di
cassazione della RSI alla Corte costituzionale dell’Italia postbellica:
nominato da parte del Presidente della repubblica Giuseppe Saragat, fu
vice-presidente di quella Corte. Non mancarono però magistrati con la “spina
dorsale” come Peretti Griva?0 (una cui sentenza su questioni razziali provocò
circolari di rimbrotto perché in contrasto con la posizione del Ministero degli
interni) e altri ancora di cui Neppi Modona rende conto. In questa indagine
egli ha esaminato “una fonte inedita, i verbali delle adunanze del Consiglio
giudiziario del distretto di corte d’appello di Torino nel decennio dal 1937 al
1946” sulla valutazione dei magistrati. Su quelle “centinaia di pareri i
riferimenti alla razza sono episodici e casuali, in tutto solo quattro; da essi
“non risulta che alcuno abbia manifestato un sia pur Modona, La magistratura e
le leggi raziali, in Piazza, Le leggi razziali: le indicazioni tra parentesi
dopo le citazioni si riferiscono a questo saggio. 88 Saverio Gentile, La
legalità del male. L'offensiva mussoliniana contro gli ebrei nella prospettiva
storico-giuridica, Giappichelli, Torino, Ulteriori notizie in Boni, Azzariti:
dal Tribunale della razza alla Corte costituzionale, “Contemporanea academia.
edu Azzariti_ dal_ tribunale_della razza alla corte costituzionale). Una
precisa descrizione della sua carriera è in Antonella Meniconi, La magistratura
e la politica della giustizia durante il fascismo attraverso le strutture del
ministero della giustizia, in Luigi Lacchè (ed.), I/ diritto del Duce,
Campobello (a cura di), Una spina dorsale. Domenico Riccardo Peretti Griva:
magistrato, antifascista, fotografo, Edizioni SEB, Torino, Garrone, Peretti
Griva: una spina dorsale, “Nuova Antologia] timido dissenso o riserva nei
confronti della politica razziale del regime o, al contrario, abbia manifestato
adesione a tale politica” (p. 154). Se ne può concludere che “l’alta e la bassa
magistratura si sono trovate accomunate nel medesimo processo di rimozione
della legislazione e della politica razzista del fascismo”; di conseguenza,
“quali che siano stati i motivi della rimozione, la realtà è che i conti con il
passato filo-razzista della magistratura italiana sono ancora tutti da fare.
Nei tribunali operavano anche numerosi avvocati e procuratori, fra i quali
l’epurazione venne realizzata con la legge. La situazione del Piemonte è stata
descritta sulla base di documenti inediti: “Obiettivo della legge fascista era
la cancellazione dei professionisti ebrei dai rispettivi albi”; però veniva
istituito un “albo aggiunto” per includervi “gli ebrei ‘discriminati’ per
particolari meriti nazionali (cioè ARIANIZZATI, come si è visto): “nell’albo
torinese dopo i avvocati ARIANI sono aggiunti in calce l’ebrei discriminati, e
quindi riparificati agl’ARIANI. Salvadori concludeva il convegno torinese con
una constatazione non basta accrescere la conoscenza: occorre coltivare la
memoria” e con un quesito che si dovrebbe sempre tener presente: sarebbe
necessario che “chi ha la fortuna di vivere in tempi migliori di quelli che
abbiamo evocato e di cui abbiamo qui scritto non ceda ai facili eccessi di
moralismo nei confronti di coloro che piegarono la schiena per salvaguardare se
stessi e che domandi con sincerità a se stesso: ‘To che cosa avrei fatto, avrei
superato la prova? Una guida: i ricordi di Segre Gli astratti furori delle
norme antiebraiche si sono tradotti nelle concrete softerenze di milioni di
individui, quando non nella loro morte spesso atroce. A partire dal dopoguerra
molte persone hanno descritto la loro propria tragedia, affinché non si
dimenticasse l’orrore che avevano vissuto, nella convinzione che il tramandarne
la memoria avrebbe (forse) impedito il ripetersi di tragedie analoghe. Nel
settembre del 1938 Liliana Segre era una bambina milanese otto anni, espulsa
dalla scuola perché ebrea. A 13 anni venne deportata ad Auschwitz, dove
morirono suo padre ed entrambi i nonni paterni. Sopravvissuta al campo di
concentramento e tornata in Italia, rimase in silenzio per anni, poi condivise
i suoi ricordi con migliaia di giovani, che incontrò durante trent'anni di
costante impegno nelle scuole di tutt'Italia. Proprio nell’ottantesimo
anniversario delle leggi razziste, già ricordato più volte — Segre venne
nominata senatrice a vita. A novant’anni incontra i giovani di una comunità di
Arezzo per quella che lei stessa definì la sua “ultima testimonianza pubblica
Per un quadro generale: Neppi Modona, La magistratura dalla liberazione agli
anni Cinquanta, in Storia dell’Italia repubblicana, vol. III/2, Einaudi,
Torino, Salvadori, Conclusioni, in Piazza, Le leggi razziali] inclusa in un
volume insieme con altri documenti?3. Questa testimonianza è ora affidata alla
lettura di ciascuno di noi e va meditata nel silenzio delle nostre coscienze.
Le testimonianze individuali si sono moltiplicate nel corso degli anni, anche
sotto la pressione delle rinascenti simpatie per gli autoritarismi tanto
attuali quanto passati (qui evocate nel $ 3). La testimonianza di Segre è
accompagnata da un elenco selettivo di Libri di altri sopravvissuti. Però la
memorialistica su quegli anni è più estesa: è già stato citato il libro di
Giorgio Del Vecchio; altri ancora affiorano ripensando anche alle persone che
abbiamo conosciuto?4; e indelebile è il ricordo della mia insegnante al Liceo
Galvani di Bologna, Sandra Basilea, che ci leggeva in veneziano Giacinto
Gallina e che ci commosse con il suo libro Sez viva Anne?: “Io li amo i miei
ragazzi. E ne ho sempre tanti. Ragazzi e ragazze” Parlava a noi (“non c'è nulla
di più bello che due occhi di adolescente che ascoltano un argomento più grande
di noi”) rivolgendosi ad Anna Frank, e si presentava così: “Chi sono? Sono una
superstite di quell’orribile marasma. Sono viva. Scampata per miracolo. Vivo
ancora. Sono passati ormai più di dieci anni da quel lontano 1945. Ma vi sono
anni della vita che non si dimenticano più. Incidono nel sangue”95, Per Sandra
Basilea, l’uscire in un giorno di primavera dalla stanza dove era rimasta
nascosta per 550 giorni è un ricordo imperituro, ma — guardandosi intorno nel
fervore del dopoguerra — si chiede. Non sono troppi gli immemori?”; e conclude
sulla salutare inevitabilità dell’oblìo: “Tutti forse dimentichiamo. Forse è
destino che sia così. Dobbiamo anche dimenticare. Dimenticare i dolori per
riprendersi, i rancori per perdonare, la vita passata per quella futura che si
evolve e procede instancabilmente. Se Basilea si sofferma sull’oblio
individuale, vedremo come Ernest Renan lo estenda alla vita di un’intera
nazione, quando essa esce da una catastrofe fortemente divisiva. La curatrice
del volume di Segre, Rastelli, ha arricchito il volume di interessanti
Approfondimenti: una Nota biografica su Liliana Segre, una Cronologia che
ripercorre con chiarezza gli eventi storico-politici e, infine, delle Proposte
di lettura e documenti sulla Shoah italiana, che comprendono la bibliografia
dei Libri di Liliana Segre, i Libri di altri sopravvissuti (ricordati poco sopra)
e una selezione di volumi suddivisi per argomento. Segre, Ho scelto la vita. La
mia ultima testimonianza pubblica sulla Shoa. Prefazione di Ferruccio de
Bortoli. A cura di Alessia Rastelli, Solferino, Milano Per esempio, Ottolenghi,
Per un pezzo di patria. La mia vita negli anni del fascismo e delle leggi
razziali, Blu Edizioni, Torino.; Ottolenghi, Ricordi di un “gagno” di
“Giustizia e libertà”, “Micromega” (avvocato, figlio dell’internazionalista
Giuseppe Ottolenghi dell’Università di Torino). “Gagno” significa bambino o
ragazzo in piemontese. Basilea, Sei viva Anne?, Cappelli, Bologna. Su Basilea:
Corsi, La persecuzione narrata, in Grasselli, Stranzeri in patria: gli ebrei
bolognesi dalle leggi antiebraiche, Pendragon, Bologna; in questo volume sono
analizzati anche altri testi memorialistici di ebrei scampato] Forse i più
giovani non hanno presente il convulso sovrapporsi di eventi; però è necessario
ripercorrerli a grandi linee — seguendo la Cronologia di Alessia Rastelli sopra
ricordata — per rendersi conto dell’intersecarsi e del sovrapporsi di eventi
spesso in reciproco contrasto, perché riflessi d’una realtà frammentata e
contraddittoria. Gli anglo-americani sbarcano in Sicilia; il Gran Consiglio del
Fascismo depone Mussolini e il Re e Imperatore Vittorio Emanuele III lo fa
arrestare; il governo firma l’armistizio con gli alleati e fugge da Roma; i
tedeschi occupano l’Italia centro-settentrionale e inell’Italia del Nord nasce
la REPUBBLICA SOCIALE ITALIANA. Essa è guidata dal Partito Fascista Repubblicano,
il cui programma è contenuto nel Manifesto di Verona, in cui si legge. Gli
appartenenti alla razza ebraica sono stranieri. Durante questa guerra
appartengono a nazionalità nemica. In stretta collaborazione con i nazisti
inizia così la deportazione degl’ebrei italiani. A simbolo di questo nuovo
corso assurge la deportazione in Germania, di oltre mille ebrei romani, dei
quali soltanto sedici sopravvissero. Da Milano partono i treni per Auschwitz
che deportano anche Levi e Segre. Si intensifica la lotta partigiana e viene
costituito il governo di unità nazionale presieduto da Badoglio; gli alleati
liberano Roma e sbarcano in Normandia. L’Italia è divisa in due, con l’esercito
della RSI che, a fianco dei tedeschi, combatte contro gli angloamericani che
risalgono la penisola, affiancati dall’esercito regio di Badoglio; una parte
dei militari fascisti si sbanda (“Tutti a casa” è appunto il titolo del celebre
film di Comencini su quei giorni); altri passano alla lotta partigiana; altri
entrano nell’esercito di Salò. Ma molti rifiutano di servire sia nella RSI sia
sotto i tedeschi e vengono internati in Germania. È la tacita resistenza
degl’Internati Militari Italiani, non meno eroica della resistenza armata.
L’esercito sovietico libera Auschwitz; il Comitato di Liberazione Nazionale
ordina l’insurrezione generale contro i nazi-fascisti: è la data della
Liberazione oggi festa nazionale; si suicida Hitler e la Germania si arrende;
gli americani sganciano le bombe atomiche su Hiroshima e Nagasaki e il Giappone
si arrende. La Seconda Guerra Mondiale è finita. Iniziano i processi di
Norimberga contro i criminali nazionalsocialisti e inizia il processo di Tokyo
contro i militaristi giapponesi, mentre per l’Italia si registra una mancata
Norimberga. Accanto a questa “grande storia” dell’Italia scorre la “piccola
storia” quotidiana degli italiani: bombardamenti, sfollamenti, tessere
annonarie, rappresaglie dei nazisti e dei “repubblichini” azioni anche
arbitrarie dei partigiani, mentre la lotta per i grandi ideali (dell’una e
dell’altra parte) si interseca con meschine e violente rivalse politiche e
vendette personali. 27 Michele Battini, La mancata Norimberga italiana,
Laterza, Bari-Roma 2003, XII-189 pp.; Filippo Focardi, Criminali a piede
libero: la mancata “Norimberga italiana”, in Giovanni Contini - Filippo Focardi
—- Marta Petricioli (a cura di), Memoria e rimozione: i crimini di guerra del
Giappone e dell’Italia, Viella, Roma Atti del Convegno tenuto a Firenze nel
2007); Guido Caldiron, La mancata Norimberga italiana, in Ora e sempre
Resistenza, “Micromega. L’ITALIA DIVIENE UNA REPUBBLICA PARLAMENTARE,
ricostruisce un suo apparato statale che — oltre a garantire il funzionamento
della nazione - deve anche punire i reati commessi nel convulso triennio appena
trascorso. In particolare, deve punire i reati commessi dai fascisti, e deve
farlo nell’ambito della nuova legalità repubblicana, i cui tribunali sono però
ancora in maggioranza retti da magistrati con un passato di acquiescenza al
fascismo. L’Italia esce da una guerra mondiale, ma anche da una guerra civile,
lasciandosi alle spalle un’epoca nella quale le istituzioni monarchiche e
fasciste hanno goduto di un largo appoggio popolare. Un quesito ineludibile si
pone alle nuove istituzioni repubblicane: devono assumersi l’onere di reprimere
i reati fascisti, come ad esempio i reati connessi alle leggi antiebraiche?
