GRICE ITALO A-Z M
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e
Micalori: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale --
Ganimede e l’implicatura sferica di Giove – filosofia lazia -- filosofia
italiana – Luigi Speranza (Roma).
Abstract. Grice:
“In Italy, like Oxford, we take mythology seriously! And so did Schelling!” Filosofo
italiano. Roma, Lazio. Grice: “I took my
ideas on longitude and latitude from Micalori” -- Grice: “By calling it
‘sfera,’ Micalori’s statement ENTAILS rather than implicates that the Romans
were wrong.” Professore a Urbino. Opere: “Della sfera mondiale” In Urbino, Mazzantini,
M., Antapocrisi, In Roma, Francesco Roma Cavalli. Zeus features heavily in a
lot of starlore, and the Eagle constellation is no exception. The
predominantly accepted mythos for this constellation is the abduction of
Ganymede. Zeus had facilitated the kidnapping, fancying the beautiful mortal
boy as his personal cup-bearer. In the constellation, which is situated
south of Cygnus on the equator, making it visible from both the Northern and
Southern hemispheres, poor Ganymede can be seen hanging from the claws of the
eagle as he is swiftly taken to the heavens. The constellation appears
alongside several other bird constellations. The Eagle’s wings are spread,
giving it the appearance of gliding through the stars. As Hyginus states, the
beak is separated from the body by a milky circle. It was also said to set “at
the rising of the Lion and rises with Capricorn”. (Hyginus, Astronomy,
3.15) Greek astronomy Humans have a natural urge to identify
familiar things amongst the twinkling stars of the mysterious abyss above us.
These narratives came out of astronomical observations and ancient time
tracking. The study of the sky began long before the earliest Greek sources
that (sparsely) discuss them, Homer and Hesiod. They likely developed during
the transition from oral to written transmission, but to what is extent is
unknown. Even though the Greeks were late to the constellation
conversation, they received a lot of their knowledge from their Eastern
neighbors. The Greeks introduced the word katasterismos, or catasterism, which
refers to the process of being set in the heavens. Constellations were used for
navigation and an indication of seasonal change; many extravagant mythic
connections were added later. Today, there are 88 constellations officially
defined by the International Astronomical Union, and many of them have been
accepted since Ptolemy’s The Almagest. Constellations created by the
Mesopotamians between 1300-1000 BC originate in older lands, but the Greek
astral mythos canon was solidified by Eratosthenes, in a work now lost to
us. Zeus and his trusted companion The myth of Ganymede is very
ancient lore, being told in the tale of Troy by Homer (Illiad) – albeit with no
mention of an eagle escort. In the fifth Homeric Hymn to Apollo, Ganymede was
said to be whisked off to Olympus by a ‘heaven-sent whirlwind’. The eagle
was not connected to this tale until the 4th century BC. The constellation was
accepted as an eagle prior to this, so it is presumed that this addition was
made to make the story fit the stars, probably because Ganymede is said to
feature in his own nearby constellation, the water-pourer (Aquarius). Nome compiuto. Micalori. Keywords: implicatura
sferica, planifesferio, Casali. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Micalori” – The
Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Miccoli:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale d’ANTONINO -- homo
loqvens filosofia lazia – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Abstract. Grice: “When I gave my serminars on ‘saying’
at Oxford, I always had Cicerone’s dictum at heart, and indeed would often
replace ‘what is said’ by ‘dictiveness.’ Now ‘dicee’ is cognate with
‘in-dicative’ – but the area is fuzzy. If we attempt to analyse it conceptually
in terms of the relation of ‘segnare’ or ‘significare’ – we may perceive two
areas: one of EXPLICIT content – the dictum – and one of IMPLICIT content –
what Hare wittily called the DICTOR. So “Close the window” has a dictor with a
direction of fit opposite to ‘the window is closed” but it may well be argued
that in terms of the implicit content that is signified, ‘The window is closed’
may well implicitly convey the imperative, ‘Open it!’ How clever language is!”
-- Filosofo italiano. Roma, Lazio. Grice: “Miccoli is a great philosopher – and
surgeon – My favourites are his ‘Corpo dicibile,’ which trades on my idea of
what it means to ‘say’ something; and his ‘Homo loquens,’ a play on Aristotle’s
‘zoon logikon,’ but which Aristotle would find otiose: man is the ‘vivente’
that speaks, or the ‘animal’ that speaks. To say that it is the ‘homo’ that
speaks relies on Darwin’s classifications and phyla of homo sapiens sapiens and
the rest!” La divertente commedia umana Incipit Chi
si accinge alla lettura dell' Elogio della follia di Erasmo farebbe bene a non
dimenticare taluni antecedenti biografici dell'autore che spiegano meglio
l'ironia bonaria dell'opuscolo. Li richiamiamo. Geertsz, latinizzato secondo il
costume degli umanisti in Desiderio Erasmo, nacque figlio di illegittimo
coniugio. La famiglia paterna, in auge nella borghesia di Gouda, come
apprendiamo dallo stesso Erasmo, si oppose alle nozze riparatrici del figlio,
costringendolo, con inganno, a far intraprendere la carriera ecclesiastica al
malcapitato giovanotto. Citazioni Come
umanista Erasmo si sente apparentato alla società dalla duttile forza della
parola che ne saggia criticamente le valenze in termini di ironia, sarcasmo,
gioco allusivo, bonarietà lungimirante, tolleranza magnanima, moralismo
contenuto. Fin dalla dedica dell'opuscolo a Moro si arguisce che l'autore non
vuol propinare sapientia austera e compassata, ma buon senso brioso che permei
di sé la vita quotidiana della gente, fosse anche d’ANTONINO che sul letto di
morte, lui filosofo, esclama, a un certo momento: «Sentenzio me cacavi! La
sapienza dei dotti è tanto altezzosa quanto sterile, diversamente dal buon
senso che cambia in meglio l'esistenza non sofisticata. (Sotto la penna
dell'insigne umanista olandese si fronteggiano al femminile Sapientia e
Stultitia: la prima, per voler essere austera ad ogni costo, diventa stolta; la
seconda, in quanto «forza vitale irrazionale e creatrice», si palesa veramente
saggia alla resa dei conti. L' Elogio della follia conserva un fascino di
imperitura attualità. Lo si desume dall'analisi di Histoire de la Folie, dove
Foucault evidenzia il confine sfumato tra ragione e sragione in epoca di alta
tecnologia, e altresì dalle invettive di Nietzsche contro lo smunto
bibliotecario, lo stitico correttore di bozze, il pallido burocrate
stipendiato, emblemi tutti del moderno «uomo alessandrino». (Explicit Erasmo
conosce e cita perfino pagine della Bibbia a riprova della bontà dei doni che
Follia concede ai mortali. Un modo questo, di prendere in giro anzitempo la
presunzione dispotica delle società economicistiche che intendono mantenere
sotto loro tutela il cittadino «minorenne» sempre bisognoso di dande e
mordacchie. Gli autori classici sono, tra l'altro, spiriti lungimiranti. A tali
società alienanti di oggi e di domani Blake, con spirito erasmiano, potrebbe
ripetere: «esuberanza è bellezza. La divertente commedia umana, introduzione a
Erasmo da Rotterdam, Elogio della Follia, TEN, Introduzione a "Vita di
Gesù" Incipit Il contesto storico culturale della Vita di Gesù La recente
edizione storico-critica delle Opere complete di Hegel consente di far
chiarezza sulle discussioni e congetture che hanno tenuto a lungo il campo
nella letteratura hegeliana a proposito dei cosiddetti Scritti teologici
giovanili, la cui indole cronologica vengono ora sancite su base filologica e
critica più accorta. Più che ai titoli apposti da Nohl ai vari frammenti e più
che alle congetture sulla data probabile di tali scritti, è più fruttuoso
rifarsi agli anni di formazione filosofica e teologica di Hegel nello Stift di
Tubinga e reperire nel curriculum studiorum le ascendenze prossime che hanno
influenzato maggiormente l'autore in una speculiare lettura dei quattro
Evangelisti, da cui desume Das Leben Jesu. Citazioni Gli interessi culturali di
Hegel, negli anni tubinghesi, sono prevalentemente filosofici, incentivati
dalla lettura di Rousseau, Jacobi, Lessing, Kant, Fichte su temi sociopolitici
ed etico-religiosi. (Hegel, studioso di filosofia, si sente chiamato a
lumeggiare «spiritualmente» la situazione storica del suo tempo e a porre le
premesse di carattere razionale per l'avvento di un «ordine uguale di tutti gli
spiriti». Il lettore del Leben Jesu si accorge subito di trovarsi di fronte a
una forma di scrittura audace, che desacralizza e sdivinizza la persona di
Gesù, riducendolo a maestro di morale sublime. M., introduzione a Hegel, Vita
di Gesù. TEN. “Filosofia della storia”, “Corpi dicibili”, “Homo louqens”. Nome
compiuto: Paolo Miccoli. Miccoli. Keywords: homo loquens, corpo dicibile, corpi
dicibili. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Miccoli” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Miccolis:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale – BRVNO – filosofi
italiani al rogo – la scuola di Corato -- filosofia pugliese -- filosofia
italiana – Luigi Speranza (Corato).
Abstract: “At
Oxford, we don’t consider Bruno too seriously, even if Oxford once did –
indeed, it was at Oxford, that Bruno felt for the first time like a true
philosopher, with pupils and all. But back in Italy, he refused to realise that
if England has a king that defends the faith, so does Italy, and that king is
called the “Daddy” (Papa)!” -- Filosofo italiano. Corato, Bari, Puglia. Grice:
“Miccoli reminds me of G. Baker, who dedicated most of his life to Witters! Miccolis to Labriola.” Considerato uno dei massimi studiosi di Labriola. Si trasferì a Perugia per gli studi
universitari, laureandosi in filosofia a pieni voti con una tesi dal titolo «Il
pensiero politico crociano e la genesi del liberalismo». Abilitatosi cum laude
all'insegnamento di storia e filosofia, professore in vari licei della
provincia, occupò una cattedra stabile presso l'Istituto tecnico per geometri a
Perugia, accostando l'insegnamento di estetica all'Accademia di belle arti Vannucci.
Divenne responsabile del settore culturale del PCI per la regione Umbria; ma,
preso dagli studî e dall'insegnamento, lasciò l'incarico, comunque seguendo
sempre le vicende politiche con attenzione e passione. La sua è stata una
formazione liberale: considerava suoi padri spirituali Labriola, Croce, Gobetti.
Dalla fine degli anni Settanta la sua vita sarà rivolta allo studio del
filosofo cassinese Labriola, da Miccolis ritenuto «un buon punto per capire la
storia d'Italia». Nascerà quindi il Carteggio labrioliano, in cinque volumi,
presentato da Cesa all'Accademia dei Lincei, edito per gli auspici e con il
contributo dell'Istituto italiano per gli studi storici e dell'Università degli
Studi di Napoli "L'Orientale" e favorito dalla consultazione, nel
frattempo divenuta possibile, delle carte Labriola del Fondo Dal Pane,
acquistato dalla Società napoletana di storia patria. Su tale monumentale
lavoro è stato scritto: «un evento letterario, probabilmente l'acquisizione più
importante tra le fonti della cultura italiana postunitaria; e, di più, senza
esagerazione, si presenta come un capolavoro ecdotico, per accuratezza
filologica ed esaustività del commento. Miccolis era certo divenuto col tempo
l'esperto più sicuro della impervia grafia del suo autore, della quale
conosceva ogni piega e ogni anomalia, dei contesti politici e culturali in cui
Labriola si muoveva della spezzettata, dispersa e contorta labrioliana, difficile da padroneggiare: si
era anche impadronito, in base a una sensibilità linguistica non comune, del
"vocabolario" dell'Autore in tutte le sue sfumature, ed era perciò in
grado di respingere o di dubitare di attribuzioni di testi, datazioni
improbabili, letture sghembe». Miccolis scrisse inoltre sistematicamente per
varie riviste (Rivista di storia della filosofia, il Giornale critico della
filosofia italiana, Belfagor, Critica storica, Nuovi studi politici, etc.);
numerosi sono i suoi saggi e notevoli gli ulteriori apporti documentari
alla labrioliana. Collabora intensamente
con l'Istituto italiano per gli studi storici e la Fondazione Biblioteca Croce:
aveva il compito di revisionare i carteggi crociani, e sotto il suo controllo
passavano i volumi dell'Edizione nazionale delle opere di Croce. È stato anche
uno dei principali animatori dell'Edizione nazionale delle opere di Labriola,
per la quale aveva contribuito a definire il piano editoriale, i criteri
metodologici, e il problema del rapporto tra l'opera edita di Labriola e il
fondo manoscritto della Società napoletana di storia patria. Adnkronos, Filosofi, E' morto M., massimo
studioso di Labriola, Bari, SAVORELLI, Rivista di storia della filosofia, Opere:
“ Il carteggio di Labriola conservato nel Fondo Dal Pane” «Archivio storico per
le provincie napoletane», «Con la Sua
calligrafia che mi ricorda i papiri greci...». La filologia, la guerra, la
Crusca nel carteggio di Croce con Pistelli e Lodi, a c. di M. e Savorelli, in
Gli archivi della memoria, Firenze, Biblioteca Medicea Laurenziana, (rist. in
Gli archivi della memoria e il Carteggio Salvemini-Pistelli, a c. di R.
Pintaudi, Firenze, Biblioteca Medicea Lauenziana, Polistampa, Labriola, La politica
italiana Corrispondenze alle « Basler Nachrichten », M., Napoli, Bibliopolis, Labriola,
Carteggio, M., Napoli, Bibliopolis, M., Labriola, Dizionario biografico degli
italiani, A. Labriola, L'università e la libertà della scienza, M., Torino,
Aragno, Labriola, Bruno. Scritti editi ed inediti M. e Savorelli, Napoli,
Bibliopolis, M., Labriola. Saggi per una biografia politica, A. Savorelli e M.,
Milano, UNICOPLI, M., Gli scritti
politici di Labriola editi da M., A. Savorelli e M., Napoli, Bibliopolis, G. Bucci, M., il ricordo a un anno dalla morte,
"Corato live", W. Gianinazzi, M. Prat, In memoriam "Mil neuf
cent", Savorelli, M., «Rivista di storia della filosofia», fa A.
Meschiari, M. studioso di Labriola,
Rivista di storia della filosofia. Nome compiuto: Stefano Miccolis. Miccolis. Keywords:
filosofi italiani al rogo. BRVNO. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Miccolis” –
The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Michelstädter:
l’ebreo italiano e lla ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale
– il giovane divino -- l’implicatura persuasiva di Platone – filosofia giudea –
Grice and the converasational exchange -- filosofia nel ventennio fascista –
filosofia italiana -- Luigi Speranza (Gorizia).
Abstract. Grice:
“At Oxford, Witters was seen as an outsider. Like Ayer, Witters was a Jew, but
unlike Aye, Witters was crytptic. The same could be said in Italy about
Michaelstaedeter. Italy indeed went further down the line than Oxford, when,
apres Mussolini, the Hebrews were expelled from the philosophy faculties!” Filosofo
italiano. Grice: “It’s difficult to grasp Michelsteadter’s implicature: his
study on ‘persuasion’ is brilliant – he was a close reader of Plato, and he
uses figurative language, as ‘il giovane divino.’ My favourite is his account
of the persuasive rhetoric of Cicero.” Grice: “Michelsteadter plays with the
etymology of persuasion, which is cognate with ‘suave,’ as it should – sweet
talk, we should say – which I could make into a maxim which would not be
strictly ‘conversational’ unless under the category of modus – ‘be sweet’ –But
the sweetness applies in general to my framework: the emissor aims to be sweet
if he is going to try to influence the other, and will be influenced by a
sweeter co-emissor.” essential Italian philosopher. Ultimo di quattro
figli, da un'agiata famiglia. Il padre, Alberto, dirige l'ufficio goriziano
delle Assicurazioni Generali ed è presidente del Gabinetto di Lettura
goriziano. È un uomo colto, autore di scritti letterari e di conferenze,
rispettoso delle usanze tradizionali ma solo formalmente, per rispetto borghese
-- è, anzi, un laico, un tipico rappresentante della mentalità materialistica.
Il semitismo non sembra quindi incidere molto sulla sua formazione culturale,
che scoprire solo più tardi e con non poca meraviglia di avere un antenato
cabalista. Iscritto al severo Staatsgymnasium cittadino, fa propria la rigida
Bildung asburgica. Con le traduzioni dal greco e dal latino ha i primi approcci
colla filosofia. A iniziarlo sono Schubert-Soldern, solipsista gnoseologico,
secondo il quale tutto il sapere va ricondotto alla sfera del soggetto; e
l'amico Mreule che gli fa conoscere Il mondo come volontà e rappresentazione,
di cui resta traccia soprattutto ne La Persuasione e la Rettorica. Nella
soffitta di Paternolli, oltre a Schopenhauer, legge e discute, con gli amici
Nino e Rico, i tragici e i presocratici, Platone, il Vangelo e le Upanishad; e
poi ancora Petrarca, Leopardi, Tolstoj, e l'amatissimo Ibsen. Conclusde
gli studi ginnasiali e progetta di iscriversi a giurisprudenza; in seguito
abbandona l'idea e si iscrive alla facoltà di matematica a Vienna. Ma l'anima è
giàper dirla con Leopardi nel primo giovanil tumulto verso un altrove che non
riesce a riconoscere nella ferrea logica matematica. Si iscrive al corso di
Lettere dell'Istituto di Studi Superiori Fiorentino, città in cui vivrà per
quasi quattro anni e dove conoscerà, fra gli altri, Chiavacci, futuro curatore
delle sue Opere, ed Arangio-Ruiz, noto filosofo. Continua a ritrarre, fra
tratto espressionistico e schizzo caricaturale, la varia umanità in cui
s'imbatte, sia nei mesi di studio che nei periodi di vacanza al mare e in
montagna. Scrive moltissimo, in modo quasi ossessivo, dalle lettere ai
familiari (in particolare alla sorella Paula) alle recensioni di drammi
teatrali. Un evento luttuoso segna la sua vita: la morte, per suicidio, del fratello
Gino. Due anni prima si era suicidata anche una donna da lui amata, Nadia
Baraden. Mreule parte per l'Argentina. Questa partenza è segnata da un evento
significativo, una sorta di passaggio del testimone. Si fa consegnare da Rico
la pistola che porta sempre con sé. Completati gli esami, ritorna a
Gorizia e inizia la stesura della tesi di laurea, assegnatagli da Vitelli,
concernente i concetti di persuasione e di retorica in Platone e Aristotele. La
sua attività è febrile. Oltre alla Persuasione scrive anche la maggior parte
delle Poesie e alcuni dialoghi, tra cui spicca il Dialogo della salute. Il suo
isolamento diventa pressoché totale, mangia pochissimo e dorme per terra, come
un asceta. Vede solo la sorella e il cugino Emilio. Comunica al padre che dopo
la tesi non avrebbe fatto il professore, ma che appena laureato sarebbe andato
al mare, forse a Pirano o a Grado. Dopo un diverbio con la madre, impugna
la pistola lasciatagli da Mreule e si toglie la vita. Sul frontespizio della
tesi aveva disegnato una fiorentina, una lampada ad olio, e aggiunto in greco:
apesbésthen, «io mi spensi». Amici raccolsero i suoi saggi, ora alla
Biblioteca di Gorizia. Sepolto nel cimitero ebraico di Valdirose (Rožna
Dolina), oggi nel comune sloveno di Nova Gorica, a poche centinaia di metri dal
confine con l'Italia. La breve vita di M. scorrecome risulta
dall'Epistolarioall'insegna di una volontà di vivere continuamente illuminata
dal desiderio di un altrimenti e di un altrove metafisico che fa di lui un
impulsivo, un irrequieto esploratore di linguaggi e di mezzi espressivi, capace
di spaziare dalla pittura alla poesia passando per le ripide vette della
filosofia. Nell'apologo dell'aerostato incluso ne La Persuasione e la
Rettorica, l'essenza del pensiero occidentale, la rettorica, viene fatta risalire
da M. a un parricidio: quello di Aristotele nei confronti di Platone. Questi,
nella metafora costruita da M., escogita un mechánema, una macchina volante per
abbandonare il peso del mondo e giungere all'assoluto. Maestro e discepoli
riescono a librarsi negli alti spazi del cielo, ma restano a metà strada, fra
una mera contemplazione dell'essere e del tempo e la nostalgia della terra e
delle cure mondane. A riportarli sulla terra ci pensa allora un discepolo più
scaltro e intraprendente degli altri, Aristotele, il quale, tradendo il
maestro, fa scendere il mechánema restituendo così a tutti la gioia d'aver la terra
sicura sotto i piedi. Questa nostalgia del mondo intelligibile platonico fa
quindi di lui un discepolo di Schopenhauer, più che di Nietzsche. La
costituzione della metafisica è per lui una storia di rettorici tradimenti, la
vicenda di una verità dai grandi persuasi tanto proclamata agli uomini quanto
da questi disattesa e inascoltata. Quanto io dico è stato detto tante volte e
con tale forza che pare impossibile che il mondo abbia ancor continuato ogni
volta dopo che erano suonate quelle parole. Lo dissero ai Greci Parmenide,
Eraclito, Empedocle, ma Aristotele li trattò da naturalisti inesperti; lo disse
Socrate, ma ci fabbricarono su 4 sistemi... lo disse Cristo, e ci fabbricarono
su la Chiesa. La persuasione è la visione propria di chi ha compreso la
tragicità della finitezza e ad essa vuol tener fermo, senza ricorrere a quegli
«empiastri»i kallopísmata órphnes, gli «ornamenti dell'oscurità»che possano
lenire il dolore scatenato da tale consapevolezza. L'essere è finitezza che si
rivela solo nella dimensione tragica di una presenza abbacinante, ma gli uomini
rigettano questa tragica consapevolezza ottundendosi, pascalianamente, nel
divertissement. Persuaso è chi ha la vita in sé, chi non la cerca alienandosi
nelle cose o nei luoghi comuni della società perdendo l'irrinunciabile hic et
nunc del proprio esserci, ma riesce «a consistere nell'ultimo presente»,
abbandonando quelle illusioni di sicurezza e di conforto che avviluppano chi
vive abbagliato dalle illusioni create dal potere, dalla cultura, dalle
dottrine filosofiche, politiche, sociali, religiose. È questa «la via
preparata» dalla quale a tutti fa comodo non discostarsi troppo; è questo
restare perennemente attaccati alla vitala philopsychìaa far sì che la
"rettorica" trionfi sempre. La vita, soffocata dalla ricerca dei
piaceri, della potenza, finanche dalla presunzione filosofica di possedere la
via e quindi la vita stessa, non vive, perché in ogni istante ciascuno rimane
avvolto dalle cure per ciò che non è ancora o dal rimpianto per ciò che non è
più, mancando sempre l'attimo decisivo, quello che i greci chiamavano kairós,
il tempo propizio. Perciò nella vita facciamo esperienza della morte, di quella
«morte nella vita» cantataquasi una danse macabrenel Canto delle crisalidi:
«Noi col filo / col filo della vita / nostra sorte / filammo a questa
morte». Il pensiero di M. procede di conseguenza, per liberare il
potenziale di tragicità dell'esistenza, attraverso violente contrapposizioni
concettuali (persuasione-rettorica, vita-morte, piacere-dolore), senza alcun
tentativo di mediazione dialettica. M. respinge, con un gesto iniziatico,
l'idea di costruire una dottrina sistematica della persuasione e della salute,
in quanto «la via della persuasione non è corsa da 'omnibus', non ha segni,
indicazioni che si possano comunicare, studiare, ripetere. Ma ognuno ha in sé
il bisogno di trovarla e nel proprio dolore l'indice, ognuno deve nuovamente
aprirsi da sé la via, poiché ognuno è solo e non può sperar aiuto che da sé: la
via della persuasione non ha che questa indicazione: non adattarti alla
sufficienza di ciò che t'è dato». La salvezza individuale è possibile solo in
una singolarità irripetibile, irriducibile, concentrata in sé. Il
solipsismo di M. è perciò radicale: non ci sono vie, non ci sono cammini, c'è
solo il viandante che nel deserto dell'esistenza è «il primo e l'ultimo»,
crocefisso al legno della propria sufficienza e schiacciato dalla croce di
falsi bisogni. Poiché il mondo è negatività assoluta, al pensiero non resta che
negare questa stessa negatività rifiutando i dati dell'immanenza: «Solo quando
non chiederai più la conoscenza conoscerai, poiché il tuo chiedere ottenebra la
tua vita». Si tratta di una sentenza di sapore quasi buddistico: non a caso
Mreule enfatizzerà la figura dell'amico descrivendolo come «il Buddha
dell'occidente». Produzione artistica La produzione poetica e quella
pittorica di M. possono essere considerate un prolungamento e un completamento
di questo sentimento tragico e mistico. Come nel verso poetico egli tenta di
esprimere l'inesprimibile, di dire con parole ciò che sfugge al sistema di
segni codificato e perciò già da sempre istituito retoricamente, così nel segno
pittorico, nello schizzo rapido e scherzoso come nel ritratto composto e
meditato, traluce l'impossibilità di giungere a quella che Parmenide chiamava
la ben rotonda verità. Non siamo giocati solo dalle parole, ma anche dalle
immagini di una realtà fatta di colori e di forme che ci sfuggono nella loro
immediatezza e alterità, «come chi vuol veder sul muro l'ombra del proprio profilo,
in ciò appunto la distrugge». Anche l'arte e la poesia, come la retorica
filosofica, si rivelano infine per quello che sono: fragili orpelli di cui si
orna l'oscurità dell'essere e che ogni linguaggio escogitato dall'uomo sarà
sempre impotente a esprimere. Saggi: Saggi Chiavacci, Sansoni, Firenze);
“Scritti scolastici, Campailla, Gorizia, Opera grafica e pittorica, S.
Campailla, Gorizia, Il dialogo della salute e altri dialoghi, Campailla,
Adelphi, Milano Poesie, Campailla, Adelphi, Milano, La Persuasione e la
Rettorica, Arangio-Ruiz, Formiggini, Genova, edizione critica Campailla,
Adelphi, Milano poi, con le Appendici critiche, ivi,). Epistolario, S. Campailla,
Adelphi, Milano nuova edizione riveduta e ampliata, ivi, Parmenide ed Eraclito. Empedocle, SE, Milano,
L'anima ignuda nell'isola dei beati. Scritti su Platone, Micheletti, Diabasis,
Reggio Emilia, Dialogo della salute. E
altri scritti sul senso dell'esistenza, a cura e con un
saggio introduttivo di G. Brianese, Mimesis, Milano, La melodia del
giovane divino, S. Campailla, Adelphi,
Milano La persuasione e la rettorica,
edizione critica, A. Comincini, Joker. M.-Winteler, Appunti per una biografia
di M.. M. si riferisce, nell'Epistolario, al bonno Isacco Samuele Reggio, confondendolo
con il padre di questo, Abram Vita Reggio Campailla, Il segreto di Nadia B.,
Marsilio,. Da articoli di cronaca americani dell'epoca, si apprende che il
suicidio avvenne con un colpo di pistola alla tempia destra. La persuasione e la rettorica La persuasione e la rettorica Poesie La persuasione e la rettorica Magris,
Un altro mare Il dialogo della salute, Biografie e studi critici Acciani
Antonia, Il maestro del deserto. M., Progedit, Bari Arbo Alessandro, Carlo M.,
Studio Tesi, Pordenone (Civiltà della memoria). Arbo Alessandro, Dizionario
Biografico degli Italiani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana,. Arbo
Alessandro, Il suono instabile. Saggi sulla filosofia della musica nel
Novecento, Neo Classica, Roma, Giuseppe Auteri, Metafisica dell'inganno, Università
degli Studi, Catania, Benevento, Scrittori giuliani. M., Slataper, Stuparich,
Otto/Novecento, Azzate, Brianese, L'arco e il destino. Interpretazione di M.,
Abano Terme (PD), Francisci); Camerino, La persuasione e i simboli. M. e Slataper,
Liguori, Napoli Sergio Campailla, Pensiero e poesia di M., Patron, Bologna. Sergio
Campailla, A ferri corti con la vita, Comune di Gorizia Sergio Campailla,
Controcodice, Edizioni Scientifiche Italiane, Napoli Valerio Cappozzo, La
passione, Les Cahiers d'Histoire de l'Art nº2, Parigi Valerio Cappozzo, Il
percorso universitario di dall'archivio
dell'Istituto di Studi Superiori, in
Un'altra società. M. e la cultura contemporanea, Campailla, Marsilio,
Venezia, Un'introduzione, Perego, Storace e Visone, AlboVersorio, Milano); L'Essere
come Azione, Erasmo Silvio Storace, AlboVersorio, Marco Cerruti, Carlo M.,
Mursia, 2Milano (Civiltà letteraria, Sez.
italiana). Cerruti, Ricordi, L'Essere come Azione", Erasmo Silvio Storace,
AlboVersorio, Milano; Cinquetti, M.. Il nulla e la folle speranza, Edizioni
Messaggero, Padova Tracce del sacro nella cultura contemporanea, Colotti, La
persuasione dell'impersuadibilità. Saggio su M., Ferv, Roma, Acunto, La parola
nuova. Momenti della riflessione filosofica sulla parola nel Novecento, Rubbettino,
Soveria Mannelli Martino Dalla Valle, Dal niente all'impensato. Saggio su M.,
Imprimitur, Padova Daniela De Leo, M. filosofo del frammento con Appunti di
filosofia di M., Milella, Lecce Daniela De Leo, Mistero e persuasione in M.
Passando da Parmenide ed Eraclito, Milella, Lecce Roberta De Monticelli, Il
richiamo della persuasione. Lettere, Marietti, Genova; Roberta De Monticelli,
Ricordo di una giovinezza,[ "M.. L'Essere come Azione", Erasmo Silvio
Storace, AlboVersorio, Milano Martire della persuasione", tesi di laurea
di Mirizzi, Biblioteca Statale Isontina, Gorizia Dialoghi intorno a M., Sergio
Campailla, Biblioteca Statale Isontina, Gorizia. Eredità di M., Silvio Cumpeta
e Angela Michelis, Forum Edizioni, Udine Laura Furlan, L’essere straniero di un
intellettuale moderno, Lint, Trieste Vie
di fuga. L'immagine irraggiungibile. Dipinti e disegni di M., Gallarotti,
Edizioni della Laguna, Mariano del Friuli, Galgano Andrea, Il vortice del
nulla, in Mosaico, Roma, Aracne, Giordano,
Il pensiero e l'arte di Carlo M., in "Riscontri", Ora, revisionato,
in Il fantastico e il reale. Pagine di critica letteraria da Dante al
Novecento, Napoli, Edizioni Scientifiche italiane, Francesco, M.: frammenti da
una filosofia oscura, Ripostes, Salerno-Roma I tascabili. Vincenzo Intermite, M.
Società rettorica e coscienza persuasa, Firenze Atheneum (collana Collezione
Oxenford, Rocca, Nichilismo e retorica. Il pensiero di M., ETS, Pisa (Biblioteca di "Teoria" 2). Rocca, L’esperienza
del senso, in «Il Cannocchiale», C. Rocca, Il motivo della persuasione e il
rapporto con M., in «Il Ponte», “Aldo Capitini, persuasione e non violenza”, T.
Raffaelli, Claudio La Rocca,
Esistenzialismo e nichilismo. Luporini e M., Belfagor, Rocca, Prima e dopo la
Persuasione. Interpretare M., in M.: l'essere come azione, E. Storace, AlboVersorio,
Milano, C. Rocca, La persuasione (e l'oratoria), Humanitas, un classico,
Michelis, Magris, Un altro mare,
Garzanti, Milano, Biagio Marin, Ricordo di M., in Studi Goriziani, Marroni,
Filosofie dell'intensità. Quattro maestri occulti del pensiero italiano contemporaneo,
Mimesis, Milano IF. Itinerari filosofici. Marroni, L’estetica del 'farsi
fiamma', in Estetiche dell'eccesso. Quando il sentire estremo diventa grande
stile, Quodlibet, Macerata,; Fabrizio Meroi, «M., Carlo» in Il contributo
italiano alla storia del Pensiero Filosofia, Istituto dell'Enciclopedia
Italiana Treccani, Roma,. Angela Michelis, Il coraggio dell'impossibile, Città
Nuova, Roma (Idee). Muzzioli, M., Milella, Lecce, Negri, Il lavoro e la città.
Un saggio su M., Lavoro, Roma I grandi piccoli. Peluso, L'identico e i
molteplici. Meditazioni M.iane, Loffredo, Napoli. Perniola, La
"persuasione" tra marginalità e centralità, Eredità Cumpeta e Michelis,
Udine, Forum Pieri, Il pensiero della poesia. Il Romanticismo della tragedia,
Nautilus, Bologna, Pieri, "Esorcismo e ironia nella critica del primo M.",
Il lettore di provincia, Pieri, "Modelli di cultura alle origini della
Persuasione di M.", in «Il lettore di provincia» P. Pieri, "Il
rischio dell'autoinganno (Una errata attribuzione di incisione a M.)", in
«Metodi e ricerche, Pieri,"La scienza del tragico. Saggio su M., Bologna,
Cappelli, Pieri, Nello sguardo della trascendenza. Intorno alla figura
dell'ermafrodita e del satiro nella Persuasione", in «Intersezioni», a. X,
n. 1, P. Pieri, "Due diverse ma non opposte interpretazioni de La
persuasione e la retorica di M., Studi sulla modernità, F. Curi, Bologna,
Clueb, Pieri, "Per una dialettica storica del silenzio. La “vergogna” del
filosofo e l'autoinganno dello scrittore", in Eredità di M., Forum, Udine, Pieri, La
differenza ebraica: grecità, tradizione e ripetizione in M. e altri ebrei della
modernità, nuova edizione, Pendragon, Bologna, Pieri, "M. Forme del
tragico contemporaneo", Transeuropa, collana «Pronto intervento», Massa,.
Piromalli, M., La Nuova Italia, P. Pulcina, M.: estetica. L'illusione della
retorica, le ragioni del suicidio, Atheneum, Firenze); Pulina, L'imperfetto
pessimista. Lalli, Poggibonsi (Materiali di filosofia). G. Pulina,
"L'incompiuta imperfezione. Note sul pessimismo di M.", Storia,
antropologia e scienze del linguaggio», Università degli Studi di Cassino, Pulina,
"Capitini e M.: un dialogo sulla persuasione", «Satyāgraha», N
Gabriella Putignano, L'esistenza al bivio. La persuasione e la rettorica di M.,
Stamen, Roma. M. Raschini, M., Marsilio, Venezia; M. Raschini, M.. La disperata
devozione, Cappelli, Bologna, Chiavacci, Il pensiero di M., articolo sul
«Giornale critico della filosofia italiana», Russo, Chiavacci interprete di M.,
in M. un secolo dopo, Marsilio, Sanò, Le
ragioni del nulla. Il pensiero tragico nella filosofia italiana tra Ottocento e
Novecento, Città aperta, Troina, Laura Sanò, Leggere La persuasione e la
rettorica di M., Ibis, Como. Semeraro, Lo svuotamento del futuro. Note su M.,
Milella, Lecce); G. Sessa, “Oltre la persuasion,
Settimo Sigillo, Roma Stella Vittori, M., FERV, Milano Storace, L'Essere come Azione, E. Storace,
AlboVersorio, Milano. E. Storace, Thanatografie. Per un'estetica del morire in
Platone, Nietzsche, Heidegger, M. e Rilke, Mimesis, Milano. G. Taviani, M.,
Palumbo, Palermo La scrittura e l'interpretazione. Veneziani, M. e la
metafisica della gioventù, Albo Versorio, Milano. Verri, M. e il suo tempo, Longo
Angelo, Ravenna (Il portico). Visone,
L'incidenza di Schopenhauer sul pensiero di M., Liguori, [Archivio di Storia
della Cultura, Visone, La via alla persuasione come deviazione dalla noluntas,
in M.. L'Essere come Azione, Storace, Albo Versorio Treccani Dizionario
biografico degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Catalogo
Vegetti della letteratura fantastica, Fantascienza. LA PERSUASIONE
E LA RETTORICA Della Persuasione La persuasione L’illusione della
persuasione Via alla persuasione Della rettorica La rettoric Un esempio
storico La costituzione della rettorica La rettorica nella vita Il
singolo nella società Gli organi assimilatori. I modi della significazione
sufficiente. Note alla triste istoria che viene narrata a Abbandono della
vita socratica Il Macrocosmo Il riflesso del sole La decadenza Il discepolo Proiezione
della mente d’Aristotele sui modi della significazione Della composizione della
Rettorica d’Aristotele La Rettorica d’Aristotele c il Fedro di
Platone Della dialettica e della rettorica IL DIALOGO DELLA
SALUTE POESIE II canto delle crisalidi. Dicembre. Nostalgia. Marzo. Aprile. Giugno. Risveglio. Alla
sorella Paula. Onda per onda batte sullo scoglio. Ognuno vede quanto
l’altro falla. Aon è la patria — il comodo giaciglio.
Per ora a bordo — non è lavorare. I figli del mare. A Seni
a - Le cose ch’io vidi nel fondo del mare Da le lontano nelle notti
insonni. Ili - Non sorridente sotto il sole estivo .Dato ho la vela
al vento e in mezzo all’onde V - Se mi trovo fra gli uomini
talvolta Ti son vicino e tu mi sei lontana Parlarti? e pria che tolta per la
vita All’Isonzo. EPISTOLARIO SCELTO Alla Famiglia Gorizia-Venezia Venezia Ferrara Bologna-Firenze Firenze Firenze Firenze Alla
Famiglia Firenze Al Padre Firenze Alla Famiglia Firenze Firenze Alla
Paula Firenze Alla Madre Firenze Alla Famiglia Firenze
Firenze Firenze Firenze Alla
Paula.Firenze Alla Famiglia Firenze Firenze Alla Paula Firenze Alla
Famiglia Firenze Firenze Firenze Firenze Firenze
Firenze Firenze Al Padre Venezia Alla
Famiglia Firenze Firenze Firenze Al Padre Firenze Alla
Paula Firenze Alla Famiglia Firenze Al Padre
Firenze Grado A Chiavacci Gorizia Firenze Alla
Famiglia Firenze Firenze Firenze Alla Madre
Firenze Alla Famiglia Firenze Firenze Gorizia
A Chiavacci Gorizia Alla Famiglia Vicenza
Firenze Firenze Firenze Alla Madre Firenze Alla Paula. »
rie Firenze Alla Madre Firenze Alla Paula Firenze
A Chiavacci Firenze Gorizia Al Padre Firenze Alla
Famiglia. Firenze Al Padre Firenze Alla Famiglia Firenze A
Chiavacci Gorizia Gorizia Alla Madre Firenze Alla Paula Firenze Alla
Famiglia Firenze A Chiavacci. » Gorizia Gorizia A Chiavacci
Gorizia Firenze Alla Famiglia Firenze A Mreule
Bologna Alla Paula Firenze Alla Famiglia Firenze A
Patcrnolli Firenze Alla Paula Firenze A Paternolli
Firenze Alla Famiglia Firenze Alla Paula .Firenze
Alla Famiglia Firenze Alla Paula .Firenze A
Mreule Gorizia A Chiavacci S. Lucia A Mreule S.
Lucia A Marino Caliterna S. Lucia A Mreule S.
Lucia Allo zio Giovanni Luzzatto S. Lucia A Marino
Caliterna. igog Gorizia A Chiavacci Gorizia A Paternolli
.Gorizia Gorizia A Marino Caliterna Gorizia A
Mreule A Chiavacci Gorizia Gorizia A un amico Gorizia
A Mreule S. Valentin Gorizia Gorizia A
Paternolli Gorizia igio Gorizia III. igio
Gorizia igio Gorizia igio Gorizia A Chiavacci
Gorizia A Paternolli Gorizia A MreuleGorizia Al
Padre Gorizia A Paternolli Vili, igio Pirano Pirano Gorizia
Gorizia A Paternolli A Emilio Alla Madre Al Sig. Gelati,
Segretario dell’Ist. Studi Sup. di Firenze SCRITTI VARI
A. APPUNTI - NOTE - CRITICHE LETTERARIE - DIALOGHI - BOZZETTI
Una messa. Da un notes. Da un notes. Commento
a un brano di Stirncr. Su Wenn wir Toten erwachen di
Ibsen Sull educazione del fanciullo (a proposito di una
conferenza di S. Sighele). Salvini c gli Spettri .' Più che
l'amore Tolstoi. La bora. Nota su Ortis Poesia d’occasione. A Croce. D*
fuori la vita rumoreggia. II (igog-io) Discorso al popolo.
w 16 - H&r) xéxQnai ó v/J ~ Con cert’aria eroica. I utta la
natura non è che volontà dell’Uomo Bacio le mani ai rozzi
materialisti Voi vivete perché siete nati. Non sei né il
primo né l’ultimo L’individualità illusoria. ’ASiaipogla .
Insulta novantanovc su cento. Aiace non dice a Eurisace « tu non
intendi » Quando si guasti il filo al mio coltello Conoscere è dolce a chi
conosce per vivere. La donna che ama. Diritto di possesso. La
rct lorica crede di fornir le chiavi .Achille insensibile alle parlate.
Sicurezza di fronte al freddo Della vanità. L’individualità piccola
vive con 1 ’insouciance Anche le conoscenze credute speciali ! Huss a un contadino. ’Evlxi](JE
&iì/iòv éxdarov. Frammento sull’amore. La ferma
connessione dei tegoli ~ Tò gwóv . La morte è detta solo in riguardo
alla vita Prima forma della fine del Dialogo della salute APPUNTI PER
TRATTAZIONI SISTEMATICHE Ardan va nella luna per un tratto di
spirito. La catarsi tragica. FI eoi aotpiaq xai evdaijuovlaq
(In ogni punto della vita...Aia tcov òia25 - Questione
centrale. Aristotele vuol organizzare e sistemare . Le virtù.
La dialettica. Platone ha bisogno dello Stato (negl dtxaioadvtjq
Chi cerca il giusto. Giusto è chi giudica sempre ogni cosa
trasfe rendosi nella necessità causale di questa. Chi è debole
ha tutto lo stesso (xc.Montanara ÒQfviii). Il prediletto punto d
appoggio della dialettica socratica. Premessa metodologica. ..
vorrei comunicar la ribellione / all'universo. Carlo M. Carlo M. è un pensatore
che disarma e, per usare un suo lemma, "coinvortica": disarma
l'interprete, nel senso che lo coglie alla sprovvista, immettendolo all'interno
di una teoria di riferimenti e di allusioni, così ben congegnata nel tessuto
connettivo della Persuasione, da scoraggiare ogni pretesa od ogni buon
proposito di "esatta" acribia filologica'. Allo stesso tempo,
addentrandosi nella lettura, l'interprete non solo rinuncia alla sua perizia di
glossatore, alla sua pazienza di risolutore di trame, ma si trova costretto a
tralasciare ogni impegno asettico, scientifico, oggettivo di compilazione. M.,
infatti, impone di non essere neutrali, il suo pensiero è soprattutto, e
consapevolmente, provocazione: chi lo affronta, vi si scontra, ed è chiamato
direttamente in causa, ne viene ammonito innanzitutto come uomo. Questa
violenza (e leggendo il nostro lavoro s'intenderà tutto il peso di questo
termine usato qui), cui il Goriziano sottopone il suo lettore, e dunque anche
noi, può indurre due e solo due effetti: o suscita riluttanza e irritazione,
più o meno ironica, più o meno seria, oppure reclama una disperata devozione**.
Comunque, non permette accomodamenti o sufficienze o imparzialità. Noi
apparteniamo alla schiera dei devoti, e la nostra tesi ha in ciò molti dei suoi
innumerevoli difetti, ma anche - ce lo si lasci dire - tutti i suoi pregi. Se
ci è lecito, a questi ne aggiungiamo uno ulteriore, di natura metodologica, per
quanto la cosa possa sorprendere, vista la particolare curvatura che prenderà
la nostra impostazione: frequentando M., infatti, nelle nostre assidue
riletture, ci siamo alfine persuasi che il Goriziano richiede una
personalissima metodologia, ritagliata su misura, che egli stesso ci ha
suggerito. M. aborre la filologia fine a se stessa, dichiara a chiare lettere
che non gl'interessa, che anzi lo infastidisce, e a chiare lettere confessa
piuttosto l'interesse per la viva espressione dell'intelligenza e del pensiero,
per opere da cui spremere "succo vitale"?; com'egli stesso ammonisce
(seppur di passaggio, in una nota), 1 Ci trova poenamente concordi la posizione
del Piovani, secondo il quale «non c'è scienza storica [e dunque anche
filosofica] là dove il metodo filologico, che è il metodo della storiografia,
non è seguìto»: «onestà d'indagine, che è pazienza e sacrificio, attenzione di
analisi, che è amore dell'altro, dicono la moralità della filologia, anzi
dicono della filologia come moralità». Puntualizza il filosofo, tuttavia, che
quello filologico «ovviamente, è un metodo che ogni ricercatore segue a suo
modo, con maniere personali e personalissime». Questa sottolineatura ci
rinfranca e c'incoraggia in questa rostra nostra difficile ermeneutica d'approccio
a Carlo M., pensatore che - a nostro giudizio - richiede, forse più che altri,
una scepsi filologica ed un taglio di ricerca molto peculiari, diremmo
addirittura ad personam (ma cfr. nel seguito della nostra analisi). [Le
citazioni da Piovani sono tratte da P. Piovani, Conoscenza storica e coscienza
morale, ed. Morano, Napoli, 19722, pagg. 48-51 passim]. 2 Espressione-concetto
di M.. Altre espressioni tipiche del pensatore goriziano, riscontrabili in
questa Premessa, verranno asteriscate [*]. 3 Indicativo, a tal proposito,
questo stralcio di una lettera al padre Alberto, scritta da Firenze il 31maggio
1908: 1 chi si avvicina al suo pensiero deve «far forza alla propria
erudizione» [PR 14], perché - aggiungiamo noi - la voce della Persuasione non è
apofantica e, come tale, è insofferente ad ogni approccio razionalizzato o
erudito o categorizzante o puramente storiografico. M., "profeta" di
Persuasione, non può essere soltanto letto, né può essere decisamente soltanto
"studiato", ma semplicemente accostato, in maniera inesorabile, e
condiviso o combattuto. Diventare, come lui, «povero pedone che misura coi suoi
passi il terreno» [PR 4], diventare compagno di viaggio, e con lui - durante il
cammino - conversare, come i discepoli amati e amanti amavano fare con Socrate.
Oppure, divenire intralcio al viaggio e cercare occasioni di sosta forzata.
Così, se s'intende per filologia la puntigliosa computazione del dettato, la
sua scolastica e la sua patristica, la mera analisi testuale, la collazione,
l'idolatria della parola e dei suoi rimandi eruditi, il gusto per la citazione
affine e raffinata, allora La persuasione e la rettorica non è un'opera
filologica. Se invece per filologia s'intende, com'era per Vico, il rispetto e
l'amore della parola come espressione del pensiero e della sensibilità umana,
come risonanza intellettuale ma soprattutto morale, come pretesto per far
filosofia "civile", allora essa è anche un'opera filologica.
Parimenti, se s'intende per ricerca la compilazione archivistica, l'interesse
esclusivo per l'inedito, la serietà sterile e compassata di chi affronta
un'opera coi ferri del mestiere, tacendo la propria umanità in favore
dell'esattezza scientifica, allora la tesi di laurea del Goriziano non è una
tesi di ricerca. Se invece per ricerca s'intende l'ascolto della voce
interiore, lo scandaglio dell'umano, l'elezione degli autori che si leggono
come istigazione dirompente a rimeditare la propria contemporaneità e la
propria condizione, se insomma è ricerca di se stessi attraverso il testo che
ci è di fronte, laddove la voce dell'autore, seppur muta nel foglio, ci parla
nel profondo prendendo a prestito le nostre parole, allora il suo lavoro è
anche ricerca, e ricerca sofferta. Se infine s'intende per critica
l'individuazione e la risoluzione di problemi testuali fini a se stessi, la
ricognizione delle contraddizioni dell'autore, la destrutturazione e la
ricomposizione dell'opera al fine di svelarne soltanto i punti deboli o quelli
forti, nel raffronto con la tradizione, ancora una volta l'opera di M. non è
critica; lo è invece se la critica è un'operazione di pensiero, che non chiama
in causa il concetto, ma il giudizio, se porta ad un punto di discernimento e
di crisi il pensiero di entrambi (dell'interprete e dell'autore), laddove la
crisi segna non soltanto il vacillare delle «lo in queste 2 settimane ho
lavorato. La prima settimana in casa, la seconda in biblioteca dove stavo dalle
8 alla una o le 2 a far lo 'studioso' [virgolettato ironico di M.] a uso e
consumo dei forestieri che venivano a visitare la meravigliosa sala della
Laurenziana. Il semplice studio d'analisi d'una traduzione di Brunetto Latini
d'un'orazione di Cicerone m'impigliò nella questione del testo che Br. Latini
poteva aver avuto sott'occhio; dovetti occuparmi della storia dei manoscritti
di Cicerone, ed esaminare quanti ho potuto trovare qui anteriori a Br. Lat. per
confrontarli colla sua trad.[uzione]. Poi studiai pure i manoscritti fiorentini
della traduzione per correggere in parte l'edizione. Non sono lavori fatti per
L'unica cosa che mi interessò sono le osservazioni che ho potuto fare
sull'eloquenza e sulla "persuasione" in genere». [E 320-321]
convinzioni e delle convenzioni, ma anche un elemento di svolta, un nuovo
inizio di sensibilità e di riflessione. Queste distinzioni non cavillose ma
sostanziali, che abbiamo addotto per render ragione dell'atipicità del lavoro
accademico di Carlo M., possono comodamente adottarsi anche per ciò che
riguarda il nostro lavoro accademico, il cui intento, o pretesa, non è far la
pantomima o la fotocopia di quello: in M., abbiamo trovato confermati
convincimenti che, da sempre, sono stati radicati in noi. In realtà, il
Goriziano è un autore che - data la stratificazione complessa del suo dettato e
l'estrema eterogeneità dei suoi referenti speculativi e letterari - si presta
volentieri anche ad accostamenti arditi e più o meno raffinati: la fantasia
dell'interprete corre a briglia sciolta e viene incoraggiata nel far aderire M.
ad una propria, personalissima Weltanschauung. Quasi sempre, il risultato che
se ne ricava è quello di un sostanziale tradimento della parola genuina del
Goriziano, che diventa il viatico - e spesso, il "megafono" - di
convinzioni e "persuasioni" esistenziali, speculative e politiche che
in realtà, nella maggior parte dei casi, appartengono esclusivamente
all'interprete: basti pensare (e speriamo che questi esempi-limite esauriscano
la portata della questione) a come il nome di M. ricorra, e sempre con pretesto
corroborante alle proprie posizioni, in opere tanto diverse quali possono
essere quelle di un Massimo Cacciari (dove il Goriziano diventa un'ulteriore
epifania della Krisis), di un Aldo Capitini (laddove la Persuasione diviene
religiosità autentica e umana) e addirittura di un Julius Evola (dove M. vien
chiamato a testimonianza del valore metafisico della "purità")‘. Il
nostro accostamento, dunque, è stato progressivo, talora blando, talora, e più
spesso, esasperato: come dire, volentieri il gioco ci ha preso la mano e,
rileggendo quanto abbiamo scritto su M., ci accorgiamo d'aver spesso confuso,
anche noi, la nostra prospettiva con la sua, o meglio, d'aver reso trasparente
la nostra "persuasione" attraverso la sua, utilizzando anche noi il
suo dettato come viatico di una ricerca ed urgenza esistenziale che, in primo
luogo, ci appartiene. Un qualcosa di analogo accadde del resto anche al
Goriziano, tal che la sua tesi, nata come uno studio scientifico sui concetti
di persuasione e retorica in Platone ed Aristotele (il cui nucleo originario si
conserva nella sezione "maledetta", come qualcuno l'ha definita,
delle Appendici critiche), si tradusse ben presto in un'apologia della
Persuasione. La sua tesi scientifica si era risolta in una ipotesi
esistenziale, e M. non ebbe scrupoli a ritenerla "ufficiale", a
"sottoporla in commissione di laurea", perché se è vero che una tesi
di laurea è 4 Per una motivazione che non ci vergogniamo di confessare
esclusivamente politica (una salutare posizione antidemocratica, una tantum),
abbiamo ignorato del tutto l'odiosa interpretazione evoliana; quella di
Cacciari la abbiamo assorbita nel corso della nostra trattazione, senza
palesarla più di tanto; riguardo a Capitini, invece, cui va tutta la nostra
simpatia, ci riserveremo di approfondirla nelle nostre Conclusioni. un'opera di
ricerca, è altrettanto vero che la vera ricerca è quella umana, socratica,
soprattutto se poi - e qui facciamo riferimento alla nostra - è una tesi di
filosofia morale. Nel suo scritto accademico, M. si disincagliò dalla
"scientificità", per porsi in diretta sintonia con la voce della
Persuasione. Ma non fu assunzione di sregolatezza o di a-criticismo, frutto
esclusivo di un'operazione di gusto o di genio; bensì, semplicemente,
l'escussione di una strategia ermeneutica altra (ogni strategia di scrittura comporta,
del resto, una specifica strategia di lettura), una tecnica d'interpretazione
dialogica che collabora col testo e che trova nel divino Platone * il suo
teorico più convinto ed esemplare: leggere non glossando, ma filosofando, e
intender la filosofia non (soltanto) come scienza del pensiero, ma come sapere
a vantaggio dell'uomo’ [cfr. Eutidemo, 288e - 290d], e quindi etica e politica:
pensiero che si svolge tra, e non sugli, uomini, con le parole degli uomini,
anche se il suo linguaggio è talora più suggestivo che rigoroso. In tal senso,
assumendo in pieno anche noi questo profilo euristico, abbiamo tentato un
"romanzo storico-filosofico" della persuasione in M. e abbiamo
accompagnato l'autore nella ricostruzione eccentrica, ma fedelissima (fedele
alla sua eccentricità), del suo pensiero. Proprio a questa oculata scelta
metodologica rispondono sia l'andamento narrativo della nostra esposizione, e
qualche confidenza che ci siam presi durante il suo corso, sia l'accostamento
del pensiero del Goriziano a pensieri "alternativi" (il Buddismo, ad
esempio), laddove l'accostamento non è arbitrario, ma confortato da effettivi
riscontri biografici e testuali; sia le forzature cui sottoponiamo i testi
dell'antichità classica filosofica e tragica (forzature, ancora, non nostre, ma
dello stesso M., filologo "patologicamente" originale: ci siamo
limitati a seguirlo e, in certi punti, ad assecondarlo), sia infine il
privilegiare testi ed autori in apparenza estranei alla storiografia filosofica
"ufficiale" (Ibsen e Tolstoj, sopra tutti), solo perché è quasi
esclusivamente su tali testi ed autori che si innesta e si forgia l'immaginario
persuaso di M.. Di contro, abbiamo adottato anche noi un opportuno (o per noi
tale) armamentario euristico per avvicinare il Goriziano. Innanzitutto,
l'orizzonte - morale, ma appunto anche euristico - entro il quale si muove la
nostra tesi è quello delineato dalla ragion pratica kantiana, non solo qui
assunta come la prospettiva etica, per noi, più alta mai raggiunta dal pensiero
in assoluto, ma anche - nell'economia del nostro discorso - come valido modello
per indagare e segnare "i limiti e le possibilità" della condizione
persuasa in M.. Il punto più importante di contatto tra il cosiddetto
imperativo iperbolico del goriziano e l'imperativo categorico kantiano è da
riscontrarsi, a nostro avviso, nella forte esigenza - 5 Definizione, questa,
tra l'altro cara ad uno dei nostri maestri putativi, Nicola Abbagnano. 6 In
questo, è possibile accostarlo al Nietzsche de La nascita della tragedia e de
La filosofia nell'età tragica dei greci. necessaria, ma non sufficiente - di
autonomia, che le suddette posizioni presuppongono: il regno della Rettorica
viene, di contro, a palesarsi per antonomasia come regno della eteronomia, in
tutte le manifestazioni, dalle più subliminali alle più sublimi, dalla sua
componente prima e fisiologica (la deficienza *) alla sua realizzazione più
completa (la tecnica politica e panoptica del corpo, tanto per esprimerci con
una fraseologia foucaultiana). Alla luce di quanto detto, cercheremo di
assimilare il vir” persuaso alla volontà santa, così come descritta da Kant.
Quando, invece, la nostra analisi s'appunterà nella de-costruzione del
dispositivo rettorico, ci avvarremo proprio dell'aiuto di quella lezione di "smascheramento"
retorico (lezione profonda e pervicace, intelligente ed irriverente), ch'è il
grande lascito di Foucault, inteso da noi come apice della cosiddetta
"scuola del sospetto". La difficoltà del concetto di Persuasione,
difficoltà quindi prima di concettualizzazione che di realizzazione, acquisterà
- a nostro giudizio - nuova chiarezza e nuovo valore in questo tentativo di
approccio critico che, a quanto ci consta, appare inedito nelle letteratura
critica sul Goriziano. Gli ulteriori elementi sinergici, di cui si terrà conto,
sono quegli stessi retaggi esistenziali che M. rielabora ed
"attualizza", ritenendoli egli stesso le cifre più essenziali di una
vita sana*, ovvero il messaggio e la simbologia cristologica e (nella sua
variante laica, se ci è permesso di esprimerci così) il messaggio e la
simbologia socratica. Secondo un taglio, invece, chiaroscurale, si
evidenzieranno distanze/vicinanze con i mostri sacri della Rettorica, ovvero
Hegel e ancor più Aristotele. A tal proposito, si utilizzerà l'opera dello
Stagirita - paradossalmente? - come una delle chiavi più adatte per penetrare
l'assunto M.iano, e da essa si ricaverà la formula euristica di entelechia
etica per designare appunto l'atto autentico della Persuasione. Persuasione che
acquisterà, per quanto possibile, contorni ancor più definiti nel confronto con
la fede (si tenterà una correlazione tra il Persuaso e il "cavaliere della
fede", figura kierkegaardiana), tal che, ancora una volta, la Persuasione
apparirà coi crismi di una esperienza e di un esercizio l'è vero religioso, ma
di una religiosità "laica", che si slaccia dall'eteronomia del
rapporto con Dio, per vestirsi di una propria spiritualità umana tutta
particolare, democratica e libertaria, ovvero fondatrice di democrazia e di libertà
(in questo contesto si accennerà all'opera di Aldo Capitini, che proprio in tal
senso intese il monito M.iano). Insomma, l'approccio che tenteremo al
"concetto" di Persuasione mirerà anzitutto a far terra bruciata
intorno ad esso: giocoforza, l'avvio a tale approccio verrà inaugurato in 7
Utilizzeremo, d'ora in poi, con preferenza questa dizione per indicare l'
"essere persuaso", sia per evidenti ragioni di brevità, sia
innanzitutto a ragione della forte valenza semantica- morale-storica che i
latini assegnavano a questo termine [cfr. almeno C. Nepote, De viris
illustribus]; vi contrapporremo homo per designare l' "uomo della
Rettorica" legato alla terra [homo > humus]; e soprattutto dominus,
colui che detiene i fili del potere all'interno della "comunella dei malvagi"
[per il significato di quest'ultima espressione, cfr. il prosieguo del nostro
lavoro]. media re, ovvero con riferimenti diretti agli scritti ultimi del
giovane filosofo goriziano e con iniziale preferenza per le lettere e le
poesie, rispetto alla stessa tesi di laurea, ch'è il suo lavoro più conosciuto:
ciò nella convinzione, nostra personale, che in quelli il concetto di
Persuasione abbia acquistato una dimensione, come dire, più consapevole e
vitale, urbanizzata e "politica" (insisteremo su questo punto),
quanto mai avesse nello scritto accademico, laddove ogni definizione a riguardo
- soprattutto nelle prime battute - si risolve volentieri in forme ermetiche e
tautologiche, talora francamente impenetrabili. Il tutto, nel tentativo - che è
paritempo pretesa - (autocitandoci) «di individuare il nocciolo etico di quel
suo [di M.] stesso pensiero, e di finalizzario ad una sana eudemonia (quella
che il Goriziano assimila alla vera 'salute') a vantaggio del nostro tempo,
cercando d'intravedere - non potendone visualizzarne in modo corretto e
'coerente' la consistenza e la realtà - la possibilità di quel porto di pace *,
da lui stesso vagheggiato», convinti che «la cifra autentica del suo pensiero
sia riposta in un'esigenza davvero semplice e umana: la ricerca, ch'è
l'esigenza appunto, della felicità possibile per l'uomo». In questa ricerca e
in questa esigenza convergono significativamente, per l'appunto, anche la
prospettiva socratica, quella cristiana e - non ultima - quella kantiana: e su
una cattiva (in senso proprio e lato) deflessione di tale ricerca e di tale
esigenza si è fondato, e si fonda tuttora, il mondo della Rettorica. Postille
metodologiche. a) Nella stesura del nostro lavoro, abbiamo preferito riprodurre
la falsariga M.iana: strutturare il discorso sulla Persuasione e sulla
Rettorica in due grandi blocchi, "monotematici", opportunamente
articolati in paragrafi atti a focalizzare i singoli progressi dell'analisi.
Ovviamente, i due capitoli non conducono esistenza autonoma, ma presuppongono
una serie indefinita di rimandi reciproci, evidenziati - nel nostro caso -
dall'Intermezzo (ma non solo), ponte di passaggio dall'uno all'altro e
frapposto ad essi. b) Sempre seguendo suggestioni M.iane, accordiamo grande
valore alle epigrafi: queste abbonderanno in riferimento a paragrafi di estrema
importanza e complessità. L'epigrafe, infatti, per M. riassume, e in certo modo
"scolpisce", il senso e la prospettiva di un discorso, e, allo stesso
tempo, lo arricchiscono di sottointesi atti a favorire una "complicità
etico-ermeneutica" tra lo scrittore e il lettore. c) Durante il nostro
lavoro, indicheremo generalmente (ovvero, a meno che non si avverta il bisogno
di approfondire l'appunto) con le seguenti sigle i testi di M. più citati,
facendole seguire dal numero delle pagine cui le citazioni fanno riferimento, e
apponendo il tutto, in parentesi quadre, a fianco del brano citato: 8
Paradossalmene, perché M. individua proprio in Aristotele il suo nemico
dichiarato [cfr. oltre]. - Opere, a cura di G. Chiavacci, Firenze, Sansoni.
1958: 0; - La persuasione e la rettorica, con Appendici critiche, a cura di S.
Campailla, Milano, Adelphi, 1995: PR; - Epistolario, a cura di S. Campailla,
Milano, Adelphi, 1983: E; - Poesie, a cura di S. Campailla, Milano, Piccola
Biblioteca Adelphi, 19945: PP; - Il dialogo della salute e altri dialoghi, a
cura di S. Campailla, Milano, Piccola Biblioteca Adelphi, 19952: D.
Quest'espediente ha una doppia utilità metodologica: 1) evitare un continuo e
fastidioso affastellarsi di note e di rimandi spiccioli a pie' di pagina,
elemento di distrazione durante la lettura; 2) (e più importante) mostrare la
ferrata logica di rimandi e di allusioni che informa tutta l'opera di Carlo M.,
secondo l'intima consapevolezza, che è propria al filosofo goriziano, del fatto
che ciò che si sta comunicando è in fondo un unico, anche se articolato,
pensiero [cfr. nota 161]. d) Trascriveremo, con spaziatura e formattazione di
paragrafo e carattere diversi da quelli comunemente assunti dalla nostra
scrittura, periodi o espressioni di M. o di altri autori, o che comunque non ci
appartengono. e) Riguardo espressioni e citazioni in greco, fatta eccezione per
talune ricorrenti nel dettato di M., si preferirà la translitterazione latina
(ad es. gui --- philia); le citazioni, tratte da filosofi o scrittori non
italiani, in linea generale si riporteranno direttamente in traduzione. f)
Infine, invitiamo - si licet - a non trascurare, durante la lettura, le note a
pie' di pagina, alcune particolarmente strutturate e complesse: molte note,
infatti, rappresentano vere e proprie "appendici critiche" al
paragrafo in questione, e articolano un discorso tangenziale e approfondito di
taluni aspetti del pensiero M.iano che, di non minore importanza, tuttavia
avrebbero appesantito, in prolissità, il corpus del paragrafo stesso. Capitolo
| La persuasione more geometrico demonstrata. Persuadere: 1 - indurre qlc. in
una convinzione o spingerlo a compiere determinate azioni; 2 - ottenere
approvazione, ispirare fiducia. Definizioni (rettoriche) del dizionario
Garzanti [...] guardar in faccia la morte e sopportar con gli occhi aperti
l'oscurità e scender nell'abisso della propria insufficienza: venir a ferri
corti colla propria vita. "Definizione" di M., nel Dialogo. 1.
Introduzione metabiografica. Mi pardi non aver voce, così m'opprime questo
triste incubo d'inerzia faticosa dal quale non ho saputo ancora riscuotermi.
Quella voce che viene dalla libera vita, quella m'era necessaria per fare il
mio lavoro come io lo volevo; m'ero illuso di poterla avere: e mi son trovato
invece a desiderar solo di non parlare, a non aver nessun interesse per ciò che
pur m'ero proposto di dire quasi con entusiasmo. E d'altronde finir la tesi era
la necessità per me per uscir da questo abbominio, almeno per poter sperar
d'uscirne, per aver almeno una via. Ma scrivere senza convinzione parole vuote
tanto per poter presentar carta scritta, questo ancora m'era impossibile... E
in questo triste giro mi son dibattuto questi mesi malato nell'anima e
impigrito nel corpo, a volte giungendo a raccogliermi e a riaver in me vive e
concrete le cose che altrimenti mi danno solo un tormento oscuro; altre volte e
per lo più vinto dall'inerzia disperdendo le mie forze in questo e in quello
che sembrava distrarmi dalla noia e tanto più fortemente mi stringeva nella
brutta necessità [E 440-441], Queste parole - scritte da M. all'amico Enrico
Mreule, quasi ad un anno dalla partenza di quello per l'Argentina -
rappresentano, nella loro disperata sincerità, come un'epitome esistenziale dell'impasse
(almeno per poter sperar d'uscime, per aver almeno una via...) in cui grava il
nostro giovane autore, a pochi giorni oramai dalla sua morte. L'onere della
tesi di laurea, questo «mostro informe qui crescit eundo et quod crescit non
it» [E 417], viene affrontato in ultimo con la pedanteria (anzi, ci vien
d'usare un ossimoro: con la dotta sciatteria°) di chi è già consapevole
dell'inutilità, travestita da illusione, di poter fare «con le parole guerra
alle parole» [PR 134]'°; di chi - forte di questa consapevolezza - si presta
tuttavia al gioco della Rettorica, fatto di scadenze e note filologiche (fumo
negli occhi per un "messaggio" che tanto i professori non capiranno,
ironizza altrove M.)'', di vita consegnata alla carta, e per questo non più
vita. Una consapevolezza, infine, affidata in forma definitiva e paritempo
programmatica alla famosa prefazione all'opera maggiore: «o lo so che parlo
perché parlo, ma che non persuaderò 9 «L'interesse d'aver fatta una cosa non è
l'interesse di farla» [E 441]. 10 Tratto dall'epigrafe alle Appendici critiche.
11 «Il mio lavoro procede a lenti passi, anzi non c'è un progresso
materialmente sensibile. Ma non me ne impensierisco, perché ormai è questione
di tempo e difficoltà grosse non ne troverò più. - Tanto poi per quei
professori è tutto buono; per loro è come arabo, non hanno vie e criteri per
dire se va bene o male; tutt'al più potrebbero rifiutarlo e perciò è stato
prudente aspettare fino a Ottobre, che così potrò buttar loro negli occhi tutta
la polvere necessaria e che andrò raccogliendo in questo tempo. -» [E 392].
Antimo Negri, giustamente, fa notare che «solo le Appendici, del resto esse
stesse non fino in fondo, sembrano, vertendo su autori classici, soprattutto
Platone e Aristotele, obbedire alle regole del gioco dello "studio
scientifico" accademico» [A. Negri, Il Lavoro e la città, Roma, Ed.
Lavoro, 1996, pag. 45]. In un notevole passo della sua tesi, M. destruttura i
"meccanismi di potere" sottesi alla dinamica succitata:
«"[...]Tu devi far uno studio su Platone o sul vangelo" gli [al
giovane studioso] diranno "è perché cosi ti fai un nome, ma guardati bene
dall'agire secondo il vangelo. Devi esser oggettivo, guardare da chi Cristo ha
preso quelle parole o se omnino Cristo le abbia dette e se non meglio le
abbiano prese gli Evangelisti o dagli Arabi o dagli Ebrei o dagli Eschimesi,
chi lo sa... Naturalmente parole che valevano in riguardo all'epoca, adesso la
scienza sa come stanno le cose, e tu non te ne devi incaricare. Quando tu hai messo
insieme il tuo libro sul vangelo - allora puoi andar a giuocare". [...]
Così si conforta il giovane a perseguire nel suo studio scientifico senza che
si chieda che senso abbia, dicendogli: "tu cooperi all'immortale edificio
della futura armonia delle scienze e sarà un po' anche merito tuo se gli uomini
quando saranno grandi, un giorno sapranno "». [PR 131; corsivi di M.].
Abbiamo preferito anticipare già qui espressioni- conclusioni del Goriziano, al
fine di proiettare da subito chi legge nel vivo della polemica M.iana. nessuno:
e questa è disonestà - ma la retorica "mi costringe a forza a far
ciò"? - o in altre parole "è pur necessario che se uno ha addentato
una perfida sorba la risputi"» [PR 3]. Una citazione, questa, che è a la
page, tra coloro che affrontano il filosofo goriziano, anche se talora mal
intesa o superficialmente valutata. Tuttavia, a ben vedere, è già qui che si
delinea, si dibatte, e implode, il problema (l'aenigma) della persuasione e
della rettorica. Ed è questa (ci si perdoni quest'ulteriore incursione
metodologica), anche, una delle peculiarità che caratterizza il nostro M.:
ovvero, il fatto che da qualunque prospettiva si prenda la sua opera, qualunque
suo scritto si abbia sottomano, ci si trova già subito e prepotentemente
proiettati nel cuore dello scontro millennario, umano e storico, tra
persuasione e retorica appunto. E' altresì anticipato, in forma lata ma
altrettanto perentoria, un assunto che informa e struttura e, in un certo modo,
pregiudica ogni assoluto tentativo di discorso su "che cosa sia" la
Persuasione: la Persuasione è dopo tutto l'indicibile, l'impensabile: una
"condizione" senza pensiero, che non possiamo visualizzare e nemmeno
interpretare concettualmente, né tantomeno comunicare, secondo le leggi della
logica della cosiddetta "ragione occidentale". Ogni "parola
sulla", ogni "pensiero sulla" Persuasione, già solo per essere
concepito, deve prima essere elaborato, sottoposto ad artificio, manipolato,
interpretato, per separarlo dalla sua primigenia e consustanziale assurdità: ogni
pensiero sulla Persuasione si profilerebbe, così, già di per se stesso come
Rettorica. Appare chiaro, inoltre, ma non è male ribadirlo da subito, che il
progetto originario - di trattare, nella sua tesi di laurea, | concetti di
persuasione e rettorica in Platone ed Aristotele - si allarga e sviluppa,
inevitabilmente per M., nella considerazione dell'intera vita umana, culturale
e sociale. Non solo. In effetti, l'applicazione di questi due principi o
categorie (per ora definiamoli in questo modo) investe una dimensione ancora
più ampia, assurgendo a cifra dell'intero esistente. Ovvero, tutto il mondo,
inteso sia come "totalità dei fatti" (tutto ciò che accade) sia come
"totalità delle cose" (tanto per parafrasare Wittgenstein), risulta
permeato, intriso, e quindi - dalla prospettiva del Nostro - rimeditato alla
luce di questi due principi. Questo è un punto nodale. La persuasione e la
rettorica, nell'accezione del giovane filosofo, subiscono così non soltanto uno
slittamento concettuale rispetto alla concezione che di questi due principi,
che di queste due parole, il "senso comune" ha. La rettorica - ad
esempio - non è più un'ars, una téchne, con una sua patente di nascita,
storicamente contestualizzata e con un'applicazione "pratica":
ovvero, non è larte del parlare e dello scrivere in modo da convincere, o
persuadere” un uditorio, non è una professione di eloquenza e non denota 12 in
greco nel testo 13 E' interessante come la denotazione povera di questi due
termini s'incontri in questa definizione, tratta dal dizionario Garzanti, quasi
a testimoniarne un significativo appiattimento. altresì, per estensione, un
atteggiamento o comportamento che mira solo all'effetto esteriore e non è
determinato da un'autentica esigenza spirituale (la retorica del bel gesto, ad
esempio). Tutti questi aspetti non sono altro che i "modi" e gli
"attributi" in cui si manifesta la Rettorica originaria: ne sono la
mera fenomenologia, e anche la più povera. Le parole-chiavi di questo pensiero,
dunque, sono da M. essenzialmente intese «in un senso diverso da quello
corrente, che rivela influenze ebraiche, greche e proto-cristiane. Come osserva
Mario Perniola, persuadere si dice in greco peitho, e l'uso transitivo del
verbo, persuadere qualcuno, non appartiene al greco arcaico ma ne rappresenta
una successiva trasformazione. Dunque la prima accezione di persuasione era
essere persuasi, aver fiducia. Anche nella Bibbia dei Settanta [...] la radice
greca peith- traduce la radice ebraica bth-, usata nei libri sapienziali
dell'Antico Testamento per indicare la disposizione d'animo del giusto: la
fiducia. Mentre la fede, pistis, nel Nuovo Testamento implica il rinvio al
futuro, l'attesa di una salvezza a venire, la fiducia-persuasione è,
nell'Antico, qualcosa di presente, un possesso attuale. Il senso della
persuasione M.iana è molto simile»'*, come avremo modo di approfondire.
Giusticato appare, dunque, il nostro confessato imbarazzo nell'approntare la
presente tesi, e ci figuriamo l'espressione ironica di M., se potesse leggere
le nostre pagine, e le altrui, sulla sua opera e sul suo pensiero. Ma ancora
una volta, la rettorica ci spinge a far ciò: un dispositivo machiavellico così
diabolicamente ben congegnato da riuscire a rendere la voce della verità la
propria pubblicità, ammantandola casomai di simbolismo o conferendole una
sistemazione ch'essa, invece, disdegna; e da riuscire a rendere, altresì, i
contestatori del sistema i propri martiri, o - alla men peggio - «naturalisti
inesperti», o meri facitori di bei versi, di bei drammi e di belle musiche. E M.
stesso un nichilista, un mistico, un cristiano devoto, un ebreo autentico, un
filosofo mancato, soltanto uno scrittore, una promessa non mantenuta, un
teorico dell'arte, un teorizzatore del dominio, un filosofo del linguaggio, un
imperfetto pessimista, un filosofo col martello, un pensatore morale, un
precursore dell'esistenzialismo, un povero anonimo giovane goriziano suicida,
l'ultimo allievo di Socrate, uno spirito della vigilia; e l'elenco, credeteci,
potrebbe stendersi all'infinito, perché infiniti sono gli uomini ed, ergo,
infiniti sono i modi di porsi della rettorica. Il che vale a dire che il
"sistema" (ed è questo il suo raffinamento, come vedremo) è divenuto
capace di tollerare, al proprio interno, riassorbendole, anche le
contraddizioni e le contestazioni più sottili e acute, apparendo per molti
aspetti davvero come un Moloch o un Leviatano invincibile. 14 Cfr. Michelis
Angela, Carlo M.: il coraggio dell'impossibile, Roma, ed. Città Nuova, 1997,
pagg. 124-125 [la stessa autrice rimanda a M. Perniola, La conquista del
presente, in Mondo Operaio, n. 4, aprile 1987, pagg. 108-109]. Questa che ci
accingiamo a scrivere, tuttavia, non vuole essere una riflessione su M. e sulla
sua opera e il suo tempo, non pretende cioè di coltivare (soltanto) una critica
filologica e filosofica del suo pensiero. La sua pretesa è addirittura più
grande: ovvero, quella di individuare il nocciolo etico di quel suo stesso
pensiero, e di finalizzarlo ad una sana eudemonia (quella che il Goriziano
assimila alla vera «salute») a vantaggio del nostro tempo, cercando
d'intravedere - non potendone visualizzarne in modo corretto e
"coerente" la consistenza e la realtà - la possibilità di quel «porto
di pace», da lui stesso vagheggiato. Per quanto possa sembrare riduttivo,
soprattutto in confronto alle vertiginose elucubrazioni che si sono tessute
intorno all'opera del nostro giovane autore, siamo infatti convinti che il
tratto autentico del suo pensiero sia riposto in un'esigenza davvero semplice e
umana (esigenza che non è soltanto letteraria o speculativa, ma che nasce
soprattutto da un'amara esperienza di vita, così com'è esperita da un giovane
intelligente e molto, molto sensibile): la ricerca, ch'è insieme l'esigenza, di
una felicità possibile per l'uomo. «Gli uomini non sono infelici perché
muoiono; muoiono perché sono infelici», afferma Michelstaeater, e questa
antimetabole non vuol essere una frase ad effetto giocata sul capovolgimento di
un luogo comune, bensì in essa è compendiata la grande utopia etica (ma quanto
utopica, poi?) che il Nostro ci propone. M., redivivo Socrate, si assume un
difficile compito esistenziale prima che speculativo (condividendolo col suo
"maestro" e con tutta la temperie greca), e lo affronta con tutta
l'esuberanza e la fiducia della sua giovane età, esuberanza e fiducia temprate
tuttavia dal rigore della sua mente eletta: quel compito è insegnare agli
uomini ad essere veramente felici. Glissando per ora considerazioni che
approfondiremo durante tutto il nostro discorso, possiamo anticipare già qui,
dunque, la pregnanza socratica ed, insieme, evangelica (nonché, aggiungiamo
noi, kantiana) di suddetta utopia. Detto in parole molto semplici: se
l'infelicità è frutto di "ignoranza esistenziale" (come c'insegna
Socrate, appunto, e - in certo modo - tutta la schiera di Persuasi che M.
annovera nella prefazione alla sua tesi), ebbene bisogna fugare le tenebre di
questa ignoranza (ovvero, di questa rettorica), bisogna «uscir della tranquilla
e serena minore età» [PR 131]'°, ed indagarla secondo una prospettiva
"archeologica" - ovvero, "eziologica" - che la conduca
appunto allo scoperto. M. scoprirà (come già notava a suo tempo il Piovani’) le
radici di 15 Sono le parole con le quali, significativamente, si conclude la
tesi di laurea. Ma cfr. il seguito del nostro lavoro. 16 Piovani Pietro, M.:
filosofia e persuasione, un inedito di P. Piovani a cura di Fulvio Tessitore,
Nuova Anologia, fasc. 2141, vol. 548°, gennaio- marzo 1982, p. 214. Piovani,
innanzitutto, ci avverte che «(...) occorre molta prudenza critica
nell'avvicinarsi a M. con la piena fiducia che il suo discorso abbia una
tratteggiata autonomia di linee ricostruibili al di là del loro frammentarismo
sostanziale."; quindi, poco dopo, quasi a proporci un possibile approccio
metdologicamente corretto: "A tal fine giova, secondo noi, individuare
come determinante il tema della deficienza». quella Rettorica nella stessa
struttura - fisiologica, prima che ontologica - dell'uomo, penalizzato da quel
«deficere» ch'è l'alfa e l'omega di ogni sofferenza, di ogni
illusoria(«lusinghiera», «adulatrice») soddisfazione, e - insieme - di ogni
possibilità di riscattoautentico. Quella "deficienza" che la critica,
unanimemente, ascrive ad un retaggio schopenhaueriano del nostro autore, e che
noi, invece, preferiamo assimilare al concetto di privazione (steresis),
contenuto nella Fisica di Aristotele. Il che non vuol essere un cavillo
ermeneutico, ma vuol rendere chiara - da subito, senza indugi - quella ch'è la
nostra prospettiva di approccio a M.: siamo convinti, infatti, che l'aenigma
della Persuasione (e di tutte le ardue, tautologiche "definizioni"
che ad essa il Goriziano associa) si risolva in quella che potremo chiamare,
con una formula che diamo già qui per definitiva, entelechia etica, laddove per
entelechia intendiamo proprio ciò che intendeva lo Stagirita'”, ovvero l'atto
finale o perfetto, cioè la compiuta realizzazione di una potenza. Ebbene, a
nostro parere, il dilemma Persuasione-Rettorica si gioca appunto sul trinomio
privazione-potenza-atto (e ci sentiamo autorizzati a ciò da alcune
"tracce" che M. stesso lascia nei suoi scritti), tale che la
Persuasione si evincerà come la piena, perfetta attuazione, realizzazione
dell'uomo, secondo la sua (vera) natura. Si converrà che una tale impostazione
ribalta, in modo deciso, ogni evenienza critica - per quanto legittima, perché
giustificata, in un certo senso, da talune affermazioni "forti" dello
stesso Goriziano - circa l'impossibilità (per l'uomo) della Persuasione. In
effetti, proprio M., se non nell'opera maggiore, soprattutto nell'Epistolario e
nelle Poesie? sconfessa - e ci sentiamo di dire che lo fa con una certa gioia
che sa di liberazione - quella presunta impossibilità della Persuasione,
individuando nell'amico Mreule l'acme, cronologico ed etico, della Persuasione
realizzata: l'atto di coraggio del compagno Enrico dimostrò al giovane filosofo
(e dimostra a noi) che la Persuasione non ha soltanto una sua storia (né
tantomeno soltanto una sua storia letteraria e filosofica), ma anche una sua
attualità viva e concreta, che ci può essere accanto e ci può guidare '°, pur
nella consapevolezza che una cosa è conoscere la «via della Persuasione», altra
cosa è avere la forza e il coraggio di imboccarla. Volendo, il dramma del
suicidio del giovane goriziano si consuma tutto qui (ma lungi da noi ogni
riduzionismo e ogni retorica a tal proposito). 17 Cfr. almeno Metafisica, IX,
8, 1050a 23. 18 Nel confronto (soprattutto) con le ultime lettere e poesie
(intendiamo quelle del 1909-1910), ci azzardiamo a considerare la tesi di
laurea già "datata", per quanto concerne la dimensione persuasa
dell'uomo; o quantomeno, a considerare le suddette lettere e poesie l'
"urbanizzazione" più completa e più efficace del messaggio della
Persuasione stessa. Ragion per cui, ad esse va tutta la nostra predilezione. 19
Sul valore e sul senso di questa "guida" della Persuasione - che non
ne pregiudica l'assunto autonomo, cioè di esperienza che si realizza nello
spazio di autonoma sacralità di ogni uomo - si articola un difficile e
intricato equilibrio (tra autonomia ed eteronomia), sullo
"scioglimento" del quale s'impernia tutto il nostro lavoro. Già da
quanto detto finora, appare chiaro che M. si presenta subito come un autore
"difficile": questa sua difficoltà deriva non solo (com'è ovvio) dal
carattere decisamente e consapevolmente anti-sistematico, se non ermetico, del
suo linguaggio e del suo "messaggio"? - per quanto quello stesso
messaggio contenga una sua certa "banalità" (la "banalità del
bene", per alcuni sintomo di "pensiero adolescenziale" [sic])
paradossalmente non accolta, inascoltata™ o, peggio, mal interpretata; non
deriva soltanto dalla vastità (davvero impressionante, per un giovane) dei suoi
referenti culturali; né soltanto dalla "irritabilità" cui può indurre
chiunque ad esso si avvicini (un'irritabilità che egli condivide appieno con la
torpedine-Socrate); bensì essa deriva, forse soprattutto, dalla collocazione "liminare"
della vita stessa e dello stesso pensiero del Goriziano: storicamente sospeso
in un'età per definizione di transizione e di decadenza (quella tra Ottocento e
Novecento), con tutte le inquietudini "millennaristiche" annesse e
connesse, ampiamente testimoniate, del resto, dalla cultura coeva’;
geograficamente (e dunque culturalmente, linguisticamente...) oscillante tra
Austria e Italia (e non solo; non si approfondirà mai abbastanza l'impronta
mitteleuropea di questo autore”), situazione - questa - complicata, e di molto,
dall'appartenenza ebraica dell'autore stesso (altro nodo abissale); attratto e
disperso in una molteplicità passionale di ispirazioni (il teatro, la musica,
la letteratura, la poesia, la pittura), sia per quanto concerne le
"fonti", sia per quanto concerne le sue stesse realizzazioni; calato
in una Weltanschauung tragica - filosofica e religiosa - di amplissimo respiro
storico-geografico, di cui si propone originalmente e appassionatamente di
riannodare le fila; dibattuto tra un lacerante bisogno di indipendenza (non
solo "culturale" e affettiva, ma anche economica) e un altrettanto
forte bisogno di rifugio nell'alcova della sua Gorizia e della sua famiglia. 20
Riguardo a ciò, solo per la chiarezza con cui è svolta l'argomentazione, riportiamo
l'equilibrata valutazione di G. Cavallero, nella prefazione alla sua tesi di
laurea, valutazione praticamente condivisa da tutta la critica: «Alla filosofia
del M. (caso singolare nella storia dei pensiero) va riconosciuta subito una
dote rara: quella di non porsi mai come tale, almeno nel significato ormai
consacrato del termine. Di diritto essa rientra piuttosto nella storia della
cultura che, non propriamente, in quella della filosofia o della letteratura
occidentale. La sua peculiare forma espressiva è strutturata in un originale
amalgama linguistico, da cui affiorano, armonizzati su di un antico ritmo
greco, stilemi biblicoplatonici, modi di prosare "vociano" oltre,
naturalmente, ad una congerie varia di altri influssi - tra i più disparati - della
cultura contemporanea. Questo complesso problema linguistico, lasciato tuttora
irrisolto dai numerosi critici del M. ad oltre sessant'anni [la tesi di
Cavallero è del 1972] dalla morte, ha così indirettamente favorito le più
arbitrarie interpretazioni della Persuasione, nel tentativo di ricondurla, di
volta in volta, al denominatore delle più svariate ideologie del Novecento
europeo». [G. Cavallero, Itinerario di M., Tesi di laurea, Anno accademico
1971-1972, presso Biblioteca di Gorizia, Fondo Carlo M., Prefazione p. VI. ] 21
«Eppure quanto io dico è stato detto tante volte e con tale forza che pare
impossibile che il mondo abbia ancora continuato ogni volta dopo che erano
suonate quelle parole» [PR 3]. 22 Ma cfr., per quanto or ora diremo, il nostro profilo
biografico, più dettagliato, contenuto nel paragrafo 6 del Il capitolo (sulla
Rettorica): Il pretesto cronologico della proposta persuasa di M. 23 Lo studio
di L. Furlan, L'essere straniero di un intellettuale moderno, ed. Lint- lavoro
dettagliato, composito, anche se discutibile per certe sue conclusioni - si
propone di adempiere appieno a questo gravoso compito. Tutto questo risulta poi
complicato da una tempra caratteriale certamente particolare, diremmo per certi
aspetti umorale, tanto da rasentare a volte manifestazioni depressive- reattive
(in specie, ad esempio, nelle ultime lettere), altre volte lampi di
vitalistico, ottimistico entusiasmo. Delicato, suo malgrado, come un fiore di
serra (psicologicamente, beninteso non fisicamente), sarebbe forse più opportuno
dire che la severità, o meglio il forte rigore morale, che egli usò con se
stesso dovette applicarlo anche agli altri uomini, ricavandone sovente sonore
smentite: da ciò, negli ultimi anni della sua vita, una sorta di involuzione
caratteriale: un animo, col tempo, sempre più appartato e deluso, che tuttavia
non perde la sua essenziale forza, energia e consapevolezza. Alla luce di tutto
ciò, se volessimo compendiare, in una sorta di prosopopea, il dramma
esistenziale del nostro giovane autore (che è, in definitiva, quello di un
"aspirante alla Persuasione" che si trova invischiato giocoforza
nello strame rettorico), proporremmo - in alternativa alla chiave di lettura
legata alla ben nota "coscienza infelice" hegeliana, avanzata dal
Garin% - la figura di Qohélet, il saggio ebreo autore di quell'operetta biblica
(tanto cara al Goriziano) che vien chiamata Ecclesiaste. Nel corso della sua
esistenza, Qohélet ha vissuto sulla propria pelle - giungendo ad una
consapevolezza tanto profonda quanto disincantata - la sconcertante (per quanto
"banale") verità che «tutto è vanità», come recita l'inizio [1,2] e
la fine [12,8] del libro biblico, a confermare che tutta la riflessione in esso
contenuta non è altro che un dipanare la trama e l'ordito di quell'assunto unico,
dominante e paradossale. Orbene, Qohélet - per quanto saggio, di una saggezza
che lo discrimina rispetto all'umanità intera - è tuttavia e comunque, come
tradisce l'etimologia stessa del suo nome, "l'uomo che partecipa
all'assemblea (degli uomini)". Proprio come M.. Questo, insomma, il
complesso intrico di fattori che si trova costretto ad affrontare chiunque si
avvicini al filosofo. Lo stesso autore della Persuasione, quasi a pregustare
questa difficoltà, afferma che «ci sono degli uomini che sono dei mostri, che
si sono liberati del tutto dal loro tempo e dagli altri tempi e fanno la
disperazione degli storici» [O 810]. Difficoltà che, tuttavia, a 24 Ma, per
dirlo in parole molto semplici, se il dramma della "coscienza
infelice" è quello di non poter identificarsi con Coscienza Immutabile,
ch'è Dio e l'Assoluto, l'infelicità di M. ha un fondamento quantomeno opposto:
propri quello di essere costretto all'identificazione, con qualsivoglia
"struttura" o "identità". M. illustra questa inconciliabile
dicotomia, ascrivendola anzi ad una delle più pericolose e
"lusingatrici" illusioni dell'uomo, di ascendenza
platonico-hegeliana, in un passo sotto questo punto di vista memorabile: «Egli
[l'uomo] vive di ciò che gli è dato, di cui non ha in sé la ragione, ma nella
sua conoscenza assoluta egli ha la Ragione; se il fine delle sue affermazioni
vitali è in ogni punto paura della morte, ma nel suo Assoluto egli ha il Fine;
se egli è in balia delle cose e non ha niente, e se pur questo niente difende
come valevole con ingiustizia verso tutte le altre cose, ma nell'Assoluto egli
ha la Libertà, il Possesso, la Giustizia. Così egli porta intorno l'Assoluto
per le vie della città. Egli non è più uno ma sono due: c'è un corpo, o una
materia, o un fenomeno o non so cosa, e c'è un'anima, o una forma, o un'idea. E
mentre il corpo vive nel basso mondo della materia, nel tempo, nello spazio,
nella necessità: schiavo; l'anima vive libera nell'assoluto». [PR 54-55] o ov
ben vedere, ci tocca fino ad un certo punto, se è vero - come ribadiamo - che
la presente tesi non vuol essere tanto un lavoro di critica e storiografia
filosofica, né vuol essere una meditazione su M., bensì riflessione attraverso M.,
ovvero vuol rintracciare (vuol recuperare) in certo modo l'attualità della sua
ingiunzione morale, e non al fine di espungere «ciò che è morto» e di decantare
«ciò che è vivo» del nostro autore (operazione che, per noi, nasconde sempre
presunzione ed ingratitudine), bensì di riguadagnare una voce autentica - che
nasce da un'esperienza esistenziale altrettanto autentica - che possa aiutarci
nella difficoltà del tempo presente, diventando nostra ingiunzione, al di là di
ogni categoria storica e filosofica stabilita. Del resto, coerente alla sua
formazione eminentemente "letteraria", e non specificamente
filosofica (gli autori da lui citati, a rigore, sono più "profeti"
che filosofi, ed è indicativo: la verità non si esprime per sistemi, ma si
veicola nelle forme originali ed autentiche della creazione umana); e, soprattutto,
consapevole che la verità stessa è una «sorba amara e perfida», «povera e
nuda», che si vive e non si dice (com'egli afferma della Persuasione), lo
stesso M. non intende pagare «l'entrata in nessuna delle categorie stabilite»
né fare da «precedente a nessuna nuova categoria»; ma procede, a suo dire, nel
rilevare il testimone della verità, «né con dignità filosofica né con dignità
artistica»?°. Il nostro filosofo si pone, dunque, quale «povero pedone che
misura coi suoi passi il terreno»? e da subito fa professione di non-originalità””,
laddove però questa non-originalità non è pedissequa ripetizione scolastica di
istanze e di imperativi morali, non è il disdegno intellettuale (anch'esso
"borghese") di chi rifiuta per principio il mondo degli altri
(sentenziando «pereat mundus sed fiat iustitia») e gli contrappone una realtà
sua propria tanto edenica, quanto astratta e utopica: è, invece, il
rinnovellarsi e il ribadirsi di un appello all'esistenza vera ed originale,
vissuto veramente e profondamente sulla pelle di coloro che l'hanno professato:
Parmenide, Eraclito, Empedocle, Qohèlet, Cristo, Eschilo, Sofocle, Simonide,
Socrate, Petrarca su su fino a Leopardi, Ibsen e Beethoven. Il carattere
"viatorio" di queste espressioni ci rimanda a quella che ci pare
essere la chiave di volta della loro testimonianza: una testimonianza che
matura, si muove e soffre tra e con gli uomini, un'ingiunzione morale che
decade dal piedistallo del mal inteso imperativo categorico kantiano, divenendo
- in questa deformazione - astratto e universale (i due termini, da un punto di
vista esistenziale, si combinano), e rapprendendosi, In una lettera a Enrico,
in un contesto ironico, M. butta giù, en passant, un «si duo idem faciunt non
est idem» [E 423; ma il modo di dire ricorre anche altrove: cfr, ad es., PR
62]Questa notazione, evidentemente, meriterebbe molto di più che una semplice
nota. 25 Per quanto questo poi sia vero: si veda comunque come appaiano
scontate ed inopportune, alla luce di ciò, le accuse di coloro i quali tacciano
M. di scarso rigore filosofico: Gentile fra i primi. 26Per le espressioni
citate in questo contesto, rimando - ancora una volta - alla prefazione di C. M.,
La Persuasione..., op. cit. storicamente, nell' "uomo e nello Stato
hegeliano", avviluppato nella matassa del dovere, della responsabilità e
della sicurezza”; un'ingiunzione morale, infine, che si fa veramente
"urbana" e concreta, in una parola: etico-politica. Ovvero, M. cala -
incarna - lo sforzo etico-speculativo teso alla ricerca di soluzioni (scelte)
esistenziali, volte al vero vantaggio degli uomini? - o meglio, della sola
autentica scelta esistenziale, ch'è la Persuasione - nella magmatica,
pragmatica ed altrettanto paradossale quotidianità che ognuno vive. L'unica
valida alternativa - rispetto alla nostra decadenza - per una felicità
possibile per gli uomini, per una xya9wv gui (il corrispettivo speculare,
persuaso, della rettorica xowwwx xxxwv?9) veramente realizzabile. 27 Cfr. nota
21. 28 L'etica kantiana, nella sua interpretazione distorta, va a rappresentare
proprio la forma più moderna e palese e dinamica di "etica borghese della
sicurezza", ch'è il cavallo di battaglia della Rettorica. 29 Preferiamo
utilizzare sempre il plurale. 30 Per il senso di queste espressioni, rinviamo
al seguito del nostro lavoro. 2. Il demone Enrico. In un noto passo
dell'Apologia [31, D; ma cfr. anche Fedro 242 C, 551], il persuaso Socrate
afferma: «[...] questo che si manifesta in me fin da fanciullo è come una voce
che, allorché si manifesta, mi dissuade sempre dal fare quello che sono sul
punto di fare, e invece non mi incita mai a fare qualcosa»?! [corsivo nostro].