Fiat justitia et pereat mundus? La nuova repubblica preferì la via della pace
sociale e della conciliazione, che però è anche la via dell’impunità: l’“amnistia
Togliatti” si colloca in quest’Italia dilaniata dal passato, divisa sul
presente ma fiduciosa nel futuro. Tra giusta punizione e pace sociale:
“l’amnistia Togliatti. Dopo i tormentati giorni successivi all’armistizio e la
conclusione delle attività militari sul territorio italiano, nel tentativo di
salvare la monarchia Vittorio Emanuele II abdicò il 9 maggio 1946 a favore del
figlio Umberto II, che era stato Luogotenente Generale del REGNO D’ITALIA: è
sua la firma sui decreti luogotenenziali esaminati tra poco. Il referendum
istituzionale trasformò l’Italia in repubblica e quindi UMBERTO II - il “re di
maggio” — DOVE PARTIRE PER L’ESILIO. Nel contempo, sotto la guida di Alcide De
Gasperi, veniva formato il primo governo repubblicano, il cui ministro della
giustizia era Palmiro Togliatti, segretario del Partito Comunista Italiano: un
inevitabile riconoscimento della rilevanza avuta dai comunisti nella lotta di
Liberazione, destinato però a non avere seguito. Togliatti fu vice-primo
ministro nel 1944-45 e Ministro di Grazia e Giustizia: in quest’ultima veste
varò l’amnistia che prese il suo nome e che verrà qui brevemente esaminata,
avendo come testo di riferimento una recente analisi soprattutto
tecnico-giuridica, cioè penalistica, di quest’amnistia?8. Il suo autore, Paolo
Caroli, sintetizza così la sua opera: “Nel primo capitolo si offre una
ricostruzione del contesto storico-giuridico della transizione italiana, sia
con riferimento ai delitti fascisti che a quelli commessi dai militari italiani
all’estero, ai delitti della Resistenza e a quelli dei militari tedeschi. Il
secondo capitolo si concentra sull’amnistia Togliatti, analizzan- [Caroli, I/
potere di non puntre. Uno studio sull’amnistia Togliatti, Edizioni Scientifiche
Italiane, Napoli, Fonti e Studi per il Diritto Penale, collana diretta da
Sergio Vinciguerra e Gabriele Fornasari, n. 2); le indicazioni tra parentesi
dopo le citazioni si riferiscono a questo saggio. Cfr. in particolare: il
grande ripiegamento”: dalla pena alla clemenza; 2.7. L’esercizio del potere di
clemenza: l’amnistia Togliatti; 2.8. Gli interventi di clemenza successivi, e
due capitoli di analisi dell’amnistia Togliatti, pp. 101-211; importante la
Brbliografia] do i delitti a cui si applica ed evidenziando lo iato tra /aw in
the books e law in action. Il terzo capitolo sottopone il provvedimento di
amnistia a un sindacato critico, ricorrendo a un duplice parametro: da un lato
i criteri offerti dalla dottrina penalistica, dall’altro quelli della giustizia
di transizione e del diritto penale internazionale. Il quarto capitolo allarga
lo sguardo alla transizione nel suo insieme, comparando l’esperienza italiana
con quella spagnola e sudafricana” ma affrontando anche un problema italiano
recente, cioè confrontando l’esperienza postbellica “con ciò che avvenne nel
passaggio dalla Prima alla Seconda Repubblica, in quella stagione nominata
Tangentopoli”9 Nel quinto capitolo, infine “si sviluppano considerazioni più
generali sulla clemenza collettiva e sulla non punibilità” nell’Italia di oggi.
Nella fase postbellica di transizione anche istituzionale vennero emanati
anzitutto due decreti luogotenenziali per il perseguimento penale dei reati
commessi sotto il fascismo: uno sulla Purzizione dei delitti e degli illeciti
del fascismo, l’altro sulle Sanzioni contro il fascismo! Quest'ultimo — che può
essere considerato “la Magna Charta della giustizia transizionale italiana —
istituisce l’Alto Commissariato per le Sanzioni contro il Fascismo e individua
le fattispecie penali che saranno giudicate dalle Corti Straordinarie d'Assise
(CAS), poi Sezioni speciali delle Corti d’Assise: Sono abrogate tutte le
disposizioni penali emanate a tutela delle istituzioni e degli organi politici
creati dal fascismo. Le sentenze già pronunciate in base a tali disposizioni
sono annullate. I membri del governo fascista, e i gerarchi del fascismo,
colpevoli di aver annullate le garanzie costituzionali, estinte le libertà
popolari, creato il regime fascista, compromesse e tradite le sorti del Paese
condotto alla attuale catastrofe, sono puniti con l’ergastolo e, nei casi di
più grave responsabilità, con la morte. Essi saranno giudicati da un’Alta Corte
di giustizia composta di un presidente e di otto membri, nominati dal Consiglio
dei Ministri fra alti magistrati, in servizio o a riposo, e fra altre
personalità di rettitudine intemerata. Art. 3. Coloro che hanno organizzato
squadre fasciste, le quali hanno compiuto atti di violenza o di devastazione, e
coloro che hanno promosso o diretto l’insurrezione sono puniti secondo l’art.
120 del Codice penale. Rilevanti i due paragrafi sulla “transizione degli anni
’90”: “Il diritto penale per uscire dalla guerra e il diritto penale per uscire
da Targentopoli: a. Un elemento di differenza fra le due transizioni: sulla
maggiore responsabilità del legislatore; 6. Un elemento di analogia e
continuità: l’abdicazione del legislatore e la responsabilità lasciata alla
magistratura. Rispettivamente: Decreto Legislativo Luogotenenziale, Punizione
dei delitti e degli illeciti del fascismo; Decreto Legislativo Luogotenenziale,
Sanzioni contro il fascismo (“Gazzetta Ufficiale” serie speciale). Sull’insieme
delle norme di quei giorni: Massimo Donini, La gestione penale del passaggio
dal fascismo alla Repubblica in Italia,“Materiali per una storia della cultura
giuridica”; Nello Martellucci, Le sanzioni contro il fascismo ed il Priulla,
Palermo. L’articolo del codice penale italiano citato nel titolo ha il seguente
contenuto: “False dichiarazioni sulla identità 0 su qualità personali proprie o
di altri.Chiunque, fuori dei casi indicati negli articoli precedenti,
interrogato sulla identità, sullo stato o su altre qualità della propria o
dell’altrui persona, fa mendaci dichiarazioni a un pubblico ufficiale o a
persona incaricata di un pubblico servizio, nell’esercizio delle funzioni o del
servizio, è punito con la reclusione da uno a cinque anni. Coloro che hanno
promosso o diretto il colpo di Stato e coloro che hanno in seguito contribuito
con atti rilevanti a mantenere in vigore il regime fascista sono puniti secondo
il Codice stesso. Chiunque ha commesso altri delitti per motivi fascisti o
valendosi della situazione politica creata dal fascismo è punito secondo le
leggi del tempo. I delitti preveduti dall’articolo precedente sono giudicati, a
seconda della rispettiva competenza, dalle Corti d’assise, dai Tribunali e dai
Pretori. Le Corti d’assise sono costituite dai due magistrati, previsti dal
Testo unico delle disposizioni legislative sull’ordinamento delle Corti di
assise, e da cinque giudici popolari estratti a sorte da appositi elenchi di
cittadini di condotta morale e politica illibata. Seguono poi le pene, delle
quali vengono qui di seguito presentati soltanto alcuni esempi, che richiedono
però una spiegazione preliminare. Il lettore di questo testo (e di altri ad
esso successivi, qui non riportati) può constatare come, nell’indicare i fatti
soggetti a punizione, vengano usati termini così vaghi, da lasciare largo
spazio all’interpretazione del giudice nello stabilire il livello di gravità del
comportamento, o addirittura l’esistenza del reato, e quindi nel decidere se la
pena vada comminata, e in che misura, oppure no. Questa vaghezza terminologica
può avere due cause. Una deriva dalla natura politica o fattuale del
comportamento punito, il quale non è quantificabile o comunque delimitabile con
precisione. Chi vive in un Stato totalitario, e per di più occupato da un
esercito nemico, nella propria attività professionale inevitabilmente
“collabora” con il nemico: a partire da quale momento questa inevitabile
“collaborazione” diviene colpevole “collaborazionismo In base all’art. 3 appena
citato, come distinguere gli “atti rilevanti a mantenere in vigore il regime
fascista” dagli atti irrilevanti a questo fine? L'altra causa della genericità
terminologica deriva dall’arrière pensée attribuibile al legislatore, che
pratica una politica giuridica simbolica, anche se in apparenza dura: il
legislatore compie il bel gesto di punire con severità certi comportamenti,
sapendo che quella severità verrà attenuata (e anche molto) perché
l’applicazione di quelle norme è affidata a una magistratura che ha ancora le
sue radici nell’epoca fascista, come si vedrà tra poco. Ecco ora il testo di
alcune norme, da considerare tenendo conto delle osservazioni sin qui svolte
sulla loro terminologia: Art. Chi, per motivi fascisti o avvalendosi della
situazione politica creata dal fascismo, abbia com piuto fatti di particolare
gravità che, pur non integrando gli estremi di reato, siano contrari a norme di
rettitudine o di probità politica, è soggetto alla interdizione temporanea dai
pubblici uffici ovvero alla privazione dei diritti politici per una durata non
superiore a dieci anni. Senza pregiudizio dell’azione penale, i beni dei
cittadini i quali hanno tradito la patria ponendosi politicamente ed
attivamente al servizio degli invasori tedeschi sono confiscati a vantaggio
dello Stato. Sono dispensati dal servizio [cioè epurati]: 1) coloro che,
specialmente in alti gradi, col partecipare attivamente alla vita politica del fascismo
o con manifestazioni ripetute di apologia fascista, Vassalli — Sabatini, Il
collaborazionismo e l’amnistia politica nella giurisprudenza della Corte di
Cassazione. Diritto materiale, diritto processuale, testi legislativi, La
giustizia penale, Roma (analizza le sentenze] si sono mostrati indegni di
servire lo Stato; 2) coloro che, anche nei gradi minori, hanno conseguito
nomine od avanzamenti per il favore del partito o dei gerarchi fascisti. Mentre
sono dispensate (cioè epurate) altre figure legate al partito fascista e alla
sua attività, in altri casi sono previste forme (altrettanto vaghe) di diritto
premiale, come ad esempio nell’art. “Chi, dopo, si è distinto nella lotta
contro i tedeschi, può essere esente dalla dispensa e da ogni misura disciplinare”
Segue poi l’“Avocazione dei profitti di regime, cioè la confisca
dell’arricchimento individuale realizzato sfruttando le opportunità offerte dal
regime fascista: Gli incrementi patrimoniali conseguiti dopo, da chi ha
rivestito cariche pubbliche o comunque svolta attività politica, come fascista,
si presumono profitti di regime, a meno che gli interessati dimostrino che gli
arricchimenti hanno avuto lecita provenienza. Ciò vale anche se i beni abbiano
cessato di appartenere alla stessa persona. Infine, una norma nella cui
formulazione “la responsabilità del legislatore è più evidente” —, P 5 P
osserva il penalista Caroli — punisce “le sevizie particolarmente efferate”
all’art. 3 del decreto dell’“Amnistia Togliatti che è opportuno vedere per
intero: Amnistia per altri delitti politici. È concessa amnistia per i delitti
di cui agli articoli 3 e 5 del decreto legislativo luogotenenziale ed all’art.
1 del decreto legislativo luogotenenziale, e per i reati ad essi connessi a’
sensi dell’art. 45, n. 2, Codice procedura penale, salvo che siano stati
compiuti da persone rivestite di elevate funzioni di direzione civile o
politica o di comando militare, ovvero siano stati commessi fatti di strage,
sevizze particolarmente efferate, omicidio o saccheggio, ovvero i delitti siano
stati compiuti a scopo di lucro!02, Il termine ‘sevizie’ (si noti il plurale)
“presuppone un livello estremo di disumanità. Esso non dovrebbe perciò
tollerare l’apposizione di aggettivi che ne qualifichino l’intensità. Le
sevizie, in quanto tali, dovrebbero essere già di per sé al livello massimo di
gravità. Tuttavia il legislatore rende il termine ancora più selettivo,
affiancandovi un avverbio ed un aggettivo e richiede, affinché tali sevizie
abbiano efficacia ostativa [cioè impediscano l’applicazione dell’amnistia], che
esse siano ‘particolarmente efferate Il risultato pratico di questa scelta
terminologica fu che le ‘sevizie’ senz’altra qualificazione e le ‘sevizie
efferate’ vennero amnistiate dai tribunali, con sentenze che sono “addirittura
ripugnanti all’umana coscienza Per la Corte di Cassazione, la sevizia
particolarmente efferata è “soltanto quella che, per la sua atrocità, fa orrore
a coloro stessi che dalle torture non siano alieni” (Cassazione, Camerino). Con
un’aberrante interpretazione di questo tipo, nota un commentatore, “giudice
dell’efferatezza diventava la sensibilità dello stesso seviziatore Il
progressivo svuotamento delle sanzioni avvenne con varie norme e circolari
interpretative, nonché “con l’entrata in vigore della Costituzione” perché
“l’art. consente anche ai Testo integrale dell’“Amnistia Togliatti”. Decreto
Presidenziale, Amnistia e indulto per reati comuni, politici e militari,
“Gazzetta Ufficiale” Serie Generale gazzettaufficiale.it/eli/id/ Garrone,
Guerra di liberazione (dalle galere), “Il Ponte” La citazione è tratta da
Massimo Donini, La gestione penale del passaggio dal fascismo alla Repubblica
in Italia,“Materiali per una storia della cultura giuridica] condannati in via
definitiva di presentare ricorso al fine di ottenere l’amnistia. Ciò di fatto
annulla gli effetti di gran parte del lavoro dell’Alta Corte di giustizia.