Poco prima, Socrate aveva definito quella voce «alcunché di divino». E' il
famoso, controverso, "demone" socratico”, una delle voci più antiche
ed autentiche della Persuasione, la cui caratteristica singolare è quella di
essere, piuttosto, una voce della dissuasione”. Compendia e glossa G.
Bastide®*, considerando tutti i passi in cui questa "figura" ritorna:
«nnanzitutto Socrate spiega il suo comportamento ricorrendo a un dio interiore,
ad un avvertimento intimo, ad una voce demoniaca che non l'abbandona mai. Poi,
tranne una o due eccezioni, questa voce interiore prende forma di divieto,
quando si tratta di distogliere Socrate da questo o quell'atto o da questo o
quel coinvolgimento preciso. Infine, il dio è una forza imperiosa che determina
in modo totale la vocazione spirituale di Socrate »”. In Teagete [129 E - 130
A], la potenza del demone socratico si "politicizza": «[...]la
potenza di questo demone è determinante, anche nei rapporti con coloro che mi
frequentano: a molti, infatti, è ostile ed essi non traggono profitto alcuno
dalla mia compagnia, tanto che anche a me non è possibile stare con loro; a
molti non impedisce di frequentarmi, ma, dalla mia vicinanza, non ricevono
vantaggio alcuno; quelli, invece, che la potenza del demone assiste, perché
godano della mia compagnia, sono coloro dei quali anche tu [Teagete36] ti sei
accorto; infatti ne ricevono un profitto immediato; ma anche tra questi, alcuni
godono di un 31 Le citazioni tratte dalle opere di Platone, qui e altrove, sono
riportate secondo la traduzione offerta in Platone, Tutti gli scritti, a cura
di G. Reale, Milano, Rusconi, 19912. 32 Cfr. la diapositiva C [Demone] nel
supporto iconografico. 33 Si tenga altresì presente ciò che Nietzsche afferma
nella Nascita della tragedia, sempre a proposito del demone socratico: «Una
chiave per comprendere la natura di Socrate ci viene offerta da quel
meraviglioso fenomeno che viene designato come "demone di Socrate".
In particolari situazioni in cui il suo portentoso intelletto vacillava, egli
ritrovava l'equilibrio in virtù di una voce divina, che si faceva udire in tali
momenti. Questa voce, quando viene, dissuade sempre. La saggezza istintiva si
mostra in questa natura interamente abnorme soltanto per contrastare qua e là,
ostacolandolo, il conoscere cosciente. Mentre in tutti gli uomini produttivi
l'istinto è proprio la forza creativo-affermativa, e la coscienza si rivela
critica e dissuadente, in Socrate l'istinto diventa critico, la coscienza si
trasforma in creatrice - una vera mostruosità per defectum!" [Nietzsche,
La Nascita della Tragedia; in Opere 1870/1881, Roma, Newton, 1993, pag. 153].
L'acrimonia con cui Nietzsche offende e offenderà Socrate è la stessa con cui M.
affronterà Aristotele; se il motivo propulsore di questa acrimonia è,
praticamente, identico (la critica alla pretesa del sapere, nella fattispecie
quello teoretico-scientifico-tecnico), i differenti bersagli critici sono - a
nostro parere - non solo mera testimonianza di una dissimile "inclinazione
di gusto" dei nostri due autori, ma tradiscono - e profondamente - anche
la diversità delle alternative possibili e plausibili ch'essi propongono alla
decadenza (l'oltre-uomo e il persuaso), come vedremo in seguito. 34 G, Bastide,
Le moment historique de Socrate, Parigi 1939, pag. 236; riferimento contenuto
in J . Brun, Socrate, Milano, Xenia 1995, pag. 71 35 Ma si tenga anche
presente, anzi soprattutto presente, l'istruttivo capitolo IX [La dimensione
del religioso in Socrate] del lavoro di G. Reale, Socrate. Alla scoperta della
sapienza umana, Milano, BUR 2001, pagg. 265-294, capitolo sottinteso al nostro
discorso. 36 E' ovviamente Socrate che parla. vantaggio sicuro e duraturo,
molti, al contrario, fin tanto che stanno con me, progrediscono in modo
soddisfacente, ma, una volta lontani, ridiventano come tutti gli altri»
[corsivi nostri]. Orbene, crediamo che, in questo passo esemplare, sia
contenuta una chiara parafrasi delle differenti e possibili modalità di
relazione che il Persuaso intrattiene con gli altri uomini: M.
"aggiorna" il topos affermando, in modo pregnante, che «ognuno deve
trovarsi la via da sé - e da sé batterla passo per passo - ché non ci sono né
carte né mezzi di trasporto; chi non sente di doverla, di saperla, di volerla
fare, non è buono a farla e invano spera l'aiuto altrui, invano altri vorrebbe
aiutarlo - la può batter colui che già è sano - e la salute è un dono di Dio.
-»° [D 93-94; corsivi nostri], che fa da eco a quella, più famosa, contenuta
nella tesi di laurea: «La via della persuasione non è corsa da
"omnibus", non ha segni, indicazioni che si possano comunicare,
studiare, ripetere. Ma ognuno ha in sé il bisogno di trovarla e nel proprio
dolore l'indice, ognuno deve nuovamente aprirsi da sé la via, poiché ognuno è
solo e non può sperar aiuto che da sé: la via della persuasione non ha che
questa indicazione: non adattarti alla sufficienza di ciò che t'è dato. | pochi
che l'hanno percorsa con onestà, si sono poi ritrovati allo stesso punto, e a
chi li intende appaiono per diverse vie sulla stessa via luminosa. La via della
salute non si vede che con gli occhi sani» [PR 62-63; corsivi nostri]. Ora,
ritornando al passo socratico del Teagete, approntiamone un'utile
schematizzazione. Socrate distingue: a) individui a cui il demone è ostile, e
che non traggono vantaggio dalla compagnia con Socrate; b) individui «che la
potenza del demone assiste» [parafrasi quasi M.: «a salute è un dono di Dio»],
e che traggono vantaggio dalla compagnia con Socrate: b,) quelli - e son
soltanto alcuni - che «godono di un vantaggio sicuro e duraturo»; bə) quelli -
e sono invece molti - che [PR 169]?°.
Nel penultimo passo, del resto, affiora (anche) la differente posizione, sempre
nella prospettiva persuasa, che M. ha consapevolezza di occupare rispetto
all'amico: mentre lo Mreule - agli occhi del Goriziano - ha raggiunto la
Persuasione e vi permane, egli invece è ancora sulla difficile e tormentata via
che porta alla Persuasione stessa. La «consistenza» di Enrico è indipendente,
in senso assoluto, come indipendente e assoluto è il monito persuasivo del suo
esempio; al contrario, M. avverte la necessità - per la propria consistenza -
che il suo amico «ancora lo pensi e si curi di lui». E' più del bisogno di una
tangibile comunione fraterna, è più del desiderio di essere nei pensieri
dell'amico; è l'esigenza, bensì, di fondare la propria consistenza di uomo, di
legittimare - attraverso quasi il giudizio del demone-Enrico - la propria
aspirazione alla permanenza?*: 40 In base al nostro schema, è il rapporto
delineato in bi. 41 E «il coraggio non vuol la prudenza ma l'atto» [PR 63]. 42
Ma riguardo la dialettica lontananza-vicinanza, cfr. la parte finale del
presente capitolo. 43 Ma - edè significativo - è lo stesso M. a condannare in
modo risoluto - in alcuni passaggi fondamentale della sua tesi e del Dialogo -
questo illusorio "meccanismo di reciproca compiacenza": «[...]
ognuno, se racconta la sua «Quella voce che viene dalla libera vita [quella
voce che Enrico aveva accolta e fatta sua], quella m'era necessaria per fare il
mio lavoro [la tesi] come io lo volevo; m'ero illuso di poterla avere [...]>
[E 441]. Mentre Enrico ha affrontato il mare e «s'è conquistato il suo posto di
lotta e di lavoro» [E 435], M. si trova ancora impelagato nelle pastoie della
Rettorica, sociale familiare culturale accademica. Il Nostro non nasconde una
punta di benevola invidia, e di dispetto per quegli oneri (alibi facilmente
smontabile, tuttavia) che lo costringono alla falsa permanenza, al soggiorno
"forzato" in Gorizia, al soggiorno forzato nella vita retorica: «La
lettera di Rico [...] mi mise il fuoco addosso per quanto penso a noi, che,
invidiandolo, siamo impediti nel volerlo raggiungere dalle cose stesse che
c'impedirono di partir con lui [... > [E 436; corsivo nostro]. E' altresì
interessante notare come, invece, dalla prospettiva stavolta di Enrico
(testimoniata da C. Magris, nella bella e suo malgrado dissacrante biografia
romanzata che gli dedica‘*), le posizioni risultino addirittura ribaltate: se
Enrico «tanto per cominciare, è andato via per non fare il militare» [Magris
15], di contro - per lui - è M. ad essere «un santo» [ib. 83]; insieme con
Buddha (vedremo successivamente il rilievo di questa affermazione), che lo è
per l'Oriente, Carlo per Enrico è il «grande risvegliato» [ib. 94]: solo Carlo
può essere sicuro [ib. 45]. Non si tratta soltanto, qui, di una reciproca
attestazione di stima profonda e sincera; è una testimonianza - questa - che
tradisce il fatto che la delineazione dell' "essere persuasi" era
ancora in fieri, chiara ed evidente, certo, nella intima consapevolezza dei
due, ma ancora insufficientemente attingibile nella concretezza della vita
reale o anche della pura elaborazione concettuale. Riteniamo opportuno, allora,
soffermarci sul gesto assoluto di Enrico Mreule. Così, il 28 novembre 1909 - in
gran segreto, la famiglia completamente ignara di tutto - questa sorta di Neal
Cassady carsico, giovane, bello, geniale, disperato, "maledetto"* -
s'imbarcava a Trieste per l'Argentina, sulla Columbia; accanto a motivi di
ordine eminentemente "pratico", a spingerlo era la decisione di dare
una possibilità di nuovo inizio alla propria vita, di rescindere ogni legame
con la passata, di fondare - non solo con le parole, ma con i fatti - un
proprio mondo autonomo e libero, una propria «consistenza indipendente ».
Perché (avrebbe detto non molti anni dopo un altro giovane
"maledetto", Paul Nizan‘9) «a libertà è un potere reale». Si trattava
di mettere in pratica, di esercitare vita sciagurata e i fatti dolorosi di cui
porta la colpa e le conseguenze, trova nella compiacenza dei compagni integra
almeno l'illusione della sua individualità. -», «[...] la dolce illusione
d'esser qualcuno»; in questo meccanismo, gli uomini retorici «considerano i
loro simili come specchi compiacenti, - che raddoppino la vita. Ma il nulla che
non si raddoppia...» [D 55-56] 44 C. Magris, Un altro mare, Garzanti, 1998. 45
Cfr. la diapositiva B [Ritratto di Enrico Mreule (2)] nel supporto iconografico.
46 Paul Nizan: Aden Arabia (con saggio-prefa zione di J.P. Sartre), Mondadori,
1996. Sarebbe suggestivo mettere a confronto gli esiti, nonché le motivazioni e
le "ideologie" sottese alla "compulsione del viaggio" che
spinse questi due questo potere. Dunque, un gesto improvviso, ma non
improvvisato, evidentemente; azzardato, se vogliamo, ma non gratuito; frutto
concreto di una decisa e persuasa visione del mondo e della propria esistenza;
risultato coerente, ancora, dei discorsi e degli "ammaestramenti",
riguardo le proprie convinzioni, che il giovane Mreule elargiva ai suoi
altrettanto giovani amici. Un gesto che acquista ancor più valore, e lo stesso M.
ne è consapevole, di fronte al puro astratto gesto di ribellione e di fuga (se
non "fisica", almeno intellettuale) che il Goriziano insieme persegue
e, sotto sotto, paventa. L'inquietudine (complicata dalla giovane età),
l'infelicità, derivante dall'intuizione amara dell'impasse retorica, è la
stessa; ma Enrico è riuscito a rimettere in gioco se stesso e la propria
esistenza, è riuscito a passare dalla mera rivendicazione verbale all'atto,
dalla potenza all'entelechia. In Enrico Mreule, la parola persuasa - come
risuonava nei discorsi (nei simposi) "in soffitta" dei tre giovani -
si è tradotta, senza tradirsi, in attualità pura, assoluta, permanente, eterna;
la parola si è fatta carne e sangue, si è esposta al rischio
dell'imprevedibilità, alla possibilità aperta e pericolosa che ogni scelta
autentica implica e prepara. Alla stregua di Cristo, Enrico è il Verbo (della
Persuasione) Incarnato. E' in lui, cioè, che la Persuasione scende dal
piedistallo dell'astrattezza, dell'utopia, dell'atopia, della letterarietà e
del passato, per farsi vivo, concreto, persuaso presente. Perché la «salute»
non è soltanto un'idea, la sua sede non è l'iperuranio separato dal mondo della
vita sublunare: la salute - ancora "sostanza seconda" nelle stesse
pagine che M. le dedica nel lavoro accademico - assurge a "sostanza
prima" - e quindi veramente reale - nel synolon dell'essere persuaso, che
è Enrico. Un esempio, quello dell'amico, infine, che disattende e confuta, come
detto, quelle affermazioni, frequenti ancora nella tesi, per le quali la
Persuasione era attestata come una possibilità... impossibile: lo Mreule è
l'esempio vivente, così, che la Persuasione non è un luogo ideale, inattuale ed
inattuabile; che non è una mera idea regolativa nella prospettiva non solo
etica, ma ontologica; che non è un "mito", (soltanto) una stella
polare che indichi e guidi il nostro cammino; che non appartiene, ancora,
soltanto ad eletti del mondo delle arti e del passato filosofico, letterario ed
artistico; che non è, infine, una condizione edenica, improponibile nel mondo
della Rettorica. Al contrario, nello Mreule, la Persuasione irrompe come l'eternità
nel tempo, squarcia la verbosità delle concettualizzazioni, lega il passato e
il futuro nella decisione (nella scelta) dell'eterno presente, si indica come
possibilità sempre aperta - per quanto latente - all'uomo, ad ogni uomo che
mostri il coraggio di accoglierla e di farla sua. giovani intellettuali -
Mreule e Nizan (divisi da poco più di un ventennio) - a cercare in un lontano
altrove scampo alla congerie rettorica. 47 La famosa soffitta del P aternolli,
di cui abbiamo anche un bozzetto autografato di M.. Scrive M. ad Enrico: «Col
tuo atto e con questo fatto già in parte avvenuto, quasi con argomenti
sopportando solo la mole degli argomenti teorici, coi quali tu nelle nostre
conversazioni ci aprivi la via alla giusta valutazione delle cose, hai compiuto
per noi l'unico beneficio che si possa fare da un amico agli amici» [E 421]; e
ancor più esplicitamente «[...] come le tue parole si son fatte azione! lo mi
nutro invece ancora di parole e mi faccio vergogna» [E 442; il corsivo è dello
stesso M., a sottolineare l'importanza dell'espressione]; fino a rendere
testimonianza e omaggio al vero persuaso Enrico, nella bellissima lettera
datata 29 giugno 1910: Ti vedo sempre cosi come t'ho visto l'ultima volta a
Trieste, determinato in tutte le tue possibilità, vivo così, che nessuna cosa
della vita, mi sembra, possa trovarti insufficiente, ma che anzi tutta
attraverso tutti i perigli debba volgersi a te spontaneamente. Perché tu non
chiedi niente. E come non t'accorgi del tempo perché nell'atto in ogni attimo
sei intero, così in ogni tua parola si ha l'imagine [sic] concreta della tua
vita [E 440; i corsivi sono nostri] In questo denso passo, affidato
significativamente ad una lettera (e dunque ad un testo privato), tuttavia la
Persuasione trova una delle sue espressioni più limpide e convincenti, in
assoluto. Visto il particolare andamento di questo capitolo, e alla luce di
quanto detto finora, riteniamo opportuno analizzare il succitato brano
abbastanza a fondo, allo scopo di rintracciare alcuni notevoli punti fermi che
ci consentano di anticipare, per maggiore chiarezza di visione, importanti
conclusioni riguardo l'idea che ci siam fatti dell' "essere
persuasi". Innanzitutto, ancora una volta ribadiamo questa considerazione:
Enrico Mreule è exemplum storico della salute: egli è «determinato in tutte le
[sue] possibilità». Soffermiamoci sull'attributo "determinato" e sul
sostantivo "possibilità", entrambi pregni di straordinarie
significanze etico-filosofiche. Qui, "possibilità" - a differenza di
quanto tanto "esistenzialismo negativo" ci ha insegnato (da
Kierkegaard, ad Heidegger a Jaspers a Sartre) - ha una forte valenza positiva:
se per i suddetti la possibilità esistenziale si risolve, in fondo (chi in più,
chi in meno), in impossibilità, nello scacco di quell'«essere che progetta di
essere Dio», nell'improponibilità della scelta esistenziale ed autentica, che
determina angoscia e disperazione; in M. sta ad indicare, invece, il
dispiegarsi delle energie vigorose e positive, originarie ed originali,
autentiche ed incorrotte dell'uomo stesso. Qui, piuttosto, il termine e il
comprensivo "possibilità" trova il suo affine nella "potenzialità",
nella già richiamata dynamis, in tutta la sua portata di «preformazione e
predeterminazione [rispetto all'atto]», «modo d'essere diminuito o preparatorio
all'atto »*°: la possibilità esistenziale autentica trova il suo telos
nell'entelechia etica. Le parole di Enrico si son fatte azione, la sua dynamis
appunto si è dispiegata e realizzata, giungendo alla sua "perfezione".
Non può non emergere la forte componente 48 Ovviamente utilizziamo come
sinonimi Persuasione e Salute, sentendoci autorizzati a tale uso dall'uso
stesso che ne fa M..dinamica che permea tale condizione esistenziale. Difatti,
l' "essere persuaso" non è un monòlito, per quanto il suo sia un
permanere nella Persuasione; ma il permanere - dice Michelstedter - non è uno
stare: «non c'è sosta per chi porta un peso su un'erta, ma quando lo deponga
dovrà andarlo a riprender sotto ove sarà ripiombato: ogni sosta è una perdita;
tanto sosti e tanta strada devi rifare» [PR 35; corsivo nostro]. E poco più
avanti, raccoglie e ripropone il monito contenuto nell'E/ettra di Sofocle
(monito che, a nostro parere, è l'elemento veramente drammatico della tragedia
sofoclea e della vita stessa del Goriziano): «non è più il caso di indugiare,
ma di agire» [ib.; in greco nel testo]. Ancora più avanti, le parole di M. in
proposito si fanno adamantine, raccogliendo le estreme conseguenze di quanto
finora affermato: «il diritto di vivere non si paga con un lavoro finito, ma
con un'infinita attività» [PR 41; corsivo nostro]. E' svelato, così, l'alone
misterioso che avvolge la premessa del giovane studioso: «Nell'eBroc BoA
potenza e l'atto sono la stessa cosa!, poiché l'Atto trascendente, "l'eternità
raccolta e intera", la persuasione, nega il tempo e la volontà in ogni
tempo deficiente» [PR]. Come per quest'altro capoverso, che è forse la
"definizione" più completa - presente nella tesi -dell'essere
persuaso, pur nella sua sinteticità: «Colui che è per sé stesso (ever) non ha
bisogno d'altra cosa che sia per lui (evot «vtov) nel futuro, ma possiede tutto
in sé» [PR 9]. La determinazione che il vir mostra nella gestione delle proprie
possibilità è - insieme, dunque - risolutezza e consapevolezza. Il vir è
"risoluto", sciolto (come c'insegna l'etimologia) dai lacci della
Rettorica, e in questo è veramente libero e assoluto; è altresì consapevole
delle sue potenzialità volte alla realizzazione della vita vera. Per gli
Stoici, la chiusura della mano nel pugno rappresentava la
"comprensione": immagine felice: il virha in pugno tutte le proprie
possibilità e comprende la possibilità di dispiegarle in modo pieno e compiuto.
Nel punto appena successivo del passo che stiamo esaminando («[...]nessuna cosa
della vita, mi sembra, possa trovarti insufficiente, ma che anzi tutta
attraverso tutti i perigli debba volgersi a te spontaneamente [... ]}»), M.
ritorna su uno dei fulcri inossidabili della sua posizione
teoretica-etica-ontologica, cui abbiamo già accennato: l'insufficienza; c'è da
rilevare, qui, il ribaltamento, anzi la vera e propria "rivoluzione
copernicana" che viene ad operarsi tra il 49 cfr. Aristotele, Metafisica,
X, 8, 1049 b4 50 Vita che non è vita. Tuttavia, come chiosa puntualmente
Campailla, «non nel senso in genere dispregiativo che è proprio dell'aggettivo
greco, ma in quello di "vita che è fuori della vita", "vita
impossibile": la vita, insomma, della Persuasione», 51 Qui, M. sembra
parafrasare proprio Aristotele. Troviamo, altresì, molto interessante notare
l'analogia, sotto questo punto di vista, tra il Persuaso e il dio (sparse nel
capitolo specifico sulla Persuasione, nel lavoro accademico), che nella
fattispecie - a nostro parere - corrisponde al dio aristotelico, così come
tratteggiato nei libri VIII e XII della Metafisica (un'opera che Carlo tenne
sicuramente presente, oggetto di studio e di riflessione continui): il dio di
Aristotele non ha in sé nulla in potenza, è Atto e Forma puri, è un essere
perfetto, il quale non manca di nulla, non ha nulla da realizzare (se possiamo
esprimerci così), e in esso tutto è pienamente attuato; da qui, la sua
"immobilità" e la sua eternità. Esso - proprio come il Persuaso - non
protende verso alcunché, avendo già in se stesso la sua completezza e la sua
perfezione. Questo dio è in pace con se stesso. vir e il mondo delle cose:
nessuna «cosa della vita» trova insufficiente il vir, perché egli «non chiede
niente », perché ha sciolto i lacci della dipendenza. L' "autarchia"
dell'essere persuaso è diretta espressione e conseguenza della sua
consapevolezza: egli non chiede niente perché è consapevole che la vita, che la
Rettorica niente può veramente dargli, e che ogni elargizione che dal mondo
retorico proviene è, parimenti, ottriata, falsa, illusoria, inadeguata. Questa
posizione, in tutta la sua profondità, è limpida nella coscienza di M.: «Ma chi
vuole la vita veramente, rifiuta di vivere in rapporto a quelle cose che fanno
la vana gioia e il vano dolore degli altri - e non accontentandosi d'alcun
possesso illusorio chiede il vero possesso, così che in lui prende forma e si
rivela il muto e oscuro dolorare di tutte le cose» [O 705]; «[...] se c'è via
che possa in qualche modo liberarci dalla nebbia, è quella che insegna a non
chiedere ciò che non può esser dato» [D 73]; «...]- non c'è niente da
aspettare, niente da temere - né dagli uomini né dalle cose. Questa è la via. -
» [D 81, ribadito pari pari in D 85; corsivo di M.] et similia. L'autarchia del
vir non è tuttavia l'egoistico ripiegamento su se stesso dell'Unico di
Stirner”, frutto della disperazione del nulla che si dispiega in violenta
autoaffermazione di dominio solipsitico; essa è piuttosto - se vogliamo - affine?
(ma con i dovuti distinguo) all'ideale del saggio stoico, affine quantomeno
nella matrice etica che presuppone e prepara quell'esito: ovvero,
l'accettazione del dolore e della morte e l'indifferenza rispetto ai più comuni
beni della vita (salute, ricchezza, bellezza...) e ai loro contrari”*. Secondo
gli Stoici, "vivere secondo natura" significa, da un lato, mantenersi
in accordo con gli eventi, accettandone il carattere di necessità-provvidenza;
dall'altro, favorire la propria natura realizzando e conservando il proprio
essere razionale. Orbene, detergendo tale prospettiva dalle connotazioni di
necessità, provvidenza e razionalità (o almeno non ritenendole esclusive), essa
viene a convergere proprio con la dimensione persuasa del vir. Di poi, il
"bastare a se stesso" non si risolve in una posizione ascetica (come
da 52 «il triste filosofo dell'anarchia», lo definisce M.. 53 Un'affinità cui
ci autorizza lo stesso M.; cfr. Dialogo tra Napoleone e Diogene, in D 101-110.
54 «Poiché in quanto virtus essa è disposizione a una cosa (possibilità), in
quanto tua virtus è bisogno di questa cosa (anche in rapplorto] alle virtutes
negative degli stoici che sono neglative] inrigluardo] ai bisogni ma positive
riguardo alla vita, cioè esser felici senza quei bisogni: gli stoici avevano
d'accorgersi che esistevano anche senza quei bisogni, essi esistevano e
cred[evano] d'essere solo in quanto negavano l'una cosa e l'altra e affermavano
così in rapporto a queste cose della vita la loro individualità. Dunque gli
Stoici hanno possibilità di vivere senza bisogni ma bisogno di viver come tali.
- Si ergo virtus se ipsa contenta est - homo virtuosus plane adnihilatus est...
in quanto tua virtus - è bisogno d'esplicarla, di viverla nel tempo, tutta. E
come l'esplicarla non è mai in un punto, così tu non puoi possederti in nessun
punto» [ib. 107; è Diogene che parla a Napoleone; i corsivi sono di M.].
Invitiamo a leggere questo passo anche alla luce di quanto detto sulla dinamica
potenza-atto nell'ottica persuasa. 55 La virtù stoica, ancora, così come la
Persuasione è tale da non ammettere gradi intermedi (essa è o non è), come
descrive efficacemente Cicerone: «Come infatti chi è sommerso nell'acqua,
sebbene poco distante dalla superficie, sì da poterne quasi emergere, non può
respirare affatto più che se fosse nella profondità [...] così chi si sia
avanzato alquanto verso l'abito della virtù non è affatto meno in miseria di
chi non vi si sia avanzato per nulla» [De finibus, III, 48]. L'ideale di saggio
stoico, quindi, anche qui si mostra come valido strumento euristico per
indagare il carattere peculiare della Persuasione: ma, come visto, le
differenze sono importanti almeno quanto le somiglianze. In effetti, il tentativo
chetaluni è stato rimproverato); tutt'altro: il vir non si allontana
sdegnosamente dal mondo, ma si fonda il mondo: l'entelechia etica è un atto di
fondazione, è la possibilità di un nuovo, autentico inizio, e in ciò consiste
la sua vera libertà. Libertà, dunque, che non è solo apatheia, non è solo
"libertà da", ma anche soprattutto "libertà di": libertà di
permanere nell'esistenza persuasa e di fondare il mondo della propria
autenticità: il vir «deve creare sé e il mondo, che prima di lui non esiste »
[PR 34]. Ci piace, allora, richiamare le parole del già citato Paul Nizan, che
descrive in modo prezioso e vibrante tale condizione: «La libertà è un potere
reale e una reale volontà di essere se stessi: è capacità di costruire,
inventare, agire, soddisfare tutte le possibilità umane il cui dispendio dà
gioia» [Nizan 82] (vedremo tra non molto questo peculiare legame tra attività e
gioia, che ritorna anche nel Goriziano). Poco più avanti, è lo stesso scrittore
francese che segna con nitidezza e con un certo sdegno i distinguo tra questa
reale libertà e saggezza da quella dei saggi "stoici"; la libertà che
egli auspica e pretende non è quella dei «...] saggi che paralizzano a una a
una le parti dell'umanità e chiamano saggezza questa mutilazione. E' certo il
tempo di non essere più stoici, non avrete più un cielo dove recuperare
iltempo» [ib. 83]. Nel concludere questo paragrafo, proponiamo un lungo brano,
tratto dal romanzo / cosacchi, di un (allora; siamo nel 1863-64) giovane autore
russo, Lev N. Tolstoj, un autore che il nostro M. amò a dismisura, traendone
profitto e sostanza morale. Questo romanzo è, indubbiamente, un'opera
giovanile, eppure - pur nell'acerbità a suo modo perfetta - già contiene in
nuce lo slancio etico-esistenziale appassionato, ed i motivi ad esso connessi,
che informeranno tutta l'opera del grande scrittore, e che confluiranno nella
speculazione del Goriziano, assorbiti in modo originale, ma fedele. Il brano
che proponiamo è cruciale sia nell'economia del romanzo, sia nella vita del suo
protagonista, il giovane nobile Olenin, il quale - pieno di entusiasmo e
spinto, da un'oscura sensazione di estraneità al mondo a cui appartiene per
nascita, alla ricerca della felicità [Olenin- M.-Mreule] - intraprende un lungo
viaggio che da Mosca lo porta in un lontano villaggio del Caucaso (inutile dire
che ogni tentativo di Olenin di adattarsi alla nuova realtà, soprattutto per
quanto riguarda i "rapporti umani", sarà destinato allo scacco).
Ebbene, questo brano contiene - in modo davvero disarmante, a nostro parere -
parecchi punti di contatto (non solo "ideologico", ma addirittura
espressivo) con talune pagine M.iane; esso, inoltre, riassume in maniera
opportuna tutto il discorso da noi fin qui tenuto e, in maniera altrettanto
opportuna, soprattutto nell'interrogativo che lo conclude, ci offre il destro
per proseguire questo nostro difficile cammino ermeneutico. stiamo facendo - e
in questo campo è giocoforza procedere per tentativi - è quello di setacciare
il concetto di Persuasione: circoscriverlo, per quanto possibile, per meglio
individuarne vigore e valore. «Egli [Olenin] si sentiva fresco e a suo agio;
non pensava a nulla, non desiderava nulla. E a un tratto fu assalito da un così
strano senso di felicità senza motivo e di amore per ogni cosa che, seguendo
una vecchia abitudine infantile, si mise a farsi il segno della croce e a
ringraziare non so chi. Gli venne a un tratto in mente con particolare
chiarezza che lui, Dmitri Olenin, un essere così diverso da tutti gli altri, se
ne stava ora disteso solo, Dio sa dove, in un luogo dove viveva un cervo, un
vecchio cervo e bello, che forse non aveva mai visto un uomo, e in un posto
dove nessun uomo mai s'era posto a sedere, né aveva avuto quel suo pensiero.
"Sono seduto, e attorno a me stanno degli alberi giovani e vecchi, uno di
essi è tutto avvolto dai tralci della vite selvatica; vicino a me brulicano i
fagiani, inseguendosi l'un l'altro, e fiutano forse i loro fratelli
uccisi". Egli tastò i suoi fagiani, li esaminò e asciugò la mano lorda di
sangue ancor tiepido nella sopravveste circassa. Forse li fiutano anche gli
sciacalli e coi musi scontenti vanno a cacciarsi altrove; vicino a me, volando
tra le foglie, che sembrano loro isole immense, stanno nell'aria e ronzano le
zanzare: una, due, tre, quattro, cento, mille, un milione di zanzare, e tutte
ronzano attorno a me per qualche ragione e dicono qualche cosa, e ciascuna di
esse è un Dmitri Olenin, distinto da tutti gli altri come sono io stesso".
E s'immaginò chiaramente quello che pensano e dicono ronzando le zanzare.
"Qui, qui, ragazzi! Ecco chi si può mangiare", dicono ronzando e lo
ricoprono tutto. E gli si fece evidente che egli non era punto un nobile russo,
un membro della società moscovita, amico e parente del tale e del tal altro, ma
semplicemente una zanzara, o un fagiano o un cervo, come quelli che ora
vivevano attorno a lui. "Come loro e come zio J eroska, vivrò e morirò.
Egli dice la verità: soltanto l'erba mi crescerà sopra". "Ma che
importa se l'erba mi crescerà sopra?", continuava a pensare, bisogna
tuttavia vivere, bisogna essere felici; perché io una cosa sola desidero: la
felicità. Qualunque cosa io sia: una bestia come tutte, sulla quale crescerà
poi l'erba, e niente più, o una cornice in cui si è inserita una particella
dell'unica Divinità, è pur tuttavia necessario vivere nel modo migliore. Ma
come dunque bisogna vivere per essere felice, e perché prima non ero
felice?", E prese a ricordare la sua vita passata; e gli venne schifo di
se stesso. Apparve a se medesimo come un esigente egoista, mentre, in realtà,
per sé non aveva bisogno di nulla. E continuava a guardare attorno a sé: la
verzura trasparente, il sole che declinava e il cielo sereno, e si sentiva
felice come dianzi. "Perché sono felice e a che scopo vivevo prima?",
pensò. Quanto ero esigente, quante cose escogitavo, e non mi son procurato
altro che vergogna e dolore! Ed ecco che non ho bisogno di nulla per essere
felice!" E a un tratto gli parve che gli si fosse dischiuso un nuovo
mondo. "La felicità, ecco quello che è", disse a se stesso: la
felicità consiste nel vivere per gli altri. E questo è chiaro. Nell'uomo è
stato posto il bisogno della felicità; esso quindi è legittimo. Appagandolo in
modo egoistico, cioè cercando per sé la ricchezza, la gloria, le comodità della
vita, l'amore, può accadere che le circostanze si combinino in modo che
appagare questi desideri sia impossibile. Di conseguenza, questi desideri sono
illegittimi, ma non è illegittimo il bisogno di felicità. Quali desideri però
possono essere sempre appagati indipendentemente dalle circostanze esteriori?
Quali? L'amore, l'abnegazione!". E tanto fu contento e tanto si agitò,
scoprendo questa verità, che a lui pareva nuova, che balzò in piedi e si mise
con impazienza a cercare per chi potesse al più presto sacrificarsi, a chi far
del bene, chi amare. "A me infatti non occorre nulla", seguitava a
pensare, "perché dunque non viver per gli altri? "»5°. 56 Tolstoj, |
cosacchi (a cura di G. Faccioli), BUR, 1952, pagg. 98-99-100. 3. Il porto della
pace. Essendo [Gesù] poi salito su una barca, i suoi discepoli lo seguirono. Ed
ecco scatenarsi nel mare una tempesta così violenta che la barca era ricoperta
dalle onde; ed egli dormiva. Allora, accostatisi a lui, lo svegliarono dicendo:
"Salvaci, Signore, siamo perduti!". Ed egli disse loro: «Perché avete
paura, uomini di poca fede?». Quindi levatosi, sgridò i venti e il mare e si
fece una grande bonaccia. | presenti furono presi da stupore e dicevano:
"Chi è mai costui al quale i venti e il mare obbediscono? ". Questo
passo è tratto dal Vangelo secondo Matteo”, Vangelo - questo in particolare,
tra i quattro - che dovette colpire particolarmente M.®, per la forza e la
nitidezza - e insomma per la "fisicità"°° - etiche e storiche, con le
quali viene delineata la figura del 57 Si tratta di Mt. 8, 23-27; ma cfr. anche
Mc 4, 35-41 e Lc 8, 22-25. 58 In una lettera del maggio 1909 alla sorella
Paula: «Se sapessi scriver note e se tu le comprendessi ti scriverei il tema
dell'andante della IX sinfonia; sarebbe più eloquente di me per dire quello che
voglio dire; oppure - non ridere! - leggi il Vangelo di S. Matteo», [E 383].
Del resto, pochi giorni dopo, in una lettera allo Mreule, M. confessa che «in
questo tempo, invece di far la tesi ho imparato a conoscer Cristo e Beethoven -
e le altre cose mi si sono impallidite» [E 398; corsivo nostro]; nella lettura
del Vangelo, egli «ci trova con gioia la grandezza e la profondità che si aspettava
- tanto superiore alle filosofie e alla scienza moderne» [adattato da E 381] 59
Il Cristo di M. possiede connotati straordinariamente umani: è questo, infatti,
«un Cristo monofisita che possiede soltanto la natura umana [...]. Un Cristo
monofisita e pelagiano, che non conosce pertanto il peccato originale e il
mistero del Riscatto e vive in un cosmo tragico senza possibilità finali di
composizione» [cfr. S. Campailla, Carlo M. tra esistenzialismo ateo e
esistenzialismo religioso, "Iniziativa Isontina", gennaio-aprile
1974, 60, Pag. 23]. E anche interessante notare come proprio il Cristo di S.
Matteo abbia influenzato (ma sarebbe meglio dire: inquietato) sensibilità che
poco o nulla hanno a che fare col cattolicesimo: ci riferiamo, tra gli altri,
oltre che a M., a Tolstoj [per cui vd. oltre], (perché no?) a Nietzsche, nonché
a Pasolini, che proprio sulla falsariga del Vangelo di Matteo scrisse una delle
sue sceneggiature più belle ed importanti, da cui ricavò un film. Vale la pena
riportare uno stralcio di una giovanile poesia pasoliniana - La domenica uliva
- dove lo scrittore-regista, tormentato come sempre, liricizza questo suo
particolare rapporto col Cristo: «Piove un fuoco scuro nel mio petto: non è
sole e non è luce. Giorni dolci è chiari volano via, io sono di carne, carne di
fanciullo. Se piove un fuoco scuro nel mio petto, Cristo mi chiama, ma senza
luce» [lirica contenuta in Pasolini, II Vangelo secondo Matteo - Edipo Re -
Medea, a cura di M. Morandini, Garzanti 19982, pagg. 280-286]. Sempre per
meglio rifinire la suggestione cristologica in M., riteniamo opportuno
riportare anche questa critica, ma attenta, esatta valutazione di Dilthey, che
ben ci sembra enucleare la forza dirompente che scaturisce dalla figura etica del
Cristo di san Matteo: «Indubbiamente i logia contenuti nel vangelo di Matteo
sono quanto di più originario ci è pervenuto di Cristo, e contengono solo una
potente e illimitata profonda coscienza etica, in cui il mondo trascendente si
riflette, per così dire, come le stelle in un fiume. Il nucleo di questa
coscienza costituisce il vero e proprio legame del sentimento etico attivo
della vita, cioè della dottrina del regno di Dio, con il riconoscimento che
nella connessione di questa vita dolore, bassezza, sacrificio producono tanto
la perfezione quanto l'elevazione del Sé nello spiegamento della forza» [W.
Dilthey, Sistema di etica, a cura di G. Ciriello, Napoli, Guida editori, 1993,
pag. 126; corsivi nostri]. E' altrettanto interessante quanto il filosofo
tedesco aveva affermato poco prima, ascrivendo a Ibsen e Tolstoj (tra gli
altri) un tentativo «antiquato» [ib. pag. 122] di riferirsi al messaggio
cristiano, contribuendo - col loro «individualismo» [ib.], o anzi «animalismo»
[ib. pag. 121] - all' «inefficacia» [ib. pag. 122] contemporanea del
cristianesimo. Questo, in effetti, secondo Dilthey, «agisce su singole anime
semplici, che oppongono la loro esperienza interna alla tendenza della scienza
moderna. Non vi è ancora nessuno che abbia compreso la verità cristiana in
maniera così nuova e profonda, da permettere che essa possa determinare
seriamente l'epoca. Anche in questo campo vi sono soltanto tentativi e inizi»
[ib.; corsivi nostri]. Questo giudizio, equilibrato e corretto, per quanto
polemico, copre di riflesso anche M., se è vero che il Goriziano privilegiò
proprio Ibsen e Tolstoj come epifanie concrete di persuasione. Tuttavia, M. ci
sembra comprendere e approfondire (e cercheremo di dimostrarlo nel corso del
nostro lavoro) in «maniera nuova e profonda» il monito persuaso di Cristo e
arrovellarsi nel tentativo di valorizzarlo come un'euristica etica atta a
«determinare seriamente l'epoca» in cui visse. Certo, anche l'impresa M.iana
appartiene alla congerie dei «tentativi ed inizi», e la sua ricerca esistenziale
conobbe una cocente sconfitta. E' altrettanto vero, però, che Carlo Cristo, uno
dei Persuasi della storia dell'umanità, anzi - per il Goriziano - il Persuaso
per eccellenza. Ciò che ci colpisce del passo evangelico è innanzitutto
l'efficacissimo contrasto tra l'infuriare della tempesta e la serenità (la
"pace") del Cristo: mentre la barca è pericolosamente sballottata
dalle onde, rischiando di ribaltarsi, Gesù dorme. In mezzo alla tempesta,
Cristo è nel porto della pace, ha in sé (è) il porto della pace. Quella
serenità non Gli proviene dalla Verità di essere Figlio di Dio, per il qual
motivo niente di questo nostro mondo potrà toccarLo o nuocerGli; non Gli
proviene da un'indifferenza per le cose terrene (parlando del Cristo, sarebbe
davvero un controsenso); Gli proviene, bensì, dalla consapevolezza di avere un
destino da compiere (il sacrificio sulla Croce) e che nulla può impedire il
compiersi di questo destino. E' la pura consapevolezza dell'essere persuasi,
che permette di conquistare quel "porto", quella «permanenza in un
punto», anche nella furia del mare (il miracolo che ne succederà, l'aver
calmato le acque e i venti, appare davvero accessorio, rispetto a quel riposo).