Infine, il perseguimento penale “dei crimini fascisti in Italia conosce un
punto d’arresto con l’amnistia, qualificata dagli storici come ‘colpo di
spugna’, una combinazione di ‘amnesia e amnistia. Una precisa esegesi del testo
dell’“Amnistia Togliatti” e il dibattito sulle sue numerose manchevolezze va
lasciato ai penalisti. Proprio le indeterminatezze testuali favorirono “un vero
e proprio attivismo della magistratura” segnata — come si è visto — dalla forte
impronta ricevuta nell’epoca fascista: “Dall’inizio del secolo al fascismo, il
sistema si basava su una sorta di ‘dialogo’ fra aperture sociali da parte del
legislatore ed applicazione in senso restrittivo da parte di una magistratura
conservatrice, che faceva massimo uso degli spazi di discrezionali tà
consentita” In altre parole: “La logica del bastone e della carota nei
confronti delle classi subalterne e dei movimenti politici di opposizione vede
dunque, in un evidente gioco delle parti, il legislatore offrire la carota e la
magistratura brandire il bastone a difesa della conservazione. L'applicazione
dell’amnistia in Italia si reggeva proprio su questo gioco delle parti fra
legislatore e magistratura. Tenendo presente questa situazione conviene ora
ritornare per soffermarsi brevemente sul contenuto dell’“amnistia
Togliatti”105. Un suo chiaro commentario è la relazione con cui Togliatti
stesso accompagnò il provvedimento, presentandolo come “un provvedimento
generale di clemenza. L’amnistia riguarda i delitti comuni puniti con una pena
detentiva inferiore ai 5 anni e commessi entro, nonché “i delitti politici
commessi dopo la liberazione” (art. 2): però non veniva definito che cosa si
intendesse per delitto politico. Altri articoli introducevano importanti forme
di indulto fuori dai casi di amnistia: la pena di morte era commutata in
ergastolo; l’ergastolo in reclusione per 30 anni; le pene detentive superiori a
5 anni erano ridotte di un terzo; quelle inferiori a 5 anni venivano condonate.
L’“amnistia Togliatti” provocò la scarcerazione immediata di molti fascisti e
venne criticata non solo dai movimenti partigiani, ma anche all’interno del
Partito Comunista Italiano: infatti vennero scarcerati i fascisti, ma non i
partigiani arrestati prima e durante la Liberazione. Tipica è la posizione
dell’esponente del Partito d’Azione Berlinguer, senatore socialista (e padre di
Enrico, futuro segretario generale del PCI). Quindi poco prima dell““Amnistia
Togliatti“ aveva presentato alla Camera un provvedimento di “larga amnistia e
di condono” infatti egli si dichiarava favorevole a un provvedimento di
amnistia che riguardasse tanto i reati politici quanto anche quelli comuni,
adducendo due ragioni a favore di questa sua proposta: il mutamento della
coscienza giuridica dopo il ’44 rispetto ai reati comuni e l‘esigenza di
ridurre i processi arretrati che erano andati accumulandosi!0, Di fronte
all’“amnistia Togliatti” ne valuta il pro e il contro: da un [ Bracci, Come
nacque l’amnistia, “Il Ponte, ; in generale: Romano Canosa, Storza
dell’epurazione in Italia. Le sanzioni contro il fascismo, Baldini e Castoldi,
Milano, Mario Berlinguer, Lineamenti della prossima amnistia, “La Giustizia
Penale] lato, la ritiene pericolosa perché “dimentica le vittime per perdonare
i persecutori”!07; ma, dall’altro lato, dà “atto al governo di questo gesto
saggio e patriottico, segno di generosità, di forza e di fiducia nell’Italia
che si rinnova, Nell’immediato dopoguerra, inoltre, bisognava tenere presente
la collocazione politica tanto del governo quanto della magistratura:
quest’ultima “è ora chiamata a giudicare membri del passato regime, i quali
rappresentano comunque la conservazione, a fronte di un nuovo governo che di
fatto è un governo rivoluzionario. Esso era inoltre composto da partiti come il
PCI, sino a poco prima bandito come illegale e bollato come sovversivo del
concetto stesso di ordine costituito. L'atteggiamento della magistratura non
rappresenta quindi un intervento improvviso e imprevedibile, ma un’evoluzione
coerente e perfettamente prevedibile. All’interno società italiana del
dopoguerra si intrecciavano ancora “moti di violenza, minacce neofasciste,
ritorno di partigiani alla macchia, omicidi eccellenti e omicidi di classe,
mentre nel contesto internazionale l’Unione Sovietica, da alleata delle
democrazie occidentali nella ‘guerra calda’, si era trasformata nella loro
nemica nella ‘guerra fredda”. All’interno dell’Italia veniva quindi meno quella
solidarietà tra i partiti antifascisti di destra e di sinistra che aveva
caratterizzato la Resistenza, mentre all’esterno appariva chiaro che gli Stati
Uniti non potevano accettare che nel governo italiano fosse presente il maggior
partito comunista dell'Occidente. Di conseguenza, il PCI venne escluso dal
governo De Gasperi: resterà fuori dall’area governativa sino alla sua
dissoluzione, Il grave attentato a Palmiro Togliatti del 14 luglio 1948 può
essere preso a simbolo delle tensioni sociali e politiche dell’immediato
dopoguerra!!0; un simbolo con una doppia valenza. Da un lato, l’attentato porta
alla luce in forma estrema gli atteggiamenti fortemente ostili ancora presenti
in tutto il Paese: “Operai e contadini in piazza, sciopero generale prima
spontaneo poi ufficiale, l’urlo della folla in marcia, le fabbriche occupate,
le sedi cattoliche devastate, le camionette della Celere in azione, i comizi
del Pci, i primi colpi, le prime violenze. Compaiono i mitra: i dimostranti
sparano, i celerini rispondono, si contano i primi morti. Togliatti ha invitato
alla calma, ma l’Italia è un vulcano. Genova, Firenze, Torino e Venezia sono in
rivolta. Il Governo mette in campo l’esercito. Sono le ore più drammatiche
della breve storia repubblicana. Siamo nell’anticamera della guerra civile”;
Berlinguer, L’ammnistia è pericolosa. Dimentica le vittime per perdonare i
persecutori, “Non Mollare”. Contrario all’amnistia anche A. Battaglia, A
proposito dell’amnistia. Una cattiva legge ed una indebita circolare, “Rivista
Penale” Berlinguer, Incongruenza e iniquità dell’amnistia, “La Giustizia
Penale” Il Congresso del PCI decise di mutare nome in Partito Democratico della
Sinistra, destinato a successivi cambi di nome e a un costante calo elettorale.
La notizia dell’attentato nella stampa di quei giorni è raccolta nel sito della
Fondazione Feltrinelli fondazione feltrinelli.it/ app/uploads
_Attentato-a-Togliatti). infine, “l’estate rovente del ’48 va in archivio,
portandosi dietro una guerra civile che non c'è stata e un bilancio pesante: morti
e feriti, Dall’altro lato, nel giorno stesso in cui fu vittima dell’attentato
all’uscita dal parlamento, l'atteggiamento moderato di Togliatti tenne a freno
un partito in cui molti militanti ex partigiani avevano ancora le armi in
cantina: “Le uniche parole che il segretario [del PCI] pronuncia prima di
entrare di entrare in sala operatoria sono “State calmi; non perdete la testa!
Il carisma del segretario generale e la disciplina del partito, nonché la ferma
reazione del governo, evitarono giorni drammatici alla giovanissima repubblica.
L’“Amnistia Azara” e la fine della giustizia di transizione Il clima fin qui
illustrato spiega perché, a partire da quello stesso anno, si sussegua uno
stillicidio di norme e di atti di clemenza individuale. Assume un particolare
rilievo l’“amnistia Azara” dal nome dell’allora ministro della giustizia!!3.
Essa vuole (queste le parole del relatore alla Camera dei deputati, Francesco
Colitto) “chiudere il ciclo fin troppo lungo di una lotta politica assai aspra
e drammatica, cancellando i residui della dura guerra civile e dare così inizio
ad una nuova èra di solidarietà nazionale”1!4. Il medesimo spirito irenico
traspare dalla presentazione al Senato di questo “progetto di clemenza”:
PRESIDENTE. L’ordine del giorno reca la discussione del disegno di legge:
“Delegazione al Presidente della Repubblica per la concessione di amnistia e
indulto” già approvato dalla Camera dei deputati. Dichiaro aperta la
discussione generale. È iscritto a parlare il senatore Piola. Prima che egli
inizi il suo discorso, mi sia consentito di ricordare al Senato che un
provvedimento di clemenza deve essere discusso 11! Innocenti: l’attentato a
Togliatti -- SoleOnLine4/ Tempo%20 liberoX20e%20 Cultura Storia-storie-
togliatti-14-luglio.shtml). Su questa celebre frase (narrata in più varianti,
ma tutte con la stessa carica pacificatrice): Fabrizio Rondolino, I/ nostro
PCI. Un racconto per immagini, Rizzoli, Milano, il manifesto per il ritorno di
Togliatti alla Festa dell’Unità); Marcella e Maurizio Ferrara, Conversando con
Togliatti, Edizioni di Cultura Sociale, Roma. La carriera d’Azara riflette la
mutevolezza dei suoi tempi: negli anni del fascismo fu giudice di cassazione
dal 1936, collaborò alla preparazione del codice civile del 1942 (ottimo codice
tuttora vigente), fu membro del comitato scientifico delle riviste “La nobiltà
della stirpe” e “Diritto Razzista” rifiutò di aderire alla Repubblica Sociale
Italiana (venendo per questo espulso dalla magistratura) e dal 1948 alla morte
fu senatore della Democrazia Cristiana. Come ministro della giustizia emanò un
provvedimento di indulto e amnistia per i reati politici commessi entro
(D.P.R), noto come “Amnistia Azara”. Azara, Amnistia e indulto. Discorsi
pronunciati alla Camera dei deputati nelle sedute, Tipografia della Camera dei
deputati, Roma; Id., Direttive fasciste nel nuovo Codice civile, Giuffrè,
Milano normattiva it uri-res stato decreto presidente. repubblica:
1953-12-19;922!vig=). Piromallo, Esposizione critica della giurisprudenza sui
decreti di amnistia e d’indulto dell’ultimo decennio, Società Editrice
Libraria, Milano; la citazione (2° ed. aggiornata con il decreto di amnistia e
indulto, illustrato articolo per articolo). in un’atmosfera che non contrasti
con le elevate finalità che esso si propone. Il senatore Piola ha facoltà di
parlare. proLa. Illustre Presidente, onorevoli colleghi: il richiamo e
l’augurio che il nostro Presidente ha fatto, di mantenere la discussione
nell’ambito della più assoluta serenità, trova certamente concordi tutti i
colleghi. Dirò brevi parole sul progetto in esame, risultato dei lavori della
Commissione, nella quale è regnata quella stessa serenità di discussione che si
verificherà in quest’Aula. Il progetto è giunto al Senato monco, in relazione a
quello che era stato il progetto governativo, avendo l’altro ramo del
Parlamento respinta l’amnistia; la Commissione all’unanimità ha ritenuto che
dovesse essere integrato in quella parte che le vicende della discussione, alla
Camera, avevano annullato. Non spetta a questo Consesso di indagare sulle
ragioni complesse per le quali dal progetto era stato eliminato l’articolo
primo; ma era doveroso per l’armonia stessa del provvedimento di clemenza che
la Commissione si facesse parte diligente col creare l’altro pilastro sul quale
il provvedimento stesso doveva poggiare. Ed è così che accanto all’indulto si
propone all’approvazione del Senato l’amnistia, Anche questo decreto contiene
dunque norme sia sull’amnistia, sia sull’indulto. In esso l’amnistia è
“generale” mentre la particolare ampiezza dell’indulto aveva animato il dibattito
sull’approvazione del provvedimento: secondo alcuni, infatti, quell’ampio
indulto sembrava una misura per far uscire dalle carceri tutti i politici.
L'amnistia sancita dal decreto presidenziale è nota come “amnistia Azara”
perché promossa dall’allora Ministro della Giustizia, Antonio Azara,
“magistrato fascista e notoriamente razzista (sostenitore delle “leggi
razziali” e membro della rivista “Diritto razzista”). Tale decreto, congiunto
alla legge n. 921 sulla liberazione condizionale, emanata giusto il giorno
precedente, determinò la scarcerazione dei collaborazionisti che erano ancora
reclusi, Basti qui richiamare in forma abbreviata i due articoli iniziali di
questo testo, la cui analisi complessiva sarebbe lunga e tecnicamente
complessa: È concessa amnistia: a) per ogni reato, non militare o finanziario,
per il quale è stabilita una pena detentiva non superiore nel massimo a quattro
anni, sola o congiunta a pena pecuniaria, oppure soltanto una pena pecuniaria.
[Segue un elenco di reati esclusi dall’amnistia.] b) per tutti i reati
preveduti dal regio decreto-legge, e sue successive modificazioni, nonchè per
tutti i reati preveduti da leggi antecedenti e successive al decreto-legge
anzidetto in ordine alla disciplina dei consumi, degli ammassi e dei
contingentamenti; per il reato di diffamazione a mezzo della stampa; d) peri
reati militari di assenza dal servizio preveduti dagli articoli del Codice
penale militare di guerra commessi, in quanto non siano stati compresi in
precedenti decreti di amnistia; per ogni reato, non militare o finanziario, per
il quale è stabilita una pena detentiva non superiore nel massimo a sei anni,
sola o congiunta a pena pecuniaria, commesso da minori di anni diciotto, ferme
restando le esclusioni di cui alla lettera a); per i reati finanziari preveduti
[segue elenco]. Senato della Repubblica, Seduta, Discussione del disegno di
legge: Delegazione al Presidente della Repubblica per la concessione di
amnistia e indulto, p. 2671 senato. it/service). Relatore è il senatore Giacomo
Piola della Democrazia Cristiana. Dalla tesi di Malo, La giustizia di
transizione tra fascismo e democrazia, dspace.unive.it/bitstream/ handle/1
sequence=2). Art. 2. È concesso indulto: a) per i seguenti reati commessi:
reati politici, ai sensi dell’art. 8 del Codice penale, e i reati connessi;
nonchè i reati inerenti a fatti bellici, commessi da coloro che abbiano
appartenuto a formazioni armate: 1) commutando la pena dell’ergastolo nella
reclusione per anni dieci e, qualora l’ergastolo sia stato già commutato in
reclusione per effetto dell’indulto, riducendo ad anni dieci la pena della
reclusione sostituita a quella dell’ergastolo; riducendo ad anni due la pena
della reclusione superiore ad anni venti e condonando interamente la pena non
superiore ad anni venti; per ogni reato commesso non oltre il 18 giugno 1946 da
coloro che abbiano appartenuto a formazioni armate, e non fruiscano del
beneficio indicato nella precedente lettera. In sintesi, quell’amnistia e
alcune norme successive “estesero definitivamente a tutti i condannati
(compresi i latitanti), i benefici delle scarcerazioni e delle amnistie. In
questo modo in carcere non rimase più nessuno, e la giustizia del dopoguerra
così si concluse” 117, Se la condanna esige il ricordo, l’amnistia impone l’oblìo:
e forse, come il dimenticare è essenziale per la mente dell’individuo, così il
dimenticare è necessario affinché una nazione possa vivere senza eccessive
tensioni. L'Italia ha molto dimenticato, e la natura e le dimensioni di questo
oblio imporrebbero un’ulteriore, vasta ricerca. Essa potrebbe svolgersi
all’insegna di quando aveva affermato Renan: L’oblio, e dirò persino l’errore
storico, costituiscono un fattore essenziale nella creazione di una nazione, ed
è per questo motivo che il progresso degli studi storici rappresenta spesso un
pericolo per le nazionalità. La ricerca storica, infatti, riporta alla luce i
fatti di violenza che hanno accompagnato l’origine di tutte le formazioni
politiche, anche di quelle le cui conseguenze sono state benefiche: l’unità si
realizza sempre in modo brutale. Una nazione è un’anima, un principio
spirituale. Due cose, che in realtà sono una cosa sola, costituiscono
quest’anima e questo principio spirituale; una è nel passato, l’altra è nel
presente. Una è il comune possesso di una ricca eredità di ricordi; l’altra è
il consenso attuale, il desiderio di vivere insieme, la volontà di continuare a
far valere l’eredità ricevuta insieme. L’essenza di una nazione sta nel fatto
che tutti i suoi individui condividano un patrimonio comune, ma anche nel fatto
che tutti abbiano dimenticate molte altre cose!!8, Nella giustizia
transizionale dell’Italia del dopoguerra le amnistie “Togliatti” e “Azara” sono
i primi passi sulla via dell’oblìo; altri se ne aggiusero, soprattutto dopo le
turbolenze. Omettendo ulteriori approfondimenti, se ne può tracciare un primo
quadro complessivo. I provvedimenti di amnistia e di indulto per fatti politici
sono cinque su un totale di nove atti del genere (i decreti emessi in relazione
a fatti politici contengono di solito disposizioni anche in ordine a reati
comuni). Il primo è (D.P.R.) (D.P.R.). Gli altri sono (D.P.R.), (D.P.R.) e
(D.P.R.). Dopo, non vi sono più amnistie per fatti politici. Di conseguenza i
provvedimenti di questo tipo Ivi dspace.unive.it stream handle. Ivi Renan, Che
cos'è una nazione? E altri saggi, Donzelli, Roma. Sull’oblìo individuale in
Sandra Basilea, risultano essere cinque nei trentacinque anni: queste sono le
dimensioni della ‘clemenza’ politica in Italia in tempi recenti”!!9, La
riabilitazione del passato culminò nel 1960 con la formazione del Governo
Tambroni, che ottenne la fiducia 1’8 aprile: un monocolore democristiano con
l’appoggio esterno del Movimento Sociale Italiano, diretto erede della
Repubblica Sociale Italiana e, quindi, del partito fascista (che una norma
della costituzione vieta di ricostituire “sotto qualsiasi forma; di qui la
scelta di denominarlo “Movimento” e non “Partito”). Questa inaccettabile
alleanza politica aveva il suo simbolo in Giorgio Almirante, già
sottosegretario nel governo della Repubblica Sociale Italiana, co-fondatore e
poi segretario generale del Movimento Sociale Italiano, nonché deputato nel
parlamento repubblicano. La fiducia a quel governo di centro-destra provocò
violente manifestazioni in tutto il paese e Fernando Tambroni presentò le sue
dimissioni. Ma oggi la fiamma tricolore — che fu il simbolo dell’estinto
Movimento Sociale Italiano — continua ad essere presente nel simbolo del
partito di estrema destra “Fratelli d’Italia” che nelle elezioni passate ha
acquistato una posizione rilevante e che negli attuali sondaggi elettorali
presenta una crescita costantel21, anche se sembra aver subìto un rallentamento
nelle elezioni locali. In questo richiamo al ‘passato che non passa’ ritorna l'atmosfera
‘nostalgica’ (già evocata nel $ 3.Commemorare in tempi immemori: tra condanna e
nostalgia) e la constatazione che, nella repubblica nata dalla Resistenza, si
sta ormai affermando sempre più la desistenza, cioè il cedere il passo alle
pulsioni di destra sopite ma non cancellate, al fascismo eterno evocato da Eco.
Ed era proprio la desistenza quello che Piero Calamandrei temeva: Finita e
dimenticata la Resistenza, tornano di moda gli “scrittori della desistenza”: e
tra poco recla meranno a buon diritto cattedre ed accademie. Sono questi i
segni dell’antica malattia. E nei migliori, di fronte a questo rigurgito,
rinasce il disgusto: la sfiducia nella libertà, il desiderio di appartarsi, di
lasciare la politica ai politicanti. Questo il pericoloso stato d’animo che
ognuno di noi deve sorvegliare Santosuosso, Gli anni .inventati. org/ apm/
abolizionismo/ santpoli/ santpoli6. Costituzione della Repubblica italiana,
Disposizioni transitorie e finali, XII: È vietata la riorganizzazione, sotto
qualsiasi forma, del disciolto partito fascista. In deroga all’articolo 48,
sono stabilite con legge, per non oltre un quinquennio dall’entrata in vigore
della Costituzione, limitazioni temporanee al diritto di voto e alla
eleggibilità per i capi responsabili del regime fascista. Secondo un sondaggio
dell’importante Istituto Nazionale di Ricerche Dembòpolis “se si votasse oggi
il primo partito sarebbe Fratelli d’Italia con il 21% delle preferenze. La
Lega, però, insegue ad appena lo 0,2 di distanza, accreditandosi al 20,8 per
cento. - Non distante dai partiti del centrodestra il Pd, che otterrebbe il
19,5%. Il Movimento 5 Stelle, invece, si assesterebbe al 16,6 per cento, mentre
tutti gli altri partiti sarebbero sotto la soglia del 10%. Forza Italia [il
partito di Silvio Berlusconi], infatti, è accreditata al 7 per cento, seguita
da Azzore al 2,6%, Sinistra Italiana al 2,2 per cento, Leu all’1,9 per cento e
infine Italia Viva all’1,7%” lagone.it sondaggi-
politicielettorali-oggi-fratelli- ditalia-lega-e-pd- racchiusi-in- appena-un-punto-e-mezzo/).
Eco, I/ fascismo eterno, La nave di Teseo. Eco indica “una lista di
caratteristiche tipiche di quello che vorrei chiamare l’“Ur-Fascismo” o il
“fascismo eterno” Tali caratteristiche non possono venire irreggimentate in un
sistema: molte si contraddicono reciprocamente, e sono tipiche di altre forme
di dispotismo o di fanatismo. Ma è sufficiente che una di loro sia presente per
far coagulare una nebulosa fascista” e combattere, prima che negli altri, in se
stesso: se io mi sorprendo a dubitare che i morti siano morti invano, che gli
ideali per cui son morti fossero stolte illusioni, io porto con questo dubbio
il mio contributo alla rinascita del fascismo. Dopo la breve epopea della
resistenza eroica, sono ora cominciati, per chi non vuole che il mondo si
sprofondi nella palude, i lunghi decenni penosi ed ingloriosi della resistenza
in prosa. Ognuno di noi può, colla sua oscura resistenza individuale, portare
un contributo alla salvezza del mondo: oppure, colla sua sconfortata desistenza,
esser complice di una ricaduta che, questa volta, non potrebbe non esser
mortale, Bibliografie, Libri di sopravvissuti. Rispetto all’elenco contenuto
nel volume di Liliana Segre (cfr. supra, S$ 5. Una guida: i ricordi di Liliana
Segre, i titoli sono qui riportati in ordine alfabetico secondo il cognome
dell’autore e, ove possibile, è stata indicata la prima edizione e qualcuna
delle successive. Quasi tutti i titoli hanno però ulteriori edizioni, con vari
curatori o prefatori. Bruck, Edith, Chi ti ama così, Lerici, Milano;
Feltrinelli, Milano, Signora Auschwitz. Il dono della parola, Marsilio,
Venezia, Il pane perduto, La nave di Teseo, Milano, Bucci, Andra Tatiana Bucci,
Noî, bambine ad Auschwitz. La nostra storia di sopravvissute alla Shoah. A cura
di Umberto Gentiloni Silveri e Marcello Pezzetti. In collaborazione con Stefano
Palermo, Mondadori Milano, Fiano, Nedo, A Il coraggio di vivere. Prefazione
Fiamma Nirestein; presentazione Ernesto Galli della Loggia; contributo storico
Marcello Pezzetti, Monti, Saronno; Premesse di Andrea, Emanuele e Enzo Fiano,
San Paolo, Cinisello Balsamo Levi, Primo, Se questo è un uomo, De Silva,
Torino; Einaudi, Torino, La tregua, Einaudi, Torino, I sommersi e i salvati,
Einaudi, Torino, Millu, Liliana I/ fumo di Birkenau, La Prora, Milano,
Giuntina, Firenze, Tagebuch. Il diario del ritorno dal Lager. Prefazione di
Paolo De Benedetti. Introduzione di Piero Stefani, Giuntina, Firenze, Modiano,
Sami, Per questo ho vissuto. La mia vita ad Auschwitz-Birkenau e altri esili. A
cura di Marcello Pezzetti e Umberto Gentiloni Silveri, Rizzoli, Milano,
Veltroni, Tana libera tutti. Sami, Calamandrei, Desistenza, “Il Ponte, jacopo
giliberto.blog. ilsole24ore. desistenza-un- vecchio-articolo- di calamandrei
-da-rileggere-conattenzione/). Queste bibliografie sono pubblicate anche nella
rivista on line dell’Institut fur Zeitgeschichte di Monaco di Baviera e
Berlino: Le leggi razziali in Italia: dall’amnistia all’amnesia. Una
bibliografia, “Schepunkte, Max Planck Institute for Legal History and Legal
Theory Research Paper Series, Modiano, il bambino che tornò da Auschwitz,
Feltrinelli, Milano, Veltroni raccoglie la testimonianza diretta di Sami
Modiano e la trascrive per i più giovani). Nissim, Luciana, Ricordi della casa
dei morti, in Luciana Nissim Pelagia Lewinska, Donne contro il mostro, Ramella,
Torino; anche in Luciana Nissim Momigliano, Ricordi della casa dei morti, e
altri scritti, Giuntina, Firenze. Springer, Il silenzio dei vivi. All'ombra di
Auschwitz, un racconto di morte e resurrezione, Marsilio, Venezia Szòrenyi, Una
bambina ad Auschwitz. Bernardi, Mursia, Milano, Terracina, Piero, Pensate
sempre che siete uomini. Una testimonianza della Shoah. Con una postfazione di
Lisa Ginzburg, Ponte alle Grazie, Milano, Venezia, Shlomo, Sonderkommando
Auschwitz. A cura di Marcello Pezzetti e Umberto Gentiloni Silveri; da
un’intervista di Béatrice Prasquier, Rizzoli, Milano, All’elenco di Liliana
Segre si possono aggiungere: Basilea, Sandra, Se: viva Anne?, Cappelli,
Bologna, Del Vecchio, Giorgio, Una nuova persecuzione contro un perseguitato.