L'infuriare della tempesta, di contro, si riflette nel baratro di paura che
infuria nell'intimo dei discepoli che L'hanno accompagnato, e il loro tormento
è un ulteriore, efficace scarto contraddittorio se paragonato al riposo di
Gesù. Gesù li aveva invitati a passare all'altra riva®, all' "oltre"
della riva, ad «imbarcarsi sul mare di questo mondo »5': l'invito era piaciuto,
ma tra l'invito e la meta c'era un tragitto; la folla lasciata sulla riva non
restò rassegnata a veder partire la brigata: si inoltrò nel mare, turbò le
onde, agitò una tempesta mortale, e Gesù - quello stesso nocchiero che,
rivolgendo loro l'invito aveva messo loro in cuore il desiderio di partire -
salito con essi sulla barca si addormenta, ed essi sembriamo davvero
abbandonati. Uno sconforto pesa sul cuore dei discepoli e forse il pentimento
di essersi incautamente affidati a uno che non li soccorrerà nel bisogno, ad
uno che non garantirà loro la sicurezza. Allora, quando tutte le risorse
dell'arte e tutte le speranze sembrano crollare di fronte alle minacce della
tempesta, quando l'uomo dispera di sé stesso, non fidando più delle sue forze
mortali, allora comincia a chiedere, sperando, l'aiuto del Figlio di Dio e in
virtù di tale speranza egli sveglia imperiosamente il Signore che dorme: «Come,
Tu dormi? non Ti importa niente che moriamo ?». Non c'è giaculatoria più
efficace M. caldeggiò una «posizione del tutto nuova dell'etica», un'etica che
doveva «agire sui grandi problemi della società [per lui, della Rettorica] a
partire prevalentemente dai suoi principi», qual è appunto l'auspicio di
Dilthey. Concludiamo questa importante noi - importante innanzitutto perché
contiene in nuce la valenza della "strategia persuasa", così com'essa
ci appare - con un inciso: non abbiamo fatto riferimento alla Vita di Gesù di
Hegel, perché essa ci sembra più che altro forgiata sulla lezione evangelica
giovannea, con tutte le profondissime, e sottintese, differenze che questa
diversa prospettiva comporta. 60 Mt, 8, 18; ma anche Lc 8, 22 e 9, 57-60 61
Invitiamo, altresì, a confrontare quest'apologo evangelico con l' "esempio
storico" dell'aerostato di Platone [PR 66-73]: entrambi tentativi di
allontanarsi dalla solida terra (l'uno attraverso il mare, l'altro attraverso
il cielo), ma con motivazioni, prospettive, significati, ma soprattutto esiti
diversi. di questa per scuotere Dio dal suo letargo e comandargli di venire in
nostro soccorso: abbiamo lasciato tutto e Ti abbiamo seguito, Tu sei nostro
padre, nostro amico e Maestro, non Ti importa nulla che noi moriamo? Perché ci
hai messo in mare e posti nella barca se i nostri piedi stavano più sicuri
piantati sulla solida riva? L'ammonimento che il Cristo - una volta ridestatosi
- rivolge ai suoi discepoli («Perché avete paura, uomini di poca fede?»)?°
riecheggia, spogliato ovviamente della sua componente "religiosa", in
tutta l'opera di M., rivolto agli uomini rettorici: potremmo anzi dire che
quell'opera rappresenta - nella sua interezza - il tentativo sofferto, ma a suo
modo compiuto, di offrire una risposta etica a quella lacerante domanda. Il
timore vanifica la Croce. Il monito ad aver fede - e a dipanare quel timore -
si traduce, nell'autore della Persuasione, nel monito che «[...] non fai
niente, non sai niente, non dici niente, fosse anche la via dove credi di
trovarti la via del più saggio uomo sulla terra. Che se a lui t'affidi e lo
incarichi di ciò che pesa a te, resti invalido sempre. [corsivi nostri] Le sue
parole in cui ti fingi un valore assoluto sono perte un arbitrio che tanto ne
comprendi quanto ne puoi prendere. - Non c'è cosa fatta, non c'è via preparata,
non c'è modo o lavoro finito pel quale tu possa giungere alla vita, non ci sono
parole che ti possano dare la vita: perché la vita è proprio nel crear tutto da
sé, nel non adattarsi a nessuna via: la lingua non c'è ma devi crearla, devi
crear il modo, devi crear ogni cosa: per aver tua la tua vita» [PR 61]. Quella
fede a cui Cristo richiama non è, dunque, per il giovane filosofo, un invito a
"credere in Lui", bensì piuttosto - detto con espressione semplice -
un invito ad "aver fede in noi", nelle nostre possibilità, nelle
nostre proprie responsabilità sulla via della Persuasione. M. infatti prosegue,
proprio in riferimento al Cristo e ai suoi credenti: «- | primi Cristiani
facevano il segno del pesce e si credevano salvi; avessero fatto più pesci e
sarebbero stati salvi davvero, ché in ciò avrebbero riconosciuto che Cristo ha
salvato sé stesso poiché dalla sua vita mortale ha saputo creare il dio:
l'individuo; ma che nessuno è salvato da lui che non segua la sua vita: ma
seguire non è imitare, mettersi col 62 E' ancora interessante, a questo
proposito (anche al fine d'individuare assonanze-dissonanze con la nostra
lettura), riportare le considerazioni "tropologiche" di S. Agostino
(contenute nel suo Commento al Vangelo di San Giovanni) su questo stesso
episodio [cfr. omelia 49]: «Lo dice l'Apostolo: Per mezzo della fede, Cristo
abita nei vostri cuori (Ef 3, 17). La presenza di Cristo nel tuo cuore è legata
alla fede che tu hai in lui. Questo è il significato del fatto che egli dormiva
nella barca: essendo i discepoli in pericolo, ormai sul punto di naufragare,
gli si avvicinarono e lo svegliarono. Cristo si levò, comandò ai venti e ai
flutti, e si fece gran bonaccia (cf. Mt 8, 24-26). E' quello che avviene dentro
di te: mentre navighi, mentre attraversi il mare tempestoso e pericoloso di
questa vita, i venti penetrano dentro di te; soffiano i venti, si levano i
flutti e agitano la barca. Quali venti? Hai ricevuto un insulto e ti sei
adirato; l'insulto è il vento, l'ira è il flutto; sei in pericolo perché stai
per reagire, stai per rendere ingiuria per ingiuria e la barca sta per
naufragare. Sveglia Cristo che dorme, E' per questo che sei agitato e stai per
ricambiare male per male, perché Cristo nella barca dorme. Il sonno di Cristo
nel tuo cuore vuol dire il torpore della fede. Se svegli Cristo, se cioè la ua
fede si riscuote, che ti dice Cristo che si è svegliato nel tuo cuore? Ti dice:
lo mi son sentito dire indemoniato (Gv 7, 20), e ho pregato per loro. Il
Signore ascolta e tace; il servo ascolta e si indigna? Ma, tu vuoi farti
giustizia. E che, mi son forse fatto giustizia io? Quando la fede ti parla
così, è come se si impartissero comandi ai venti e ai flutti: e viene la calma.
Risvegliare Cristo che dorme nella barca è, dunque, scuotere la fede; allo
stesso modo Cristo frema nel cuore dell'uomo oppresso da una grande mole e
abitudine di peccato, nel cuore dell'uomo che trasgredisce anche il santo
Vangelo; Cristo frema, cioè l'uomo rimproveri se stesso. Ascolta ancora: Cristo
ha pianto, l'uomo pianga se stesso. Per qual motivo infatti Cristo ha pianto se
non perché l'uomo impari a piangere? Per qual motivo fremette e da se medesimo
si turbò se non perché la fede dell'uomo, giustamente scontento di se stesso,
impari a fremere condannando le proprie cattive azioni, affinché la forza della
penitenza vinca l'abitudine al peccato?». proprio qualunque valore nei modi
nelle parole della via della persuasione, colla speranza d'aver in quello la
verità. Si duo idem faciunt non estidem» [PR 61-62]. La condizione inautentica,
eteronoma e dunque non libera (come spiega M. in un capoverso che sembra
parafrasare proprio il senso del brano evangelico proposto), è propria di
coloro ai quali «fragili imbarcazioni in mezzo all'uragano, la grande nave»
appare ingannevolmente «come un porto sicuro» [PR 42], mentre di converso «[...]
ognuno è il primo e l'ultimo, e non trova niente che sia fatto prima di lui, né
gli giova confidar che sarà fatto dopo di lui, egli deve prender su di sé la
responsabilità della sua vita, come l'abbia a vivere per giungere alla vita,
che su altri non può ricadere [questi ultimi due corsivi sono nostri]; deve
aver egli stesso in sé la sicurezza della sua vita, che altri non gli può dare;
deve creare sé ed il mondo, che prima di lui non esiste: deve esser padrone e
non schiavo nella sua casa» [PR 36]. La grande nave. Non può non venire in
mente un passo del Fedone [85 C-D-E] - divenuto cruciale per i più attenti
studiosi di Platone - in cui Simmia, uno degli interlocutori privilegiati di
Socrate nel dialogo, esprimendo le sue perplessità a proposito di talune
"dimostrazioni" socratiche sull'immortalità e la reincarnazione delle
anime, ci suggerisce un aut-aut che è allo stesso tempo metodologico ed
esistenziale: «attraversare con una zattera [quella del ragionamento umano], a
proprio rischio, il mare della vita» o «fare il tragitto più sicuramente e meno
pericolosamente su più solida barca, cioè affidandosi a una divina rivelazione
[logos theios}»®. Il dilemma - di cui conosciamo la risposta socratica e,
indirettamente, quella agostiniana - si risolve in M., come abbiamo anticipato,
in una posizione netta di autonomia del vir, e ci rende conto anche della
collocazione (estremamente personale ed originale) che il giovane studioso
assume nei confronti di quelli che pur sono i principali riferimenti speculativi
ed etici della sua formazione: Cristo e Socrate si richiamano fin quasi a
confondersi, superando barriere storiche e religiose, nell'individuazione di un
63 Le espressioni che utilizza M. richiamano ancora, ma in via negativa e in
modo davvero singolare, analoghe considerazioni che riscontriamo di nuovo in
Agostino, sempre nel suo Commento al Vangelo di Giovanni [cfr. omelia 2]: «[i
discepoli, i.e. gli uomini] non vollero aggrapparsi all'umiltà di Cristo, cioè
a quella nave che poteva condurli sicuri al porto intravisto. La croce apparve
ai loro occhi spregevole. Devi attraversare il mare e disprezzi la nave?
Superba sapienza! Irridi al Cristo crocifisso, ed è lui che hai visto da
lontano: In principio era il Verbo, e il Verbo era presso Dio. Ma perché è
stato crocifisso? Perché ti era necessario il legno della sua umiltà. Infatti
ti eri gonfiato di superbia, ed eri stato cacciato lontano dalla patria; la via
era stata interrotta dai flutti di questo secolo, e non c'è altro modo di
compiere la traversata e raggiungere la patria che nel lasciarti portare dal
legno. Ingrato! Irridi a colui che è venuto per riportarti di là. Egli stesso
si è fatto via, una via attraverso il mare. E' per questo che ha voluto camminare
sul mare (cf. Mt 14, 25), per mostrarti che la via è attraverso il mare. Ma tu,
che non puoi camminare sul mare come lui, lasciati trasportare da questo
vascello, lasciati portare dal legno: credi nel Crocifisso e potrai arrivare».
64 Da notare, ancora, il ricorso ad una terminologia peculiarmente evangelica.
Ci si perdonerà, tra l'altro, la riproposizione fedele di interi passi del
Goriziano; ci sentiamo, tuttavia, autorizzati a far ciò dall'importanza che
essi assumono nell'economia del nostro discorso e dal fatto che essi stessi
rappresentano, a nostro giudizio, passaggi fondamentali (anche per la loro
chiarezza, che non necessita scolii, caso quasi raro nella scrittura di M.)
nella determinazione/enucleazione di quell'esigenza di autonomia che leggiamo
come cifra essenziale della Persuasione, e che ci offrirà l'aggancio per
rivisitarla sotto la prospettiva dell'etica kantiana, per una sinergia feconda
di sviluppi. 65 Cfr. la diapositiva D [Barca] nel supporto iconografico.comune
assunto morale: /a forza autentica degli uomini come unica bussola nel
paradossale viaggio. Sullo sfondo, il mare. Dunque, il mare come luogo
privilegiato del vir. Ma perché proprio il mare? Qual è il senso di questa
complessa simbologia o presunta mitologia? Ed è davvero e soltanto una
simbologia/mitologia atta a rendere la condizione persuasa? Anticipiamo la
nostra risposta negativa. Certo, il topos del mare ha anche un fascino ed una
suggestione prettamente letteraria e filosofica. Non dimentichiamoci che le
immagini del mare e dei flutti ricorrono nelle opere di alcuni filosofi del
primo e del secondo Ottocento, per esprimere, metaforicamente, la natura reale,
libera e vitale del mondo: con tale immagine, questi filosofi segnalavano la
propria opposizione alla dimensione necessaria, ordinata e razionale, puramente
teoretica del mondo ("il mare dell'essere") descritto da Hegel e
richiamavano la riflessione filosofica alla realtà concreta, alla possibilità,
alla libertà. Di contro, l'immagine del mare è una significativa costante che
lega, ad esempio, direttamente o indirettamente, molte delle "eroine
fuggitive" del teatro ibseniano (altra componente di ispirazione prima per
i nostri giovani intellettuali della "soffitta del Paternolli", come
sappiamo) nell'aspirazione ad una svolta autentica della propria vita: la Dina
dei Pilastri della società, la Nora di Casa di bambola, la Bolette della Donna
del mare, la Asta del Piccolo Eyolf, la Frida di John Gabriel Borkman. Una
particolare suggestione, a tal proposito, emana proprio il dramma La donna del
mare, uno dei capolavori ibseniani più ermetici e, a suo modo, inquietanti,
dove l'ambientazione prevalentemente in luogo aperto e il «luminoso lirismo»
[M.P. Muscarello]?” che caratterizza molte scene e molti dialoghi stride con la
complessa simbologia sottesa a tutta l'opera: quel contrasto vive soprattutto
nella figura combattuta (tanto per usare un eufemismo) di Ellida,
nell'enigmatica presenza-assenza dello "straniero del mare",
nell'attrazione paritempo magica e terribile di cui è causa il mare stesso.
Ellida soffre fino in fondo l'ambiguità di questo torbido rapporto
d'attrazione: da una parte si reca spesso, durante le sue giornate, a
contemplare quel mare e si bagna nelle sue acque quasi per ritemprare la
proprie forze vitali; dall'altra, avverte tutta la potenza e la forza
misteriosa ed ammaliatrice del suo richiamo, che si incarna nello Straniero e
nella promessa matrimoniale che, un giorno, li legò. Quel legame ha ancora, per
Ellida, nella sua vita tutta borghese, un sapore e una speranza di autenticità
e di vita: eppure, ella avverte una sua propria incompiutezza, una condizione
d'insofferente eteronomia in quel legame, che allo 66 L.A. Feuerbach - solo per
citare uno tra i tanti - nei suoi Principi della filosofia dell'avvenire
definisce l'uomo «come un ente reale, vivente, che, in quanto tale, è calato
nelle onde vivificanti e refrigeranti del gran mare del mondo». 67 Utet,
Dizionario dei Capolavori, 1987, vol. I, pag. 485. stesso tempo ne falsa la
portata vitale: ella non aveva potuto scegliere liberamente, neanche allora,
come confessa all'esterrefatto marito Wangler. Ellida, dunque, si propone una
condizione di assoluta autonomia di scelta: dev'essere libera da ogni vincolo
sociale ed affettivo, da ogni istigazione o subordinazione emotiva, per poter
valutare con neutralità (e quindi con giustizia) le alternative’: divenire
finalmente «sirena del mare» o «acclimatarsi»®° alla vita di terra. La sorpresa
- ammettiamolo, che un po' ci delude - è che Ellida decide per la vita di terra:
Ellida fon una scherzosa espressione di gravità): «Vede, professore... Ricorda
l'oggetto della nostra conversazione di ieri? Una volta diventati creature
terrestri... non si riesce a riprendere la via del mare». Ballested: «Lo stesso
è successo alla mia sirena! Con una differenza però! La sirena può morire
mentre gli uomini sanno acclo... accla... acclimatarsi, signora Wangel!».
Ellida: «Possono farlo se sono liberi». [Ibsen 64] Il dramma di M. è che egli
non riesce ad "acclimatarsi" al mondo rettorico: nel suo anelare il
mare c'è come un respiro nostalgico, c'è quasi la volontà di un ritorno a casa:
noi siamo fondamentalmente esseri marini, e l'aver abitato la terra è un
tradimento della nostra condizione primigenia. E' ciò che afferma, tra il serio
e il faceto, proprio Ellida”° (che condivide col Nostro quella nostalgia), e lo
si evince ancor più chiaramente, e più a proposito, dall'epopea di Itti e
Senia, le due creature del mare che popolano l'ultima produzione poetica M.iana.
E' triste il destino di Itti e Senia, che nel doloroso risveglio si ritrovano a
vivere la morte dei mortali, provenienti - essi, invece - «dalla pace del mare
lontano», catapultati - ora, invece - nel mondo della «falsa permanenza», nel
gioco retorico della vita quotidiana, nelle sue espressioni più comuni, e anche
più apprezzate: il mondo della famiglia, le passioni, i sentimenti, il
linguaggio e, in ultimo, l'illusione in alto grado sublime, l'amore. 68 Ellida:
«Voglio essere libera quando gli sarò di fronte. Non voglio che pesi tra noi il
fatto che sono la moglie di un altro; non voglio trincerarmi dietro il pretesto
che non m'è possibile scegliere. Se così fosse, che valore avrebbe una mia
decisione?» [Ibsen, La donna del Mare, in Ibsen, Tutto il teatro, Newton, IV
vol. pag. 511. 69 E' la "battuta" ricorrente (ed emblematica) di un
altro personaggio, il sedicente pittore Ballested, alla quale vengono
consegnati il congedo e il compendio del dramma. 70 Bolette (con un sospiro):
«Noi dobbiamo contentarci della terra ferma». Amholm: «Dopo tutto, è la nostra
sede naturale». Ellida: «Non sono d'accordo. lo ritengo che se gli uomini si
fossero abituati a vivere sul mare, o addirittura nel mare, adesso saremmo più
perfetti di come siamo. Più buoni e più felici».Arnholm (scherzando): «Ora però
quel che è stato è stato. Abbiamo preso la decisione sbagliata e siamo animali
terrestri anziché felici creature marine, Mi sembra sia troppo tardi per poter
riparare quello sbaglio». Ellida: «Sta dicendo una crudele verità. lo penso che
tutta l'umanità lo intuisca e ne provi un segreto rammarico. Creda a me:
questo, proprio questo è il motivo più segreto della tristezza degli uomini».
Arnholm: «Per esser sinceri, cara signora, non m'era sembrato che gli uomini
fossero così tristi come dice lei. Direi, anzi, che prendono la vita sin troppo
alla leggera... a volte anche allegramente... ». Ellida: «Invece non è così,
purtroppo! La gioia di cui parla lei è la stessa che ci danno alcune serate
estive, quando si ha appena il presentimento della notte e del buio. E' questo
presentimento che appanna tutta la gioia dell'umanità, come una nuvola
passeggera che lascia la sua ombra in permanenza sul fiordo [...]» [Ibsen 36].
Ebbero padre ed ebbero madre e fratelli ed amici e parenti e conobbero i dolci
sentimenti la pietà e gli affetti e il pudore e conobbero le pa role che
conviene venerare Itti e Senia i figli del mare E credettero d'amare. [PP
79-80] M. - ebreo che rinnega la "terra promessa", filosofo che
rinnega il "regno dell'aria" (l'aerostato platonico è la vana
speculazione ebbra di sé, e altrettanto vuota) - elegge a dimora persuasa un
«terzo regno»”, quello appunto del mare: egli si sente un «perduto figlio del
mare» (è inevitabile sottolineare l'iterazione davvero ossessiva con cui il
significante "mare" ricorre nelle ultime liriche, con tutte le
implicazioni e le sfumature di senso ch'esso assume in un contesto simile);
eppure trova la forza di consolare la sua Senia, in un intreccio di poesia,
saggezza, speculazione, amore, che prova disperatamente a scongiurare il
pericolo (l'angoscia) della morte e della vita ed esprime, nel finale, la
speranza di «giungere al nostro mare», di giungere a quel porto, che non è il
porto della sicurezza degli uomini, ma paradossalmente proprio «la furia del
mare». Il ritorno al mare, col suo richiamo, è infatti vicino: il mare si
staglia in tutta la sua forza vitale, il frutto di una conquista sofferta che
alla fine conduce alla pace: si staglia, oltre le sponde che lo serrano, oltre
le «case ammucchiate/dalle trepide cure avare», oltre il «commercio degli
uomini» che il poeta-filosofo disprezza e combatte”: Altra voce dal profondo ho
sentito risonare altra luce e più giocondo ho veduto un altro mare. Vedo il mar
senza confini senza sponde faticate' vedo l'onde illuminate che carena non
varcò. Vedo il sole che non cala lento e stanco a sera in mare ma la luce
sfolgorare vedo sopra il vasto mar. Senia, il porto non è la terra dove a ogni
brivido del mare corre pavido a riparare la stanca vita il pescator. Senia, il
porto è la furia del mare, è la furia del nembo più forte, quando libera ride
la morte 71 cfr, S. Campailla: Il terzo regno, introduzione alle PP. 72
Ovviamente, M. non è un misantropo. Il "commercio" ch'egli combatte è
in modo esclusivo, quello rettorico. a chi libero la sfidò» [PP 81-82] Ma il
ritorno al mare non è il risultato conseguente e gratuito di una scoperta: esso
comporta una perdita di innocenza e un duro esercizio di persuasione: "No,
la morte non è abbandono" disse Itti con voce più forte ma è il coraggio
della morte onde la luce sorgerà. Il coraggio di sopportare tutto il peso del
dolore, il coraggio di navigare verso il nostro libero mare, il coraggio di non
sostare nella cura dell'avvenire, il coraggio di non languire per godere le
cose care. Nel tuo occhio sotto la pena arde ancora la fiamma selvaggia,
abbandona la triste spiaggia e nel mare sarai la sirena. Se t'affidi senza
timore ben più forte saprò navigare, se non copri la faccia al dolore
giungeremo al nostro mare. Senia, il porto è la furia del mare, è la furia del
nembo più forte, quando libera ride la morte a chi libero la sfidò» [PP 83-84]
Questo stralcio di lirica, non a caso emblematica per tutta la critica M.iana,
è il luogo dove la dimensione persuasa si definisce in tutta la sua possibile
esattezza e si scioglie definitivamente da ogni difficoltà o ambiguità
interpretativa: l'assunto, consegnato a quello ch'è un vero e proprio
"pentalogo", è davvero chiarissimo: la persuasione è coraggio, il
coraggio di una vita libera ed autonoma, in una parola assoluta. Una vita che
non fugge la vita, il suo dolore e le sue contraddizioni insensate
(l'insensatezza per eccellenza: la morte), ma che vi s'immerge con un agonismo
feroce e mai domo, perché, insieme, consapevole e senza compromessi o deroghe.
La Persuasione, infatti, come avremo modo di vedere meglio in seguito, ma come
può già qui apparire abbastanza chiaro, non è una categoria astratta e
monolitica, che si oppone alla Rettorica n una mitica gigantomachia, così come
il Bene al Male nell'immaginario comune e religioso, o la Verità alla Menzogna
nella speculazione filosofica e morale: la Persuasione si puntualizza, si
concretizza, in una rete di "rapporti di forza" agonistici
disseminati in un vasto orizzonte che va dalla famiglia alle istituzioni,
dall'interiorità dell'uomo alla sua esteriorità, dall'esistenza privata alla
vita pubblica, dalla solitudine al contatto con gli altri: in una sola
espressione, è interamente calata nella congerie politica e quotidiana. E' un
«Venire a ferri corti» con un avversario così apparentemente invincibile
(Davide contro Golia) e così vicino, che è possibile avvertirne il fiato sul
collo, una continua incombente minaccia, la forza di una presa terribile che
non molla mai. Di fronte alle istanze di dominio dell'apparato (del
dispositivo) rettorico, che avvolge gli uomini nelle lusinghiere maglie della
eteronomia, il vir oppone un'identica, strenua, determinazione di autonomia, al
costo del sacrificio di sé stesso, che è un sacrificio libero, e non vincolato
o ingannato, come quello che ci chiede la Persuasione Inadeguata. Non bisogna
credere, dunque, che la Rettorica sia un universale che subirebbe, nel tempo,
una progressiva realizzazione o delle variazioni quantitative o delle
risultanze più o meno gravi, delle occultazioni più o meno rilevanti, atte esse
stesse al suo scopo di dominio. Essa, come sistema, non è un universale che si
specificherebbe nel tempo storico e nello spazio geografico: non è insomma lo
Spirito o l'idea hegeliana, bensì non è mai altro che un rapporto attuale tra
uomini, che si concreta in una tensione infinita, dinamica e fisica di poteri,
di «relazioni sufficienti». AI "campo" dei poteri (laddove il campo è
l'insieme di quelle dinamiche e di quelle forze) si contrappone il campo delle
possibilità: /a libertà è appunto lo spazio aperto di tali possibilità, in cui
l'esistenza si slancia nelle sue aspirazioni e realizza i suoi progetti. La
consapevolezza della Rettorica nel mondo, infatti, non deve chiudere l'uomo
nell'amarezza e nel disfattismo di una scepsi e di una prassi nichilistiche,
bensì deve richiamarlo alla sua responsabilità di "potere" e di
"essere", deve aprirgli e trasmettergli la fiducia nelle proprie
capacità umane, nella propria possibile apertura alla Persuasione. E' questo il
messaggio di M., che abbiamo fatto nostro. Ebbene, non c'è immagine migliore
che rappresentare poeticamente questa lotta e questa conquista come la «furia
del mare». A tal proposito, scrive efficacemente P. Amato”: «Per rendere la
persuasione un'alternativa vivibile non solo nella scrittura, M. indica
all'uomo persuaso il suo luogo: il mare. Nella catastrofe - nel pericolo
dell'attimo irripetibile - dobbiamo liberare l'a gire, rifiutando l'angoscia
senza scampo del deserto. Il mare è lo spazio del persuaso. Il mare è
l'ou-topia, il suo mai luogo privo di confini dove sempre si è stranieri,
presenti solo a se stessi, è il luogo dove sentirsi, ovunque - come mai - nella
propria casa. Il mare - prima delle due guerre mondiali - è la terra senza
leggi, dove padroni non sono gli stati, piuttosto i pirati, dove ogni individuo
può affermarsi e non cedere, non più osservato dalla violenza di
un'organizzazione che lo trascende. È il territorio del persuaso ormai libero
dal se stesso sofferente, unico amministratore della vita donatagli. Per lui
ogni azione è la risolutiva, l'ultima, ogni gesto può essere quello estremo.
[...] Il mare è il luogo della libertà che M. sogna per la sua vita dispensata
dall'agire soffocante che la società pretende ». 73 cfr. P. Amato, L'attimo
persuaso, filosofia e letteratura in Carlo M., in Studi Goriziani n. 89-90,
pag. 190. Appare dunque chiaro che, con M., ci troviamo di fronte - più che ad
una simbologia - ad una vera e propria "fenomenologia esistenziale"
del mare”. AI di là del riferimento evangelico, un qualcosa di simile, forse,
possiamo riscontrarlo soltanto nella dottrina buddista. Ora, nel proporre i
passi che seguono (quasi nella loro interezza, datane l'importanza), non
intendiamo certo forzare l'ispirazione o l'influenza che la lettura buddista ha
esercitato sulla formazione del pensiero M.iano, specificamente in riguardo al
pensiero dell' "ultimo" M.”°. Né vogliamo assumerlo come dato
acquisito. Del resto, in base alla documentazione in nostro possesso (e dai
pochissimi accenni che si riscontrano nelle opere del Nostro), non saremmo in
grado di sincerare se quella lettura (e quindi, quell'influenza) fu diretta
ovvero mutuata da fonti di seconda mano”. Resta il fatto, tuttavia, che molte
espressioni (e non solo nel loro senso meramente letterale, ci pare)
riscontrabili nei testi seguenti (e in special modo, quelle che abbiamo
evidenziato in corsivo), possono rinvenirsi - ovviamente riadattate
all'atmosfera della speculazione M.iana - quasi pari pari in passaggi
fondamentali dell'autore goriziano: invitiamo, anzi, ad un suggestivo
raffronto. Troviamo altresì significativa la continua serie di rimandi che
l'autore intreccia tra la "dottrina della Persuasione" e il mare
appunto, parallelismo ch'è lo stesso adottato dai due saggi buddisti. Dunque,
in un passo del Milindapahna”, il Reverendo Nagasena afferma che il Nirvana «ha
alcune qualità in comune con cose a noi note»: quattro ne ha in comune proprio
con il mare: «Come il mare si libera dai cadaveri, œsì il Nirvana si libera
dalle cose cattive. Come il mare è vasto, immenso, non colmato dai fiumi: così
il Nirvàna è vasto, immenso, non colmato dagli esseri. Come il mare è la sede
di esseri grandi e portentosi; così il Nirvana è la sede di esseri grandi e
portentosi, quali sono i santi, che hanno raggiunto l'estinzione. Come il mare
è, per così dire, tutto fiorito con i fiori delle sue onde, varie, possenti,
innumerevoli: cosi il Nirvana è tutto fiorito con i fiori della purità, della
conoscenza, della redenzione, varii, possenti, innumerevoli» [corsivo nostro].
Ma forse ancora più interessante quest'altro riferimento, tratto stavolta da
Anguttara”, e che s'intitola - manco a dirlo - La dottrina è come il mare: 74
Una riprova di ciò può fornirci la testimonianza della aspirazione ultima del
Goriziano - che può far anche sorridere, ma che è evidentemente frutto di una
forte esigenza personale e "filosofica" insieme - di fare il
marinaio, una volta terminata la tesi cui stava lavorando. 75 Cfr. la
diapositiva F [Autoritratto del 1908] nel supporto iconografico. Sappiamo, ad
esempio, che M. si avvicinò al Buddismo per intercessione di Enrico Mreule. Ma
cfr. il profilo biografico nel par. 6 del nostro capitolo sulla Rettorica. 77
Parabole Buddhiste, a cura di Burlingame, Roma-Bari, Laterza. Così come il mare
si abbassa gradatamente, s'inclina gradatamente, si affonda gradatamente: così
appunto la Dottrina si apprende gradatamente, si comprende gradatamente, si
pratica gradatamente. Questa è la prima mirabile proprietà, che la Dottrina ha comune
col mare. Cosi come il mare è chiuso nel suo bacino, senza sorpassare i limiti:
così appunto i seguaci della Dottrina sono fermati dalle sue regole, senza
trasgredirne i limiti. Questa è la seconda proprietà. Cosi come il mare non
soffre un cadavere, ma lo respinge sulla spiaggia, sulla terra, cosi l'Ordine
della Dottrina non soffre un monaco, che venga meno ai suoi voti, e lo respinge
via da sé. Questa è la terza proprietà. Così come i grandi fiumi, la Ganga, la
Yamuna, I 'Aciravati, la Mahi, raggiungendo il mare, perdono il nome e la forma
e si fondono in esso: così appunto le quattro caste, i guerrieri, i sacerdoti,
i borghesi, i servi, quando rinunziano alla casa per la mendicità, ed entrano
nella Dottrina e nell'Ordine del Compiuto, perdono i loro nomi e le loro
distinzioni e diventano figli dell'asceta Sakya. Questa è la quarta proprietà.
Cosi come tutti | fiumi della terra fluiscono nel mare e le acque dell'aria
cadono in esso, senza che il mare aumenti o diminuisca: così appunto molti
asceti raggiungono nella Dottrina il Nirvana, senza che questo aumenti o
diminuisca. Questa è la quinta proprietà. Cosi come il mare ha un solo sapore,
il sapore del sale: così appunto la Dottrina ha un solo sapore, il sapore della
redenzione. Questa è la sesta proprietà. Così come il mare contiene molte
gemme: cosi appunto la Dottrina contiene molte gemme, quali le quattro
contemplazioni, le quattro esercitazioni, le quattro potenze, i cinque poteri,
i sette risvegli, il santo ottuplice sentiero. Questa è la settima proprietà.
Cosi come il mare è la sede di grandi esseri: cosi appunto la Dottrina è la
sede di grandi esseri, quali colui che è entrato nella corrente, colui che
raggiunge il frutto della conversione, colui che rinasce solo una volta ancora
e il santo che ha raggiunto la santità. Questa è l'ottava proprietà. Queste
sono le otto mirabili proprietà, che la Dottrina ha comuni col mare. [tutti i
corsivi sono nostri] La bellezza di quest'ultimo passo è coinvolgente, e le
stesse affermazioni di M. ci sembrano acquistarne nuova luce, soprattutto se
spogliamo la metafora e le conferiamo concretezza umana: ci sembra, anche, che
aiuti a discriminare la proposta M.iana da quelle varianti titanisiche e vitalisiche che pericolosamente le si
avvicinano, tradendone lo spirito originario. Verrebbe la tentazione, ad
esempio, di assimilare il tuffo di Itti in A Senia ad un più celebre tuffo,
quello di Esterina, in Falsetto”, di Montale, poeta di cui certa critica, forse
non a torto, si affanna a trovare consonanze col Nostro. Esterina, minacciata
dalla «grigiorosea nube» dei suoi vent'anni e dalla «dubbia dimane», pur appare
impavida, addirittura sorridente: con «un crollar di spalle» liquida ogni
minaccia, del tempo e della vita (abbattendo addirittura i «fortilizi» del destino),
e si tuffa nel mare, il suo «divino amico» che l'accoglie come una sirena:
Esterina è il simbolo della vita che si realizza, della giovinezza che prorompe
e tutto travolge, scrigno di una forza tanto esuberante quanto spontanea e
naturale, a cui naturalmente sorridono quella vita e quella felicità tanto
agognata da chi appartiene alla «razza/ di chi rimane a terra»5°. Tornando alla
felice battuta di Ballested, Montale si sente consapevolmente, e colpevolmente,
acclimatato: per lui, l'alternativa alla Rettorica, al «male di vivere», sono
la «statua», la 79 Montale, Falsetto, in Ossi di seppia, raccolta contenuta
nell'ed. Mondadori Grandi Classici (Milano, 1990) Tutte le poesie (a cura di G.
Zampa), pagg. 14-15. 80 «Esterina è creatura che attinge una divina, pagana
felicità nell'immedesimazione stessa con la natura, nell'adesione totale e
irriflessa alla vita e alla realtà» [Guglielmino]. «nuvola» o il «falco»8',
simboli di uno stanco, inappagabile stoicismo, come appare nella sua lirica più
famosa”. In Falsetto, invece, si affaccia questa Esterina, alter-ego desiderato
e perduto, non attingibile nella sua freschezza, nella sua scorciatoia verso la
felicità, attraverso quella «maglia rotta nella rete» dell'esistenza ch'ella ha
trovato, ha anzi indovinato, e attraversato con una ingenuità spensierata,
vigorosa e disarmante. Ma quanto Esterina è diversa da tti! Rimanendo nella
metafora poetica, se ella con una scrollata di spalle si lascia tutto indietro,
il mondo e la vita, Itti - novello Atlante - si carica sulle spalle quel mondo
e quella vita. Non c'è traccia di spensieratezza in Itti, verrebbe da dire che
quasi non c'è traccia di giovinezza, tanto è consumata la sua adesione
all'esistenza, tanto è profonda la disperata consapevolezza che lo caratterizza:
egli si tuffa (anzi, si rituffa «con più forte lena») nel mare a dare or la
patria all' esule sirena, la patria a me stesso e all'uomo abbattuto svelare la
via del suo regno perduto,ché ogni uom manifeste le tenebre arcane conosca e
vicine le cose lontane. [PP 85] Di una siffatta dolorosa conoscenza («quel che
già vidi nel fondo del mare/ i baratri oscuri, le luci lontane e grovigli
d'alghe e creature strane»), Itti vuol far dono esclusivo alla sua sirena
(«Senia, a te sola lo voglio narrare»). La gioia e la naturalezza di Esterina
appaiono un miraggio: eppure Itti rassicura: [...]se freddo e ruvido io ti
sembri, ma tu lo sai: è per vieppiù andare, è per nutrir più vivida la fiamma,
perché un giorno risplenda nella notte, perché possiamo un giorno fiammeggiar
liberi e uniti al porto della pace. [PP 86] 81 Facciamo notare che la figura
del falco ritorna in M. (ma con tutta un'altra simbologia e significato) e,
come osserva giustamente Campailla, sempre più frequente: il critico chiama a
testimone una lettera di Carlo a Mreule (quella del 14 aprile 1909) e, ancor
più, un esplicito passo della tesi di laurea, dove il Goriziano asserisce che
il vir, come appunto il falco e a differenza delle cornacchie, «mantiene in
ogni punto l'equilibrio della sua persona». Per Campailla, l'immagine
michelstedteriana del falco sta a significare «la libera affermazione della
volontà». [cfr. S. Campailla, Pensiero e poesia di Carlo M., Patron, 1973,
pagg. 68-69] 82 Alludiamo appunto al Male di vivere [in Ossi di Seppia].
Commentano giustamente Barberi Squarotti - J acomuzzi: «AI male, alla
sofferenza senza ragione, cieca, presente sempre nella natura, alla condizione
negativa delle cose e dell'esistenza che si rivela nei fenomeni più usuali, non
si può opporre, per Montale, che una posizione stoica, di indifferenza, di
insensibilità, di rifiuto a lasciarsi coinvolgere nel lamento, nella pena,
nella partecipazione sentimentale: essere statua, pietra, roccia di fronte al
dolore o nuvola o falco alti nell'aria, del tutto staccati dalla terra e dal
suo male». [cfr. Barberi Squarotti - J acomuzzi, La poesia italiana
contemporanea, D'Anna, Messina-Firenze, 1963, pag. 257] 83 Cfr. la diapositiva
L [Carlo da vecchio] nel supporto iconografico. La senilità è scongiurata:
ritorna la gioia e il sogno propri della florida giovinezza, ritorna quella
naturalezza, ancor più vigorosa e sublime, perché non ingenuo e impavido punto
di partenza, ma coraggioso, consapevole, sofferto punto di approdo. La
naturalezza è recuperata, ma come termine di un faticoso lavoro di ricerca
esistenziale, che non disdegna di "sporcarsi" col mondo: giunti al
«porto della pace», la persuasione proseguirà ultro, e altrettanto
spontaneamente le cose si volgeranno al vir®*. Il porto della pace, ch'è la
furia stessa del mare, è il frutto dell'esperienza del dolore e della
consapevolezza, di una consapevolezza che si conquista attraverso - direbbe
l'autore della Bhagavadgita - lo «Yoga dell'azione»: «attraverso l'attività
verso la pace», è appunto il motto del Goriziano: la Persuasione conduce al
riposo, il riposo di Gesù sulla barca nel mare in tempesta. E proprio
ritornando, ad anello, all'episodio evangelico che ha introdotto questo
capitolo, vogliamo trarre le provvisorie conclusioni di quest'ulteriore tappa
del nostro lavoro, altro tassello di quell'intricato mosaico ch'è M.. Ci
avvaloriamo, così, della notazione dell'ottimo Campailla, il quale ci avverte
che il riferimento al brano evangelico su riportato si complica di un doppio
registro di rimandi, non solo testuali: «l'ideale M.iano del
"persuaso" espresso nella conclusione di "Onda per onda"
con un'immagine giovannea ("di sé stessa in un punto faccia fiamma")
conferma nel lavoro poetico il suo spessore religioso nelle due figure di Itti,
il Pesce ( ’IySuc) e Senia (eva): il rinnovato simbolo cristiano del
"Salvatore di se stesso" in un'epoca di diffuso quovadismo, e la
"Straniera"»®®. Di queste considerazioni, condividiamo tutto:
suggeriamo, tuttavia, di non lasciarsi fuorviare dallo «spessore religioso» che
il Campailla finisce con l'attribuire al senso delle parole di M.; come lo
stesso critico chiarisce altrove, e come si evincerà nel seguito del nostro
lavoro, questa non è un'attribuzione o un'illazione ad un'eteronomia che 84
Abbiamo già trovato l'avverbio ultro in una lettera scritta allo Mreule a
proposito del "nuovo comportamento" del Paternolli; l'avverbio
ritorna altrove, nella sua dizione latina e nella sua traduzione, con una
cadenza se non frequente, però significativa: cfr. D 90 «[...] ma la via è nel
nulla chiedere giusto per sé e tutto dare ultro [... J»; in un'altra lettera,
anch'essa già riportata, M. scrive, riguardo sempre Enrico, che «[...] nessuna
cosa della vita, mi sembra, possa trovarti insufficiente, ma che anzi tutta
attraverso tutti i perigli debba volgersi a te spontaneamente [... J». Sarà un
caso, ma il termine ricorre ossessivamente anche nella Donna del mare
ibseniana: Wangel [allo Straniero che è giunto alla loro casa per riscuotere il
pegno d'amore di Ellida]: «E allora che vuole? Pensa di portarmela via con la
forza? Contro la sua volontà?» Lo Straniero: «No, questo no. Non servirebbe a
niente. Se vorrà venire con me, deve farlo spontaneamente». Ellida
(trasalendo): «Spontaneamente... » [sl Ellida (fra sé): «Spontaneamente...»
[[Ibsen, La donna del Mare, cit. pag. 39 e, per es., anche pag. 40 e oltre] E
questa eco accompagna la protagonista, in pratica, fino alla fine del dramma.
85 cfr. S. Campailla: Il terzo regno, cit., pag. 22. 86 Campailla, aggiunge, in
una nota istruttiva, che «per la situazione figurativa si pensi ai meravigliosi
mosaici della basilica paleocristiana di Aquileia, sicuramente non ignota a M.,
dove in vaste allegorie Cristo è rappresentato come il mare, e i cristiani come
i figli del mare» [ib.]. pregiudicherebbe, anzi pregiudica in toto, la
"purezza" dell'atto e dell'essere persuaso, così come lo stiamo
portando a definizione. Cristo è esempio di salvezza, ma non è la salvezza: la
salvezza è in noi, noi siamo la salvezza a noi stessi. noi, attraverso la
lotta, verso la pace, verso il riposo. Riposo che non è un abbandonarsi al
«riposo in Dio», come invece affiora, in modo estasiato ed esasperato, in
questa pur bella pagina di Edith Stein, che assumiamo ad emblematica - in
questo contesto - più come termine di opposizione, che di confronto, con
l'assunto del Goriziano, e che riportiamo in larga parte, convinti che, alla
luce di quanto detto, una lettura franca e critica del passo possa valere più
di qualsiasi commento: Esiste uno stato di riposo in Dio, di totale sospensione
di ogni attività della mente, nel quale non si possono più tracciare piani, né
prendere decisioni, e nemmeno far nulla, ma in cui, consegnato tutto il proprio
avvenire alla volontà divina, ci si abbandona al proprio destino. Questo stato
un poco io l'ho provato, in seguito a un'esperienza che, oltrepassando le mie
forze, consumò totalmente le mie energie spirituali e mi tolse ogni possibilità
di azione. Paragonato all'arresto di attività per mancanza di slancio vitale,
il riposo in Dio è qualcosa di completamente nuovo e irriducibile. Prima, era
il silenzio della morte. Al suo posto subentra un senso di intima sicurezza, di
liberazione da tutto ciò che è preoccupazione, obbligo, responsabilità riguardo
all'agire. E mentre mi abbandono a questo sentimento, a poco a poco una vita
nuova comincia a colmarmi e - senza alcuna tensione della mia volontà - a spingermi
verso nuove realizzazioni. Questo afflusso vitale sembra sgorgare da
un'attività e da una forza che non è la mia e che, senza fare alla mia alcuna
violenza, diventa attiva in me. Il solo presupposto necessario a una tale
rinascita spirituale sembra essere quella capacità passiva di accoglienza che
si trova al fondo della struttura della persona [tutti i corsivi sono nostri”.