Documenti, Tipografia artigiana, Roma, Grasselli, Antonia (ed.), Strarzeri in
patria: gli ebrei bolognesi dalle leggi anti-ebraiche, Pendragon, Bologna,
Ottolenghi, Massimo, Per un pezzo di patria. La mia vita negli anni del
fascismo e delle leggi razziali, Blu Edizioni, Torino, Ricordi di un “gagno” di
“Giustizia e libertà”,“Micromega, Una bibliografia sulle leggi razziali. La
bibliografia che segue elenca soltanto i titoli dei libri (non quindi degli
articoli) in cui compaiono le parole “leggi razziali” e si limita agli anni
prossimi l’ottantesimo anniversario delle leggi razziali. Questa selezione è
necessaria perché il Sistema Bibliotecario Nazionale indica complessivamente
titoli dedicati a questo tema. Benussi Annalisa Di Fant (cur.), Razzismo in
cattedra. Il liceo Petrarca di Trieste e le leggi razziali, EUT, Trieste,
Convivere con Auschwitz. Il rafforzamento del dovere della memoria per la pace
e la democrazia nell’ottantesimo dal preannuncio a Trieste delle famigerate
leggi razziali. convegno: EUT, Trieste, Atti del convegno tenuto a Trieste
nell’ambito della Settimana della Memoria). Di Veroli, Andrea, Giulio Amati da
uomo a numero. La vita di un ebreo italiano spezzata dalle leggi razziali,
Chillemi, Roma, Fanesi, Pietro Rinaldo, GU ebrei italiani nelle Americhe dopo
le leggi razziali, Introduzione di Mulas. Postfazione di Silvana Amati Roma,
Nova Delphi, Roma, Max Planck Institute for Legal History and Legal Theory
Research Paper Series, Fidanza, Vittorio, La lunga notte. Gli italiani fra
leggi razziali e deliri totalitari, Associazione Culturale Mitico Channel,
Foggia, Foà, Ugo, Il bambino che non poteva andare a scuola. Storia della mia
infanzia durante le leggi razziali in Italia, Manni, San Cesario di Lecce,
Lombardo, Giacomo, L’ Italia s’è vespa. Una vespa che racconta i due volti
dell’ Italia e della Piaggio, dalla promulgazione delle leggi razziali fino al
boom economico; Pegrari, Porteri (a cura di), Le leggi razziali contro i beni e
le professioni degli ebrei in Italia, Travagliato Torre d’Ercole, Brescia,
Alatri, Giovanna, Asili infantili dall'Unità alle leggi razziali: ebrei a Roma.
Prefazione di Riccardo Di Segni. Introduzione Paolo Mieli, Fefè, Roma, Calivà,
Mario, Le leggi razziali e l'ottobre del 1943, Besamuci, Nardò (Lecce), Casula,
Felice - Spagnoletti, Triulzi, La conquista dell’impero e le leggi razziali tra
cinema e memoria, Annali - Archivio audiovisivo del movimento operaio e
democratico, Effigi, Arcidosso (Grosseto), Malaguti, Gino Barbara Previato,
Giorgio Malaguti, Espulsi e licenziati: alunni e docenti delle scuole modenesi
e le leggi razziali, Nonantola - Centro studi storici nonantolani, Il Fiorino,
Modena, Pagliara, Alessandro (a cura di), Antichistica italiana e leggi razziali.
Atti del Convegno in occasione dell’ottante- simo anniversario del Regio
Decreto Legge (Università di Parma), Athenaeum, Parma, Riccardi, Andrea -
Gabriele Rigano (eds.), La svolta. Fascismo, cattolicesimo e antisemitismo.
Postfazione di Giovagnoli, Guerini, Milano, Severino, Gerardo, Le leggi
razziali e la Guardia di Finanza. Il caso del finanziere di mare Ettore Marco
Cesana, Museo Storico della Guardia di Finanza, Roma, Battifora, Paolo (cur.):
l’emanazione delle leggi razziali. Testimonianze, saggi, riflessioni, Storia e
memoria. Istituto ligure per la storia della Resistenza e dell’età
contemporanea Raimondo Ricci, Genova, Brusco, Carlo, La grande vergogna:
l’Italia delle leggi razziali. Prefazione di Liliana Segre, Gruppo Abele,
Torino, Cardinali, Cinzia Anna di Castro, Ilaria Marcelli (cur.), Voci di
carta. Le leggi razziali nei documenti del- la città di Siena. Catalogo della
mostra documentaria, Archivio di Stato di Siena, Pacini Giuridica, Cecini,
Giovanni, Ebrei non più italiani e fascisti. Decorati, discriminati,
perseguitati, Edizioni Nuova Cultura, Roma; con prefazione di Riccardo Segni.
In 4° di copertina: Secondo di tre volumi realizzati nell’ambito del progetto
“Le leggi razziali e il Valore Militare, Le leggi razziali e il Valore Militare.
Antologia di testi e documenti, Edizioni Nuova Cultura, Roma, Max Planck
Institute for Legal History and Legal Theory, “Le leggi razziali e il Valore
Militare, Di Ruscio — Gravina, Migliau, Le leggi anti-ebraiche. Materiali per
riflettere e ricordare, s.l.s.n. Pubbliprint, Roma, Duranti, Simone, Leggi
razziali fasciste e persecuzione antiebraica in Italia, Unicopli, Milano,
Iossa, Vincenza — Manuele Gianfrancesco (cur.), Vietato studiare, vietato
insegnare. Il Ministero dell’educazione nazionale e l’attuazione delle norme
antiebraiche, Prefazione di Michele Sarfatti, Palombi, Roma, Nigro, Giuseppe,
Opposte direzioni: le famiglie Friedmann e Sonnino in fuga dalle leggi
razziali. Prefazione di Alfonso Botti. Con una nota di Angelo Proserpio,
Biblion, Milano, Perini, Mario, L'Italia – le leggi antiebraiche e a 70 dalla
Costituzione. Atti del Convegno tenuto a Siena, Con una presentazione di
Francesco Frati e con un’introduzione di Floriana Colao, Pacini Giuridica,
Pisa, Riccardi Rigano, La svolta. Fascismo, cattolicesimo e antisemitismo.
Postfazione di Agostino Giovagnoli, Guerini, Milano, Affricano, Marta, Una
bambina ebrea ai tempi delle leggi razziali, Le Graffette, Sassuolo, Berger e
Pezzetti, vite spezzate, Gangemi, Roma, Boratto, Rosanna Ruffino, le leggi razziali:
i diritti negati tra discriminazioni e persecuzioni, Comitato provinciale di
Udine della Associazione Nazionale Partigiani d’Italia, Udine, Bozzi (cur.): le
“leggi razziali”) l’anti-ebraismo fascista dalla persecuzione dei diritti alla
Shoah, ANPI, Magenta Ca’ Foscari allo specchio: dalle leggi razziali. [Con la
supervisione di Alessandro Casellato], Catalogo della mostra, CFZ Ca’ Foscari
Flow Zone, Venezia, in occasione del Giorno della memoria, Le) case e le cose :
le leggi razziali e la proprietà privata. Catalogo della mostra, Fondazione per
l’arte e la cultura della Compagnia di San Paolo, Torino, Cassarino, Salvatore,
Nego nel modo più assoluto di essere ebreo. Documenti e riflessioni
sull’applicazione delle leggi razziali nella provincia di Ragusa. Prefazione di
Saro Distefano, Sicilia Punto L, Ragusa, Cavicchi, Alba - Dino Renato Nardelli,
Le leggi razziali nell’Italia fascista, Istituto per la storia dell'Umbria
contemporanea (Isuc), Perugia Collotti, Enzo, I/ fascismo e gli ebrei. Le leggi
razziali in Italia. Prefazione di Donatella Di Cesare RCS, Milano, Critelli e
Surace, Leggi razziali e drammi personali: i documenti raccontano, [Tipografia
Essezeta], Varese. Delsante, Con la faccia infarinata: ebrei a Collecchio dalle
leggi razziali (Corcagnano: Graphital), Collecchio, Dix, Gioele, Quando tutto
questo sarà finito. Storia della mia famiglia perseguitata dalle leggi
razziali, Monda- dori, Milano, Edizione speciale edita per i periodici del
Gruppo Mondadori; prima edizione: Mondadori, Max Planck Institute for Legal
History and Legal Theory Research Paper Series, Fogarollo, Note scordate: tre
musicisti ebrei nella tempesta delle leggi razziali. Prefazione di Liliana
Picciotto. Con CD musicale a cura di Giovanni Cardillo e Francesco Buffa, Sillabe,
Livorno, Graffone, Valeria, Espulsioni immediate: l’Università di Torino e le
leggi razziali, Zamorani, Torino, Guadagni, Davide (a cura di), Due
anniversari: 80° dalle leggi razziali, dalla Costituzione, Pisa University
Press, Pisa Id. Una giornata particolare: la cerimonia del ricordo e delle
scuse. Pisa, San Rossore, dalla firma delle leggi razziali italiane, Pisa
University Press, Pisa, Irico, Pier Franco (a cura di), Vo: 0n siete italiano:
a ottant'anni dalle leggi razziali, gli ebrei trinesi e i regi- decreti, ANPI,
Associazione nazionale partigiani d’Italia di Trino, Trino, Liceo classico e
linguistico statale Vincenzo Gioberti di Torino,] Non dimenticare: le
conseguenze delle leggi razziali al liceo Gioberti, Torino, Pardo, Lucio,
Barbarie sotto le due torri: leggi razziali e Shoah a Bologna, Centro stampa
regionale, [Bologna, Carolina Delburgo (a cura di), Dopo la barbarie: il
difficile rientro, [s.1.], Centro stampa della regione Emilia-Romagna, II
rumore del vuoto: assenze e presenze nell’istituto magistrale Laura Bassi
durante le leggi razziali [progetto didattico: Luchita Quario e Maria Giovanna
Bertani], Regione Emilia Romagna Assemblea Legislativa, Bologna, Sega, Maria
Teresa, Il banco vuoto. Scuola e leggi razziali: Venezia, Prefazione di Gadi
Luzzatto Voghera, Cierre, Sommacampagna, Vercelli: francamente razzisti: le
leggi razziali in Italia, Edizioni del Capricorno, Torino Volpe, Pompeo —
Simone, “Posti liberi”: leggi razziali e sostituzione dei docenti ebrei
all’Università di Padova, Padova University Press, Padova, Foà, Dario e Aida,
Quando due parallele si incontrano: due ragazzi ebrei dalle leggi razziali ad
oggi, S. Belforte, Livorno 2Meneghetti, Francesca, Nor sapevo di essere ebrea. Rocca
di fronte alle leggi razziali, Istresco, Treviso, Rossi, Scipione, Lo squalo e
le leggi razziali. Vita spericolata di Camillo Castiglioni, Rubbettino, Soveria
Mannelli, Triggiani, Ilaria (cur.), La memoria contro ogni discriminazione.