87 Come ci scrive Fr. Egidio Ridolfo s.j. (curatore della rivista Il Gesù Nuovo
di Napoli), con cui siamo entrati in contatto e che ci ha fatto conoscere
ilbrano di cui sopra, esso «fa parte del saggio Causalità psichica, che è stato
pubblicato negli Annali di Husserl, ma che è anteriore alla conversione [della
Stein]. Non abbiamo questo testo, quindi non posso specificare la citazione
delle pagine». 4. La Persuasione more geometrico demonstrata. 4a) La felicità
difficile. 4b) La differente prospettiva: la premessa maggiore del sillogisma M.iano.
4c) L'uomo bandito da Dio e il filo d'Arianna della Persuasione come Armonia:
la lezione di Empedocle. 4d) La Persuasione "al bivio": l'incontro di
Parmenide e Cristo. 4a) La felicità difficile. "La morte non mi avrà
vivo", diceva. E rideva, lo scemo del paese, battendosi i pugni in viso.
Giorgio Caproni Nell'approccio che abbiamo tentato finora, la Persuasione ci si
è rivelata in tutta la sua portata reale: non tanto come una dottrina, un
ammaestramento, quanto piuttosto come un'esistenza, una testimonianza, che si
conquista strenuamente il suo diritto di parola e di realizzazione nel mondo
degli uomini: persuasi lo si è soltanto nel concreto esercizio della
Persuasione, esercizio che ci costituisce a sua volta come persuasi, in una
tautologia non del pensiero, ma della vita, e dunque non vana o eristica, ma
veritiera e concreta. La «consistenza» dell'essere persuasi, dunque, la sua
"autarchia", si è dispiegata come forte esigenza di autonomia, che
non è ripiegamento autosufficiente, non è esplosione (vitalistica, più che
vitale) di forze "anarchiche", violente - ovvero, spinte al dominio -
e sedicenti superiori, ovvero volte alla conquista di un non meglio precisato
oltre dell'uomo (chi si dichiara al di sopra degli uomini spesso vi si ritrova
al di sotto...). La consistenza, dunque, anche e soprattutto come coesistenza,
come rivela l'etimologia identica dei due termini. E il suo dispiegarsi
(abbiamo accennato) dà gioia, una gioia difficile da comprendersi secondo i
comuni parametri del buon senso, che confonde la felicità con l'appagamento del
bisogno, la realizzazione con la conquista di una dignitosa posizione sociale.
Anche Kant provò a destreggiarsi con questo concetto difficile di felicità (o
concetto di felicità difficile), nel tentativo di espungerne ogni pericolosa
concessione all'istanza eteronoma, ogni elemento spurio che ne contraddicesse o
pregiudicasse l'autenticità. Questo riferimento all'autore delle Critiche non è
un rilievo marginale, ma si incastona perfettamente - diremmo in modo
conseguente - nel nostro tentativo di un'esatta definizione del concetto
felicità e di autonomia, all'interno dell'ottica persuasa. Infatti, forse senza
neanche che l'autore se ne rendesse ben conto fino in fondo8*, quel concetto
rappresenta - a nostro giudizio - il movente segreto e il perno intorno al
quale 88 In effetti, Kant sembra affrontare malvolentieri, almeno nella
suddetta critica (ma questa è evidentemente solo una nostra impressione), un
discorso sulla felicità, condizione ch'egli ritiene sempre in certo modo
"sospetta" di eteronomia e che, di conseguenza,
"subordina", se possiamo dir così, al dovere, al rispetto, in una
parola alla virtù (troviamo significativo, altresì, che Kant consegni tale
discorso praticamente soltanto alle pagine che aprono il capitolo Il Della
ruota tutta la sua Critica della Ragion Pratica. Il filosofo tedesco parla, più
precisamente, di «contentezza di sé» [Selbstzufriedenheit], la quale «nel suo
significato proprio, denota sempre soltanto un compiacimento negativo della
propria esistenza, per cui si è coscienti di non aver bisogno di nulla»®®.
Questa contentezza di sé è il "brivido" dell'intelletto di fronte al
mistero della libertà; prosegue, infatti, Kant: «a libertà, e la coscienza di essa
come di una capacità di seguire con intenzione preponderante la legge morale, è
indipendenza dalle inclinazioni, per lo meno in quanto motivi determinanti
(anche se non in quanto influenti) del nostro appetito; e, avendone io
coscienza nell'osservare le mie massime morali, essa è l'unica fonte di una
contentezza immutabile, ad essa necessariamente connessa, la quale non riposa
su alcun sentimento particolare. Tale contentezza si può chiamare intellettuale
». Poco più avanti, la prospettiva kantiana si fa scoperta e definitiva: «...]
un compiacimento negativo per il proprio stato [...]è contentezza della propria
persona. In questa guisa (e cioè indirettamente) la libertà stessa diviene
capace di un godimento che non si può chiamare felicità, perché non dipende
dalla positiva presenza di un sentimento e neppure, parlando esattamente,
beatitudine Beligkeit], perché non implica una indipendenza completa da
inclinazioni e bisogni; ma che, tuttavia, è simile a quest'ultima, in quanto,
cioè, per lo meno la determinazione della propria volontà può mantenersi libera
dal loro influsso, e quindi, almeno per la sua origine, è analoga
all'autosufficienza che si può attribuire soltanto all'Essere supremo». La vera
felicità, dunque, sembra essere appannaggio esclusivo di Dio, o comunque di una
volontà santa: quella, per intenderci, in cui si realizza la «perfetta
adeguatezza [vollige Angemessenheit] dell'intenzione alla legge morale».
Nell'individuo santo, questa perfetta adeguatezza avviene per una sorta di
«nclinazione spontanea» (e si ricordi il valore che abbiamo accordato al
concetto di spontaneità in M.) alla «totale purezza delle intenzioni del
volere»; di contro, «il gradino morale su cui si trova l'uomo» è quello di una
virtù ch'è piuttosto (bellissima espressione) «un'intenzione morale in lotta»
[moralische Gesinnung im Kampfe]. Appare ovvio, dunque, che, per definizione,
la santità è una condizione irrealizzabile nell'uomo: essa si profila piuttosto
come concetto-limite, o idea regolativa, e comunque esula dal mondo fenomenico,
dal mondo «dei costumi». dialettica della ragion pura nella determinazione del
concetto di sommo bene, dedicate in particolare alla posizione ed alla
risoluzione dell'antinomia della ragione pratica, vertente sul sommo bene). Se,
infatti, la virtù è «il meritar di essere felici», tuttavia essa virtù «come
condizione, è sempre il bene supremo, non avendo altre condizioni al di sopra
di sé», mentre«la felicità è sempre qualcosa che, a chi lo possiede, riesce
gradito, però non è buono per sé solo assolutamente e sotto tutti i rispetti,
ma presuppone sempre, come condizione [una condizione che Kant si ostina a
sottolineare in modo continuo e vigoroso in tutto il corso della trattazione],
il comportamento morale conforme alla legge». Poco più avanti, si spinge a
dire, nella foga polemica contro l'eudemonia classica (nelle forme
dell'edonismo o dell'atarassia, soprattutto), che quelli di virtù e felicità
sono due concetti «radicalmente eterogenei». E' ovvio che bisognerebbe, a
questo punto, procedere con metodo analitico, e individuare e correggere tutte
le ambigue oscillazioni di senso che, nel discorso kantiano, assume il termine
felicità [Gluckseligkeit]. Per le presenti citazioni, e per le altre contenute
nel corpo del paragrafo, in riferimento a Kant e non "annotate",
rimandiamo a Kant, Critica della ragione pratica, (a cura di V. Mathieu),
Rusconi, 1993, pagg. 228-245, passim, ovvero - dell'opera - il corrispondente a
Parte |, Libro Il, Capitolo Il, Pargg. ill: Della dialettica della ragion pura
nella determinazione del concetto di sommo bene).E' lo stesso destino di esilio
cui sembra condannata la Persuasione, che ci si mostra anch'essa come una
condizione innanzitutto inafferrabile, quindi irrealizzabile, per l'uomo. E
quella stessa gioia, tratto distintivo della condizione non-rettorica, appare
sempre più come una chimera azzardata, come un complicato esercizio della
ragione, nella sua aspirazione di libertà. Non può non colpire, di fatto (ed è
questa la più ferrata, nonché la più scontata smentita), come la Persuasione
sia sempre destinata allo scacco, quasi fosse perseguitata dalla malasorte. La
schiera di Persuasi, che M. elegge; questa schiera di individui
«eroico-cosmici» (per dirla con Hegel), questa genealogia della Persuasione
(per dirla con la Bibbia), questa «ghirlanda di reincarnazioni», quasi, in cui
si realizza BA Persuasione (per dirla infine con Arya Sura, l'autore degli
vataka), sembra portare con sé, insita nei propri atti, il segno di una colpa
che la condanna ad una sconfitta (la sua voce non viene accolta o compresa), o
peggio a una pulsione di morte, per giunta autoinferta, col sacrificio o col
suicidio. Questi individui hanno in sé il demone, eppure sembrano lontani dalla
felicità: il loro sembra non essere un "demone propizio". Socrate
accettò il verdetto di morte, in coerenza col suo dettato; Cristo accettò la
Croce, nel suo sacrificio di redenzione; Enrico Mreule non riuscirà a
sopportare l'enorme ingiunzione morale che gli assegnò l'amico, e la sua vita
si risolse infine in un fallimento”; M. stesso si uccise... Del resto, «gli
uomini si stancano su questa via [la via che conduce alla Persuasione], si
sentono mancare nella solitudine: la voce del dolore è troppo forte » [PR]. La
piena attualità della propria autentica natura, che abbiamo designato come
entelechia etica, a conti fatti o conduce all'annichilimento, oppure è esposta
al forfait. è in gioco la "sostenibilità" della Persuasione.
Possibile che gli uomini si stanchino della vera felicità e si accontentino
della falsa felicità che la Rettorica propina loro, come falsa sicurezza e
falso appagamento? Si tenga presente l'etimologia di felicità, nell'accezione
greca di "eudemonia", ovvero - appunto - "eu" (bene) e
"dàimon - onos" ("demone, sorte"), ovvero "che ha un
demone propizio", quindi "felice, fortunato" – H. P. Grice: “My
point precisely, to correct my tuttee J. L. Ackrill on the issue!”] Per la questione del dèmone, nella fattispecie
in Socrate ed in Enrico Mreule, si ricordi quanto detto supra. 91 Claudio
Magris, intervistato sul Corriere del Ticino, riguardo la stesura e il
significato del suo romanzo Un altro mare, così riassume - in modo davvero
efficace - la dialettica Carlo-Enrico sulla via della persuasione:
Intervistatore: «La personalità di M. "bruciata" dal suicidio
rappresenta in un certo qual modo il fallimento esistenziale di Enrico?»,
Magris: «Il suicidio di M. è un problema fondamentale. Certo, sul suicidio in
sé non si può dire nulla mai, perché, per capire veramente cosa è successo nel
cuore e nella mente di uno che si uccide, bisognerebbe averlo accompagnato fino
al passo estremo. Si può dire che i due amici, senza volerlo, si giocano uno
scherzo terribile. Da una parte Carlo mostra a Enrico un assoluto, senza il
quale Enrico non potrà vivere ma che non riuscirà a raggiungere. Così, in un
certo modo, Carlo arricchisce ma anche distrugge la vita di Enrico. Inoltre,
forse, il suicidio di Carlo lo lascia solo, toglie a Enrico il sole della sua
esistenza. Dall'altra parte, Carlo forse aveva capito che la persuasione che
egli insegue, ossia il possesso vero e presente della vita, non può essere
teorizzata o predicata (come non si può teorizzare la felicità), ma può essere
solo vissuta, e per questo aveva visto in qualche modo in Enrico il suo vero
erede, una specie di san Giovanni, colui che doveva realizzare nella vita la
persuasione. Ed Enrico, col suo struggente fallimento, dà un colpo mortale a
tutto questo». [Sul Corriere del Ticino del 5 maggio 1998, pag. 49]. Questa
impossibilità della persuasione è da noi fortemente contestata. Kant aveva
escluso la realizzazione di una volontà santa tra gli uomini: M., di contro,
individua i protagonisti di questa volontà santa, che da "statica",
noumenica, diviene storica e politica: Socrate, Cristo e via dicendo sono la
realizzazione terrena di quella volontà, di quella Persuasione; essi
rappresentano l'eccezione che smentisce la regola: quel postulato che, appunto,
sancirebbe il carattere esclusivamente divino della santità. Eppure, la
Persuasione, quand'anche realizzata, sembra tingersi di toni lugubri, di una
gioia "masochista", di una condotta schizofrenica che la divide tra
una gioia che è dolore e un dolore che è gioia: scrive M., in un noto passo del
Dialogo della salute che «finché la morte togliendoci da questo gioco crudele,
non so cosa ci tolga - se nulla abbiamo. - Per noi la morte è come un ladro che
spogli un uomo ignudo-» [D 39]. Eppure, sotto lo sguardo della Rettorica, il
vir sembra davvero passare come do scemo del paese» del frammento di Caproni:
lo scemo che - ridendo e «battendosi i pugni in viso» - gridava: «a morte non
mi avrà vivo». 4b) La differente prospettiva: la premessa maggiore. I... J
foschia d'oro, l'occidente illumina la finestra. L'assiduo manoscritto aspetta
già carico di infinito. Qualcuno costruisce Dio nella penombra. Un uomo genera
Dio. E'un ebreo dai tristi occhi e dalla pelle citrina; lo porta il tempo come
porta il fiume una foglia nell'acqua che declina. Non importa. Il mago insiste
e scolpisce Dio con geometria delicata; dalla sua malattia dal suo nulla,
continua ad erigere Dio con la parola. Il più prodigo amore gli fu concesso,
l'amore che non aspetta di essere amato. [Borges, Spinoza Dalla raccolta La
moneta de Hierro) Eppure, a dispetto della sua complessità, M. sembra liquidare
il discorso sul concetto di Persuasione in quel breve capitolo, fatto davvero
di pochissime pagine”, che inaugura, dopo la prefazione, il suo lavoro e che si
intitola, appunto, in modo perentorio La persuasione. Una sorta di epitome, dove
ogni parola - in uno sforzo di sintesi che rasenta l'esoterico - assume un peso
ed una portata grandiosi. Tutto ciò che segue - l'affastellarsi di analisi
"scientifiche", "ontologiche" o personali sulla Rettorica,
l'annoverare gli equivoci ed i pericoli di una falsa Persuasione [«Persuasione
Inadeguata »], la critica al sistema in se stesso come «comunella di malvagi»
sempre e comunque... - sembra essere, di quel denso capitolo, uno scolio
complesso. E' un procedimento, e una capacità di (ardua) sintesi, che - forse,
non a caso - possiamo riscontrare in un altro ebreo eretico, che si cimentò in
una "geometria" dell'etica: Spinoza. 92 Nella citata edizione maior
adelphiana della tesi sono quattro: da pag. 7 a pag. 10, incluse. Avvisiamo che
sono queste le pagine da cui traiamo i "virgolettati" relativi alle
espressioni autoctone di M.. Ci dispensiamo, così, dal riferirli ogni volta.
L'autore dell'Ethica esordisce, parlando di Dio: «Per causa di sé intendo ciò
la cui essenza implica l'esistenza, ossia ciò la cui natura non può essere
concepita se non come esistente»°°. Dio non ha bisogno di null'altro, che non
di sé stesso, per esistere: a suo modo, questa è un'ammissione - permettendoci
di renderla con termini M.iani - di una condizione persuasa di Dio. E M., nella
sua definizione di persuasione (la "premessa maggiore" ch'egli ci
fornisce) - definizione che spicca, sottolineata dalla citazione petrarchesca -
sembra rispondere con una eco: «Colui che è per sé stesso (pever) non ha
bisogno d'altra cosa che sia per lui (evo vtov) nel futuro, ma possiede tutto
in sé». Dunque, il vira suo modo è egli stesso causa suit Nel presupposto,
entrambi i pensatori, come dire, si muovono nell'ambito dell'ortodossia: negli
esiti, cadono entrambi in una comune eresia fondamentalmente antiebraica: per
Spinoza, si tratterà di sconfessarne la Trascendenza: la causalità di Dio si
dispiegherà in causalità immanente al mondo, realizzandosi in quel noto
"panteismo" che il pensatore di Amsterdam svolgerà con grande rigore
(anche "geometrico") e consapevolezza durante tutta la sua vita; per M.
si tratterà di sconfessarne non solo la trascendenza (l'uomo, come persuaso, è
il dio), ma soprattutto il monoteismo: sosterrà quello che potremmo chiamare un
"politeismo della Persuasione", essendo ogni vir dio a se stesso,
causa sui, singola (e singolare) natura naturata della Persuasione. Il
confronto tra i due pensatori potrebbe trovare sbocchi inauditi (ci siamo
limitati alle frasi iniziali delle loro opere); tuttavia ci troviamo costretti
a troncare di netto una simile tangenziale al nostro discorso, innanzitutto
perché potrebbe essere (data la vastità del raffronto) argomento di un'altra
tesi, e poi per non compromettere la fluidità del nostro ragionamento. Che
verte, ricordiamolo, sul concetto di Persuasione, così come affrontato da M.
nel breve, fondamentale capitolo cui abbiamo accennato. Il concetto di
Persuasione: ben detto. Mai come qui, infatti, l'uso del termine
"concetto" non si presenta inadeguato. | viri sono scomparsi
dall'orizzonte, nella loro pluralità: la Persuasione perde la sua composizione
politica, si staglia come un' "entità" perfetta, come la
perfettissima sfera di Parmenide, come una monade che abbia chiuso porte e
finestre, come l'aleph del noto racconto di Borges. Il Persuaso si disincarna:
diviene simbolo senza antropologia o antropomorfismo, segno di una condizione
che accomuna l'uomo ad ogni altro essere del mondo sublunare: non a caso, quasi
un terzo dell'intero capitolo è occupato da un esempio tratto dall'osservazione
fisica: il peso, ch'è tale perché la forza di gravità lo spinge verso una
ricerca inappagata 93cf, Spinoza, Etica (a cura di E. Giancotti), Editori
Riuniti, 1993, pag. 87. 9% Ci si permetta un rilievo passeggero: questo
"bastare a sé stesso" è una connotazione che, in modo singolare,
attraversa - come presupposto di estrema qualificazione - gli esiti più alti
della speculazione filosofica e religiosa umana di tutti i tempi e di tutti i
popoli: il dio degli Ebrei, il Buddha, il dio di Aristotele, il dio di Tommaso,
la monade di Leibniz, il dio di Spinoza, la volontà santa di Kante via dicendo
sono tutte "entità" che "bastano a se stesse". del suo
"luogo naturale" («la fame del più basso»), la cui vita corrisponde proprio
in quella discesa, perché - una volta raggiunto il punto della sua
soddisfazione - in quel punto la sua vita «cesserebbe d'esser vita», perché «
in quel punto esso non sarebbe più quello che è: un peso». Dunque: «Il peso non
può mai esser persuaso»®9. La Rettorica si rivela quale condizione condivisa da
ogni ente terreno, costretto dalla forza di gravità che lo lega necessariamente
alla terra; di contro, la Persuasione non è una aspirazione o prerogativa
esclusivamente umana: anche il peso vuol conquistarla. La forza di gravità si
delinea come la più patente espressione fisica della Rettorica, e ci testimonia
come la Rettorica stessa non sia soltanto una "costruzione" umana, ma
al contrario appartenga alla matrice bio-fisica o bio-fisiologica, prima che
ontologica, dell'intero universo. Nel capitolo che stiamo esaminando, dunque,
si può avvertire quel cambio di prospettiva che annunciammo nell'esordio della
nostra analisi: a differenza che nelle lettere e nelle poesie, dove si respira
il pullulare della vita persuasa, nel lavoro accademico il Goriziano è più
attento a quella che potremmo definire (con qualche concessione agli
heideggeriani) un' "ermeneutica esistenziale della Persuasione". O,
più esattamente, si propone di ricavare quell'apriori della Persuasione, che ne
fondi /a possibilità e i limiti di realizzazione nel mondo fenomenico. E' una
prospettiva più povera dal punto di vista esistenziale, rispetto a quella delle
lettere e delle poesie, perché più astratta, e dunque più aliena dai nostri interessi,
e da quelli dello stesso M., evidentemente. Eppure, una prospettiva più
imponente dal punto di vista speculativo, che s'impone nella sua necessità di
analisi, se è vero che ogni Weltanschauung, come visione o
"intuizione" del mondo, presuppone di necessità un fondamento ontologico,
un'immagine concettuale, in cui si rapprenda visivamente il senso di quel
mondo. Sotto questo rispetto, M. appartiene ancora al declino di quella
"storia dell'essere" denunciato dal filosofo di Baden. In M., nella
sua tesi, l'Essere si pone come Persuasione, ed è a partire da questa posizione
che si sviluppa, nel corso del suo studio, l'analitica esistenziale, ovvero la
diagnostica e la prognostica, apparentemente aliena qui da ogni considerazione
95 Ma cfr. anche la nostra integrazione sul "peso che dipende" e la
diapositiva G ĮI peso al gancio] nel supporto iconografico. % Questo stralcio
heideggeriano può sancire ed illuminare il senso di questi nostri ultimi
passaggi: «La comprensione dell'essere, definita così, in pochi tratti, si
mantiene sul piano senza scosse e senza pericoli della più pura evidenza. E
tuttavia, se la comprensione dell'essere non avesse luogo, l'uomo non sarebbe
mai in grado di essere l'ente che è, anche qualora fosse dotato delle più
straordinarie facoltà. L'uomo è un ente che si trova in mezzo all'ente, e vi si
trova in modo tale, per cui l'ente che egli non è e l'ente che egli stesso è
gli sono sempre già manifestati. A questo modo d'essere dell'uomo diamo il nome
di esistenza. L'esistenza è possibile solo sul fondamento della comprensione
dell'essere. Nel rapportarsi all'ente che egli non è, l'uomo si trova già
davanti l'ente come ciò che lo sostiene, ciò cui si trova assegnato, ciò che,
con tutta la sua cultura e la sua tecnica, egli non potrà mai, in fondo,
signoreggiare. Assegnato all'ente diverso da lui, l'uomo non è in fondo,
padrone nemmeno dell'ente che egli stesso è» [M. Heidegger, Kant e il problema
della metafisica, introduzione di V. Verra, Laterza, Bar-Roma, 1989, pagg.
195-196]. morale, della società umana, nei suoi singoli e nel suo complesso,
come condizione depotenziata di quello stato edenico annunciato come proprio di
«colui che è per sé stesso». Così, dell'energia autentica del vir, in queste
pagine, sopravvive solo un opaco barlume, nel tentativo di concettualizzazione,
nel titanico sforzo del pensiero, che si districa nel novero di citazioni di
cui il breve capitolo in esame è infarcito: citazioni che - almeno
nell'intenzione - non appesantiscono, ma che si dispongono quali ausiliari
"puntelli di persuasione", nello sforzo di delucidare il senso del
peve”. Essi tracciano un confine intorno alla Persuasione stessa: ci muoviamo
in un mondo i cui due poli sono rappresentati, rispettivamente, dalla grecità
(dalla Grecia di Empedocle e di Platone, e chi fra essi) e la dimensione
biblica (l'Ecclesiaste, S. Luca, S. Matteo): è dalla sinergia di questi due
poli che, evidentemente, si forgerà e si dovrà evincere il concetto di
Persuasione. 4c) L'uomo bandito da Dio e il filo d'Arianna della Persuasione
come Armonia: la lezione di Empedocle. Anch'io sono uno di questi, esule dal
dio e vagante per aver dato fiducia alla furente Contesa. Empedocle, fr. 31 B
115, 13-1498 Ahimé, o infelice stirpe dei mortali, o sventurata, da quali
contese e gemiti nasceste. Empedocle, fr. B 124 Piansi e mi lamentai, vedendo
un luogo a cui non ero abituato. Empedocle, fr. B 118 Un'epigrafe informa e
precisa il senso e la direzione di tutta un'opera, riassume e anticipa il
pensiero dell'autore, dà limprimatur. La Persuasione e la Rettorica si apre®°
con una citazione di Empedocle, una citazione da rivalutare, anche in
riferimento alla sua amenità: M. chiama subito in causa un personaggio la cui
vita e il cui pensiero sono avvolti da un'aura rarefatta di leggenda, un
filosofo che si muove in una dimensione di inappartenenza a categorie ben
definite (addirittura, più che gli stessi altri presocratici), in un'apparente
contraddizione tra il fisico e lo scienziato e il medico, e il sacerdote e il
poeta 97 Campailla fa notare che «M. ricorre al greco per sviluppare la
contrapposizione tra la forma transitiva di pever (aspettare qualcuno o
qualcosa) e quella intransitiva (stare, permanere, consistere)» [nota 7 alla
Persuasione, PR 309] 98 La presente citazione, e le altre che seguono nel
paragrafo e nel prosieguo della nostra tesi, relative ad Empedocle ed agli
altri presocratici, sono adottate secondo la traduzione presente in |
Presocratici. Testimonianze e frammenti (a cura di G. Giannantoni), 2 voll.,
ed. Laterza (4a), 1990. 99 La famosa Prefazione, presente nelle stesura A della
tesi (ovvero, quella primitiva, completamente autografa), risulta poi omessa in
quella che Campailla chiama redazione C, quella destinata alla lettura del
relatore e della commissione dei professori, e che, dunque, «rappresenterebbe
la volontà ultima dell'autore». [cfr. nota introduttiva alla Persuasione, PR
304; in particolare, si rimanda proprio alle pagg. 303-304 per un opportuno
approfondimento della questione], e il profeta taumaturgo e il dio.
Evidentemente, il filosofo goriziano, con questa personalità ibrida, ravvisa
una certa affinità di atmosfere e di metodologia non proprio ortodosse. Dunque,
inoltriamoci nel sottobosco empedocleo che si dirama in queste e altre pagine
del nostro autore. Innanzitutto, una premessa scontata, ma opportuna: M. anche
con Empedocle, come con tutti gli autori ch'egli utilizza per supportare le
proprie analisi, affila le armi di una propria, personalissima filologia, di
un'interpretazione che "pecca" di estrema originalità °: ci troviamo
al di fuori di una certa canonica, e sbrigativa, storiografia filosofica
(inaugurata da Aristotele, che definì Empedocle, tra gli altri, un «naturalista
inesperto »'°'), storiografia che comodamente classifica l'agrigentino in posizione
intermedia e mediatrice tra l'essere parmenideo e il divenire eracliteo (al
contrario, come sappiamo, M. assegna a pari merito, sia ad Empedocle che a
Parmenide ed Eraclito, la conquista della "palma" della Persuasione).
Ma analizziamo il frammento empedocleo: L'impeto dell'etere invero li spinge
nel mare il mare li rigetta sul suolo terrestre, la terra nei raggi del sole
infaticabile!92, che a sua volta li getta nei vortici dell'etere: ogni elemento
li accoglie da un altro, ma tutti li odiano. | versi sono attestati da
Plutarco!, Il quale commenta: «Empedocle dice che le anime pagano la pena dei
loro errori e dei loro peccati [segue il frammento], finché così punite e
purificate non raggiungono nuovamente il loro posto e il loro ordine
naturale»..'°4 Ci preme innanzitutto far notare (quand'anche fosse solo una
nostra impressione: la critica non ne fa parola) la sfumatura che avvertiamo
nella scelta fatta da M. di questo frammento: nella "diaspora" delle
anime, che espiano una terribile hybris alla ricerca inesausta del «loro posto
e del loro ordine naturale», ci sembra adombrarsi quell'ulissismo giudaico (che
possiamo integrare a proposito delle nostre analisi sul mare), ci sembra
affiorare quell'inquietudine ancestrale di colpa-espiazione, che appartiene
alla 100 Emanuele Severino, ad es., che allo studio di Parmenide ha dedicato
tutta la sua vita, bolla l'interpretazione michelstedteriana del filosofo
eleate come un "colossale equivoco EQUIVOCO GRICE": ma ravvisa
proprio in quell'equivoco uno dei picchi di feconda originalità del Nostro. Ci
trova d'accordo. 101 Cfr. la già cit. Prefazione. Per il giudizio di
Aristotele, cfr. Fisica, 191a - 25: quelli che primamente filosofarono,
indagando sulla verità e sulla natura degli enti, furono tratti, per così dire,
verso una via sbagliata, spinti dalla loro inesperienza» [tad. A. Russo, in
Aristotele, Fisica, 3° vol. delle Opere, a cura di G. Giannantoni, Laterza,
2001 (VI ed.), pag. 21]. 102 Sono i vv. 9-12 del frammento B 115 [i versi della
nostra epigrafe sono immediatamente successivi]. Come nota anche il Campailla,
nell'edizione del Diels si legge waedovtoc (splendente), anziché axauavtoc
(infaticabile). Abbiamo utilizzato la traduzione contenuta in | P resocratici
[cfr. la nostra nota 9], sostituendo però opportunamente i due termini, 103 De
Iside, 361 c matrice profondamente ebraica di M., per quanto egli stesso
cercasse con forza di separarsene'. Il popolo ebreo, nella sua tormentata
storia, questo condivide con le anime di Empedocle: «ogni elemento li accoglie
da un altro, ma tutti li odiano». Ma ovviamente, questa condizione di esilio
eterno, così specifico per l' "ebreo errante", si amplifica subito a
cifra dell'intera condizione umana: lo nota a suo tempo già Plutarco, il quale
in un'altra sua opera afferma: «Empedocle [...] mostra che non soltanto egli
stesso ma tutti noi siamo qui come emigrati, stranieri ed esuli... Va in esilio
[scil. l'anima] ed è errabonda spinta dal volere e dalle leggi degli dei».'°9 Eppure,
queste anime espiano un delitto di cui non hanno in fondo colpa, essendo
vittime addirittura innocenti di un polemos che le trascende: quello,
universale e perenne, tra l'Amicizia [Phila] e la Contesa [Neikos], le due
forze divine che, a questo punto, data la curvatura della nostra
interpretazione, ci arrischiamo d'assimilare alla Persuasione e alla Rettorica,
così come delineate - nella loro impersonalità e quasi-trascendenza - nella
tesi 104 contenuto in | Presocratici, cit., pag. 440 105 In più passi di
lettere, M. mostra insofferenza nei confronti della coeva gioventù ebraica, che
pullulava a Gorizia (città da tempo immemorabile, data la sua vocazione
commerciale, sede di una nutrita comunità ebrea [ma, per ciò, cfr., tra gli
altri, A. Arbo, Carlo M., ed. EST, pagg. 4-5 e oltre): anzi, i coetanei ebrei
diventano bersaglio di feroce ironia, quella medesima ironia che il giovane
filosofo ostenta nei confronti dello stesso apparato religioso ebraico,
soprattutto nelle sue forme più esteriori, retrive e "teopompe". Si
prenda ad es. la lettera del 29 febbraio 1908 alla famiglia: «Molto piacere mi
fece il furto delle corone - era un principio di dissolvimento quale si doveva
alla memoria di zio Samuel [probabilmente, Samuele Luzzato]. Rabbia mi fa la
reazione degli altri che fanno subito la sottoscrizione - porci - neocattolici!
- faranno di nuovo Hanukà [la "festa dei Tabernacoli", nella
religione ebraica, appunto] per purificar i tempio? E se la prendono con te
questi imbecilli perché non dai il sacro obolo; ma che cosa pretendono? -». [E
295; le esplicazioni in parentesi quadre, riportate all'interno del brano,
anche del seguente, appartengono al Campailla, leggermente ritoccate da noi] AI
contrario, il Goriziano si mostra interessato al misticismo cabalistico (si
legga con attenzione il passo che riportiamo, dato che, tra i tanti
importantissimi rilievi, in esso si scorgerà anche l'embrione della filogenesi
speculativa del Nostro): «A proposito di misticismo ho in mente una cosa
graziosa. Tu sai [M. si sta rivolgendo a "Gaetanino" Chiavacci] che
la ragione dell'antisemitismo filosofico (Schopenhauer e Nietzsche) è il
razionalismo della religione ebraica (pensa al Pentateuco e a Spinoza!!!) e la
mancanza dell'elemento mistico nelle menti ebraiche (Nietzsche dice ‘elemento
dionisiaco'; quello che è distrutto da Socrate; osserva le parallele: da
Socrate attraverso Platone al misticismo neo-platonico - da l'ebraismo a
Cristo). - Ora io sono convinto [...] che l'appunto è giusto [...]; tanto più
mi meraviglia l'esistenza di un'intera letteratura cabbalistica [sic, anche
oltre], e una diadoché di taumaturghi che finisce [...] col mio bisnonno, il
rabbino Reggio, detto il Santo [è Isacco Samuele Reggio, uno dei fondatori del
Collegio Rabbinico Italiano; nota di Campailla]. lo voglio sapere qualcosa di
più preciso su quella letteratura cabbalistica, specialmente sulle sue origini,
poi voglio farmi consegnare dall'archivio i resoconti protocollati di tutte le
sedute in cui quel mio bisnonno compì atti solenni di purificazione con mezzi
cabbalistici [... ]; peccato siano scritti in ebraico, ci dovrò faticare per
capirli bene |» [lettera al Chiavacci, del 22 dicembre 1907, E 267-268; le
parentesi tonde e i corsivi all'interno del brano sono di M.]. Notiamo, en
passant, che Michelstedter (parafrasando Canetti) dell'ebraismo non ha
"salvato" la lingua («... peccato siano scritti in ebraico...»); che
l'accusa di "razionalismo" ch'egli rivolge al Pentateuco e a Spinoza
noi l'abbiam fatta ricadere anche su lui medesimo; e infine il significativo
accenno all' «elemento dionisiaco» nicciano, su cui avremo modo di tornare
largamente nelle integrazioni sulle varianti deboli della Persuasione. Per
tutto questo, ci rammarica aver relegato in una nota un aspetto così importante
e complesso della formazione M.iana, spinti da una certa selezione
argomentativa (se si volessero approfondire tutti gli aspetti di quella
formazione si stilerebbe una tesi mastodontica). Un'ultima cosa: per la
cronaca, la famiglia di Carlo apparteneva al ceppo occidentale prevalente nella
comunità goriziana, quello ashkenazita [cfr. A. Arbo, Carlo M., cit. pag. 5].
106 Plutarch. de exil. 17 pag. 607, come recita l'edizione | P resocratici,
cit., pag. 410, in cui è contenuto il riferimento. accademica del Goriziano
[cfr. supra]. E, sotto questo rispetto, le analogie sono davvero sorprendenti
ed istruttive. Vediamole. | due princìpi empedoclei si contendono il mondo, in
una lotta infinita che si realizza in una successione alterna di fasi diverse,
col ritorno periodico di ciascuna: quando predomina la Philìa, tutte le cose
(anzi, le loro radici: il fuoco, la terra, l'aria e l'acqua; in se stesse
immutabili, l'una inconfondibile con l'altra, irriducibile all'altra) sono
ricondotte all'unità, allo Sfero, l'universo omogeneo, il dio [cfr. fr. B 31]:
«d'ogni parte» uguale a se stesso. [fr. B 29; da notare l'affinità di linguaggio
col Goriziano] [... ]nei compatti recessi di Armonia sta saldo lo Sfero
circolare, che gode della solitudine che tutto l'avvolge. [fr. B 27] Quando
invece predomina l'Odio, si ha la disgregazione assoluta, la disarmonia e il
conflitto, il «vortice». «Nell'Odio [tutte le cose, le loro radici] sono tutte
diverse di forma e separate» [B 21, v.7]: all'inizio del prevalere della
Contesa sull'Armonia, «alla terra spuntarono molte tempie senza collo, e prive
di braccia erravano braccia nude, e occhi solitari vagavano senza fronte».
Questa "anarchia" delle membra, che suscitò parecchie ilarità anche
tra i contemporanei di Empedocle, vien quasi riprodotta da M., in forma
aneddotica, nel bizzarro dialogo tra l'io e il piede [PR 160-163]. Ma altre
simili situazioni si riscontrano in pagine, altrettanto importanti, del lavoro
accademico [almeno PR 16] e del Dialogo della salute. In particolare in
quest'ultimo: Rico: Ora la bocca non lavora più per il corpo ma lavora per sé,
l'occhio non considera più le cose vicine e distanti a difesa del corpo ma si
dà alla pazza gioia per il proprio gusto, così l'orecchio, così il tatto, le
membra a lor volta rifiutano la fatica, e ognuna per quanto sa e può ricerca e
moltiplica quelle cose che le facevano piacere prima nel servizio del corpo -
ora che hanno fatto sciopero - e ognuna le ricerca per sé. - [D 49]. Nella
situazione contemporanea, caratterizzata dal predominio assoluto della
Rettorica/Contesa, «la mala cupidine della vita [...] ha fatto perdere ogni
consistenza» a quel «nucleo di disposizioni organizzate» ch'è il nostro corpo:
«il corpo se consiste per la coesione delle molecole, perduta la solidità si
versa liquido sulla superficie del suolo e fitra in ogni fessura [...]. Noi
diciamo del gaudente che è un uomo senza solidità; i nostri padri dicevano che
liquescit voluptate » [D 50-51; corsivi di M.]. In questa condizione, «la fame
insaziata perdura pur sempre: e la sua legge è il godimento: e ancora le
singole parti si disgregano nei loro elementi chimici più piccoli più piccoli
[sic]: che ognuno vuol vivere per sé. L'individualità si dissolve infinitamente:
e infinitamente fugge il piacere. -» [ib.]. «Ma avviene uno strano fatto:
quella dolcezza che c'era prima non c'è più poiché apparteneva al corpo e alla
sua continuazione: ognuna delle parti prova delle amare delusioni che
minacciano di guastarle la festa » [ib.]; e «chi ha perduto il sapore delle
cose è malato » [D 46]. Eppure, in questa confusione disordinata, il «dio
pudico» del piacere assicura una certa consistenza: Rico: lo credo che egli [il
dio] abbia a mano ogni disposizione del corpo e tutta la varietà delle cose. E
benevolo al corpo, egli metta nelle cose che gli sono utili una luce, e la
faccia brillare fin quando la cosa è utile - e poi la spenga così che la cosa
resti oscura all'animale che ne è sazio. [D 42-43] Questo «dio sapiente spegne
la luce quando l'abuso toglierebbe l'uso», assicura una sorta di omeostasi
all'organismo, ne scongiura la dispersione, lo fa continuare a vivere come
individualità: da questo principio di equilibrio (accenno di Armonia), che ci
assicura una consistenza per quanto falsa ed illusoria, si spiega il filo
d'Arianna che può condurci alla vera consistenza, quella della Persuasione,
Armonia eccellente. Il meccanismo sarà, almeno nelle modalità, il medesimo:
«togliere l'uso» delle cose attraverso il piacere, vanificare la forza
rettorica del desiderio, perché «più il vano chiede e più bisognoso si rende»
[D 58]. AI contrario, il vero piacere giungerà al Persuaso «dalla sicurezza
interna della pace» [D], quando le cose più non «ci avranno» [cfr. D 38-39].
Questo filo di Arianna, che abbiamo ipotizzato nel Dialogo, si fa decisamente
manifesto nelle parole di M. nel suo piccolo ma densissimo saggio sul
Prediletto punto d'appoggio della dialettica socratica del 1910, anno della sua
morte, e dunque espressione ultima del suo pensiero.” Riportiamo per intero il
passo, data la sua estrema importanza, a questo punto: L'unica via di chi
permane è la sua forza. La sua forza di non esser schiavo nel futuro, di tener
raccolta nel presente la propria vita. Socrate non può che appellarsi a quello
che ognuno può aver sperimentato della propria forza, o che almeno conosce
indubitatamente necessario, della quale a ognuno son noti gli effetti, e della
cui mancanza a ognuno noti i danni. Ed è quella che in rapporto al giro finito
dei bisogni elementari, concreti e vicini al nostro corpo, si manifesta
cminarli e tenerli nascosti, ognuno col criterio della salute del tutto. La
forza colla quale uno insegna alla sua bocca a starsi contenta a quello che è
conveniente al bisogno del corpo, e a non correre nel tempo sempre nuove cose
mangiando, perciò che la gola ribelle le finga l'ultima felicità sempre via nel
prossimo boccone. Per questa forza che la maggioranza degli uomini ha, il loro
corpo è un corpo. E quello e questo vicini a ognuno!®, «'Enucleando' il senso e
i modi di questa vita elementare, Socrate ha modo di portar vicina la vita
lontana [...}>: «egli dà valore alla salute dei bisogni elementari solo come
analogia del bisogno della persuasione »'°9 [significativo corsivo di M.]. Alla
luce di quanto detto, troviamo incredibile come anche la critica più attenta -
alludiamo soprattutto al Campailla e alla Raschini - non abbia sviluppato a
sufficienza questa "dritta" che il filosofo goriziano ci consegna in
questo importante scritto; noi siamo invece d'altro107 La redazione cui si fa
riferimento nella nostra analisi e nelle nostre citazioni è quella contenuta
nell'edizione curata da Gian Andrea Franchi, per i tipi dell'Agalev, 1988;
ovvero, le pagg. 95-100. 108 Ib. pag. 97, come quella appena successiva. 109
Ib, pagg. 97-98-99 passim. avviso, e cerchiamo di trarne coerente sviluppo,
approfondendo ancora il parallelismo con Empedocle. Dunque, c'è analogia tra il
bisogno elementare e il bisogno della Persuasione: è come se, in tempi magri,
un'immagine sbiadita della Persuasione sopravvivesse nella forza che sottende
all'equilibrio omeostatico (chimico-fisiologico) del nostro corpo. Ancora
Plutarco, che si sta rivelando anche agli esegeti moderni come uno dei più
validi interpreti di Empedocle, ammette che i due principi cosmici dell'Armonia
e della Contesa si riflettono in certo modo, secondo il filosofo agrigentino,
in ciascuno di noi: «ciascuno di noi, nascendo, è preso e guidato da due
destini e demoni [... ]10: cosicché, accogliendo la nostra nascita i semi di
ciascuna di queste affezioni e per ciò stesso avendo molteplici anomalie l'uomo
assennato si augura bensì le cose migliori, ma si aspetta le altre, e di
entrambe si serve evitando l'eccesso»!!!. Certo, evitando l'eccesso. Perché un
eccesso di Armonia è foriera di morte almeno quanto un eccesso di Contesa. Nota
Aristotele: «...] la Contesa è causa della corruzione non meno che della realtà
delle cose; similmente neppure l'Amicizia è la causa della realtà delle altre
cose, poiché le distrugge raccogliendole nell'uno»'!7. L'Armonia porta vita,
attraverso un processo prima di "distinzione", quindi di "ri-
compattazione" degli elementi dalla dispersione discorde; ma porta morte,
perché un suo eccesso fa ricadere a sua volta gli elementi in un'omogeneità
letale''° ch'è propria dello Sfero (proseguendo nel parallelismo, la
Persuasione conduce alla vera consistenza, alla vera vita; ma, a sua volta,
raggiunto il suo apogeo, il suo appagamento, coincide con la morte, perché - in
quel punto - la vita perde "il suo esser vita", che coincide proprio
col conatus, con la deficienza). Di contro, la Contesa conduce alla morte,
perché distrugge la consistenza assicurata dall'Armonia; ma porta anche vita,
dato che promuove la distinzione degli elementi (delle radici)
dall'indistinzione dello Sfero, del dio (la Rettorica, al suo apogeo, per M. fa
/iquefare il nostro corpo, nella dispersione puntuale del piacere; eppure essa
assicura la vita, che consiste nel retto conatus verso la Persuasione: come
detto, c'è analogia tra il bisogno elementare e il bisogno della Persuasione).
10 "{...]la dea Ctonia e la dea Solare dall'acuto sguardo a Discorde
sanguinosa e l'Armoniosa dal grave sguardo, a Bella, la Brutta, la Veloce e la
Lenta a Vera Amabile e l'Oscura dai neri capelli" [fr. 122] 11 Plutarch.
de trang. an. 15 pag. 474 B, come recita l'edizione | Presocratici, cit., pag.
413, in cui è contenuto il riferimento. 12 L'appunto è volto criticamente all'
"incoerenza" di Empedocle, ma non per questo motivo c'interessa.
Inoltre, perché a nostro parere più consona all'atmosfera del nostro discorso,
preferiamo questa traduzione di Metafisica B 4 1000b 10 sgg., contenuta in |
Presocratici, cit, pag. 344, alla corrispondente traduzione di G. Reale,
nell'edizione della Metafisica da lui curata per i tipi della Rusconi [1993,
pag. 113], che è pure l'edizione che teniamo presente nella nostra tesi. 113
Letale, perché compromette il principium individuationis. Quindi, sia per il
filosofo goriziano che per quello agrigentino Duplice è la genesi dei mortali,
duplice è la morte: l'una è generata e distrutta dalle unioni di tutte le cose,
l'altra, prodottasi, si dissipa quando di nuovo esse si separano. [fr. B 17,
vv. 3-5] Entrambi, quando parlano di vita e di morte, si rendono ben conto che
« è giusto chiamarle [così], ma anche io parlo secondo il costume» [fr. 9, v.
5]. Per entrambi si tratta di definire esattamente il senso opportuno delle
parole, e di adagiarsi solo per comodità sul loro senso comune. Per entrambi,
ancora, si tratta di tracciare un difficile equilibrio (l'equilibrio del falco)
tra le due facce bifronti dell'Armonia e della Contesa, della Persuasione e
della Rettorica: per entrambi, nel «retto discorso» [fr. 131, v. 4] sono
unificate e armonizzate nell'unità, ad opera dell'Amicizia, le cose divise
dalla Contesa." Il difficile equilibrio si gioca tra Phila e Neikos, ed in
questo equilibrio consiste il principium individuationis che concretizza la sostanza
informe nell'attualità dell'individuo, altrimenti irrealizzabile
nell'incongruenza discorde o nell'omogeneità armonica «avvolta dalla
solitudine». Empedocle, tuttavia, avverte per quest'ultima condizione una sorta
di nostalgia (e si rammenti la nostalgia di Itti per il mare): come visto,
l'uomo per lui è come un esule cacciato da un mondo perfettamente armonico ed
omogeneo (alla stregua di un'età dell'oro), e deve perciò rassegnarsi a vivere
nella realtà dei fenomeni che nascono e muoiono: similmente, nell'individuo
rettorico (anch'esso «bandito da dio») sopravvive una non ben definita
aspirazione per una condizione edenica di completezza, che non si rassegna, ma
che si svia in un desiderio inautentico di appagamento, sbiadito ricordo di
quella completezza, come l'amore è sbiadito ricordo della condizione androgina
nel noto dialogo platonico. Empedocle, inoltre, condivide con Eraclito e
Parmenide (e M. con tutt'e tre) la polemica contro il sapere comune e
superficiale, che disdegna la verità dello Sero, si accontenta delle multiformi
apparenze delle cose e non perviene ai fondamenti dell'Autentico: gli uomini
(che si mettono in «posizione conoscitiva», direbbe il Goriziano) sono come
bambini cui sfugge il significato ultimo delle cose. Ed una delle espressioni
più alte di questo Autentico è la consapevolezza, che dovrebbe essere una delle
fondamentali conquiste umane, di una consustanzialità che attraversa, senza
soluzione di continuità, tutti gli enti: proprio l'identità delle cause che
regolano le trasformazioni naturali fa dell'universo un'unica comunità dove
tutti gli enti, viventi e no, coesistono allo stesso titolo, e dove tutti gli
enti partecipano sia degli aspetti divini o eterni (le radici, Amicizia e
Contesa) sia degli aspetti (apparentemente) transeunti (i fenomeni): 114 Cfr.
Ippolito, ref. VII 31 pag. 261, come recita l'edizione | P resocratici, cit,
pag. 415, in cui è contenuto il riferimento. similmente, nella prospettiva che
abbiamo adottato, M. - nella sua tesi - allarga la sua dicotomia
Persuasione-Rettorica a tutto il mondo delle cose che esistono: il sasso,
l'idrogeno e il cloro'', etc., vivono in una condizione rettorica ed aspirano
ad una condizione persuasa non meno che l'uomo. Ora, avviandoci alla
conclusione di questo complesso confronto, assicuriamo che, ovviamente, non c'è
in noi l'intenzione di adagiare la prospettiva M.iana su una matrice di ingenuo
"naturalismo dinamico": tuttavia, ribadiamo che questa è altresì una
sfaccettatura non secondaria, per quanto interpolata, della sua Weltanschauung,
almeno stando al suo lavoro accademico (già meno nel Dialogo, praticamente
assente nelle Poesie e nelle lettere). E con Empedocle egli ha più che punti di
contatto: ha punti di incontro. Nei presupposti: il filosofo d'Agrigento, al
pari del Goriziano, è ben conscio che le cose che si appresta a dire «non sono
vedute né udite dagli uomini né abbracciate con la mente» [fr. 1, vv. 6-8; si
tenga a mente l'esordio della Persuasione]. E punti d'incontro non meno, anzi
soprattutto, nell'aspirazione finale: ch'è quella, in Empedocle, di uomini che
tra gli immortali abitando e mangiando delle angosce umane non [saranno] più
partecipi, [bensì] indistruttibili [fr. 147]; di uomini «digiuni di colpa »
[fr. 144], che aborriranno infine «l'intollerabile Ananke» [cfr. fr. 116] e che
infine abiteranno di nuovo un mondo in cui: [... ]erano tutti mansueti e
benigni nei confronti degli uomini fiere ed uccelli, e la benevolenza brillava
[fr. 130] Ovvero, tradotto in linguaggio M.iano, di uomini che abbiano
raggiunto la vera consistenza, assisi allo stesso banchetto al pari degli
immortali [gli uomini che si danno da sé la salvezza = gli dèi], in un mondo in
cui il rapporto tra gli enti sia quello di un reciproco donarsi, spontaneamente
(e si ricordi il valore dell'u/tro). Volendo davvero concludere, un appunto che
giunge /ast but not least è singolare come, a fronte di tutto questo, in
Empedocle sia individuata, già dai suoi contemporanei, la nascita, anche se non
ufficiale, della téchne retorica: suo allievo sarebbe stato addirittura uno dei
sofisti più ferrati e temuti, Gorgia. Allo stesso modo, nota già da subito M.,
la lezione persuasa di Socrate produrrà cattivi discepoli: Platone e
soprattutto Aristotele. Ma la questione del "cattivo apostolato" -
strano e triste destino della Persuasione - sarà affrontata in modo più
opportuno e approfondito nel paragrafo dedicato all' «educazione corruttrice»
nella nostra analisi del sistema rettorico. 4d) La Persuasione "al
bivio": l'incontro di Parmenide e Cristo. La dottrina assomiglia a due
strade. Una attraversa un grande fuoco, l'altra attraversa un grande gelo. Come
comportarsi? Si scelga la via di mezzo se si vuole sopravvivere. Proverbio
cinese. La Persuasione, negli uomini''5, è una verità, una testimonianza trasversale:
attraversa la storia dell'umanità, rapprendendosi in individui non
incasellabili in specifiche categorie storiografiche, la cui discriminante non
è il tempo, la collocazione geografica o il credo religioso e filosofico e
politico. La Persuasione, pur nella sua saldezza e nell'espressione cristallina
e insieme inafferrabile del suo contenuto, pur nell'attimo ineffabile che la
"17 Il vir è sostanzia, percorre il tempo e il mondo degli uomini, ad esso
"si adatta Qohelet: vive, o sopravvive, nella comunità rettorica in un
drammatico (ma il dramma è l'agire, c'insegna l'etimologia greca) stato di
emulsione!', mentre aspira alla comunità vera, alla agathon philia.
Quest'ultima si realizza con la rottura dei labili, ovvero falsamente saldi e
sicuri, legami della Rettorica, nella costruzione di legami nuovi, più profondi
ed autentici: il vir è venuto infatti a «separare il figlio dal padre, la
figlia dalla madre, la nuora dalla suocera» [Matteo 10, 35]!!°. Il suo
"adattamento", dunque, non è compromesso: la Persuasione è
intransigente, severa, anche se talora più con se stessa, che con gli altri
uomini. Essa dice al suo vir (il vir dice a se stesso): «Chi non è con me è
contro di me, e chi non raccoglie con me disperde» [Matteo 12, 30]. Non ammette
repliche, non ammette cedimenti o dialettiche. Non concede appelli o
ripensamenti. Il Persuaso non tentenna: è forte come la roccia, risoluto come
un dio. La sua forza non è violenza, il suo coraggio non è temerarietà: il suo
messaggio è di amore, ma il suo amore non è rassegnazione o condiscendenza al
male; il suo amore conosce lo sdegno, è capace di ira, perché è sentimento
dirompente, è un sentimento che spezza: il 115 Cfr. PR 13-14; l'idrogeno e il
cloro "si suicidano" nell'acido cloridrico, scorgendo nella valenza
l'immagine (inautentica) della loro reciproca persuasione. 116 La
specificazione, a questo punto, è d'obbligo: infatti finora, nel capitolo,
abbiamo inteso la Persuasione (e la Rettorica) come matrice strutturale
dell'intero universo: in questo paragrafo, il discorso s'incentra nuovamente
sugli uomini, ovvero, sul problema dell'uomo, nella misura in cui l'uomo è (o
quantomeno, dovrebbe essere) quell'ente che - dato il suo orizzonte di
consapevolezza e comprensione - si "apre" già sempre (o meglio, dovrebbe
guadagnarsi già sempre), per una via privilegiata, l'accesso all' "essere
persuaso". 17 Ma sul senso di questo adattamento, che non consente
malleabilità ma che invoca la "durezza", cfr. la nostra integrazione
sulla "variante flessibile" (leopardiana) della Persuasione. 18 Un
termine "tecnico", mutuato dall'ambito chimico-fisico, ci aiuta a
rendere più chiaro il concetto: come è noto, ‘emulsione indica la mescolanza di
due liquidi non solubili tra loro, uno dei quali è disperso nell'altro
sottoforma di minutissime gocce [definizione del diz. Garzanti] 19
Nel'affrontare questo punto, assumiamo ad esempio assoluto di Persuasione il
Cristo, il vir per antonomasia, secondo le conclusioni dello stesso M.. Per le
citazioni che seguono, privilegiamo la fonte del Vangelo di Matteo, data
l'importanza che tale Vangelo assunse, come visto, nell' "îÎmmaginario
persuaso" del Goriziano. vir scaccia i mercanti dal tempio, perché il
tempio è divenuto una «spelonca di ladri» [Matteo 21,13]. Egli dimostra zelo
per il tempio, per la propria casa: quello zelo lo divora [Giovanni 2,17]. «Ma
egli parlava del tempio del suo corpo» [Giovanni 2,21]. Il vir si mantiene puro
per il sacrificio di se stesso, perché il sacrificio acquisti più forza e
significato. Fino a quel momento, la sua è «un'intenzione morale in lotta».
Infatti, il suo grido, seppur non di vendetta, è tuttavia un appello alla
lotta, a non cedere: «Non crediate che io sia venuto a portare pace sulla
terra; non sono venuto a portare la pace, ma una spada» [Matteo 10, 34], dice
il vir. Il Cristo - il Persuaso'” - dunque, ci pone dinanzi ad una perentoria
dicotomia esistenziale: una ed una sola è la via della Persuasione; tutto il
resto appartiene alla Rettorica. Tertium non datur. La soluzione che ci
suggerisce il proverbio cinese di cui sopra (di «Scegliere la via di mezzo se
si vuole sopravvivere») non è messa in minimo conto: è valutata come situazione
di compromesso, di malafede. C'è una sorta di ostinata coerenza che accompagna
la Persuasione, dall'inizio alla fine della sua testimonianza. Ora, è proprio
su questa comune terra di confine che M. allestisce l'originale incontro di
Cristo con Parmenide: in modo significativo, il vertice (o uno dei vertici)
della genuina speculazione greca si sposa col vertice della più grande testimonianza
della Persuasione in assoluto, nella comune forza e perentorietà del loro
autaut'’’. E' solo il caso di accennare che, anche qui, come sempre, siamo in
presenza di una "lettura forzata" condotta dal Goriziano sul filosofo
di Elea: per la sua comprensione, noi siamo costretti a seguire questa
eterodossia. L'impressione che ne ricaviamo è che M. "corregga" (se
ci è lecito esprimerci così) l'assunto parmenideo in direzione cristiana, anzi
cristologica, ovvero etico-esistenziale; e che, viceversa, corrobori l'ipostasi
cristologica con apporti del "metodo" parmenideo, ovvero assicurando
a quell'ipostasi una "piattaforma" logico-ontologica. Il testo
parmenideo (dunque particolarmente caro a M., come testimoniano le citazioni
che ne trae, non solo numerose, ma anche cruciali) esordisce con la narrazione
di un viaggio compiuto attraverso la «via del dio»: ogni contorno fisico sfuma
però subito nell'allegoria: l'Eleate è scortato dalle figlie del Sole e
condotto al cospetto della dea Giustizia, l'Immutabile Legge del cosmo, la
verità che si svela. E' proprio la Giustizia che, «benevolmente », rivolge la
parola a Parmenide: O giovane, [...] 120 Cfr. la diapositiva E [Volto di Cristo
e Schizzi di alberi] nel supporto iconografico. 121 Per una sorta di automatismo
mentale, si tende ad associare l'aut-aut M.iano all'omologo conio
kierkegaardiano: ma è solo una questione, come dire, "sinonimica":
l'aut-aut del filosofo danese non è indicativo di una scelta (essendo la vera
scelta quella della fede), non è neanche, a ben vedere, un "o-o": a
rigore è un "né-né": né vita estetica, né vita etica. In Kierkegaard,
tertium datur. Il terzo termine è, appunto, la vita nella fede. salute a te!
Non è un potere maligno quello che ti ha condotto per questa via (perché in
verità è fuori del cammino degli uomini) ma un divino comando e la giustizia.
Bisogni che tu impari a conoscere ogni cosa sia l'animo inconcusso della ben
rotonda Verità [alethéie] sia le opinioni [dóxai] dei mortali, nelle quali non
risiede legittima credibilità. [B 1 v 24 e vv. 26-30]. Dunque, in modo
rigoroso, ci sono due e solo due "vie", ovvero possibilità, aperte
all'esistenza e al pensiero; il filosofo "venerando e terribile" le
presenta come rivelazione di una dea, da ritenersi quindi espressione
adamantina e necessaria della verità: l'una consistente nel pensare ciò «che è
[estin] e che non è possibile che non sia», l'altra consistente nel pensare ciò
«che non è [ouk estin] e che è necessario che non sia»; e appena dopo aggiunge,
sempre per bocca della dea, che la prima via è quella conforme a verità, della
quale dunque si deve essere persuasi [«è il sentiero della Persuasione»],
mentre la seconda è impercorribile, perché «il non essere» [to me eon] non può
essere né pensato né detto [cfr. frammento B 2 passim]. Quest'ultima è
«impensabile e inesprimibile (infatti non è la via vera)», «l'altra invece
esiste ed è la via reale» [cfr. frammento B 8 vv. 21-22]. Ora, quello che
c'interessa non è tanto indagare l'ontologia rigorosa che segue simili
affermazioni: ovvero, le caratteristiche del "ciò che è" (l'eternità,
la finitezza come perfezione, l'omogeneità, il vincolo cui è costretto dalla
Necessità...) sussunte nella nota immagine della Sfera; anche se sarebbe
istruttivo individuare - ma non è neanche molto difficile farlo - certune
ispirazioni che il filosofo goriziano mutua dall'essere parmenideo per la
definizione del suo "solido" peve’. Quel che ci interessa, piuttosto,
è vedere il legame che viene ad intrecciarsi tra Persuasione e Verità, nel
senso genuinamente greco del termine, tradito nella traduzione posteriore (ad
esempio, già in Cicerone). Heidegger (e forse prima di lui Ortega y Gasset
nelle Meditaciones del Quijote) ci ha insegnato che, in proposito, bisogna far
ricorso ancora una volta all'etimologia per giungere al cuore della questione:
infatti, il termine greco sembra derivare da /anthano che vuol dire
"coprire". Da /anthano proviene Lete, che è il fiume della
dimenticanza, il fiume che copre. Alètheia, con l'alpha privativo, è il contrario
di ciò che si copre: il "non-nascondimento", il
"dis-velamento"'8. Ma in cosa consiste quel "velamento",
che cos'è quell'oblio? Per M. - ed è qui il senso della lettura forzata ch'egli
fa di Parmenide - esso coincide col mondo della Rettorica. La seconda parte
della sua tesi di laurea - la pars destruens - è interamente dedicata appunto
alla "de-costruzione" dell'inganno rettorico, allo smascheramento del
suo dispositivo: la Persuasione si porrà, in quelle pagine, innanzitutto come
"dissuasione" Da confrontare, ad esempio, le affinità tra espressioni
che connotano il dio-Persuaso di M. e i sémata dell'Essere di Parmenide nel
frammento B 7 vv. 7-10 soprattutto. 123 In questo senso, è anche possibile che,
ad un orecchio greco, oltre che al "nascondimento", la verità si
opponesse all' "oblio": così, si spiegherebbe il legame della Verità
con il carattere rivelativo della memoria Imnemosyne], tipico del pensiero
arcaico greco, faro principe d'illuminazione per il Nostro. (il valore
dell'alpha privativo), come verità negativa, o meglio, che si evince dalla
negazione dialettica e puntuale della Rettorica, negazione giocata nel concreto
della vita e del mondo‘. Eppure, l'interpretazione M.iana di Parmenide non è,
poi, del tutto gratuita o fuori luogo: a ben vedere, lo stesso Eleate autorizza
lo slittamento del discorso in prospettiva etica: in lui, l'opposizione tra
"essere" e "non essere" (ovvero tra ragione e sensibilità)
è così radicale che su di essa egli fonda la distinzione tra due tipi di uomini
- appunto, quelli che seguono la ragione e quelli che si fermano ai sensi: il
frammento B 6 ne è prova palese; gli uomini rettorici - ci dice M. -
assomigliano molto da vicino alla «gente dalla doppia testa» stigmatizzata da
Parmenide: uomini che [... ] vengono trascinati insieme sordi e ciechi,
istupiditi, gente che non sa decidersi, da cui l'essere e il non essere sono
ritenuti identici e non identici, per cui di tutte le cose reversibile è il
cammino. [B 6, vv. 7-10 J15. Lo slittamento di cui sopra viene sostanziato con
l'opportuno innesto della lezione evangelica: la dicotomia essere/non-essere si
svincola dalla strettoia ontologica per ampliarsi nell'apertura etica, secondo
la testimonianza del Cristo: le due vie annunciate da Parmenide divengono
esclusivamente, o prima di tutto, alternative esistenziali: l'accesso ad esse
si avrà attraverso le due porte indicate dal vir: 124 Questo aspetto è stato
colto solo in parte da buona parte della critica, e qualora lo sia stato, è
stato a nostro parere non esattamente interpretato: Maria Adelaide Raschini,
che rappresenta l'approccio della critica cattolica al Nostro, ne desume ad
esempio una sorta di «antropologia teologica negativa» (o addirittura «teologia
antropologica», per cui vd. oltre) bic, in M. A. M., La disperata devozione,
ed. Cappelli, 1988, pag. 138], facendo del Goriziano un redivivo
Pseudo-Dionigi. L'appunto, dicevamo, per noi non è corretto: M., come stiamo
tentando di dimostrare nella nostra analisi, non appronta una
"definizione" per viam negationis della Persuasione: tutt'altro, ed è
qui proprio la sua (e la nostra) difficoltà. E' altrettanto vero, comunque, che
la "monadologia persuasa" del filosofo goriziano acquista più senso e
più nitidezza nello scontro, nell'agonismo con la Rettorica, perché si cala dal
piano astratto a quello esistenziale. E' bene ribadire, anche se in nota,
questa nostra posizione, e proprio in contrasto con le conclusioni della
studiosa su citata: la Raschini, infatti, coerentemente alla sua impostazione,
compendia e sottolinea che «l'uomo della persuasione si afferma del tutto
negativamente, attraverso la pura negazione di tutto ciò che è finito.
Rifiutato il mondo, nessuna categoria mondana gli vale più, vuole per sé la
dimensione teologica; tuttavia, avendo respinto, di questa, il contenuto di
verità, la dimensione teologica si trasforma per lui nell'atto assoluto del
negare: teologia antropologica costruita per negazioni, nella quale l'esigenza
mistico-panteistica viene soddisfatta dal puro e assoluto atto del negare». [ib.
pag. 125; corsivi dell'autrice]. Come si può vedere, ci troviamo agli antipodi:
per noi, il momento della negazione in M. non è assoluto, ma funzionale
(ovvero, condizione mediatrice, e non conclusiva) all'affermazione positiva
dell'ipostasi persuasa; un'ipostasi che non nega, pregiudizialmente, ogni
"finito", ogni "categoria mondana" in toto, ma solo quelle
attinenti alla falsità ed al dominio rettorici: in questo non c'è alcuna
aspirazione teologica, ultramondana, o peggio anti-mondana, come sembra trasparire
dai giudizi della studiosa cattolica; tutt'altro: se il vir nega il mondo
rettorico (la precisazione è sempre d'obbligo), lo fa in funzione di
un'apocatastasi del mondo umano stesso in una società "globale"
(diremmo oggi) persuasa, di cui l'amore e l'armonia riusciranno ad essere le
sole leggi. E' questa la potenza, e l'utopia positiva e
"programmatica", del messaggio M.iano, come stiamo affermando -
sempre, e con insistenza - nel corso del nostro lavoro. 125 Versi importanti
che il Goriziano, non a caso, pone ad epigrafe del Il capitolo del suo lavoro
accademico: L'illusione della Persuasione [PR 11]. Chi cerca trova e a chi
bussa sarà aperto... Entrate per la porta stretta, perché larga è la porta e
spaziosa la via che conduce alla perdizione, e molti sono quelli che entrano
per essa; quanto stretta invece è la porta e angusta la via che conduce alla
vita, e quanto pochi sono quelli che la trovano [Gesù, nel Vangelo di Matteo
7,1-14]. L'inclusione degli uomini nella agathon philia, nella ekklesìa persuasa,
avverrà attraverso l'accesso non privilegiato della «porta stretta», il che
vuol dire che comporterà una tempra ed un sacrificio "sovraumani",
cioè al limite delle possibilità dell'uomo: l'uomo nuovo dovrà rinunciare alla
sua condizione sicura, dovrà rimettere in discussione ed esporre al rischio la
propria "stabilità" quotidiana, per aprirsi alla dimensione
autentica, all' "attimo carismatico" della Persuasione. Come vir,
l'uomo nuovo vive la sua vita in profonda relazione con la Persuasione, già immerso
nell’eternità che trascende il tempo nell'attimo della «vita che non si nega»,
eppure accetta contemporaneamente di indugiare nel tempo del mondo, nella
storia, nella carne, per condividere la vita degli uomini, per soffrire e
"risorgere" con loro, per essere testimonianza. Nel momento in cui il
Persuaso si emancipa dalla sua condizione umana (rettorica), egli realizza la
sua condizione umana autentica, la sua entelechia come uomo: la Persuasione è,
a dispetto di quanto si sia disposti a credere, la condizione totale dell'uomo,
la realizzazione completa e assoluta delle sue possibilità in atto. «Non ti
meravigliare se t'ho detto: dovete nascere di nuovo. Il vento soffia dove vuole
e ne senti la voce, ma non sai di dove viene e dove va: così è di chiunque è
nato dallo Spirito» [Gv 3,7-8]. Il fatto paradossale è che per conquistare
questa sua autenticità in atto, espressione piena ed estrema delle proprie
potenzialità, l'uomo deve attraversare il golgota che conduce sulla, o che
coincide nella, via della Persuasione '?9. Già solo da questo punto di vista,
dunque, già solo nel suo accostamento a Parmenide, la proposta di M. dovrebbe
essere costantemente ammirata come esempio di un pensiero così rigoroso e
coraggioso da non fermarsi neanche di fronte alle affermazioni più
"assurde" e contrarie all'esperienza, neanche di fronte al confronto
con i "grandi". In effetti, l'apporto parmenideo, nella prospettiva
del Nostro, non si fermerà alla considerazione di una possibilità esistenziale
vera, e non filistea, o rettorica; le intuizioni del filosofo di Elea, svolte
con lucida logica deduttiva a partire dal paradosso dell'Essere che soltanto ha
diritto di essere, coinvolgeranno anche la componente linguistica e
"scientifica" che pregiudica un corretto accesso alla Verità: per
Parmenide il linguaggio e la scienza (entrambi strumenti della doxa) degli
uomini «dalla doppia testa» ne 126 L'eccessivo ricorso al dettato
neotestamentario e il tono "ispirato" di certe nostre espressioni
rischierebbero di denunciare un appiattimento della Persuasione sull'esperienza
cristiana: per scongiurare un simile equivoco EQUIVOCO GRICE, e per ristabilire
un certo equilibrio, riteniamo opportuno ricordare che per M. il vir mantiene
una sua forte, assoluta valenza autonoma, non riconducibile affatto alla
testimonianza del Cristo come figlio di Dio: certo, utilizzare la vita e la
parola di Gesù, ci aiuta - a mo' di scorciatoia e secondo indicazioni dello
stesso filosofo - a diradare la complessità della dimensione persuasa; ma si
tenga sempre a mente il ribaltamento di prospettiva (laica, o - azzardiamo -
ebraica) con cui egli si pone di fronte alla sua preferita prosopopea del vir:
per dirla in parole davvero semplici, il Cristo - quel Cristo
"monofisita" che ricordava Campailla - è soltanto uno della schiera
dei Persuasi. E, non per nulla, condivide la sua condizione con un Parmenide o
un Empedocle, giusto per accennare ai filosofi appena trattati.rappresentano la
via artefatta e deleteria, «il sentiero della notte», la scorciatoia che pretende
di assegnare valore alle cose e agli uomini con la vana sostanza dei nomi,
delle convenzionali parole poste dagli uomini stessi, immagini di concetti, e
dunque copia di copia. La scorciatoia che prende in prestito la genuina
aspirazione della Persuasione: quella di vedere le cose, benché lontane, [...]
col pensiero saldamente presenti [cfr. fr. B 4, v.1] e la vanifica, perché la
risolve in un presente che non è l'attimo del vir, ma l'hic et nunc della
storia, dove le cose - sottratte con la violenza al loro "luogo
naturale", alla loro condizione persuasa - sopravvivono nelle ipostasi
rettoriche di ma falsa consistenza, nelle maglie di relazioni logiche e
linguistiche che garantiscono solo una corrotta permanenza, un'illusione di
permanenza e autonomia. Le cose, e gli stessi uomini, divengono - direbbe
Heidegger - semplice-presenza, oggetti a portata di mano [vorhanden]. Una
situazione di hybris, determinata da una sacrilega immissione della temporalità
e della alterità nella perfezione sferica dell'Essere, hybris per la quale
l'essere [è distaccato] dalla sua connessione con l'essere [cfr. fr. B 4, v. 2]
che per Parmenide è peggio di una bestemmia. M. svilupperà con fedeltà e
coerenza queste indicazioni dell'Eleate: anche per lui il linguaggio e la
scienza (col suo braccio armato, la tecnica) rappresenteranno le estreme
conseguenze del feticismo rettorico per la falsa permanenza della "cosa"
e del "fatto", in un'oggettività che esercita violenza, perché
strumentale e appunto "tecnica". La loro [i.e. degli uomini
rettorici] memoria è fatta di [...] cumuli di disposizioni che aspettano le
forme consuete per riconoscerle; ed essi riferendovisi con parole non le
comunicano, non le esprimono ma le significano agli altri così da bastare agli
usi della vita. Come uno muove una leva o preme un bottone d'un meccanismo per
aver date reazioni, che le conosce per le loro manifestazioni, per ciò che
d'indispensabile gli offrono, ma non sa come procedono, ma non le sa creare -
egli vi si riferisce soltanto con quel segno convenuto. Così fa l'uomo nella
società: il segno convenuto egli lo trova nella tastiera preparata come una
nota sul piano. E i segni convenuti si congiungono in modi convenuti, in
complessi fatti. Sul piano egli suona non la sua melodia - ma le frasi prescritte
dagli altri. - [PR 112; corsivi di M.] Ma la vera funzione organica della
società è l'officina dei valori assoluti, la fornitrice dei 'luoghi speciali' e
‘comuni’: la scienza. Che con l' 'oggettività' che implica la rinuncia totale
dell'individualità, prende i valori dei sensi, o i dati statistici dei bisogni
materiali come ultimi valori, e fornisce alla società col suggello della
saggezza assoluta ciò che per la sua vita le è utile: macchine, e teorie d'ogni
genere e per ogni uso - d'acciaio, di carta, di parole. [PR 125; corsivi di M.]
Ma approfondiremo la questione a tempo debito, nel capitolo dedicato alla
Rettorica. Qui, quel che ci preme evidenziare è che è proprio il suddetto nesso
vicinanza-lontananza [quello del frammento B 4] a contessere la trama e
l'ordito del lavoro accademico del Goriziano: quel nesso sembra davvero
assurgere a pietra limite del corretto rapporto delvir con se stesso e con il
mondo e il filosofo individua in esso il perno intorno al quale ruota tutta la
sua visione persuasa. L'homo, infatti, sfalsa la giusta prospettiva tra
vicinanza e lontananza del/dal vero, alla stregua di un binocolo rovesciato:
ritiene di allontanare la morte, che sempre gli è vicina; ritiene di avvicinare
le cose, di averle a portata di mano, dando loro una valenza, una strumentalità
che invece è lontana dal loro giusto valore. La prospettiva distorta
dell'ilusoria persuasione ci crea un presente che è un gigante coi piedi di
argilla, dato che si frantuma sotto l'incessante, sempre incombente premere
della deficienza, la quale ci differisce puntualmente il riposo della (falsa)
persuasione, finta nell'appagamento del desiderio di continuare la vita. Perché
non possediamo mai la nostra vita, l'aspettiamo dal futuro, la cerchiamo dalle
cose che ci sono care perché ‘contengono per noi il futuro', per essere anche
in futuro vuoti in ogni presente e volgerci ancora avidamente alle cose care
per soddisfar la fame insaziabile e mancare sempre di tutto. [D 39] L'uomo
rettorico, così facendo, ovvero [...] mancando di sé stesso nel presente egli
si vuole nel futuro - questo egli non può che per la via delle singole
determinazioni organizzate a farlo continuar a voler così anche nel futuro.
Egli si gira per la via dei singoli bisogni e sfugge sempre a sé stesso. Egli
non può possedere sé stesso, aver la ragione di sé, quanto è necessitato ad
attribuir valore alla propria persona determinata nelle cose, e alle cose delle
quali abbisogna per continuare. Ché da queste è via via distratto nel tempo. -
Il suo avvenire alla vita mortale: il suo nascere è nella altrui volontà; il
pernio [sic]intorno cui si gira gli è dato, e date gli sono le cose ch'ei dice
sue. [PR 20] Questa condizione differita il dominus se la fa scivolare addosso,
mentre essa coglie drammaticamente di sorpresa l'homo. La tecnica retorica
preferita dal dominus è la preterizione, perché egli simula una persuasione che
non ha, una lontananza che non ha attinto: in questo, egli dimostra di avere
una «previsione più organizzata a una più vasta vita», ed è in ciò la sua
forza; la debolezza dell'homo è invece nella sua disperata, vulnerabile,
contingente "inesperienza" esistenziale. Ragion per cui, l'homo si
adatterà a strumento passivo di violenza, mentre il dominus si arrogherà il
ruolo di strumento attivo. L'homo, l'«uomo ammaestrato », «è ridotto a non
uscir dal punto colla sua realtà, il suo modo diretto è il segno d'una data
vicina relazione: simile all'uomo che sogna [...] s'avvicina alle cose lontane
per vedere» [PR 113]. Ma egli viene a trovarsi «come il tiratore inesperto
accanto al cacciatore [nella metafora, il dominus]»: è il debole che vuole
affermarsi là dove il forte s'afferma. Ché questi ha la vicinanza dell'animale
lontano nella sua mano e nel suo occhio sicuro; quello vede l'animale in una
lontananza che come non è finita pel suo occhio è xrtopocperla sua mano: egli
ha negli occhi un'incertezza di punti, nella mano... l'arma. Nella coscienza
più vasta la stessa cosa è più reale, poiché riflette quella vita più vasta.
Questa lha di più poiché nella sua affermazione ci sono i modi della previsione
più organizzata a una più vasta vita, sufficiente a eliminare maggior vastità
di contingenze, che ha certa, finita, vicina nell'attimo una maggior
lontananza. [PR] La stessa filosofia, o ideologia (nell'accezione davvero larga
del termine), sembra offrire il destro al dominus, escogitare il pretesto di
dominio, lo autorizza sostanziandolo di sapere. La filosofia è la versione
umanistica della scienza, è la sua giustificazione "ideale": questa
ci avvicina (falsamente) le cose attraverso l'esperimento, ci fornisce
l'illusione di possederle entro i dettami razionali della formula; quella ci
avvicina (altrettanto falsamente) le cose "sublimandone" il valore in
concetto, il concetto in idea, l'idea in parola. In questo senso, per M.,
Platone (il Platone oramai sganciato da Socrate, il Platone del Fedro, della
Repubblica e delle Leggi) è davvero il padre di tutti i domini, per giunta
scalzato da uno ancor più forte, Aristotele. Quanto il Goriziano scrive a
proposito ha una sua innegabile forza di contestazione e di
"smascheramento": Ma la necessità per gli uomini è appunto il
muoversi: non bianco, non nero [come suggerisce l'aut-aut parmenideo della
Persuasione], ma grigio: sono e non sono, conoscono e non conoscono: il
pensiero diviene [la temporalità e la differenza irrompono e trasgrediscono
l'omousia dell'essere]. | dati per sé non sono niente, dicono gli uomini: noi
dobbiamo ora prenderli, considerarli sub specie aeterni, contemplarli, e
pensando andare verso la conoscenza. Il valore, la realtà è la via: la macchina
che muove i concetti: l'attività filosofica [PR]. Nella Appendici critiche,
l'attacco diviene ad personam, ovvero condotto - volendo continuare
l'espressione del Goriziano - contro il deus ex machina dell'attività
filosofica: Ma Platone ha bisogno d'aver dagli altri il segno della propria
persona, vuol esser per loro il sapiente sufficiente a ogni cosa, e, se non può
dare vicine le cose lontane, ma le cose vicine dice e le chiama lontane -
perché esse pur siano accette alla corta vista del comune degli uomini, e
insieme conservino il nome di cose lontane: di sapienza assoluta. E perciò i
nomi che questa sapienza costituiscono, e che rifulsero di tutta la loro luce
nella bocca del vero Socrate e del vero Parmenide, devono ora per la loro
stessa bocca scendere nel fango a dar bella apparenza all'oscurità [PR]. 1277
commesso da Platone. Sarà il vira Sarà il vir a riscattare il «parricidio» di
Parmenide ristabilire il giusto equilibrio con le cose, a
"riaggiustare" la prospettiva dialettica di vicinanza-lontananza, a
reintegrare l'omousia, operando quella che già definimmo la sua personalissima
"rivoluzione copernicana" nei rapporti con le «altrui vite» delle
cose e degli uomini. Le cose saranno davvero vicine al vir, vicina la stessa
morte, nella loro accezione autentica, nel loro valore in atto: il Persuaso ridona
valore al mondo, sospende la «relazione sufficiente» con le cose e le
sostituisce un rapporto di comunione in atto, che si realizzerà in un reciproco
donarsi ultro: le cose, potremmo dire, si "ammansiscono"; avendo
riconquistato il luogo naturale che loro compete, acquisteranno nuovo, vero
"sapore". Esse «non ci avranno» più, noi non c'illuderemo più di
averle, l'avere stesso sarà bandito, perché espressione di coartazione: gli
uomini e le cose coopereranno al senso persuaso del nuovo mondo, e la legge
sarà quella che gli uomini, anche oggi, chiamano 127 Cfr. Sofista, 241 d3. C.
Mazzarelli - curatore del dialogo in Platone, tutte le opere, cit. - fa notare
che «la ferita mortale al Parmenidismo è inferta dallo straniero di Elea, uno
dei figli spirituali di Parmenide». Notiamo noi che Platone si è riservato il
pudore di non metterla in bocca a se stesso o a Socrate. («illudendosi
d'averli») amore, o armonia. E così l'essere, per riprendere le espressioni di
Parmenide e di Empedocle, si «ricucirà» all'essere, «il simile col simile»,
«con legami d'amore connettendoli Afrodite » [Empedocle, fr. 87]'”. Scrive M.:
Ma (ancora una volta e mille volte!) soltanto se questa vastità di vita viva
tutta attualmente, saranno vicine le cose lontane. Soltanto se essa chieda nel
presente la persuasione, essa potrà reagire in ogni presente con una sapienza
così squisita, ed enunciando il sapore che le cose hanno per lei, costituire la
presenza d'un mondo che poi gli uomini dicano sapere o arte o sogno o profezia
o pazzia a piacer loro [PR 169]. Così, «l'uomo libero gode dell'altrui vita -
poiché tutte [le cose, le vite] egli vede e conosce e ama non per quanto gli
siano utili ma per loro stesse» [D 90]. Il Persuaso avrà «la gioia
dell'esistenza in mezzo a 128 Non a caso abbiamo indugiato sull'analisi di
Empedocle e Parmenide, secondo l'ottica del filosofo goriziano (ci dispenseremo
dall'accordare analoga attenzione ad Eraclito, dato che egli sostanzialmente
condivide con gli altri due, da questo punto di vista, il senso fondamentale
del suo messaggio, che M. fa proprio). Molta critica, infatti, si ostina a
semplificare l'assunto del giovane tesista su posizioni schopenhaueriane o
leopardiane: le pagine di M. si presenterebbero come una parafrasi, per quanto
originale, di motivi analoghi riscontrabili nell'autore del Mondo come volontà
e rappresentazione e del poeta-filosofo recanatese (soprattutto per quanto
riguarda i Pensieri e lo Zibaldone). Ora, non vogliamo certamente negare
l'evidente influenza di queste due ispirazioni (M. lesse di sicuro Schopenhauer
e rilesse e annotò più volte i Canti di Leopardi), come non vogliamo negare il
ripetersi dei motivi conduttori tra i tre autori: la deficienza con la Volontà
(a partire dall'esempio del peso che troverebbe un esempio "siamese"
nel Mondo); la polemica antirettorica con la polemica antilluministica e
antiborghese di Leopardi nelle Operette o nella Ginestra, tanto per far
citazioni ovvie; le medesime riflessioni sulla natura illusoria de piacere,
così tipicamente umana; la conseguente (analoga) concezione della vita come
«pendolo che oscilla tra dolore e noia»; una certa, affine, disperazione
esistenziale in concreto (soprattutto col giovane Leopardi); e via dicendo. E'
de tutto palese che M. provi "simpatia" per questi due filosofi;
altrettanto palesi ne sono i motivi. Tuttavia, per noi, la questione è più
complessa. Cerchiamo di spiegarci: l'orizzonte entro il quale si muove la
riflessione di M. è innanzitutto l'orizzonte greco: la sua riflessione nasce
dalla lettura e dalla intensa meditazione degli autori tragici e presocratici,
e anche di Platone e di Aristotele. M. non solo scrive, ma pensa grecamente. |
punto di partenza è la grecità: in Leopardi e Schopenhauer (nel loro
"pessimismo") egli avrebbe trovato piuttosto un confortante e
corroborante riscontro contemporaneo di una verità che appartiene agli albori
della civiltà tragica, verità consegnata già alle beffarde e ammutolenti parole
del Sileno: «Stirpe misera e caduca, figlia del caso e della pena, perché mi
costringi a dirti ciò che è per te il meno profittevole a udire? Ciò che è per
te la cosa migliore di tutte, ti è affatto irraggiungibile: non essere nato,
non essere, essere niente. Ma, dopo questa, la cosa migliore per te è morir
subito». Ora, il senso del nostro appunto è il seguente: M. non parte dalle
riflessioni di Schopenhauer e di Leopardi, ma arriva ad esse attraverso la sua
consapevolezza greca (ovvero, tragica), si riscopre in esse - si incontra con
esse - sul comune terreno della grecità. E la grecità, nel nostro autore, come
nel Nietzsche della Nascita della tragedia, non è un referente culturale e
storiografico, non è un passato lontano e irrecuperabile: è un modus vivendi
sempre attuale e sempre attingibile. Il Greco, come il Cristo, è l'Uomo par
eccellence, il vir; il popolo greco non è (soltanto) il progenitore, ma
l'auspicabile rendez-vous dell'umanità occidentale, dell'umanità tutta:
Nietzsche conclude il suo capolavoro giovanile con parole di straordinaria
bellezza: « Beato popolo degli Elleni! Come deve essere grande tra voi Dioniso,
se il Dio di Delo reputa necessari tali incantesimi per guarirvi dalla vostra
follia ditirambica!' - Ma un vecchio
ateniese, guardando col sublime occhio di Eschilo colui che così parlasse,
potrebbe ribattere: 'Aggiungi però anche questo tu, singolare straniero: quanto
dovette soffrire questo popolo per diventar così bello! Ora però seguimi alla
tragedia e sacrifica con me nel tempio delle due divinità' » [Nietzsche,
Nascita della Tragedia, in Opere, cit., pag. 187]. L'occhio di Eschilo diviene
lo sguardo di M.: attraverso quello sguardo il Goriziano valutò il mondo, ed
accolse chiunque lo accompagnasse sulla via della Persuasione. Anche Leopardi e
Schopenhauer. 129 Facciamo notare che, secondo M.r, il ristabilimento della
corretta prospettiva lontananza-vicinanza è a suo modo anticipata, ma solo in
modo molto vago e inguenuo (come dire: solo per analogia), nell'esperienza
artistica: «Una facoltà potente di sogno è quella dell'artista che vede le cose
lontane come levicine, e perciò le può dare così ch'esse tutte le cose. Gli
sono care non solo le cose vicine e come possano soddisfare un bisogno ma tutte
- egli sa godere della luce del sole» [D 89-90]. Se l'uomo rettorico è «malato
», perché «ha perduto il sapore d'ogni cosa» [D 46], la salus del vir - la sua
salute, la sua... salvezza - al contrario, consisterà nel riassaporare una
nuova dolcezza. Perché la Persuasione, come rivela la sua variante etimologica
latina, la più bella e forse la più vera, è uno stato di dolcezza. Tuttavia,
quella dolcezza appare (apparve a Cristo, apparve a M., appare ad ogni vir) un
miraggio, essa stessa una condizione differita. Oggi la Rettorica domina, e il
suo dominio è sempre più forte e serrato, è sempre più nascosto e plausibile.
Siamo ancora in un periodo di esodo. La "pasqua" della liberazione è
rimandata. Il mio tempo non è ancora venuto; il vostro tempo invece è sempre
pronto. Il mondo non può odiare voi, ma odia me perché io testimonio di lui,
che le sue opere sono malvagie. Salite voi a questa festa, io non vi salgo
ancora, perché il mio tempo non è ancora compiuto. [Giov. 7, 6-8] Nel capitolo
sulla Rettorica, analizzeremo le radici di questo odio e l'incompiutezza di
questo nostro tempo, così come apparvero allo "sguardo eschileo"'*'
del Goriziano. appaiono nella loro reciproca relazione di vicine e di lontane»
[PR]. Ma, appunto, quello artistico è un sogno non meno illusorio e fallace del
"sogno" rettorico. 130 Persuasione > per + suav(itattem: condurre
(attra)verso la dolcezza. Già Aristotele, però, intese quella dolcezza come
escamotage retorico, come dolcezza di parole, per attrarre a sé l'uditorio, per
lusingarlo, ed assicurare una posizione vincente all'oratore. Siamo nel cuore
della Retorica aristotelica, per l'analisi della quale rimandiamo al seguito
del nostro lavoro. quanto da noi detto supra, in nota Intermezzo. Notò che essi collegavano le
questioni scientifiche con quelle che riguardavano l'anima, e a momenti pareva
che toccassero il punto essenziale, cioè quello che a lui pareva tale, ma
subito se ne allontanavano e s'immergevano nel campo delle distinzioni sottili,
delle riserve, delle allusioni, delle citazioni, dei richiami alle autorità, e
allora gli riusciva a stento di capire il senso del loro discorso.