Giorno della memoria, Assemblea legislativa delle Marche, Ancona, L’“Amnistia
Togliatti. Questa bibliografia si limita ai titoli di un numero limitato di
libri perché, per ulteriori ricerche, si può ricorrere alla vasta Bibliografia
contenuta nel volume del penalista Paolo Caroli, // potere di non punire. Uno
studio sull’amnistia Togliatti, Edizioni Scientifiche Italiane, Napoli, Max
Planck Institute for Legal History and Legal Theory Research Paper Series,
Agosti, Togliatti, l’amnistia e i ragazzi di Salò, in: Italia: guerra di
liberazione e nascita della Repubblica. Scritti sulla Resistenza, sulla guerra
civile e sulla Costituente, L'Unità — Nuova iniziativa editoriale, Roma,
Battini, Michele, Peccati di memoria. La mancata Norimberga italiana, Laterza,
Roma-Bari, Bugni (Arno), Ermenegildo, Riffessioni su due periodi storici: la
Repubblica di Montefiorino, il dopoguerra, l’amnistia di Togliatti e il dopo...
cur. Pedrini, ANPI, Comitato provinciale di Bologna, Bologna, Angelo, I
socialisti e la defascistizzazione mancata, Franco Angeli, Milano, Franzinelli,
Mimmo, L’Amnistia Togliatti: colpo di spugna sui crimini fascisti, Mondadori,
Milano, Ristampato con una postfazione di Guido Neppi Modona: Feltrinelli,
Milano, Caroli: “La principale monografia storica al riguardo” // potere di non
punire, Le stragi nascoste. L’armadio della vergogna: impunità e rimozione dei
crimini di guerra nazifascisti, Mondadori, Milano, Giannantoni, Franco, /
giorni della speranza e del castigo. Varese: la resa nazifascista, il Tribunale
del popolo, il campo di concentramento di Masnago, i processi della Corte
d’Assise, gli eccidi delle bande irregolari, il progetto Alleato di “occupare”
la provincia, il fallimento delle Commissioni Epurazione e Illeciti
Arricchimenti del regime, l’amnistia Togliatti, Emmeceffe, Varese, Marchionne,
Antonio, Amristia Togliatti. I provvedimenti clemenziali al mutar di regime:
l’amnistia, [tesi di laurea, Università di Napoli Federico II]. Peregalli— Mingardo,
Togliatti guardasigilli. In appendice: circolari e documenti, Colibrì, Paderno
Dugnano, Santosuosso, Amedeo — Colao, Politici e aministia: tecniche di
rinuncia alla pena per i reati politici dall’unità ad oggi, Bertani, Verona,
Scalabrino, I guardiasigilli comunisti Togliatti e Gullo. Sanzioni contro il
fascismo e processo alla Resistenza, Miccoli, La grande cesura. La memoria
della guerra e della Resistenza nella vita europea del dopoguerra, Il Mulino,
Bologna, Nelle bibliografie risultano entrambi i nomi Scalabrino, Francesco e
Scalambrino, Francesco.] Scalambrino, Francesco, Gullo e “amnistia Togliatti”,
in Giuseppe Masi (a cura di), Mezzogiorno e Stato nell’opera di Fausto Gullo,
Orizzonti meridionali, Cosenza, Collana di studi e ricerche dell’Istituto
calabrese per la storia dell’antifascismo e dell’Italia contemporanea).
Bibliografia sintetica sull’“Amnistia Azara. I testi su questa amnistia e sul
suo autore sono pochi e di difficile reperimento. Essi sono qui suddivisi in
tre sottosezioni: Per una biografia d’Azara; Testi legislativi; Scritti
sull’“Amnistia Azara”. Per una biografia di Azara, Berri, Azara: necrologio,
“Il diritto fallimentare e delle società commerciali, Insediamento del primo
Presidente della Corte di Cassazione sen. dott. Azara. Udienza delle Sezioni
unite civili), Stamperia Nazionale, Roma, Max Planck Institute for Legal
History and Legal Theory Research Paper Series, L., Insediamento del
Procuratore generale presso la Corte suprema di Cassazione sen. dott. Antonio
Azara. Udienza delle Sezioni unite civili, Stamperia nazionale, Roma, Il)
trentennio della Rivista di diritto agrario, Scritti di Azara; in appendice: I
giudizi dopo il primo decennio, Tipografia B. Coppini, Firenze, Tritto,
Francesco, Azara, Antonio, in: Dizionario Biografico degli Italiani, Istituto
della Enciclopedia Italiana, Roma treccani.it/ enciclopedia/
antonio-azara_(Dizionario-Biografico). Testi legislativi Amnistia-indulto e
liberazione condizionale: legge, legge, D.P.R., Schiano, S. Maria Capua Vetere,
Calvanesi, Giovanni, Amnistia, indulto, liberazione condizionale. Testo
completo dei provvedimenti: commento generale ed analitico articolo per
articolo, richiami legislativi e giurisprudenziali, formulario, indice completo
di tutti i reati compresi negli atti di clemenza (Decreto del Presidente della
Repubblica, G. U. Legge, G. U.), Ed. Istituto Dante, Roma, Tip. Pug, Pontificia
Università Gregoriana, Decreto del Presidente della Repubblica, Concessione di
amnistia e di indulto gazzettaufficiale.it/ eli/id sg; GU Serie Generale).
Curatolo, D.P.: Amnistia e indulto per reati comuni finanziari, militari,
politici; D.P.: liberazione condizionale, Marrese, Bari, In cop.: Con commento
e giu- risprudenza, elenco articoli C.P. amnistiati; in appendice: reati
elettorali ed elenco amnistie ed indulti, Gorgoglione, I decreti di clemenza:
in materia penale, politica, militare, finanziaria, valutaria, annonaria,
disciplinare, elettorale, amministrativa, tributaria e di polizia. Manuale
pratico sugli istituti giuridici dell’amnistia e dell’indulto con prontuario dei
decreti, note illustrative, criteri di applicazione, richiami giurisprudenziali
e prospetto riassuntivo dei decreti, Giuffrè, Milano, Piromallo, Esposizione
critica della giurisprudenza sui decreti di amnistia e d’indulto dell’ul- timo
decennio, Società editrice libraria, Milano, con il decreto dell’“Amnistia
Azara” cfr. infra, c). Id., Esposizione critica della giurisprudenza sui
decreti di amnistia e d’indulto dell’ultimo decennio, Società Editrice
Libraria, Milano, con il decreto di amnistia e indulto, illustrato articolo per
articolo). Testo completo (dalla Gazzetta Ufficiale delle leggi, per la
concessione amnistia ed indulto, Ceretti, Genova, Supplemento a: Ruote del
lotto,). Scritti sull’“Amnistia Azara” Amnistia e indulto : leggi, decreto
P.R., L. Di G. Pirola, Milano, Azara, Amnistia e indulto. Discorsi pronunciati
alla Camera dei deputati nelle sedute, Tipografia della Camera dei deputati,
Roma, Max Planck Institute for Legal History and Legal Theory Research Paper
Series, Bartholini, Salvatore, La delegazione legislativa in materia di
amnistia e indulto, Giuffrè, Milano, Rivista trimestrale di diritto pubblico”).
Basso, Lelio, Per un’amnistia riparatrice, Camera dei deputati, Roma,
Berlinguer, Mario, Su/l’amnistia, Discorso pronunciato alla Camera dei deputati
nella seduta, Tipografia della Camera dei deputati, Roma, Bracci, Arnaldo,
Brevi cenni di giurisprudenza sull’applicazione dell’amnistia di cui al D.P.,
al reato di contrabbando di tabacchi esteri,“La Giustizia Penale”, Capalozza,
Enzo, I/ reato politico nell’ultimo provvedimento di amnistia ed indulto, “Il
Nuovo Diritto” Colitto, Ammnistia ed indulto: discorso pronunciato alla Camera
dei Deputati nella seduta, Tipografia della camera dei deputati, Roma, De
Francesco, Giuseppe Menotti, La tesi monarchica sull’amnistia: discorso, Roma,
L’amnistia e l’indulto in relazione all’articolo della costituzione : discorso,
Jannitti Piromallo, Alfredo Esposizione critica della giurisprudenza sui
decreti di amnistia e d’indulto dell’ulti- mo decennio, Società Editrice
Libraria, Milano, con il decreto di amnistia e indulto, illustrato articolo per
articolo, anteriore all’“Amnistia Azara. Malizia, Saverio, Giurisprudenza
completa sull’amnistia e indulto : Decr. Gazzettino Forense, Padova, Perazzoli,
Giuseppe, / limiti di applicabilità dell’amnistia per i reati di assenza dal
servizio, “Archivio penale” Riccio, Stefano, Sull’amnistia e l’indulto.
Discorso pronunciato alla Camera dei deputati nella seduta, Tipografia della
Camera dei deputati, Roma Santamaria, Dario, Considerazioni sull’applicabilità
dell’amnistia al reato continuato, “Rivista Italiana di Diritto Penale”
Scardia, Marcello, // concetto di formazioni armate nel recente decreto di
amnistia e indulto, “La giustizia penale” Tipografia della camera dei deputati,
Roma). Siracusano, Ancora sull’amnistia e sull’immutabilità dell’accusa,
Compagnia industriale tipografica editrice meridionale, Catania Rassegna
giuridica di Catania” Udienza) Spallicci, Aldo, Su/l’amnistia. Discorso
pronunciato al Senato della Repubblica, Tip. del Senato, Roma, Max Planck
Institute for Legal History and Legal Theory Research Paper Series. Nome
compiuto: Mario Giuseppe Losano. Losano. Keywords: filosofia del diritto
romano, Livio -- Luigi Speranza, “Grice e Losano: storia del diritto romano –
what Kelsen never had!” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!;
ossia, Grice e Losurdo: la ragione
conversazionale e l’implicatura conversazionale del ribelle aristocratico – la
scuola di Sannicandro di Bari -- filosofia pugliese -- filosofia italiana –
Luigi Speranza (Sannicandro
di Bari). Abstract.
Grice: “It must be remembered that philosophers of my generation at Oxford
encountered philosophy through the classics, and while contemporary
philosophers were totally absent in our curriculum, so were some OLDER
philoosphers, such as Nietzsche, which is paradoxical, seeing that he loved the
classics so much. The reason I adjudicate to Bradley, who possibly thought that
Hegel spoke a better German!” -- Filosofo italiano. Sannicandro di Bari,
Puglia. Grice: “Losurdo has contributed to a collection on ‘fatti normativi’
which is fascinating!” -- Grice: “I like
Losurdo: describing Nietzsche as the aristocratic rebel is genial; he also
engages in some linguistic botanising with his ‘linguaggio dell’impero’:
something Romans and Brits know well – cf. ‘Great Britaiin’ and my little
England!” Italian
philosopher, expert not on Grice, but Nietzsche, “Nietzsche, ribelle
aristocratico” -- essential Italian philosopher.
Si laurea a Urbino sotto la guida di SALVUCCI con la
tesi, “La semantica di Rodbertus”. Direttore dell'Istituto di Scienze
filosofiche e pedagogiche Pasquale Salvucci ad Urbino, insegna storia della
filosofia nella stessa università presso la facoltà di Scienze della
Formazione. Inoltre fu presidente dell'hegeliana Società internazionale
Hegel-Marx per il pensiero dialettico, membro della Società di scienze di
Leibniz a Berlino (un'associazione di scienziati che si rifà alla settecentesca
Accademia Reale Prussiana delle Scienze nella tradizione di Leibniz) e
direttore dell'associazione politico-culturale Marx XXI. Dalla militanza
comunista alla condanna dell'imperialismo statunitense, fino allo studio della
questione afroamericana e di quella dei nativi, L. e studioso anche partecipe
della politica nazionale e internazionale. Di formazione marxista,
descritto sia come un «marxista controcorrente» sia come un «marxista
eterodosso» e un «comunista militante», la sua produzione spazia dai contributi
allo studio della filosofia kantiana (la cosiddetta autocensura di Kant e il
suo nicodemismo politico), alla rivalutazione dell'idealismo classico tedesco,
specie di Hegel, nel tentativo di riproporne l'eredità (sulla scia di Lukács in
particolare), alla riaffermazione dell'interpretazione del marxismo tedesco e
non (GRAMSCI (si veda) e i SPAVENTA (si veda)), con incursioni nell'ambito del
pensiero nietzscheano (la lettura di un Nietzsche radicale aristocratico) e di
quello heideggeriano (in particolare la questione dell'adesione al nazismo di Heidegger).
La sua riflessione filosofico-politica, attenta alla contestualizzazione del
pensiero filosofico nel proprio tempo storico, muove in particolare dai temi
della critica radicale del liberalismo, del capitalismo, del colonialismo e
dell'imperialismo, nonché della concezione tradizionale del totalitarismo (Arendt),
nella prospettiva di una difesa della dialettica marxista e del materialismo
storico, dedicandosi anche allo studio dell'antirevisionismo in ambito
marxista-leninista. Losurdo ha una visione molto critica della tradizione
intellettuale europea del liberalismo, in particolare della tradizione classica
e delle sue origini, sostenendo che pur pretendendo di enfatizzare l'importanza
della libertà individuale in pratica il liberalismo reale è a lungo
contrassegnato dalla sua esclusione di persone da questi diritti, con
conseguente sfruttamento come razzismo, schiavitù e genocidio. Afferma che le
origini del nazismo si trovano in quelle che considera politiche colonialiste e
imperialiste del mondo occidentale. Esaminando le posizioni intellettuali e
politiche degli intellettuali sulla modernità, Kant e Hegel furono i più grandi
pensatori della modernità mentre Nietzsche fu il suo più grande critico.