Considerazioni di Levin, in Anna Karenina La Persuasione non soggiace ad alcun
atto apprensivo, sfugge ad ogni concettualizzazione: è alla disperata ricerca
di una propria, peculiare, semantica, di un «linguaggio rappresentativo»
[Piovani] che ne dipani il velo di Maia. Condividiamo con M. questa difficoltà,
e con M. siamo giocoforza spinti ad una serie di riferimenti prismatici ed
aleatori, che chiamano in causa autori e dottrine, espressioni artistiche e
risonanze filosofiche, anche "alternative", che corrono il pericolo
di franare in pastiche, o quantomeno di mostrarsi quali fili sospesi ed equivoci,
difficilmente riassettabili in un nodo stretto e sicuro. La cosa sconcertante è
che questa situazione di stallo ha insita una sua ineluttabilità. Socrate
medesimo, uno dei vertici assoluti della Persuasione, in fondo, non trovava
risposta al suo ti estì, sciogliendola in un'aporia esistenziale che trovava
esclusivamente nella sacra finitudine dell'uomo la propria soluzione. Allo
stesso modo che per Socrate, tentare d'evincere dalla scrittura magmatica di M.
la definizione "esatta" della valenza del suo essere persuasi
varrebbe press'a poco quanto chiedere ad un credente di rendere ragione della
propria fede. Montale avrebbe risposto: «Non chiederci la parola che squadri da
ogni lato / l'animo nostro informe, e a lettere di fuoco / lo dichiari e risplenda
come un croco / perduto in mezzo a un polveroso prato ». Eppure, proprio il
riferimento alla fede (riferimento da assumere però con molta cautela, ché può
dar adito a pericolosi equivoci) può contribuire a sostenere, almeno un poco, e
seppure in un chiaroscuro di affinità e divergenze, lo scandaglio ermeneutico
che stiamo tentando; sotto questo rispetto, ci appelliamo alla testimonianza di
uno dei cristiani veramente onesti che siano mai vissuti, Kierkegaard!'*?. In
effetti, non sarebbe difficile riscontrare suggestivi punti di contatto tra il
«cavaliere della fede» e il vir innanzitutto, i due filosofi condividono la
polemica contro l'«individuo sognato da 132 E' assodato che M. non conobbe
l'opera di Kierkegaard, anche in virtù della tardiva diffusione e fortuna che
essa ebbe in Italia (e non solo), data la difficoltà della lingua. Non è
improbabile, tuttavia, che il giovane studioso abbia assimilat elementi o
atmosfere kierkegaardiane attraverso la mediazione e il filtro dell'opera
teatrale di Ibsen. [Ma cfr. anche S. Campailla, Pensiero e poesia..., cit.,
pagg. 30-31] Inoltre, si noterà, nel seguito della nostra trattazione, in
particolare nel capitlo riguardante la Rettorica come specifiche "categorie"
kierkegaardiane - l'angoscia, la disperazione, la scelta, il salto e via
dicendo - risulteranno efficaci strumenti euristici nell'affrontare il
complesso discorso della Rettorica connaturata all'uomo. 133. imbastita in un
noto Hegel» - tanto per intenderci, quello della gustosa scenetta a tavola
passaggio della Persuasione [PR 89-91]: borghese che (notiamo en passant),
forte della sua logica ferrea della sicurezza e dello stato («la botte di
ferro», dice il Goriziano), riesce a controbattere punto per punto, da
consumato sofista, le obiezioni, che M. gli propina cercando invano di farne
vacillare la speciosa logica rettorica (invincibile se affrontata sul suo
stesso campo d'azione). Ora, è risaputo l'astio del filosofo danese contro il
sistema hegeliano, tanto che non è opportuno neanche soffermarcisi;
analogamente, M. diagnostica la «copertura ideologico-teoretica»'°* della
società rettorico-borghese proprio nella hegeliana dottrina dello Stato etico,
che trova il suo corrispondente nella copertura ideologico-giuridica,
rappresentata dal Codice austriaco'*. Contro la pretesa razionale, necessaria e
totalizzante di Hegel, che risolveva l'individuo nei vari momenti dello spirito
oggettivo (l'eticità, la vita politica, lo Stato), Kierkegaard fa valere la
dialettica (che non è dialettica) del paradosso, del singolo, dell'autaut che
sfocia nello scandalo della fede; similmente, all'«individuo cacanico»'°, M.
oppone le ragioni del vir, altrettanto "scandalose", agli occhi della
comune ragione. Entrambi - il cavaliere della fede e il vir - cercano la gioia
della propria realizzazione esistenziale, gioia che, ancora entrambi,
sperimentano come paradosso, perché l'assurdo è che «a felicità eterna di un
uomo sia commensurabile con una decisione presa nel tempo», come scrive
Kierkegaard in un bel passaggio del suo Diario. Costui, analogamente a M.,ascrive
la possibilità di attingere quella gioia ad un atto di coraggio, anche se per
lui - ed è qui il discrimine essenziale - quel coraggio è piuttosto il
«coraggio della fede»: «Occorre [...] un coraggio umile e paradossale per poter
ora affermare tutta la realtà temporale in virtù dell'assurdo e questo è il
coraggio della fede», come asserisce in Timore e tremore. Frase sottoscrivibile
da M., anche se l'accenno pregnante alla fede si mutuerebbe, senza ombra di
dubbio, nell'asserzione di autonomia persuasa, creando un piano parallelo e
inconciliabile di valutazione dell'esistenza umana, seppur accomunato dalla
forte esigenza "realizzativa" del singolo o del vir che sia. 133 Cfr.
la diapositiva N [La botte di ferro] nel supporto iconografico. 134 Cfr. A.
Negri, Il lavoro..., cit, pag. 26 135 In pagine importanti della sua tesi di
laurea, nella sezione dedicata alla Rettorica nella vita, il giovane filosofo
fa esplicito riferimento, in nota, alla Philosophie der Geschichte di Hegel, di
cui - ci avvisa - non tradurrà le citazioni, poiché dispera «di poter
riprodurre in italiano il loro ineffabile callopismatismo » [PR 92-93]; poche
pagine più avanti [cfr. 99], un altro riferimento esplicito, stavolta al codice
austriaco, che sancisce/garantisce (ma il condizionale sarebbe d'obbligo) che
«ogni uomo ha per natura diritti già da sé stessi evidenti alla ragione». Il
riferimento è, ovviamente, polemico, di una polemica che si sostanzia anche e
soprattutto nel richiamo reciproco, e non nascosto, tra il codice e i passi
hegeliani appunto citati nelle pagine appena precedenti. [ma per un'analisi più
approfondita, cfr. il nostro capitolo sulla Rettorica] 136 Cfr. A. Negri, Il
lavoro..., cit., pag. 16. 68 Ancora, il cavaliere della fede (Abramo) soffre
l'incomprensione della massa, perché vive un rapporto speciale con l'Assoluto:
appare come un assassino, mentre invece - a suo dire - egli compie soltanto un
sacrificio che gli viene richiesto da Dio. Il suo è, dunque, un dramma di
incomunicabilità, che condivide - ma solo apparentemente - col vir: infatti,
per entrambi, l'istanza realizzativa si risolve in una ricerca solitaria, l'uno
di Dio, l'altro della condizione persuasa. Tuttavia: analogia di presupposti,
ma differenza totale di esiti: al dialogo "monogamico" che apre il
singolo a Dio (gli fa dare a Dio del "Tu") ma che gli preclude
l'orizzonte "politico" («il segreto della vita è che ciascuno deve
cucire la sua propria camicia», recita una massima kierkegaardiana),
l'individuo persuaso - all'apice del suo percorso difficile sulla via della
Persuasione, ch'è l'entelechia etica - preferisce la relazione plurale. Il che
è come dire che lorizzonte etico e politico, la cui liceità vien prima messa in
discussione e quindi definitivamente annichilita dall'atto di fede, è invece il
presupposto essenziale dell'agire persuaso: l'eteronomia dell'assurdo comando
divino di uccidere Isacco viene condannato dal vir sia in quanto eteronomo, sia
in quanto (e soprattutto) lesivo della dignità, prima che della persona,
dell'altro. Certo, quando Kierkegaard scrive "morale" vuol far
intendere l'universale (il Generale) hegeliano: eppure, il sacrificio
dell'altro non ha attenuanti, per quanto l'amore che ci lega a quell'altro
possa superare noi stessi, e quindi valorizzare in maniera estrema quel
sacrificio. Insomma, a fronte della visione "veterotestamentaria" che
ancora avvolge l'assunto kierkegaardiano, e che lega il credente ad un Dio-che-mette-alla-prova
e pretende assoluta dedizione (il sacrificio di Isacco) in un rapporto di
insostenibile disperazione, M. aggiorna la propria prospettiva - rendendola
ancora più personale - in direzione neotestamentaria, di un (Dio)Cristo
incarnato che non chiede l'altrui sacrificio, ma sacrifica se stesso, in un
progetto di redenzione e perdono. Lo stato di grazia divina raggiunta da
Abramo, allora, perde di senso a confronto dello stato di "grazia
umana" di cui il vir è scrigno e portavoce. O, quantomeno, si pone su un
altro livello di senso: di qui la cautela annunciata. Incomunicabilità, dunque.
E' questa vicendevole «impenetrabilità degli spiriti», come la chiamava Croce,
questa impossibilità di completa osmosi o "simpatia" razionale ed
emotiva che sembra compromettere ogni possibile ricerca (in senso ampio)
condivisa, ogni comunicazione autentica ed integrale con gli altri a riguardo
delle proprie esperienze fondanti: un'impenetrabilità che potrebbe facilmente
degenerare in un'anarchia pericolosa del pensiero e delle verità, ma che allo
stesso tempo ci protegge, non ci rende completamente esposti all'altro, e
dunque vulnerabili. Una comoda corazza rettorica, così avvolgente, così sicura,
così esclusivamente nostra. Il Persuaso avverte il bisogno di svincolarsi da
quell'ingannevole egida, di tentare un punto di incontro, di recuperare un
orizzonte condivisibile, di senso e di esistenza, perchsolo nella comunione con
gli altri si realizza la vera felicità, e non nelle zone di franchigia della
Rettorica. La posta in gioco è immensa: la scommessa è la trasposizione
"urbana" e umana della scommessa di Pascal, e addirittura più
avvincente, perché più pericolosa, essendo in gioco non la felicità in un'altra
vita, presunta o vera che sia, bensì la felicità nel mondo che abitiamo e
nell'esistenza che conduciamo, ché solo essa, qui e ora, ci appartiene '?”. La
schiera dei Persuasi è tale perché ha attinto questa verità: la loro forza è
nell'aver mosso il primo passo verso quell'incontro con gli altri, fondando
quel loro atto nel sacrificio di sé, che è più un donarsi che un sacrificarsi,
un atto gratuito - presupposto ineludibile - che non pretende di essere
contraccambiato, perché conosce e perdona la debolezza e la miseria degli
uomini, e pur accorda loro la fiducia, la persuasione appunto: «l'attività che
non chiede è il beneficio, che fa non per avere, ma facendo dà» [PR 42]. Scrive
bene Eugenio Garin", a questo proposito: «Il consistere [ovvero, la
Persuasione] è veramente il salto oltre il mondo della violenza, dell'asservimento,
verso la vita vissuta non contro, ma con gli altri e con le cose». Forse questa
allusione, velatamente critica, al pari non rende giustizia alla portata
autentica del tentativo di P ascal: che è proprio quello di conquistare
profondità e felicità all'esistenza umana, nel mondo, seppur fondandola nell'
"azzardo" trascendente (cfr. il famoso pensiero, su quell'essere
"nobile" ch'è l'uomo, "canna che pensa" [P ascal, Pensieri
a cura di P. Serini, Mondadori], e lo si integri appunto con l'argomento della
"scelta di Dio" [cfr. pensiero 164 "Infinito, nulla", ib. pagg.
123 - 129]). «170. Obiezione. Coloro che sperano nella loro salvezza sono per
quest'aspetto felici, ma, in cambio, soffrono per la paura dell'inferno.
Risposta. Chi ha maggior motivo di temere l'inferno: chi ignora se ci sia un
inferno e vive nella certezza della dannazione, se c'è, oppure chi vive nella
sicura convinzione che c'è un inferno e, se questo esiste, nella speranza di
salvarsi? » [ib. pagg. 130-131] Diversamente, la Rettorica della fede (nelle
posizioni e nelle istituzioni che ha assunto) ha sempre e volentieri
strumentalizzato l'argomento della "scommessa" come alibi di una
promessa o di una dannazione eterna; alibi volto - in questo gioco angoscioso -
a svalutare la componente "terrena" ed autonoma del credente, e
funzionale ad una migliore "gestibilità" dello stesso, in coerenza
con la propria logica di dominio delle coscienze e soprattutto dei corpi. 138
E, Garin, Intellettuali italiani del XX secolo, Roma, Ed. Riuniti Due spettri
si aggirano nella critica M.iana, e rispondono ai nomi di Giorgio Brianese ed
Emanue Severino; quest'ultimo elogia la tesi del primo come «lo studio migliore
oggi esistente in Italia sulla filosofia di Carl M.». Brianese, in un passaggio
tanto preliminare quanto fondamentale della sua tesi, scrive: «M. pensa una
sola cosa: l'autenticità dell'esistenza, che egli connota come esistenza
"persuasa"; oltre la quale è la "rettorica", la valenza
inautentica dell'esistere, la quale va smascherata come una situazione che
bisogna oltrepassare. Nell'oltrepassamento della rettorica va rintracciato
l'unico dovere al quale l'uomo è indubbiamente chiamato. E tuttavia M. resta,
suo malgrado, prigioniero di quella che egli crede sia l'inoltrepassabile
polarità di persuasione e rettorica. Prigionia che discende, primariamente, dal
permanere tanto della persuasione come della rettorica all'interno della logica
del dominio e della violenza. Con l'unica differenza che la rettorica è inesa
da M. come quella modalità depotenziata della volontà che non sa conseguire
quello che vuole (sì che il suo possesso è, dal punto di vista della
persuasione, una mera illusione di possesso), mentre la persuasione è
quell'atto della volontà che mette in opera il massimo del dominio concreto
(anche se va chiarito sin d'ora che, nell'atto stesso in cui tenta questa
realizzazione, la persuasione attua pure l'annientamento dell'esistenza). Anche
se, esplicitamente, la persuasione intende porsi come toglimento radicale della
rettorica, tuttavia l'atto decisivo del persuaso non esce dalla logica
volontaristica che caratterizza la rettorica (perché è l'atto con il quale il
persuaso vuole il dominio più vasto); e dunque anche la sopraffazione non può
che ripresentarsi come figura del dominio, della separazione, della violenza,
la sua differenza con la rettorica consistendo unicamente in questo: che essa
ottiene ciò che quella meramente si illude di o D La morte di Cristo e di
Socrate vale, così, più di mille risposte all'interrogativo "che
cos'è" il bene. Itti, l'ipostasi autobiografica di M.'‘°, che si rituffa
nel mare, è lo schiavo platonico che torna nella caverna, sapendo di rischiare
il linciaggio, eppure desideroso, più di ogni altra cosa, di comunicare la
verità ai suoi sfortunati compagni e condividere con loro la gioia di quella
conquista, foriera di liberazione. Il dramma, allora, della fiducia disattesa?
Nient'affatto: la sofferenza è nel cammino di rinuncia di sé che porta all'atto
del donarsi, non nell'atto stesso, o ad esso posteriore: il Persuaso, giunto
all'apogeo della sua consapevolezza, non si aspetta alcuna risposta dagli
uomini, non si attende adesioni, né apprezzamento: è una possibilità che non
pone neanche in conto. La sua gioia non è conseguente al sacrificio, è nel
sacrificio: una gioia paradossale e insensata ad uno spettatore retorico, pago
e cinico, e che invece, nell'ottica persuasa, rappresenta la discesa
dall'Iperuranio di quell'idea di bene, vero e bello che si fa carne e sangue,
consiste, permane in eterno presente, in un attimo che trascende il tempo,
nelle persone che la vivono fino in fondo. Gli dei, e le idee, finalmente,
scendono e vivono tra gli uomini. Attraverso l'attività verso la pace.
L'«acerbità» di M., dunque, non è la mancata refrattarietà filosofica che
lamenta il Piovani''; se proprio di acerbità della Persuasione si deve parlare
nel ottenere. Il persuaso, non meno del rettorico (ed anzi: molto di più di
lui) permane saldamente nell'ambito della volontà di potenza, proprio perché
"persuaso" è colui che si propone la messa in atto della maggior
violenza al fine di ottenere il massimo del dominio: il dominio della totalità.
Ed è tuttavia, il persuaso, un trionfatore che non si avvede dell'essenziale
incongruenza esistente tra ciò che ci si propone di ottenere (il dominio del
tutto) e i mezzi messi in opera per il conseguimento del voluto (il
raggiungimento di una unità-identità del tutto che blocca definitivamente la
pretesa stessa del dominio). Donde l'inevitabile dello scacco e il suicidio».
[G. Brianese, L'arco e il destino. Interpretazione di M.., Abano Terme,
Fravisci editore, 1985, pagg. 10-11; | corsivi sono dell'autore del brano, che
ce li ha assecondati] Il nostro dissenso, rispetto tali conclusioni, è totale:
il critico e il suo mentore, evidentemente, confondono il vir col superuomo
nicciano, e addirittura nell'accezione più becera, quella della vulgata
nazionalsocialista. Per una lettura opposta, e a questo punto salutare, del
messaggio M.iano consigliamo il bellissimo testo di Aldo Capitini, Elementi di
un'esperienza religiosa (ora disponibile nell'ed. Cappelli, 1990). Ma
consigliamo anche di cfr. il nostro appunto sulla "variante" nicciana
e le conclusioni alla nostra tesi. 140 cfr, S, Campailla, Pensiero e poesia...,
cit., pag. 85. 141 «Il fatto è che il ‘caso M.', nella dimensione in cui è
veramente tale, non riguarda tanto la cronaca di una vita interrotta o di una
fortuna critica mancata, quanto una storia da cui ogni storiografia rifugge: la
storia dell'acerbo come tale. Per ogni storia, l'acerbo è il momento germinale
di una maturazione che si annuncia e si attua. Di fronte a vite eccezionali,
che si realizzano nell'acerbità scegliendola o accettandola come unico spazio
temporale, bruciando nella brevità l'interezza vitale, la storia è disorientata.
Da un lato deve registrare una maturità precoce, dall'altro deve costatare i
limiti insuperabili, biologici, psicologici, intellettuali, di quell'acerbità
culturale e biografica. La filosofia di M. è stata poco ‘storicizzata' proprio
per questo: la storia dell'acerbo è poco storicizzabile. [...] Ma non bisogna
farsi troppe illusioni: l'acerbità rimarrà un ostacolo spesso invincibile alla
coerente storicizzazione e continuerà ad invitare, con seduzione tentatrice, a
un'esegesi che trovi sistematica coerenza unitaria anche dove essa non può
esserci» [P. Piovani, M.: filosofia e persuasione, cit., pp. 212-213].
L'autorevole giudizio del Piovani, condivisibile o meno nella sua sostanza, ma
che ammette concessioni anche a dispetto della matrice filosofica che lo fonda,
si riflette purtroppo (ovviamente volgarizzato) nella cattiva "Storia
della fortuna" M.iana. Volendo, solo a facile riprova, dare una scorsa ai
famigerati manuali scolastici, si potrebbe notare come il giovane goriziano
risulti malamente emarginato sia dalla storia ufficiale della filosofia -
evidentemente perché ritenuto "acerbo" come filosofo, e come tale
delegato ai colleghi di lettere - sia dalla storia ufficiale della letteratura
- Goriziano, essa consiste piuttosto nel fatto che egli si lascia prendere
dallo sconforto, da un'amara perplessità che lo combatte e lo sfianca'*: il
Persuaso, di contro, non si sconforta, anzi conforta (il verbo da riflessivo si
traduce in transitivo), oltre e dopo tutto, sempre e comunque. Quell'equilibrio
di falco [PR 68], che è una delle immagini più belle e ardite del vir, M. lo
presentì, lo intravvide, talora gli fu tanto vicino da sfiorarlo, ma alla fine
non seppe attingerlo, o almeno non seppe assumerlo fino in fondo, in tutte le
sue lancinanti e complicate conseguenze! . Quell'equilibrio di falco, ancora,
che è possibile rendere - anche noi un escamotage matematico, come per il
giovane tesista - con un'immagine tratta dalla chimica fisica: quella di
equilibrio dinamico, un equilibrio che si realizza nel trapassare nascosto (non
evidente all'occhio umano), ma reale, di una sostanza entro i confini
dell'altra, e viceversa. E' l'impercettibile, ma costante, trapassare della
vita nella morte e della morte nella vita, come recita il celebre Canto delle
crisalidi [PP 54-55], un'amena litania dai labili contorni orfici'‘*, quasi a
richiamare quell'identico equilibrio dinamico, e perciò tragico nel suo
evidentemente perché ritenuto "acerbo" come scrittore, e come tale
delegato ai colleghi di filosofia. Un rimbalzo di competenze davvero
esilarante. 142 Un esempio per tutti: M. immagina (auspica?) un ritorno di Gesù
tra gli uomini: eppure, si dimostra convinto che, al punto in cui è giunta la
Rettorica, «se Cristo tornasse oggi, non troverebbe la croce ma il ben peggiore
calvario d'un'indifferenza inerte e curiosa da parte della folla ora tutta
sufficiente e borghese e sapiente - e avrebbe la soddisfazione di essere un bel
caso pei frenologi e un gradito ospite dei manicomi -» [PR 126, in nota]. 143
Ci siamo già ripromessi di non esprimere, per una sorta di rispetto e di
affetto, e per una palese difficoltà oggettiva, alcuna valutazione sul suicidio
di M.. Campailla fa altrettanto; ma come lui, se proprio dobbiamo cedere alla
tentazione di esprimere un giudizio, al di là delle interpretazioni
psicoanalitiche o metafisiche che di quel suicidio si sono date, e che ne
impoveriscono sicuramente la portata, ci sentiamo di condividere le conclusioni
del Ranke, il quale ascriveva quell'atto «"non ad un compimento, ma ad un
cedimento" rispetto alla sua [di M.] posizione teorica, ormai vittoriosa
di quell'estrema "rettorica della morte" riconosciuta nel suicidio»
[cfr. S. Campailla, Pensiero e poesia..., cit, pagg. 136-137], Detto per
inciso, «l'avvincene lettura dello studioso tedesco, innestando con energia la
meditazione di M. sul ceppo comune della filosofia dell'esistenza [...], traeva
forza singolare per procurare alla figura del Goriziano quella cittadinanza
internazionale il cui tributo tarda ancora e che tuttavia sembra spettargli di
diritto». [ib.; la lettura cui fa riferimento Campailla è contenuta in J.
Ranke, Il pensiero di Carlo M.. Un contributo allo studio dell'esistenzialismo
italiano, in Giornale critico della filosofia italiana] Pieri appronta una
bella e dotta analisi di questo testo cruciale nel capitolo "Il canto
delle crisalidi: il ‘pensiero poetante' e le crucialità dell'ipertesto"
[cfr. P. Pieri La scienza del tragico. Saggio su Carlo M.. Cappelli, Bologna
1989]. L'approccio del critico, che condividiamo appieno, «intende sottolineare
la posizione tematica del testo, rispetto alle prove del pensiero maturo (La
Persuasione e il Dialogo della salute) e rispetto ad una lirica del 1910 (Risveglio)»:
nella lirica, «'la morte nella vita' e 'la vita nella morte' indicano uno
stadio H. P. GRICE STAGE -- binario dell'esserci dentro il quale l'uomo vive
una preagonica condizione, irrisolta e malinconicamente rassegnata; uno 'stadio
binario' che "mostra i segni di una condizione generale spossessata di una
identità sicura che non sia quella arida ed elementare della vita depressa
dalla inerte polarizzazione della morte che filtra nella vita, ma non
l'affranca, e della vita che si avvolge nel manto della morte senza che ciò
porti al martirio o alla illuminazione » [come invece, aggiungiamo, avverrà nelle
opere e nella vita dell' "ultimo" M.]. «Nel testo appare invece
preponderante il concetto indeterminato della vita il cui palpito di morte non
produce tuttavia istanze liberatorie», continua Pieri, tale che «[...]
l'uomo-crisalide indica lo stadio bilicato dell'esistenza non più larva, ma neppure
farfalla di persuasione ». E conclude richiamando l'immagine
"speculare" dell' "uomo-insetto" ontenuta in Risveglio [PP]
e istituendo una suggestiva comparazione con testi similari di D'Annunzio,
Tennyson, Coleridge, dai quali - presumibilmente - il sintagma "la morte
nella vita" ha avuto la genitura agonismo, che sussiste tra apollineo e
dionisiaco nella visione nicciana della Nascita della Tragedia. Ma la crisalide
nicciana eromperà in una metamorfosi dell' "uomo nuovo", l'oltreuomo,
figlio di una «superfetazione» del dionisiaco; tentativo di recuperare quel
dionisiaco inutilmente perseguito, perché oramai irrimediabilmente contaminato
e dunque privo della forza e della genuinità (della "bontà') originarie“.
Di contro, l'individuo persuaso romperà il bozzolo della Rettorica, in
un'effusione di vita autentica che, a quelle analoghe, ma deliranti, tessute
dal filosofo tedesco, assomiglia evidentemente (e neanche troppo) solo per la
terminologia. Se l'oltreuomo nicciano si brucia nella rottura di un equilibrio,
trtasbordando nel polo dionisiaco, il vir aspira - come sua completezza - al
restaurarsi di un nuovo equilibrio, tra sé e il mondo. Detto questo, si tratta
ora di contemperare una certa sregolatezza espositiva con una sana iniezione di
metodo, in un'amena oscillazione tra i due livelli che condividiamo volentieri
col nostro autore. Due conclusioni provvisorie: gli esiti possibili del
Persuaso autarchico e del vir politico. Il momento di passaggio tra le due
ipostasi. Cominciamo allora col tirare dei bilanci, anche se provvisori, e
cerchiamo d'approntare delle definizioni icastiche di Persuasione.
L'operazione, che può apparire azzardata e che in certo modo sconfessa quanto
pronunciato finora riguardo l'ineffabilità della Persuasione stessa, ci
permetterà di uscire dal vizioso e irritante diallele persuaso: e le
conclusioni stesse si prestano a nuove aperture. Abbiamo marcato stretto,
durante la nostra indagine, il vir, abbiamo preferito accostare la condizione
persuasa partendo dagli esiti ultimi della sua fenomenologia: nell'epistolario
e nelle poesie di M. abbiamo, dapprima, scoperto la Persuasione nella sua già
ri-stabilita armonia con il mondo, nella sua realizzazione "politica"
in Enrico Mreule; una realizzazione, come ci è parso, non del tutto pacifica,
non senza rischio, eppure compiuta: la monade persuasa che vive la relazione
con le "altrui vite" (degli uomini e delle cose), e viceversa - in un
reciproco, spontaneo, donarsi. Con un passo indietro, poi, abbiamo cercato
d'individuare l'apriori di tale condizione: considerando le prime pagine de La
Persuasione e la Rettorica, abbiamo concentrato la nostra attenzione piuttosto
sulla Persuasione prima della sua Incarnazione, more ispiratrice. Ci piace
soprattutto il riferimento a La ballata del vecchio marinaio di Coleridge,
laddove l'ossimoro morte-vita si innesta sul motivo del mare. 145 Rivolgiamo,
contro Nietzsche, ribaltandola, l'accusa ch'egli stesso rivolge a Socrate, l'
«individuo specificamente non mistico, in cui la natura logica, per una
superfetazione, è sviluppata così eccessivamente quanto lo è la sapienza
istintiva del mistico» [cfr. Nietzsche, La nascita della tragedia, in Opere
Complete, vol. I, ed. Newton, a cura di F. J esi]. Per un approfondimento della
questione, rimandiamo - ancora una volta - all'integrazione sulla variante
nicciana della Persuasione. geometrico demonstrata. Ovvero, potremmo dire che
abbiamo tracciato dapprima un "nuovo testamento" della Persuasione
(il vir come Cristo) e quindi un "vecchio testamento": il Persuaso
come nel tetragramma YHVH, «lo Sono colui che E'» - nella ‘consistenza’ - o
meglio «lo Sono Colui che fa essere», «lo Sarò colui che Sarò»!#9. Abbiamo
visto, altresì, che alla scandalosa domanda della Rettorica - «Che cos'è la
Persuasione?» - la Persuasione risponde come Dio alla domanda di Mosè: «Eiè
asher Eiè». L'Identità, la tautologia della Persuasione. Il Nome della
Persuasione. Il Nome, l'Identità: il nome è identità: nell'ebraismo il nome
identifica tutte le caratteristiche di un individuo o di un oggetto: la storia
dell'uomo nella Bibbia comincia con Adamo che dà i nomi a tutte le cose che lo
circondano. Ma l'identità deve uscire dalla sua solitudine, deve calarsi
nell'esistenza degli uomini: deve legarsi, in un certo modo, alla libertà. Il
vir nuovo Adamo, darà nuovi nomi alle cose, ovvero reciderà i legami della
«valenza» (il falso valore che le cose e gli uomini detengono nel falso,
reciproco legame dell'eteronomia) e riscoprirà - per sé e per esse - un nuovo
"valore", una nuova dolcezza: le valuterà per ciò che esse stesse
veramente sono, le rispetterà ricollocandole nel loro luogo naturale:
un'armonia di rispetto e comunione si ristabilisce nel mondo, durante e per
mezzo di questo rinominare le cose. L'esodo può condurre ad una festa. Non a
caso, ci sembra a questo punto, il libro della Torah, che si occupa della
"identità" legata alla libertà, non si chiama Esodo, ma appunto
Shemot, Nomi. a) Il Persuaso come «id, in quo plenitudo inhabitat corporaliter»
(risvolto autarchico: la Persuasione acerba). Chi vede J ehovah, muore! Agnes,
nel Brand, citando le Scritture Scrive M. che la Persuasione non può essere
vissuta: essa è «impossibile», è l'Impossibile (c'è chi direbbe il Mistico), di
un'impossibilità che l'uomo condivide con «la vita inorganica delle cose». Solo
il dio è persuaso («ev ouvveyeg il persuaso: il dio»). E, di contro, «se non è
il dio, è il sasso», ovvero l'alternativa esclusiva alla Persuasione è
nient'altro che la Rettorica, e nella prospettiva "inadeguata" c'è
consustanzialità tra sasso e uomo, entrambi «infinitesimale coscienza della
relazione infinitesimale ». Già in questi accenni fugaci, precedentemente
riferiti, M. scolpisce un assunto che abbiamo ritenuto assiomatico nell'economia
della nostra linea interpretativa: il regno della Rettorica coincide con tutto
il regno del reale, del sublunare: esso coincide col manifestarsi di ogni
realtà, e pertiene ad ogni realtà, animata ed inanimata, consapevole 146 |
Maestri ci fanno notare che in ebraico non esiste il presente del verbo
'essere' perché solo Dio è nel presente. Per M. il vero, unico presente è
quello della Persuasione: gli uomini rettorici vivono sfilacciandosi nel
futuro, o nel passato. ed inconsapevole, razionale ed irrazionale (con la
differenza - come vedremo - che nell'uomo la Rettorica si complica e si
rinvigorisce, diviene "sapida" col "sale della ragione").
In modo identico, ogni ente sublunare aspira alla Persuasione. La Persuasione,
dal canto suo, è possesso presente e stabile e assoluto della propria vita; ma
«se si possedesse ora qui tutta e di niente mancasse, se niente l'aspettasse
nel futuro, non si continuerebbe: cesserebbe d'esser vita»: «la vita sarebbe
una, immobile, informe, se potesse consistere in un punto». La vita stessa
della Persuasione sarebbe, dunque, non-vita, «xfioc Biog», vita che non è vita.
Se la vita è mancanza («deficienza») e insieme volontà di compensare tale
mancanza; se questa volontà «è in ogni punto volontà di cose determinate», e
come tale si proietta nel tempo (nel futuro), poiché «la soddisfazione della
determinata deficienza dà modo al complesso delle determinazioni di deficere
ancora»; se la vita è tutto questo, appare chiaro come la Persuasione («una,
immobile, informe ») in questo senso non è vita. Alla luce di tutto ciò,
proponiamo di definire la Persuasione, o meglio il "Persuaso", come
«id, in quo plenitudo inhabitat corporaliter». Adottiamo questa circonlocuzione
latina, mutuandola, e opportunamente flettendola, da Rabano Mauro a proposito
del «caelum caeli»: «Caelum autem iuxta allegoriam aliquando ipsum Dominum
salvatorem significat, ut est illud Caelum caeli domino (Ps. 113, 16), quia
Sanctus sanctorum et Deus deorum; ita et iam caelum caeli recte ipse dicitur,
in quo plenitudo divinitatis inhabitat»; e soprattutto, da Agostino: «Videte,
ne quis vos decipiat per philosophiam et inanum seductionem secundum
traditionem hominum, secundum elementa huius mundi et non secundum Christum,
quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter», [Confessioni
111, 4]; e Ambrogio e altri. Da notare che gli autori suddetti utilizzano tale
espressione per tentare una perifrasi di Cristo (e per M., per l'appunto,
Cristo è un Persuaso). Analizziamo il senso dell'espressione: - id, in quo:
preferiamo utilizzare il neutro, perché, secondo la nostra ipotesi di lavoro,
la Persuasione "non è maschile né femminile" [neu+uter, nessuno dei
due], ovvero non è prerogativa esclusiva dell'essere umano, ma appartiene ad
ogni ente sublunare; - plenitudo: il termine oscilla tra "pienezza" e
(nel senso della Vulgata) "perfezione" [temporis, potestatis vel
divinitatis: temporis atque potestatis, la "plenitudo" secondo le
coordinate del tempo e dello spazio, vel divinitatis]; - inhabitat. intensivo
di "habito", a sua volta frequentativo di "habeo": rende
bene, a nostro avviso, la "permanenza pregnante", l' "eterno
presente" che è nel (che è il) Persuaso, tutt'altro che il semplice
presente, ch'è l'attimo esistentivo del nunc. Ora, il risvolto politico (che
poi risvolto politico non è) del Persuaso autarchico ci sembra essere
costituito dall'ibseniano Brand, la traduzione drammaturgica del
"cavaliere della fede" kierkegaardiano (di cui sopra). Ibsen descrive
la vita del suo personaggio come un inferno, seppur la sua aspirazione è la
salvezza. In ciò ci appare chiara la posizione polemica dello scrittore
norvegese di fronte a questo esito estremo (alla turris eburnea) della
Persuasione "autarchica", anche se - in fondo - egli ricopre la sua
creatura di un'aura di sacro, perplesso rispetto (come non associargli, in
questo senso, un'altra figura emblematica, l'insigne sinologo Peter Kien,
dell'Auto da fè di Canetti?). Brand significa "incendio", e «far di
se stesso fiamma» è, per M., l'imperativo poetico dell'agire persuaso. Il fuoco
della predicazione, ma anche il senso di un destino (il nome e l'identità).
Brand è un pastore di anime, una persona che intende riformare l'umanità
attraverso un rigore religioso totale e una volontà inflessibile, che applica a
se stesso e agli altri; è un uomo di fede estrema, di una religiosità tutta
sua, in cui la compassione e il perdono cedono il passo per raggiungere una
meta prefissata: redimere il mondo alla luce del monito manicheo «o tutto o
nulla» (è il monito della Persuasione): «La vittoria suprema sta nel perdere
ogni cosa. La sconfitta, la perdita di tutto, è la vera grande vittoria. Solo
ciò che si perde, si possederà in etemo»'*; o ancora: «Quanto durerà la lotta,
volete sapere? Ebbene: tutta la vita! Fin quando avrete sacrificato tutto, fin
tanto che avrete rotto ogni compromesso... E quanto costa la lotta? Tutto:
tutti quanti i beni della festa, del dì di festa... E i vantaggi? Purezza di
spirito, fermezza di fede, un'anima sublime! Una corona di spine sulla vostra
fronte: questo è il vostro premio!» [B]. Brand è pronto a sacrificare allo
spietato Dio biblico che si è raffigurato tutto ciò che ha di più caro, anche i
sentimenti più semplici e più naturali: il suo unico figlio (quasi a ripetere
l'orrendo sacrificio di Isacco), la moglie, la madre. Il pastore sa a cosa va
incontro, ne è consapevole: ma è altresì convinto che mancare la propria
missione significherebbe una viltà o un atto di diserzione davanti al proprio,
irrinunciabile dovere. Per lui tutto, tutto il resto non è che feticismo ed
idolatria. Dopo la morte della moglie, Brand decide di innalzare un nuovo
tempio, più grande e più degno, a Dio. Ma quando infine la chiesa è stata
costruita e sta per essere consacrata, egli getta via la chiave, perché sente
che quella non è la vera casa di Dio e che lui stesso non può accettare il
compromesso di sottomettersi all'autorità della Chiesa di Stato. Alla guida di
tutto il popolo, il pastore allora si avvia verso la montagna e verso la Chiesa
di Ghiaccio situata tra le nevi eterne, promettendo, a chi vorrà seguirlo, di
condurlo sulla vera via del cielo. La folla dapprima lo segue, con entusiasmo
ed esaltazione; poi, spaventata dai disagi cui va incontro, lo abbandona e lo
lapida quale falso profeta. Egli rimane così, solo ed indomito, impassibile
anche di fronte alla visione celeste della moglie che lo invita a recedere
dalla sua durezza e ad accettare la più umana via del compromesso. Nell'ultima
scena, tuttavia, di ambigua interpretazione e piena di chiaroscuri, prima di
essere travolto da una valanga, il pastore si chiede, riuscendo finalmente a
piangere dopo tanta rigidezza, se non abbia sbagliato tutto. E una voce, che
sovrasta il fragore della valanga, inneggia al Deus Charitatis e denuncia il
fallimento della sua vita. Il fallimento della Persuasione autarchica. Ora, a
nostro parere, la Persuasione e la Rettorica deve moltissimo al Brand: del
resto, la sorella di M., Paula, insiste sull'enorme impressione che il dramma
fece sul nostro autore’. Ibsen, Brand, in Ibsen, Tutto il teatro, cit., IV vol.
pag 61. Le citazioni tratte dall'opera saranno segnalate, nel corpo del testo,
con la notazione B cui segue il numero di pagina relativa. 148 E' quanto ci
rivela Paula M. Winteler in un passo importante dei suoi Appunti per una
biografia di Carlo M., contenuti in appendice al volume di Campailla Pensiero e
poesia..., cit, ovvero alle pagg. 147-164. Riteniamo opportuno riportare per
intero lo stralcio in questione [pagg. 161-162, corsivi dell'autrice], anche
per rendere un'idea di quanto "brandiano" stesse rischiando di
diventare lo stesso Goriziano: «Non leggeva più molto [la Winteler sta parlando
dell'ultima fase della vita del fratello]: rilesse in quell'anno Ibsen che
conosceva già e di cui era sempre più appassionato. Di tutti i drammi quello
che l'aveva fatto più pensare era Brand e nel suo volume ci sono nel margine
delle pagine molti commenti. A poco a poco, come semplificava il suo genere di
vita, il suo modo di sentire, [Carlo] si limitava nei bisogni, nel nutrimento
che era diventato sempre più sobrio, così si liberava da tutta l'inverniciatura
venuta dal di fuori, da tutta la scienza infusa, da tutte le influenze
ataviche, era come se si stesse riformando da sé un'altra volta. Così pure
andava man mano eliminando dal suo repertorio gli autori riducendoli a pochi
scelti. In una delle sue carte che si trovò sul suo tavolo fra gli appunti
della tesi c'era scritto a matita: Bibliografia oppure: Dio ama gli analfabeti:
'Invece di leggere suonate o fatevi suonare della musica di Beethoven, perché
gli orecchi non vi potrebbero far altro miglior servizio. - Gli occhi non sono
fatti per legger libri. Ma se li volete ad ogni costo abbassare a questo
servizio, leggete: Parmenide, Eraclito, Empedocle, Simonide, Socrate (nei primi
dialoghi di Platone), Eschilo e Sofocle. - L'Ecclesiaste, e i Vangeli di
Matteo, Marco e Luca - Lucrezio - De rerum natura -, i Trionfi del Petrarca e i
Canti di Leopardi, Le avventure di Pinocchio del Collodi - i drammi di Enrico
Ibsen. E non leggete mai altro, soprattutto nessun Tedesco, se avete cara la
vostra salute, ché quelli sono contagiosi in vista (come i giornali, le
riviste, i libri di scienze)”. Questo passo è importante, tra le altre cose,
perché ci indica (insieme con la prefazione alla tesi) la "bibliografia
ideale" con cui è possibile tentare l'accosto a M. (interessante il
riferimento al Finocchio di Collodi). E perché ci testimonia, in certo modo, il
disfattismo che pare attanagliare l' "ultimo" Michlestaedter, che pare
far sue le parole del suo amato Brand: «Sono stanco: si combatte, si combatte,
e sempre senza speranza» [B]. A parte questo, M. stesso esprime, più volte e a
chiare lettere, il suo enorme debito di riconoscenza nei confronti di Ibsen: in
una lettera alla madre, dell'aprile 1908, ad esempio scrive: «[...] ho letto
quasi tutto Ibsen. Quello è un uomo, perdio! m'ha fatto pensare e mi fa pensare
ancora. Certo dopo Sofocle, è l'artista che più m'è penetrato e m'ha assorbito.
E' un grand'uomo [... J»; altrove scrive che il Norvegese lo «fa fremere e
vibrare come una corda al minimo soffio». Infine, in un importante articolo per
Il corriere friulano [contenuto in O], scritto per celebrare l'ottantesimo
compleanno di Tolstoj, M. costruisce un intenso ed originale parallelo tra
Ibsen e lo scrittore russo: «Ibsen vuole dall'uomo che egli sappia rompere la
cerchia di menzogna che lo stringe, che sappia volere la sua verità,che sappia
farla trionfare; egli deve combattere la menzogna che è in lui ed educare la
volontà alla lotta. Il processo psicologico può isolversi così con pochi
individui rappresentativi o simbolici quali li vediamo negli ultimi drammi
ibseniani. Tolstoi non chiede all'uomo la lotta, ma la devozione; egli deve
saper resistere alle seduzioni della società che egli giudica basata sul falso
e sulla prepotenza; egli deve uscirne e abbandonarne del tutto il sistema di
vita; la sua maggiore attività egli non la deve spendere a preparare se stesso
a far trionfare sugli altri le proprie idee e a trasformare la macchina
sociale, ma deve devolverla a riparare i mali che la società produce sulle
classi povere facendo del bene, aiutando, consigliando. - E' quindi necessaria
la rappresentazione viva della società nel suo complesso». Questi due autori
«non s'accontentarono di esprimere le sensazioni superficiali della loro anima,
ma ne scrutarono le profondità per cavarne la nota più alta. - Entrambi presero
pel petto questa società soffocata dalle menzogne e le Infatti, le parole di
Brand risuonano con tutta la loro forza nelle parole di M.: pur non intendendo
istruire parallelismi "alla lettera", ci sembra opportuno, a tal
proposito, richiamare alla memoria talune affermazioni "forti" di
Brand: «Il mio canto festivo tace; bisogna scender dal cavallo alato; ma io
vedo una meta più alta, che non sia una giostra di cavalieri, - un duro lavoro
quotidiano, il dovere di una vita attiva, verrà nobilitata con un'opera santa»
[B 30]. Oppure: «Dove non c'è forza non c'è missione. Se non puoi essere ciò
che devi, sii almeno ciò che puoi » [B 24]; «se darai tutto, tranne la vita,
sappi che non avrai dato nulla» [B]. O ancora: «Quali sono i peggiori, i più
ribelli? Chi si svia più lontano dalla pace?.. Lo spirito leggero incoronato di
fronde che danza sull'orlo del precipizio... lo spirito fiacco che segue la
strana monotona perché così vuole l'usanza... lo spirito selvaggio che possiede
tanto vigore da far apparire bello ciò che ha tutte le apparenze del male?
Lottiamo, lottiamo senza tregua contro questi tre nemici tra loro alleati. lo
vedo con chiarezza la mia missione; brilla come un raggio di sole attraverso
uno spiraglio socchiuso» [B 17]; o infine: «No, sono sano e forte, come il pino
e il ginepro dei monti; ma è la razza malata di questi tempi che ha bisogno di
essere curata. Voi volete amoreggiare, scherzare, ridere, volete credere un
poco, ma non vedete... volete caricare tutto il peso del fardello su di uno,
che vi è detto sia venuto per prendere su di sé la grande espiazione. Per voi
prese la corona di spine, e perciò vi è permesso danzare... danzate... ma dove
la danza conduca è un'altra cosa, amico mio!»; «abbiamo perduto ogni traccia
del nostro sentiero»; «E' la ‘volontà' che conta! La volontà o redime o uccide,
la volontà, intera, disseminata dappertutto, nella vita facile e nella vita
dura» [B 13, 8, 30]. Già nel dramma di Ibsen, dunque, M. trovava tracciata la
linea discriminante tra il Persuaso e il Rettorico, e - soprattutto- ritrovava
la rigorosa e paradossale etica che segnava quella discriminante (anche, ad
esempio, nelle antitetiche figure del falco e dell'avvoltoio, che presenziano
già in Ibsen all'autentico e all'inautentico!'‘). Ma se anche Brand parla di
amore, di sacrificio, si tratta tuttavia di un amore e di un sacrificio
eteronomi, perché vincolati alla terribile ingiunzione di Dio, destinati ad
esiti altrettanto terribili: nell'attuare il suo personale piano di redenzione,
il pastore di anime sacrifica i suoi cari, attraverso la parvenza del
sacrificio di se stesso. Brand non rispetta la gridarono in faccia: verità!
verità!» [e, secondo M., ciò in modo diametralmente opposto di quanto facessero
invece i maestri del Decadentismo, Oscar Wilde e D'Annunzio, sopra tutti]. 149
Cfr. ad esempio: Gerd: «[...] l'avvoltoio non entra là dentro [scil. nella
chiesa]; si posa sul Picco Nero e là sta, la brutta bestia, come una
banderuola. |» [B]; vita delle persone che gli sono accanto. Le sue intenzioni,
invero, sono sincere, coerenti alla sua fede: egli lotta sinceramente per la
salvezza. Ma la sincerità e la coerenza si volgono in distruzione e fallimento,
perché il suo amore non è l'amore caritatevole, come gli rivela la voce di Dio,
nel finale: il suo amore è severo, esclude e castiga. Il vero amore è perdono e
conciliazione; vuole casomai il sacrificio di se stessi, non mai dell'altro
uomo. Il Persuaso deve aprirsi agli altri, non può vivere nell'esclusività
della sua Persuasione, tanto "masochista", quanto "sadica".