I suoi lavori, che lui stesso fa rientrare nell'ambito della storia delle idee,
riguardano inoltre l'indagine delle questioni di storia e politica
contemporanee, con una attenzione critica costante al revisionismo storico e la
polemica contro le interpretazioni di Furet e Nolte. In particolare critica una
tendenza reazionaria tra gli storici contemporanei revisionisti riconoscibile
nel lavoro di autori come Nolte, che traccia l'impeto dietro l'Olocausto agli
eccessi della rivoluzione russa; o Furet, che collega le purghe staliniane a
una «malattia» originata dalla rivoluzione francese. Secondo L. l'intenzione di
questi revisionisti è di sradicare la tradizione rivoluzionaria in quanto le
loro vere motivazioni hanno poco a che fare con la ricerca di una maggiore
comprensione del passato, ma si trovano nel clima e nei bisogni ideologici
delle classi politiche, come è più evidente nel lavoro dei revivalisti
imperiali Johnson e Ferguson. Fornisce inoltre una nuova prospettiva su
rivoluzioni come quella inglese, americana, francese, russa e quelle contro il
colonialismo e l'imperialismo. Si discosta anche dalle posizioni elogiative che
la maggior parte delle biografie prende nell'analisi di Gandhi e la
nonviolenza. L. volge la sua attenzione alla storia politica della
filosofia moderna tedesca da Kant a Marx e del dibattito che su di essa si
sviluppa in Germania, per poi procedere a una rilettura della tradizione del
liberalismo, in particolare partendo dalla critica e dalle accuse di ipocrisia
rivolte a Locke per la sua partecipazione finanziaria alla tratta degli
schiavi. Riprendendo ciò che afferma Arendt in Le origini del totalitarismo,
per Losurdo il vero peccato originale del Novecento è nell'impero coloniale di
fine Ottocento, dove per la prima volta si manifesta il totalitarismo e
l'universo concentrazionario. Controversia degli storici L. critica il
concetto di totalitarismo, sostenendo che fosse un concetto polisemico con
origini nella teologia cristiana e che applicarlo alla sfera politica
richiedeva un'operazione di schematismo astratto che utilizza elementi
isolati della realtà storica per collocare la Germania nazista e altri regimi
fascisti e l'Unione Sovietica e l'esperienza del socialismo reale e di altri
Stati socialisti nello stesso insieme, servendo così l'anticomunismo degli
intellettuali della guerra fredda piuttosto che riflettere la ricerca
intellettuale. Forte critico dell'equiparazione tra nazismo e comunismo
(in particolare quello sovietico) fatta da studiosi come Furet e Nolte, ma
anche da Arendt e Popper, nonché del concetto di «olocausto rosso», il suo
Stalin. Storia e critica di una leggenda nera, sollevò un dibattito sulla figura
di Iosif Stalin, sul quale a suo avviso peserebbe una sorta di leggenda nera
costruita per screditare tutto il comunismo. Porta l'esempio che nel lager vi
era volontà omicida esplicita in quanto l'ebreo che vi entrava era destinato a
non uscire più (vi è una despecificazione naturalistica) mentre nel gulag no
(si tratta di despecificazione politico-morale) e nel primo venivano rinchiusi
quelli che il nazismo chiamava Untermensch – sottouomini -- mentre nel secondo
(in cui afferma finissero solo una parte dei dissidenti), pur essendo una
pratica da condannare, erano rinchiusi dissidenti da rieducare e non da
eliminare. L. afferma che «il detenuto nel Gulag è un potenziale compagno [la
guardia stessa era tenuta a chiamarlo in questo modo] e dopo l'inizio del
biennio delle grandi purghe che seguono l'assassinio di Kirov] è comunque un
cittadino». Riprendendo anche l'opinione di Levi (internato ad Auschwitz,
secondo cui il lager era moralmente più grave del gulag) e contro Solženicyn
(internato in Siberia e che affermava l'equiparazione della volontà
sterminazionistica),sostiene che pur essendo grave che un Paese socialista nato
per abolire lo sfruttamento usi sistemi imperialisti e capitalisti, il gulag
sia analogo a molti campi di concentramento occidentali (i cui governi hanno
sostenuto e sostengono di essere paladini della libertà), che per certi versi
furono anche più affini al lager in quanto campo di sterminio e non di
rieducazione, riprendendo la storia del genocidio indiano. Egli sostiene anche
che i campi di concentramento e le colonie penali britanniche erano peggio di
qualsiasi gulag, accusando anche politici come Churchill e Truman di essere
autori di crimini di guerra e contro l'umanità pari (se non peggiori) di
quelli che sono stati poi attribuiti a Stalin. L. ritiene inoltre che i
comunisti soffrano di autofobia, cioè paura di se stessi e della propria
storia, problema patologico che va affrontato, a differenza dell'autocritica
sana. Despecificazione politico-morale e despecificazione naturalistica La
despecificazione è l'esclusione di un individuo o di un gruppo dalla comunità
dei civili. Esistono due tipi di despecificazione: La despecificazione
politico-morale (in questo caso l'esclusione è dovuta a fattori politici o
morali). La despecificazione naturalistica (in questo caso l'esclusione è
dovuta a fattori biologici). Per L. la despecificazione naturalistica è
qualitativamente peggiore rispetto a quella politico-morale. Infatti mentre
quest'ultima offre almeno una via di scampo mediante il cambio di ideologia,
questo non è possibile nel caso in cui sia in atto una despecificazione
naturalistica, che è irreversibile in quanto rimanda a fattori biologici che
sono di per sé immodificabili. A differenza di altri pensatori ritiene quindi
che l'olocausto degli ebrei non è incomparabile ed è quindi disposto ad
ammettere in questo caso una tragica peculiarità. La comparatistica che L.
offre a proposito non vuole essere una relativizzazione o uno sminuire, ma
semplicemente considerare l'olocausto degli ebrei come incomparabile significa
perdere la prospettiva storica e dimenticarsi dell'olocausto nero (l'olocausto
dei neri) o dell'olocausto americano (l'olocausto dei nativi indiani d'America
ottenuto negli Stati Uniti mediante la continua deportazione sempre più a ovest
e la diffusione ad arte del vaiolo), oltre ad altri stermini di massa come il
genocidio armeno. Polemiche riguardanti Stalin Una recensione effettuata
da Guido Liguori su Liberazione (organo ufficiale del Partito della
Rifondazione Comunista) di Stalin. Storia e critica di una leggenda nera, libro
in cui L. critica la demonizzazione di Stalin effettuata dalla storiografia
maggioritaria e cerca di sottrarlo a quella che definisce «la leggenda nera su
di lui», è al centro di una polemica all'interno della redazione del suddetto
quotidiano. Venti redattori inviano una lettera di protesta al direttore del
giornale in cui si critica sia il tentativo di riabilitazione di Stalin
presente nel libro di Losurdo sia la recensione di Liguori (giudicata troppo
positiva nei confronti del libro), oltre che la scelta del direttore del
giornale di pubblicare tale recensione. Il libro riceve delle recensioni
critiche per le sue affermazioni e per la metodologia di lavoro utilizzata.I
critici di L. lo accusano di essere un «neostalinista». Grover Furr, autore di
Krusciov mentì e descritto come un «revisionista storico», un «revisionista in
una ricerca lunga una carriera per scagionare Stalin» e un «prezioso contributo
alla scuola revisionista storica degli studi sovietici e comunisti», elogia il
lavoro di L., in particolare quello su Stalin, iniziando un'amicizia reciproca.
Nel introduce Furr a un editore italiano
che pubblica la traduzione italiana di Khruschev mentì, per cui scrive
l'introduzione. Aveva già scritto l'introduzione e il retrocopertina del libro
di Furr sull'assassinio di Kirov che rimane inedito. Negli estratti di un
convegno organizzato per rivalutare la figura di Stalin a cinquant'anni
dalla morte critica le rivelazioni contenute nel rapporto segreto di Chruščёv,
l'allora segretario generale del Partito Comunista dell'Unione Sovietica.
Secondo Losurdo la cattiva fama di Stalin deriverebbe non dai crimini commessi
da quest'ultimo (paragod altri del suo tempo), ma dalle falsità presenti in
quel rapporto che Chruščёv lesse nel corso del Congresso. Nella relazione al
convegno dà credito a una delle accuse principali che stavano alla base della
sanguinosa repressione staliniana contro gli oppositori, ovvero l'esistenza
nell'Unione Sovietica della «realtà corposa della quinta colonna» pronta ad
allearsi col nemico. Losurdo ribadisce di non voler riabilitare Stalin, seppur
calato nella sua epoca, volendo presentare solo un'analisi dei fatti più
neutrale e attuare un revisionismo sull'esperienza generale del socialismo
reale ritenuta passata, ma utile da studiare per capire le dinamiche future del
socialismo. Losurdo apparteneva alla corrente del marxismo-leninismo, ma
ammirava anche l'interpretazione che Mao Zedong diede della pluralità della
lotta di classe, da collocare nel contesto dell'attenzione che rivolge al
processo di emancipazione femminile e dei popoli colonizzati. Vicino prima al
Partito Comunista Italiano, poi al Partito della Rifondazione Comunista e
infine al Partito dei Comunisti Italiani, confluito nel Partito Comunista
d'Italia e nel Partito Comunista Italiano, di cui è stato membro, fu anche
direttore dell'associazione politico-culturale Marx XXI. Critico del liberalismo,
della NATO e dell'imperialismo, in particolare quello statunitense, Losurdo
contestò l'assegnazione del Premio Nobel per la pace a Xiaobo, considerato un
sostenitore aperto del colonialismo occidentale, in particolare per la sua
idealizzazione del mondo occidentale e per aver affermato che ci sarebbe
bisogno di «300 anni di colonialismo. In 100 anni di colonialismo Hong Kong è
cambiata fino a diventare ciò che è oggi. Data la grandezza della Cina,
ovviamente ci vorrebbero 300 anni per trasformarla in quello che Hong Kong è
oggi. E ho dei dubbi che 300 anni siano abbastanza». Saggi: “Auto-censura e
compromesso” (Napoli, Bibliopolis); “La questione nazionale, restaurazione.
Presupposti e sviluppi di una battaglia politica” (Urbino, Università degli
Studi);“La rivoluzione e la crisi della cultura” (Roma, Riuniti); “Lukacs” Urbino,
Quattro venti, Il comunismo e sui critici (Urbino, Quattro venti, La catastrofe
e l'immagine” (Milano, Guerini, Metamorfosi del moderno.Urbino, Quattro venti);
“La tradizione liberale. Libertà, uguaglianza, Stato, Roma, Riuniti); “Tramonto
dell'Occidente? Atti del Convegno organizzato dall'Istituto italiano per gli
studi filosofici e dalla Biblioteca comunale di Cattolica. Cattolica, Urbino,
Quattro venti, Antropologia, prassi, emancipazione. Problemi del comunismo, e Urbino,
Quattro venti, Égalité-inégalité. Atti del Convegno organizzato dall'Istituto
italiano per gli studi filosofici e dalla Biblioteca comunale di Cattolica. Cattolica,
Urbino, Quattro venti, Prassi. Come orientarsi nel mondo. Atti del convegno
organizzato dall'Istituto Italiano per gli Studi filosofici e dalla Biblioteca
Comunale di Cattolica (Urbino, Quattro venti); La comunità, la morte,
l'Occidente. L’ideologia della guerra, Torino, Boringhieri, Massa folla
individuo. Atti del Convegno organizzato dall'Istituto italiano per gli studi
filosofici e dalla Biblioteca comunale di Cattolica. Cattolica, Urbino, Quattro
venti, La libertà dei moderni, Roma, Riuniti, Napoli, La scuola di Pitagora,.
Rivoluzione francese e filosofia, Urbino, Quattro venti); “Democrazia o
bonapartismo. Trionfo e decadenza del suffragio universale” (Torino, Bollati
Boringhieri, Il comunismo e il bilancio storico del Novecento, Gaeta,
Bibliotheca, Napoli, La scuola di Pitagora, Gramsci e l'Italia. Atti del
Convegno internazionale di Urbino, Napoli, La città del sole, La seconda
Repubblica. Liberismo, federalismo, post-fascismo, Torino, Boringhieri); “Autore,
attore, autorità” (Urbino, Quattro venti); Il revisionismo storico. Problemi e
miti, Roma, Laterza, Utopia e stato d'eccezione. Sull'esperienza storica del
socialismo reale, Napoli, Laboratorio politico, Ascesa e declino delle
repubbliche, Urbino, Quattro venti, Lenin, Atti del Convegno internazionale di
Urbino, Napoli, La città del sole, Metafisica. Il mondo Nascosto, Roma, Laterza,
Gramsci dal liberalismo al comunismo critic, Roma, Gamberetti, Dai fratelli
Spaventa a Gramsci. Per una storia politico-sociale della fortuna di Hegel in
Italia” (Napoli, La città del sole); “Hegel e la Germania. Filosofia e
questione nazionale tra rivoluzione e reazione, Milano, Guerini, Nietzsche. Per
una biografia politica, Roma, Manifesto); “Il peccato originale del Novecento,
Roma, Laterza, Dal Medio Oriente ai Balcani. L'alba di sangue del secolo
americano, Napoli, La città del sole, Fondamentalismi. Atti del Convegno
organizzato dall'Istituto italiano per gli studi filosofici e dalla Biblioteca
comunale di Cattolica. Cattolica Urbino, Quattro venti, URSS: bilancio di
un'esperienza. Atti del Convegno italo-russo. Urbino, Urbino, Quattro venti, L'ebreo,
il nero e l'indio nella storia dell'Occidente, Urbino, Quattro venti, Fuga
dalla storia? Il movimento comunista tra autocritica e auto-fobia, Napoli, La
città del sole, poi Fuga dalla storia? La rivoluzione russa e la rivoluzione
cinese oggi, La sinistra, la Cina e l'imperialismo, Napoli, La città del sole, Universalismo
e etno-centrismo nella storia dell'Occidente, Urbino, Quattro venti, La
comunità, la morte, l'Occidente. Heidegger e l'ideologia della guerra (Torino,
Boringhieri); “Nietzsche, il ribelle aristocratico. Biografia intellettuale e
bilancio critico, Torino, Boringhieri, Cinquant'anni
di storia della repubblica popolare cinese. Un incontro di culture tra Oriente
e Occidente. Atti del Convegno di Urbino, Napoli, La città del sole, Dalla
teoria della dittatura del proletariato al gulag?, Marx e Engels, Manifesto del
partito comunista, Laterza, Bari, Contro-storia del liberalismo, Roma, Laterza,
La tradizione filosofica napoletana e l'Istituto italiano per gli studi
filosofici, Napoli, nella sede dell'Istituto, Auto-censura e compromesso nel
pensiero politico di Kant, Napoli, Bibliopolis, Legittimità e critica del
moderno. Sul marxismo di Gramsci” (Napoli, La città del sole); “Il linguaggio
dell'Impero. Lessico dell'ideologia americana” (Roma-Bari, Laterza); “Stalin.
Storia e critica di una leggenda nera, Roma, Carocci); “Paradigmi e fatti
normativi. Tra etica, diritto e politica, Perugia, Morlacchi, La non-violenza.
Una storia fuori dal mito, Roma, Laterza, La lotta di classe. Una storia
politica e filosofica, Roma, Laterza, La sinistra assente. Crisi, società dello
spettacolo, guerra, Carocci,. Un mondo senza guerre. L'idea di pace dalle
promesse del passato alle tragedie del presente, Carocci. Il comunismo occidentale.
Come nacque, come morì, come può rinascere, Laterza. PCI Ancona: cordoglio per la scomparsa, su il
partito comuista italiano, A. Orsi, Scienza e militanza. Un ricordo, MicroMega,
Cordoglio, Il Metauro, Verso, Il linguaggio dell'Impero. Lessico dell'ideologia
americana, Roma, Laterza. Il comunista contro-corrente. Un comunista eterodosso.
Auto-censura e compromesso in Kant, Napoli, Bibliopolis, Hegel e la libertà dei
moderni, Roma, Riuniti, Napoli, La scuola di Pitagora, Lukacs, Urbino, Quattro
venti, Dai fratelli Spaventa a Gramsci. Per una
storia politico-sociale della fortuna di Hegel in Italia, Napoli, La città del
sole, Nietzsche. Il ribelle aristocratico. La comunità, la morte, l'Occidente.
Heidegger e l'deologia della guerra; Controstoria del liberalismo, Laterza, Revisionismo
storico. Peccato originale del
Novecento. La non-violenza. Una storia
fuori dal mito. La non-violenza. Una
storia fuori dal mito, su L'Ernesto, Associazione Marx, Dalla teoria della
dittatura del proletariato al gulag?, in
Marx, Engels, Manifesto del partito comunista, Editori Laterza, Bari David
Broder. Jacobin. Stalin. Storia e critica di una leggenda nera. URSS: bilancio
di un'esperienza. Atti del Convegno italo-russo. Urbino, Urbino, Quattro venti,
Popper falso profeta, Contro Popper, Armando Editore, B. Lai e L.
Albanese. Fuga dalla storia? Il
movimento comunista tra auto-critica e auto-fobia. Il linguaggio dell'impero.
Lessico dell'ideologia, Lettere su Stalin; Stalin. Storia e critica di una
leggenda nera, su sissco. Stalin. Storia
e critica di una leggenda nera. A.
Romano, Canfora e lo stalinismo che non
fa male, ilcannocchiale. In Memoriam, La Città del Sole, Stalin nella storia
del Novecento, R. Giacomini, Teti, Una teoria generale del conflitto
sociale", Intervento al Congresso Nazionale del PdCI. Il Consiglio Direttivo
dell'associazione Marx Il Nobel per la
pace» a un campione del colonialismo e della guerra, il cavallo oscuro della
letteratura, Open Magazine, Open Magazine, H. Arendt Controstoria del
liberalismo A. Gramsci Genocidio indiano Grandi purgh, Heidegger, Marx, Nietzsche
Olocausto, Stalin Università degli Studi di Urbino "Carlo Bo" - blogspot.com.
Intervista RAI Filosofia, su filosofia.rai. Intervist RTV Svizzera, su you tube.com.
Domenico Losurdo. Losurdo. Keywords: il ribelle aristocratico. Refs.: Luigi Speranza, "Grice, Losurdo, e
Nietzsche, ribelle aristocratico," per il Club Anglo-Italiano, The
Swimming-Pool Library, Villa Speranza, Liguria, Italia.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossa, Grice e Lottieri:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale del bene commune –
diritto individuale – l’età degl’eroi – la ragione del stato – la scuola di
Brescia -- filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Brescia). Abstract. Grice: “Communis’ is not used freely but
Roman philosophers, but notably as applied to ‘bonum’. It is the ‘bonum commune’
that we care about – and in fact, my principle of conversational helpfulness
incorporates what a decent chap should do – which in my seminar on ‘Decency’ –
I relate to rational co-operation. There is a strong connection and discussion
in Roman philosophy regarding the concept of bonum commune – the common good –
and its Greek counterpart, koinon aghaton. Here’s how they are linked. Shared
roots: Roman philosophy, especially THE PORTICO, drew heavily from Greek
tradition. Emphasis on practical ethics. Roman philosophrs, while familiar with
the theoretical aspects of Greek philosophy, were particularly interested in
applying ethical concepts to real life and social order. Stoic influence.
Stoicism, a prominent school in Rome, recognized the importance of working for
the COMMON GOOD, reflected in statements like ‘What injures the hive injures
the bee,’ by Marcus Aurelius. CICERO and the summon bonum. Cicero, a key Roman
philosopher, explored the concept of summum bonum – the highest good – as an
ultimate value that organizes ethical behaqvioaur – with the implication that
actions promoting THE COMMON GOOD contribute to the HIGHEST GOOD. Plato’s
influence. While the phrase ‘koinon agathon’, common good, appears only ONCE in
Plato’s dialogues – in Charmide – the concept of the COMMON GOOD is evident in
the broader context of his work, particularly in relation to KOINONIA
(community). Roman thinks were certainly aware of Plato’s work, including his
political thought as exemplified in his “Republic.” ARISTOTLE’S perspective.
Aristotle also addressed the COMMON GOOD in his political and ethical
treatises, emphasizing that just constitutions should govern in the interest of
the community. In essence, Roman philosophy, building upon Greek philosophical
foundations, actively engaged with and developed the idea of th common grood,
expressing it as conum commune. This concept becamse a fundamental principle in
Roman ethical and political thought, highlightning the welfare of the community
about individual interests. Here is a philosopher of ‘co-operation’ or the
common good, as the Ialtalians call it. Keywords:
bene comune – principio della benevolenza conversazionale -- Filosofo italiano.
Brescia, Lombardia. Grice: “I like Lottieri; he
has quoted Hobbes and Hume and Gauthier from a game-theoretical approach to
co-operation, conversational and other – all very Griceian, if I may mayself so
say it!” Allievo di Caracciolo, studia a Genova,
Ginevra e Parigi, su la filosofia di Mosca. Insegna a Siena e Verona. Da vita
all'Istituto Leoni, un istituto che si ispira alla tradizione intellettuale di
Einaudi e Ricossa, e di cui egli è direttore del dipartimento Teoria Politica.
Cura Leoni. La filosofia di L. si
sviluppa all'interno del liberalismo classico e, grazie allo studio degli
autori elitisti, si delinea quale critica del sistema di dominio iscritto nei
regimi democratici rappresentativi. Mostra l'adesione a tale prospettiva, che
rapidamente evolve grazie al contatto con il libertarianismo. Il suo libertarianismo
ottieri metta in discussione "la psicologia regolamentativa e
anti-innovativa del burocrate", avverso a ogni forma di rischio e
cambiamento. Il saggio sul libertarismo evidenzia l'adesione ai temi
classici del pensiero liberale lockiano e giusnaturalista (difesa della
proprietà, del mercato, dell'auto-nomia negoziale), ma anche il maturare di
questioni che sono invece tutte interne al realismo politico: specie nel
confronto con Schmitt, Brunner e MIGLIO (si veda). Mentre il testo sul
rapporto tra economia di mercato e ordine sociale/comunitario (Denaro e
comunità) è una critica della sociologia, a cui è rimproverato di avere
frainteso la natura inter-personale della moneta e delle relazioni di mercato,
il saggio su Leoni muove dal pensatore torinese per delineare una filosofia
libertaria anche oltre la lettera stessa dell'autore di Freedom and the Law. In
particolare, in questa fase della riflessione Leoni viene individuato come uno
studioso in grado di dare una maggiore consapevolezza filosofico-giuridica alla
teoria libertaria, fino ad ora elaborata per lo più da economisti e teorici politici. “Denaro
e comunità: relazioni di mercato e ordinamenti giuridici nella società liberale”
(Napoli, Guida) “Il pensiero libertario contemporaneo. Tesi e controversie
sulla filosofia, sul diritto e sul mercato, Macerata, Liberi “Le ragioni del
diritto: libertà individuale e ordine giuridico” (Treviglio Mannelli, Rubbettino);
“Come il federalismo fiscale può salvare il Mezzogiorno” (Soveria Mannelli,
Rubbettino); “Credere nello Stato? Teologia politica e dissimulazione da
Filippo il Bello a Wiki Leaks” (Soveria Mannelli, Rubbettino); “Liberali e non:
(cf. Griceiani e non.) percorsi di storia del pensiero politico” (Brescia, La
Scuola); Ferrero in Svizzera. Legittimità, libertà e potere, Roma, Studium, Un'idea elvetica di libertà. Nella crisi
della modernità europea” (Brescia, Scuola); ““Beni comuni, diritti individuali
e ordine evolutivo,”Torino, IBL. Nella sua filosofia sull'unificazione europea,
in particolare, è cruciale l'opposizione tra l'armonizzazione spontanea
emergente dal basso e l'unificazione coercitiva. Lottieri identifica quattro
superstizioni o quattro credenze erronee che sotto alla base dei tentativi di
creare un nuovo stato chiamato ‘Europa'. Primo, l'idea che la libertà
individuale e il poli-centrismo giuridico causino tensioni e, in definitiva,
conflitti; Secondo, che il mercato derivi dall'ordine giuridico creato dallo
Stato; Terzo, che l'esistenza di una distinta identità europea esiga la
costruzione di un singolo stato continentale; e quarto, che un'Europa unificata
e più armoniosa e meglio in grado di sostenere lo sviluppo delle sue componenti
più povere. Individuato come uno degl’esponenti di un liberalismo
particolarmente radicale e volto a proporre una sorta di fuga dallo stato:
Dario Fertlio, "Libertari: la grande fuga dallo Stato, Corriere della
Sera. Una disamina molto critica al limite dell'insulto personale di tale
liberalismo libertarian si ha nella recensione che Vitale dedica al volume su
Rothbard scritto a quattro mani da lui assieme a Diciotti (basato su un
confronto assai franco tra prospettive molto diverse): una recensione che,
rivolgendosi al solo Diciotti, si chiudeva con l'invito per il futuro “ad
occuparsi di un autore più interessante con un autore più interessante” (E. Vitale,
“Rothbard, un Trasimaco piccolo piccolo. E una modestissima proposta”, Teoria politica).
Vernaglione, Il libertarismo. La teoria, gli autori, le politiche, Mannelli, Rubbettino). Un riferimento
garbatamente polemico alle sue posizioni gius-naturaliste di si trova in D
Antiseri (Laicità.. Le sue radici, le sue ragioni, Rubbettino). La stessa
contrapposizione è al fondo di una discussione tra i due riguardante proprio i
contenuti di quel volume://blog. centrodietica/. Questo saggio e una presentazione completa e
approfondita della filosofia libertaria nelle sue diverse varianti, mentre si
evidenzia anche un approccio libertario ai problemi eco-logici. Ce sono riserve
nei riguardi delle tesi libertarie e dell'ispirazione anarchica della sua teoria
del diritto. Nella sua monografia su Leoni (L'ordine giuridico dei private” (Soveria
Mannelli, Rubbettino) pure Grondona sviluppa alcune critiche nei riguardi
dell'interpretazione dello studioso torinese offerta da lui mentre in maggiore
sintonia con le sue posizioni si trova Favaro (“ Dell'irrazionalità della legge
per la spontaneità dell'ordinamento” (Napoli, Scientifiche). Mostra che,
contrariamente a un'opinione diffusa, le distanze fra la concezione del diritto
di Leoni e quella di Hayek sono notevoli. In ogni caso non e Hayek a
influenzare Leoni ma il secondo a influenzare, almeno in parte, il primo. Per
un'equilibrata analisi del saggio si veda: M. Grondona, "Recensione Le ragioni del diritto", Nuova
Giurisprudenza Ligure. Nome compiuto: Carlo Lottieri. Lottieri. Keywords: bene
commune, diritto individuale. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Lottieri” – The
Swimming-Pool Library.
Commenti
Posta un commento