II suo consistere dev'essere un coesistere. Nello stesso dramma ibseniano, in
una delle scene più intense ed enigmatiche (siamo nell'Atto II), l' "Uomo
delle Apparizioni" si rivolge a Brand con parole come di rimprovero, volte
a richiamarlo alla comunità: L'Uomo: «Mille parole non valgono la traccia
dell'azione. Noi ti cerchiamo in nome della comunità; lo vediamo, ci manca
proprio un uomo». Brand (agitato): «Cosa volete da me?» L'Uomo: «Sii il nostro
prete» [B 23]. L'Uomo delle Apparizioni è la persuasione matura che parla alla
persuasione acerba, il demone che chiama alla "conversione politica"
e alla realizzazione del Verbo nella comunione con le altrui vite, che è la
vera Persuasione. L'acerbità della persuasione permea il lavoro accademico di M..
Egli stesso ne fu a suo modo consapevole, come visto. Chi ha ingoiato una sorba
amara convien che la risputi, scrive, sin dall'inizio. Il giovane filosofo non
vide l'ora di terminare la sua tesi (l'ultimo compito rettorico che gli era
rimasto), per far le sue parole azione, per donarsi definitivamente al mare. b)
La Persuasione come francescanesimo laico (risvolto politico: la Persuasione
matura). Il loco della Persuasione, «il qualunque punto dove uno è, purché vi
permanga», diviene alfine il luogo politico del mondo, rappresenta il risultato
di una vera e propria rivoluzione copernicana del rapporto dell'uomo con le
altrui vite. Se prima l'homo gravitava, necessariamente, intorno alle cose,
laddove quella necessità era dettata dalla (strutturale) deficienza,
incompletezza fin già (se non soprattutto) del suo stesso organismo; ora
invece, sono le cose, è il mondo a gravitare intorno al vir, al Persuaso, a
donarsi a lui ultro, senza che quello «nulla chieda secondo la voce del suo
bisogno». Tutto questo l'abbiamo già ripetuto più volte. Ora, il vir domina il
mondo. Ma questo suo dominio non implica in sé violenza, non vuol essere
sopraffazione. E' il dominio, per renderlo con un'immagine, dello Brand: «[...]
Vedere, Iddio vuol trarvi dal fango; un popolo che vive [...] attinge dalle
avversità forza e potenza; l'occhio smorto acquista vista di falco, e vede
lontano e vede bene, la fiacca volontà si riscuote e vede certa la vittoria
dopo la lotta [...]» [B 19]. sguardo che dalla vetta domina la vallata, e si
compiace e gode dello spettacolo, sentendosi esso stesso parte di quel
miracolo, di quel tutto. E lo protegge ™. Dopo la rottura delle catene del
"peccato" rettorico, nel vir si eventualizza il ristabilimento della
condizione edenica, descritta nei primi passi della Genesi: il mondo è creato
per l'uomo e a lui offerto, come dono: Adamo dà nome alle cose, ostentando la
sua fraterna supremazia, ridonando alle cose ed agli animali il loro giusto
valore: e quelli a lui si sottomettono, ultro, secondo il comando del Signore,
secondo lo scopo per il quale essi furono creati. Il vir si riappropria del
mondo, scioglie i vincoli dell'alienazione, riconferma il suo primato e il
mandato "divino" della Persuasione, scacciando per sempre il dio
luciferino della puopuyix, giungendo altresì al vero Piacere, ch'è la Pace.
L'uomo finalmente libero - dal bisogno, dalla deficienza, dalle cose; l'uomo
che é riuscito nella dolorosa e faticosa pratica - ch'è la via alla Persuasione
- a ribaltare a proprio favore il rapporto di dipendenza con il mondo; ebbene,
quest'uomo - ricordando il già citato passo del Dialogo della Salute - «ha la
gioia dell'esistenza in mezzo a tutte le cose. Gli sono care non solo le cose
vicine e come possano soddisfare un bisogno, ma tutte - egli sa godere della
luce del sole». Anche la morte gli è cara, il «[...]il coraggio della morte /
onde la luce risorgerà».. Non può non tornare in mente, a questo proposito, il
meraviglioso Cantico delle creature di San Francesco, il suo lodare il Signore
per tutte le creature della terra, e anche «per sora nostra morte corporale»'!.
Per quanto la distanza tra la posizione M.iana e quella francescana sia dettata
dalla diversa prospettiva esistenziale (quella di uno strano ebraismo laico,
per l'uno; quella di una prisca religiosità cristiana, per l'altro), il
messaggio ci pare aprirsi un senso d'identica, intima convinzione: la comunione
col mondo, l'accettazione - non rassegnata, ma coraggiosa, e in questo suo
coraggio, serena - della nostra condizione umana, nella sua perfezione
assoluta, per l'uno intesa nell'adeguamento (solitario, intimo, drammatico, ma
alla fine gioioso) al pentalogo della Persuasione, per l'altro intesa 150 Lo
spunto per quanto or ora affermato ci viene da una lettera a Mreule [E
359-360]. M. sta raccontando all'amico di aver intrapreso la lettura della
Metafisica di Aristotele, con «la pazienza d'andargli a corpo, di seguirlo di
citazione in citazione » fin che non giunse «al capitolo I° e 2° del Ill libro,
dove assistetti al mirabile capitombolo della povera bestia». Rispetto ad
Aristotele, M. confessa di sentirsi come «[...] un falco che difendesse la
purezza dei sassi e dell'aria sulla cima del S. Valentin contro un volo di
cornacchie [aristoteliche, evidentemente)». 151 La suggestione
"francescana" dovette provenire a M. da Tolstoj, soprattutto a
riguardo - come vedremo - delle ultime opere dello scrittore russo, ovvero La
sonata a Kreutzer [che leggiamo nell'ed. BUR, 2000, a cura di E. Bazzarelli] e
Resurrezione [ed. Newton, 1995, a cura di E. Affinati]. Come si ricorderà,
ipotizzammo anche un'ispirazione da | cosacchi. Similmente a Tolstoj, M.
"riscrive" il Vangelo (sulla falsariga di quello di Matteo)
censurandovi tutti i dati sovrannaturali, sopprimendovi l'avvenimento ontologico
della redenzione, e specialmente eliminando la realtà della divinità
trascendente d Cristo e della sua resurrezione. Per il Goriziano, come detto,
Cristo è il vir. E proprio questa riscrittura permise al nostro giovane
filosofo d'individuare il nucleo etico-laico del messaggio evangelico: farsi
salvatori dinell'adeguamento (anche qui solitario, intimo, drammatico, ma alla
fine gioioso) alla volontà di Dio. E la dicotomia fra gli empi e i giusti (ai
quali «la morte secunda no'I farrà male»), che si delinea nella seconda parte
del Cantico, si ripropone pari nella laica dicotomia, altrettanto insanabile,
fra gli homines rettorici e i viri persuasi: per entrambi i casi, la
discriminante in fondo è la stessa, e coincide sostanzialmente - con la
trasgressione dell'ordine universale, di una cattiva prospettiva di
vicinanza-lontananza con le cose e con gli altri 5°. Francesco (come rivela
anche il suo nome: ancora: nome e identità), come il vir, è "franco",
libero, assoluto: si è liberato dai lacci mondani, si è sottomesso di buon
cuore al giogo della croce: tuttavia rimane per lui il vincolo più potente,
quello del Dominus divino, che si riflette nel «messor lo frate sole» e che
permea tutta la vita e la speranza del santo, in una fede forte, vincente, quanto
semplice (cfr. l'ultima parte del cantico, quella più drammatica e
"manichea"). In questo senso, la condizione di Francesco è
decisamente eteronoma, e solo per un'analogia topica (di condizioni, e non di
esiti estremi) può essere avvicinata a quella del vir. Eppure, la "vita
nuova", il senso di comunione fraterna col mondo, la presenza di una
dimensione esistenziale votata alla consapevolezza della verità, dell'armonia e
dell'amore - seppur nelle due diverse prospettive - ci suggeriscono, ci costringono
quasi, a pensare la dimensione persuasa quale quella di un /aico
francescanesimo. Il momento del passaggio: la forma retorica
dell'anti-Rettorica: tecnica persuasa della retorica, ovvero tattica persuasa.
L'atipicità della tesi di laurea di Carlo M. traspare già da una semplice
lettura del testo. Ma qual è il vero senso, la vera ragione di questa
atipicità? In cosa essa consiste? Soltanto nella "stravaganza"
filosofico-narrativa del suo autore? O forse nell'enorme ingiunzione morale
ch'egli affida ad un mero scritto accademico? La questione si presenta
complessa e feconda, soprattutto se analizziamo la dispositio e l'actio che il
Goriziano adotta nel prometeico tentativo di un'esaustiva esposizione del
proprio pensiero.se stessi, «eliminare la violenza alle radici», aprire il
mondo ad una rinnovata armonia. In questi senso, la linea ideale, che
tracceremo, è per l'appunto Tolsto-M.-Capitini. 152 E' indicativo quanto ci
tramandano gli apologhi popolari dei Fioretti: Francesco parlava alla natura,
riuscì ad ammansire e a convertire il ferocissimo lupo. Come spesso avviene,
l'ingenuità popolare anche qui coglie nel segno, disperando di sciogliere nella
semplicità del racconto la profondità della verità francescana: ovvero, la
comunione con quanto ci circonda e la possibilità di rivolgerci alle cose con
un linguaggio che non è più il tecnicismo retorico del dominio, bensì una
persuasione che conduce alla mansuetudine, all'armonia, alla dolcezza, che non
ha bisogno per esprimersi, a ben vedere, neanche più delle parole. «La parola
eloquente è il premio di chi cerca la persuasione, di chi ha il coraggio del
dolore per non averla - chi nella parola finge già finita la persuasione e del
cercar parole si fa una persona per chiedere i premi delle vie degli uomini -
obbedisce alla sua prAopuvyta: è un vile o un retore a piacere», scrive M.. Si
pone dunque la necessità di un'aerea digressione sugli aspetti
"formali" della sua opera: ciò non esula dalla sostanza morale del
nostroapproccio, poiché l'etica non si realizza soltanto nell'atto, ma anche
nel linguaggio, preparazione all'atto, esso stesso atto, atto linguistico.
L'indagine non è inappropriata, e il suo risultato ne varrà da riprova. Il
valore persuasivo della parola, dunque. La ricerca di Aristotele ci ha
insegnato che la scienza e la filosofia coincidono nella
"formalizzazione" del loro linguaggio, nella sua struttura
sillogistica, razionale. Il linguaggio riproduce, per lo Stagirita, la
razionalità dell'Essere: l'essere, l'è vero, si dice in molti modi, ma i suoi
modi sono sempre razionali. Che vuol dire, ciò? Che cos'è la razionalità per
Aristotele? Problema inaudito '®. La nostra ipotesi di lavoro, semplice e
funzionale, asseconda quella di Carlo M.: secondo il Goriziano, la razionalità
aristotelica coincideva con ciò che Aristotele vedeva, la sua theoria trovava
senso compiuto nella vista, anzi nella pura visione: Ma il punto teoretico è
l'atto del mio guardare, e può girare dove anche io voglia fra la varietà delle
cose: sempre sarà in lui l'entelecheia delle cose guardate, poiché il mio
guardare è attribuzione di fine: la stessa permanenza del movimento nel tempo,
poiché il mio guardare commosso con le cose è attribuzione di stabilità; altro
fine, altra natura, altra forma, altra ragione, e in altro riguardo supposta la
materia inconoscibile [PR 208]. Il retore si muove su punti controversi non per
tutti, ma per quelli ai quali parla. Il vero è detto per Aristotele secondo
l'attualità fenomenica [c.n.], e l'attualità fenomenica nel campo del retore
più vicina, così che il più delle volte è noto a tutti che il retore dimostra
contro questa stessa attualità. Ma non per questo egli è disprezzato e con
nuovo nome quasi a insulto chiamato, ma anzi tenuto in gran stima e col nome di
retore ad onore significato appunto in quanto egli lo sappia fare né per alcuno
scrupolo si trattenga dal farlo [PR 268]. La conclusione errata di un
sillogismo, dunque, sarebbe tale non per un principio logico, ma per un errore,
come dire, di prospettiva ottica; lo sguardo razionale è l'occhio dello
scienziato Aristotele o di Aristotele scienziato: lo sforzo del pensiero è di
riprodurre nella vista intellettuale, nella sua "intelligenza",
l'atto del vedere garantito dall'organo di senso (l'attualità visiva -
fenomenica - coincide con quella intellettiva - noumenica), purificandolo. Il
sogno del filosofo Aristotele (che coincideva con quello del suo maestro,
Platone) era poter scorgere l'Essere nella sua "nudità" ontologica
(l'idea come vista nuda, pura, dell'Essere). Il sogno dell'Aristotele
scienziato era quello di compilare l'enciclopedia delle 153 Quanto ci
apprestiamo a dire si propone, consapevolmente, su un livello di lettura e
d'interpretazione dell'opera aristotelica - nella fattispecie la Metafisica
[che abbiamo letta nell'ed. Rusconi, 1993, a cura di G. Reale], l'Etica
Nicomachea [Rusconi, 1993, a cura di C. Mazzarelli], la Retorica [Mondadori, a
cura di M. Donati] e la Politica [Laterza, a cura di R, Laurenti) -
"viziato" dalla prospettiva M.iana. Tuttavia chiediamo di accettare
quanto segue almeno in vista della sua funzionalità all'analisi che stiamo
conducendo. Per tal motivo, non surroghiamo il nostro discorso con pedisseque
corrispondenze "alla lettera" degli
p 4v pe, > Commenta M., in calce alla sua figura: «Questo [qualcosa è
- qualcosa è per me - mi è possibile la speranza - sono sufficiente] è il
cerchio senza uscita? dell'individualità illusoria, che afferma una persona, un
fine, una ragione: la persuasione inadeguata, in ciò ch'è adeguata solo al
mondo ch'essa si finge» [PR]. Le parole del Goriziano, in apparenza involute,
trovano comunque ampia "dimostrazione" nel corso della sua tesi.
Anzi, non è difficile ricavare il filo di un argomentare lineare e lucido, che
palesa una logica ferrea di concatenazioni assiomatiche, che possiamo definire
decisamente spinoziana, senza timore di sbagliarci: se la Persuasione, la
Salute, è il «possesso presente della [propria] vita» [36]!9', ossia (in forma
negativa) se essa «non vive in chi non vive solo di sé stesso» [9], l'uomo al
contrario si rivela, già nella sua conformazione fisiologica, come segnato
dalla deficienza. Questa è senza dubbio il corrispettivo del Wille
schopenhaueriano: la vita è a tutti gli effetti volontà di vivere e la volontà
«è in ogni punto volontà di cose determinate: ne consegue che l'uomo è «schiavo
della contingenza di questa correlazione» [31]. In questo senso, la
correlazione tradisce una sua "puntualità", perché «noi isoliamo una
sola determinazione della volontà [per volta» [13] e ogni determinazione è
«attribuzione [puntuale] di valore: coscienza » [12]. 60 Aggiungiamo noi: anche
senza fine e senza inizio: Nietzsche, grecamente, avrebbe detto l'«eterno
ritorno». 61 Nei periodi che seguiranno, accompagniamo M. nella sua
dimostrazione: preferiamo aderire molto al testo, per non pregiudicare
l'amenità delle sue espressioni, anche se ricomponiamo l'argomentare in una
successione più, come dire, didascalica, ricostruendo la logica che in
apparenza smarrisce nell'enfasi della scrittura. | numeri assoluti, in parentesi
quadre, si riferiscono alle pagine della Persuasione da cui sono tratte le
citazioni. Il riferimento alle altre opere seguirà l'espediente utilizzato nel
resto del nostro lavoro. Espediente che, mai come ora, rivelerà anche la sua
importanza metodologica, lasciando trasparire come l'opera del Goriziano si
strutturi tutta secondo una stretta logica di rimandi interni, fatta di
ripetizioni e richiami di concetti, che non è il mero saltabeccare della
retorica della metabasi che punta all'attenzione del lettore, ma risponde
all'intima consapevolezza del fatto che ciò che si sta comunicando è in fondo
un unico, anche se articolato, pensiero. E' altresì vero, tuttavia, che «...]la
volontà non sopporta la noia, e da questa attesa inerte della vicinanza si muove,
allargandosi la coscienza dalla determinazione puntuale attraverso l'infinita
varietà delle forme: le determinazioni si collegano così a complessi, da
procurarsi previdenti ogni volta la vicinanza per la quale via via ogni
determinazione s'affermi e non resti morta, ma per la forza del complesso si
continui per poter altra volta affermarsi. [...] [Così] la soddisfazione della
determinata deficienza dà modo al complesso delle determinazioni di deficere
ancora [...]: nel complesso di quella determinazione c'è come criterio la
previsione delle altre: il complesso delle determinazioni non è un caos ma un
organismo. Detto in altre parole, «Ia [...] volontà di essere è così volta a
continuare, in ciò che nell'affermarsi presente essa crea la prossima vicinanza
per l'affermarsi d'un'altra determinazione: in ognuna c'è la previsione delle
altre». [17]. Da una parte, dunque, l'organismo umano si profila come un
«complesso delle determinazioni» [16]; dall'altra, in modo speculare, «i valore
[del] mondo [appare come] il correlativo della sua valenza» [20] - ossia «la
stessa cosa è il mio vivere e il mondo che io vivo» [20], dato che «nessuna
cosa è per sé, ma in riguardo a una coscienza» [13]: e, amplificando questo
dato, la stessa «vita [si rivela quale] un'infinita correlatività di
coscienze». Questa correlatività - che abbiamo scoperto puntuale nella sua
manifestazione più immediata, complessa in quella mediata - si delinea «sempre
ugualmente intera e infinita nell'attualità che corre nel tempo; il passato e
il futuro sono in lei, l'avvenire e il non avvenire sono indifferenti» [14-15].
E' proprio in seno a questa correlatività che si struttura, poi, la piopuyix,
«amore alla vita, viltà» [17], owero la Rettorica, la «determinazione» della
vita, la «persuasione inadeguata. Se infatti la persuasione è l' agathon
(postulato socratico-platonico), il bene, la Salute, e gli uomini ad essa
naturalmente tendono (anch'esso postulato socratico-platonico, formalizzato da
Aristotele'9) - è il nostro stesso deficere che aspira alla sua più completa
soddisfazione - è altrettanto vero che, dati i presupposti
"volontaristici", essa risulta inattingibile, poiché, qualora fosse
conquistata, la vita «cesserebbe d'esser vita» [8], cioè la volontà cesserebbe
d'esser volontà, il che è già una contraddizionein termini: infatti, la
persuasione implica il possesso presente, attuale, mentre la volontà è «volontà
di se stesso nel futuro» [20], è «distratta nel tempo » (e così l'uomo). La
vita nega, in modo paradossale, se stessa: l'uomo sembra, senza soluzione,
essere votato al dolore ed alla sofferenza e la sua condizione risulta
insostenibile: «il principio della deficienza [viene a costituirsi] come
principio sostanziale» [146]. E' proprio in questo punto, dunque, che
s'inserisce l'azione quotidiana, ostinata, del «dio pudico»'9° della popuyia,
che in modo nascosto (in ciò è la sua pudicizia), ma efficace (in 162 cfr.
Etica nicomachea |, 1, 1094, a3 163 È il piacere un dio pudico, fugge da chi
l'invocò; ai piaceri egli è nemico, fugge da chi lo cercò. ciò sta la sua
divinità), tesse la trama di una consistenza altrimenti compromessa. Il dio
della priopuyia è un lare (un «dio famigliare» [21]) che ci è accanto come un
malefico angelo luciferino («la luce è il piacere» [17]), che ci accompagna in
ogni nostra attività, la veicola, la custodisce. Il lare crea il "velo di
Maya" attraverso l'adulazione del «tu sei» [18]: presiede all'integrità
del nostro organismo (ovvero, scongiura l'anarchia delle membra, strutturando
ogni puntuale determinazione in una rete di correlazioni organiche, spegnendo
da luce quando l'abuso toglierebbe l'uso»'** [16]) e spaccia la mera continuità
dell'organismo stesso per la permanenza persuasa: «il saggio dio lo [l'uomo,
l'animale] conduce attraverso l'oscurità delle cose con la sua scia luminosa
perché egli possa continuare e non esser persuaso mai» [16-17]. L'uomo, in
questo abbaglio, in questo "stordimento", irretito nel gioco del dio
[21], si finge un mondo posticcio [19], credendo che le «sue cose che lo
attorniano e aspettano il suo futuro, sono l'unica realtà assoluta
indiscutibile, ossia per lui «a realtà è le cose che attendono il suo futuro»;
e, ciò facendo, scambia la Persuasione per l'«attualità della sua affermazione»
[18]. L'illusione raggiunge il suo ultimo scopo: «ciò che vive si persuade
esser vita la qualunque vita che vive» [19], «l'esser vivi si fa un'abitudine »
[28], l'uomo «si dice contento e sufficiente e soddisfatto di sé» [24-25]:
«d'uomo si gira sul pernio che dal dio gli è dato e cura la propria
continuazione senza preoccuparsene, perché il piacere preoccupa il futuro per
lui. La voce del dolore – H. P. Grice: “Oddly, my first example of
communication is an expression of pain, but I’d blame it on Vitters! -- - il
«sordo continuo misurato dolore che stilla sotto a tutte le cose» [23], la voce
«che dice: tu non sei» [27] - è apparentemente messa a tacere. L'uomo si bea
della nuova, insperata sicurezza, guidato dal piacere: «nel sapore [della
momentanea, puntuale affermazione si risolve] la presenza di tutta la sua
persona. Questo sapore accompagna ogni atto della sua vita organica [e, come
vedremo, sociale]» [18]. L'uomo insomma «non vede [integriamo noi: non vuole
vedere] l'opera che il dio ha fatto. Tuttavia l'illusione della permanenza -
ch'è la Persuasione inadeguata - non tarda a rivelarsi per quella che appunto
è: illusione. L'uomo, pur mentre gioisce dell'affermazione, sente che questa
persona non è sua, ch'egli non la possiede» [21], sospetta che «la sua potenza
nelle cose in ogni punto è [sempre e comunque] limitata alla limitata
previsione». «[...] AI disotto della superficialità del suo sapere egli sente
il fluire di ciò che è fuori della sua potenza e che trascende la sua coscienza
»: così, ilÈ il piacere l'Iddio pudico ch'ama quello che non lo sa: se lo
cerchi se' già mendico, t'ha già vinto l'oscurità. - Sono la prima e l'ultima
delle quattro quartine del famoso peana, che M. intona al dio della grAdopuyia
in D 43. 164 Cfr. il paragrafo 4c del | capitolo. «suo piacere è contaminato»
[21] irrimediabilmente e suo malgrado, perché da sorda voce dell'oscuro dolore
non però tace, e più volte essa domina sola e terribile nel pavido cuore degli
uomini. Nella prospettiva della persuasione inadeguata, la voce del Tragico si
rivela (si fa fenomenologia) attraverso la paura della morte: difatti, se «il
senso delle cose, il sapore del mondo è solo pel continuare», se «esser nati
non è che voler continuare », ciò allora vuol dire che «gli uomini vivono per
vivere: per non morire. La loro persuasione è la paura della morte, esser nati
non è che temere la morte » [32]. La voce del dolore, dunque, fa breccia nella
trama dell'illusione: «quando per ragioni che non stanno in loro, il lembo
della trama si solleva, anche gli uomini conoscono le spaventevoli soste» [23],
ovvero «quando la trama dell'illusione s'affina, si disorganizza, si squarcia,
gli uomini, fatti impotenti, si sentono in balìa di ciò che è fuori della loro
potenza, di ciò che non sanno [...]; si trovano a voler fuggire la morte senza
aver più la via consueta che finge cose finite da fuggire, cose finite
cercando». [22] La persuasione inadeguata ha un colpo di coda: se nei bambini
il dolore esistenziale è più forte - perché ancora incontaminati dalla finzione
del dio luciferino - e se in loro la rivelazione del Tragico prende la forma
dei piccoli terrori e delle piccole superstizioni da esorcizzare (la paura del
baubau, ad esempio), negli uomini esso fa capolino nelle forme delle nevrosi e
dei grandi dispiaceri della quotidianità: il Tragico ha le sue manifestazioni
"esistentive" (existenziell, direbbe Heidegger) nel rimorso, nella
malinconia, nella noia, nell'ira, nel dolore, nella paura, nella «gioia
"troppo" forte» [25-26]: in questi sentimenti, l' [A. Piromalli, in
Sotto il segno di M., ed Periferia, Cosenza, 1994, pag. 22; ci appoggiamo
all'analisi e alle parole di Piromalli anche per quanto stiamo per dire]. La
retorica di Aristotele rappresenta, così, l'apice estremo della degenerazione
cui Platone conduce l'originaria, autentica, dialettica socratica. Socrate si
chiedeva, ad esempio, se la giustizia fosse un bene, Platone che cosa fosse la
giustizia. Entrambi (dunque, tutto sommato, anche Platone) conservano una
relazione col «valore individuale» dell'oggetto. L'approccio di Aristotele
diviene invece «una raccolta di fenomeni», «delle questioni particolari
giudiziarie o politiche e la ricerca dei trucchi rettorici» conduce Aristotele
a perdere di vista il vero ed a «teorizzare sui discorsi che dimostrano» in
modo che «lo scopo e la potenza di chi analizza e teorizza i discorsi è
sovrapposta allo scopo e la potenza dell'oratore». «Questo - scrive ancora M. -
è l'errore di ogni metodistica, che caratterizza utta la filosofia
aristotelica, o meglio ogni forma aristotelica della filosofia sotto qualunque
nome, in qualsiasi tempo o paese, ed è di fronte alla Persuasione la Rettorica»
[per le citazioni virgolettate di questo periodo cfr. Appendici critiche, PR
151- 263-278-282]. Di conseguenza, arguisce M., la Rettorica non è per
Aristotele - proprio in quanto «metodica», «metodologismo classificatorio» -
solo una téchne specifica, ma una sorta di criterio che informa tutte le
scienze e tutta la conoscenza. Potremmo azzardare che essa, come la virtù, diviene
un habitus. —_ La valenza politica della retorica aristotelica viene
evidenziata molto bene da Roland Barthes: il quale - in un volumetto esemplare
sulla Retorica antica (trad. it. Bompiani, 1998) - trova molto «allettante
mettere in rapporto questa retorica di massa [quella appunto aristotelica, di
massa poiché verte su un "verisimile" che nient'altro è, secondo lo
studioso, se non «quel che il pubblico crede possibile»] con la politica di
Aristotele; era, com'è noto, una politica del giusto mezzo, favorevole ad una
democrazia equilibrata, incentrata sulle classi medie e incaricata di ridurre
gli antagonismi tra i ricchi ed i poveri, tra la maggioranza e la minoranza; donde
una retorica del buon senso, volontariamente sottomessa alla 'psicologia' del
pubblico» [pagg. 21-22; corsivo nostro], Tutto questo non è in contraddizione
con quanto abbiamo affermato nel corso del nostro lavoro: è vero, la
"costituzione della Rettorica" - almeno nella sua accezione comune e
quotidiana - ha un inizio storico, e ha un autore storico; eppure Aristotele
non ha "inventato" la Rettorica; le ha dato soltanto una patente di
legittimità, se vogliamo dirla così, ontologica e (soprattutto) pratica. 184
Etica Nicomachea 1103b 1-5 passim. microcosmo umano: come nell'anima la
condizione ottima è quella d'un equilibrio tra la parte appetitiva
(epithymetikon), irascibile (thymoeidés) e razionale (/loghistikon), nello
Stato ideale (lo Stato giusto) - laddove i tre aspetti dell'anima si incarnano
nelle tre classi sociali dei "produttori", dei "guardiani"
e dei "governanti-filosofi" - il singolo svolge la sua funzione
nell'armonia del tutto, "temperando" il proprio egoismo privato. La
virtù civile per eccellenza sarà proprio la sophrosyne, ovvero quella saggezza
che permette di stare "entro i limiti", cioè di lasciarsi guidare
docilmente dai sapienti'®. Lo Stato - nato dalla necessità che gli uomini hanno
di soddisfare i propri bisogni vitali - diviene insomma la condizione (insieme
etica e logica) dell'individuo, «secondo una relazione di reciprocità in cui
individuo e Stato, virtù e legge, anima e classi sociali vengono a coincidere»
[Francesco Adorno]. Per quanto Platone allegorizzi il destino di appartenenza
dell'individuo ad una determinata "classe sociale" attraverso il
famoso mito di Er - secondo il quale quel destino è in effetti frutto di una
scelta libera e responsabile dell'anima prima dell'incarnazione '°8; per quanto
- almeno nei presupposti e negli intenti - la superiorità di una classe
rispetto alle altre non significhi supremazia ed oppressione, ma risponde
semplicemente alle esigenze di una suddivisione di compiti e di funzioni
necessaria in ogni vita organizzata (nella quale gl'interessi dell'individuo debbono
essere subordinati ai superiori interessi della collettività); nonostante tutto
ciò, Platone - in apparente contraddizione, ma in effetti seguendo un'estrema
logica di coerenza - struttura la sua utopia politica secondo le linee di un
rigoroso, oculato, analitico progetto educativo '®. Dalla moltiplicazione dei
bisogni nasce dunque la differenziazione dei ruoli, secondo le attitudini di
ciascuno: l'educazione confermerà (nel senso del confirmare latino)
quell'attitudine. Ma M., come suo solito, adotta il suo drastico smascheramento
e individua proprio nella formazione dello Stato platonico il paradigma
ontogenetico di qualsivoglia sistema sociale rettorico: [... ] accettato come
base della città della giustizia il fatto della convenzione dei violenti che è
a base d'ogni città - [è nostro compito] fingere nuovamente con presunzione di
giustizia tutte le forme della vita che gli uomini chiedono a chi voglia far
loro da maestro. Accettata come vita libera quella che è fatta dei bisogni
elementari, fondiamo nella città la libertà d'esser schiavi; accettato come
giusto il principio della violenza che afferma la necessità del continuare, è
giusta a ogni bisogno la sua affermazione. E se troviamo [un qualche
espediente]perché ogni bisogno giunga alla sua 185 Cfr. il II libro della
Repubblica e anche 441c-445e (IV libro), dove la questione viene ricapitolata
in modo sintetico e definitivo; sono questi, più o meno, anche i passaggi del
testo (e altri affini nella sostanza) che tiene docchio M. nella sua analisi davvero
spietata dello Stato platonico, cui dedica l'intera, complessa, splendida
Appendice II, quasi un'opera a sé stante. 186 cfr. id. libro X 614a ss. . La
divinità è fuori causa: Aitia eloménou, theos anaîtios. 187 cfr. id. libro Ill
386a - 417b; IV 419a - 427b 105 giusta affermazione senza scapito della giusta
affermazione degli altrui bisogni, abbiamo fondato la città giusta. Che gli
uomini siano ognuno schiavo della propria miseria e per questa sottomesso ai
modi a lui oscuri della comune convenienza, ognuno inteso al proprio utile e
per sua natura nemico e ingiusto a ogni utile altrui, ognuno nell'oscurità del
suo travaglio ignaro di tutto nella vita fuorché del suo bisogno, non importa;
egli sarà saggio e giusto e libero, avrà la persona della libertà, della
giustizia, della saggezza, poiché egli sarà detto secondo la città libera e
giusta e saggia. - La città isola le singole necessità e così costituisce la
produzione della vita elementare: l'agricoltura, le arti, i mestieri, il
trasporto; costituisce gli organi dello scambio: il piccoloegrandecommercio;
costituisce tutte le altre forme della vita; costituisce la necessità della
guerra; e del difender la giustizia di quelle necessità con la violenza finge
persona sufficiente ai puAxxec [sono appunto i "guardiani"
platonici]; dell'affermare, sorvegliare, correggere la giusta affermazione di
quelle necessità finge persona sufficiente ai capi dello stato [PR 147] !88. Se
l'educazione di Socrate era dunque «creatrice di uomini» [PR 150], il suo
discepolo infedele si mostra piuttosto attento a formare cittadini: Platone non ha da fare uomini, egli ha da fare
agricoltori, calzolai, fabbri, mercanti, banchieri, guerrieri, politici, che
compiano ognuno la sua funzione necessaria ai singoli bisogni della città,
perché questa pur si continui. Platone ha bisogno che ognuno s'adatti alla
sufficienza di quell'astrazione di vita che egli a ognunoha macchinato [PR
151]. La "giustizia" platonica si rivela, dunque, per quella che è:
"Ma intanto la città è costituita, e colla città sono costituite la
giustizia, la saggezza, il coraggio, la padronanza di sé. La città è saggia per
la saggezza dei suoi moderatori. La città è coraggiosa pel coraggio dei suoi
puiarnec. E i guàxxes sono coraggiosi se vestono la persona della legge così
che, la salvezza di quella come la loro essendo, da nessuna cosa possano esser
trattenuti che non la difendano fino alla morte. E se ognuno di loro si sappia costringere a
quel determinato ufficio e all'obbedienza alle leggi costituite, ognuno sarà
padrone (!!) di sé stesso, e la città anch'essa sarà padrona di sé, in cui
l'idea del bene, per consiglio dei saggi moderatori e per virtù dei difensori e
per l'ossequio del popolo, si imporrà alle necessità della vita così ch'esse
abbiano armoniosamente a cospirare alla continuazione del tutto [PR esclamativi
di M.]. Nel far ciò, completa M., Platone - diversamente da quanto ci tramandi
la storiografia filosofica e da quanto Platone stesso affermi - non si discosta
molto dall'orizzonte di dominio e di violenza perpetrato dai sofisti, anzi:
«Altro che i sofisti! Se i sofisti erano ladruncoli, ma Platone - absit iniuria
verbo - è il ladro in guanti gialli, che ha il suo sistema per rubare non più,
come quelli facevano, questo o quello a caso, dicendo a ognuno: 'io sono un
ladro'; ma con metodo e seriamente, per poter rubare tutto, e dicendo agli
uomini: 'io son quello che ti salva per sempre dai ladri. Infatti è il modo più
sicuro. Infatti, legittimando i compromessi dell'umana debolezza, egli toglie
[...] all'uomo ogni possibilità di sentirsi in quella insufficiente, ogni
bisogno d'affrancarsi da quella -» [PR 190; corsivi di M.]. || periodo è preso della sezione II (Il
Macrocosmo) della Il Appendice critica, dedicata nello specifico a Platone, in
qualità di «note alla triste istoria» dell'aerostato; come appare chiaro, ci
stiamo appoggiando alle polemiche citazioni di M. (sottintendendole), tratte
appunto dalla Repubblica, per puntellare anche il nostro discorso. Queste
parole, che si impongono per lucidità e forza al lettore, bastano a se
stesse'®. Rimane solo da rilevare che la ri-proposizione di una simile istanza
totalitaria di dominio e di violenza (stavolta sublimata nella rete necessaria
e compiacente - «callopismatica» dice 189 In effetti, La critica di M. può, ad
orecchio, richiamare Popper. Il primo volume del capolavoro di quest'ultimo, La
società aperta e i suoi nemici [che noi leggiamo nella traduzione proposta
dall'ed. Armando], infatti, è in pratica interamente dedicato a una critica
acerrima contro il platonismo politico (il titolo la dice lunga: Platone
totalitario). Volendo davvero ridurre all'osso l'argomentazione popperiana,
possiamo dire che tutto il pensiero politico di Platone, secondo il filosofo
austriaco, può essere ricondotto a un progetto totalitario di restaurazione
della società chiusa (ovvero, della società tribale, che interpreta se stessa
come naturale, sacra e immutabile, ed è collettivista, gerarchica, organica,
fondata sulle relazioni faccia a faccia). A questo scopo, Platone si varrebbe
di strumenti euristici,concettuali e politici, che s'innestano l'uno con
l'altro e che riassumiamo così: essenzialismo metodologico (la teoria delle
idee); collettivismo (come visto, gli individui hanno valore solo come parti
della totalità più ampia ch'è lo stato); teoria organica o biologica dello
stato (cfr. quanto detto sopra); tecnocrazia (il governo va affidato ai
competenti); "storicismo" (sotto questo termine Popper accomuna tutte
le dottrine che s'illudono di enunciare le leggi dello sviluppo storico nel suo
insieme). [Com'è noto, a Platone Popper contrappone la propria prospettiva -
che definisce "umanitaria" - di "società aperta",
modellata/articolata secondo i criteri degli Stati di diritto e delle
democrazie dei paesi occidentali, le cui istituzioni sarebbero (preferiamo
utilizzare il condizionale) modificabili/riformabili secondo il metodo della
libera discussione]. Ma più che alle risapute affermazioni di Popper, siamo
interessati ad una pagina, lasciata nella forma di intuizione, di Althusser;
pagina evidentemente meno conosciuta, ma che si avvicina più di Popper al
discorso di M.. Althusser inserisce quest'appunto su Platone in un discorso
generale sull'ideologia e ovviamente legge la Repubblica (e ne smonta il
progetto educativo) alla luce del "sapere scientifico liberatore" -
ovvero "rivoluzionario" - marxista-leninista, com'egli stesso
confessa. E questo segna la sua profonda differenza col Goriziano. Eppure, quanto
scrive Althusser converge in modo indiscutibile e impressionante con le
valutazioni di M. (anche se, come detto, l'accostamento è soltanto
"topico"): entrambi individuano nell'educazione il
nocciolo/presupposto rettorico della struttura statale. Scrive il filosofo
francese, col suo caratteristico stile senza reticenze: «Questo [ovvero che
«gli individui concreti 'agiscono', e che è l'ideologia che li fa agire'»],
Platone lo sapeva già. Egli aveva previsto che occorrevano dei poliziotti (i
'Guardiani') per sorvegliare e reprimere gli schiavi e gli 'artigiani. Ma
sapeva che non si può mai mettere un 'poliz iotto' nella testa di ogni schiavo
o artigiano, e nemmeno mettere un poliziotto personale al culo di ogni
individuo (altrimenti occorrerebbe anche un secondo poliziotto per sorvegliare
il primo e così di seguito... e alla fine non ci sarebbero altri che poliziotti
nella società, senza nessun produttore, e di che cosa vivrebbero allora gli
stessi poliziotti?). Platone sapeva che occorreva insegnare al ‘popolo",
sin dall'infanzia, le 'belle menzogne' che lo ‘fanno agire' da solo, e
insegnare al ‘popolo' queste Belle Menzogne in maniera che esso ci creda, al
fine di ‘agire’. [l'insistere di Althusser sulle 'belle menzogne! ordite
dall'educazione platonica è il punto di maggiore convergenza con le
riflessionidel Goriziano, ma cfr. la citazione in seguito]. Platone non era
certo un ‘rivoluzionario’, benché intellettuale... egli era un sacrosanto
reazionario. Ma aveva abbastanza esperienza politica per non raccontare storie
e credere che, in una società di classe, la semplice repressione può assicurare
da sola la riproduzione dei rapporti di produzione. Egli sapeva già (senza
averne il concetto) che sono le Belle Menzogne, cioè l'ideologia, che assicura
per eccellenza la riproduzione dei rapporti di produzione. | nostri moderni
‘dirigenti’ ‘anarchici rivoluzionari" non lo sanno. Essi farebbero bene a
leggere Platone, senza lasciarsi intimidire dall' ‘autorità del sapere' che vi
troveranno, poiché, benché puramente ideologici, possono trovarvi, diciamo,
'insegnamenti' di base sul funzionamento di una società di classe» [L.
Althusser, Lo stato e i suoi apparati, trad. it. Editori Riuniti], M., più di
mezzo secolo prima, aveva scritto (e si tenga presente quanto or ora citeremo,
dato che proprio qui si trova il perno dell'argomentazione critica-filosofica
del Goriziano, non solo in riferimento a Platone, bensì a tutto l'apparato
rettorico): «[Nello Stato platonico] la violenza cacciata per la porta è già
rientrata per ogni fessura infatti perché ogni singolo a uno di questi scopi
bcil. gli scopi sufficienti alla vita, astrazioni dei bisogni materiali] di
indirizzar la sua vita e pei begli occhi della felicità e della giustizia
astratta accetti di tenervela sempre diritta - bisogna che ognuno al suo posto
sia colla violenza ammaestrato» [corsivo nostro].M. - dello Spirito) il
Goriziano la riscontrò, a distanza di millenni, nella Filosofia dello Spirito
di Hegel'°° [PR]. L'ou-topia platonica, trovava purtroppo - attraverso Hegel -
la sua reificazione concreta e storica nel codice morale-penale austriaco [cfr.
soprattutto PR]. Col filosofo tedesco l'umanità realizzata (ovvero, l'umanità
politica) consisteva - proprio come insegnava Platone - nella spontanea
consonanza fra quel che vuole l'individuo e quel ch'è richiesto dalla famiglia,
dalla società civile e dallo stato. Per Hegel, questo è lo stato normale -
fisiologico - della vita pratica, che può riscontrarsi nei periodi di
equilibrio e di "sanità" dei popoli (Hegel credeva d'individuarlo,
realizzato in tutta la sua pienezza e fulgore, nella grecità classica:
basterebbe, in questo senso, analizzare il diverso rapporto del Tedesco e del
Goriziano proprio nei confronti della grecità per scorgere l'enorme divario che
li allontana). Il «momento etico», nella dialettica dello Spirito Oggettivo,
supera l'astrattismo morale, che si arrovellava nell'antagonismo fra intenzione
individuale e legge. Lo spirito oggettivo - in cui 190 In particolare,
aggiungiamo noi, nei Lineamenti di filosofia del diritto. In effetti, M. trae
le sue citazioni dalla Enciclopedia delle scienze filosofiche, dalle pagine in
cui Hegel parla dello Spirito Oggettivo, il moment della realizzazione della
volontà dello spirito libero, nella fattispecie il momento del concreto
attuarsi della storicità sociale attraverso la famiglia, la società civile e lo
stato. Come si sa, Hegel approfondì e delucidò tali presupposti nei Lineamenti;
riteniamo allora opportuno richiamarne almeno alcuni paragrafi (tra l'altro
famosi) per integrare le polemiche citazioni M.iane con i luoghi dove più
evidente si mostra la cosiddetta "statolatria" del filosofo di
Stoccarda. Lo stato è la realtà dell'idea etica, - lo spirito etico, inteso
come la volontà sostanziale, manifesta, evidente a se stessa, che pensa e sa sé
e porta a compimento ciò che sa e in quanto lo sa. Nel costume lo stato ha la
sua esistenza immediata, e nell'autocoscienza dell'individuo, nel sapere e
nell'attività del medesimo, la sua esistenza mediata, casi come l'autocoscienza
attraverso la disposizione d'animo ha nello stato, come in sua essenza, in fine
e prodotto della sua attività, la sua libertà sostanziale. [...] § 258. Lo
stato inteso come la realtà della volontà sostanziale, realtà ch'esso ha
nell'autocoscienza particolare innalzata alla sua universalità, è il razionale
in sé e per sé.Questa unità sostanziale è assoluto immobile fine in se stesso, nel
quale la libertà perviene al suo supremo diritto, così come questo scopo finale
ha il supremo diritto di fronte agli individui, il cui supremo dovere è d'esser
membri dello stato. [...] $ 260. Lo stato è la realtà della libertà concreta;
ma la libertà concreta consiste nel fatto che l'individualità personale e i di
lei particolari interessi tanto hanno il loro completo sviluppo e il
riconoscimento del loro diritto per sé (nel sistema della famiglia e della
società civile), quanto che essi, o trapassano per se stessi nell'interesse
dell'universale, o con sapere e volontà riconoscono il medesimo e anzi come
loro proprio spirito sostanziale e sono attivi per il medesimo come per loro
scopo finale, così che né l'universale valga e venga portato a compimento senza
il particolare interesse, sapere e volere, né gli individui vivano come persone
private meramente per l'ultimo, e non in pari tempo vogliano nell'universale e
per l'universale e abbiano un'attività cosciente di questo fine. Il principio
degli stati moderni ha questa enorme forza e profondità, di lasciare il
principio della soggettività compiersi fino all'estremo autonomo della
particolarità personale, e in pari tempo di ricondurre esso nell'unità
sostanziale e così di mantener questa in esso medesimo. $ 261. Di fronte alle
sfere del diritto privato e del benessere privato, della famiglia e della
società civile, lo stato è da un lato una necessità esteriore e la loro
superiore potenza, alla cui natura le loro leggi, così come i loro interessi
sono subordinati e da cui sono dipendenti; ma dall'altro lato esso è il loro
fine immanente ed ha la sua forza nell'unità del suo universale fine ultimo e
del particolare interesse degli individui, nel fatto ch'essi in tanto hanno
doveri di fronte ad esso, in quanto hanno in pari tempo diritti [...] § 265.
Queste istituzioni costituiscono la costituzione, cioè la razionalità
sviluppata e realizzata, nell'ambito del particolare, e sono perciò la base
stabile dello stato, casi come della fiducia e della disposizione d'animo degli
individui per il medesimo, e i pilastri della libertà pubblica, poiché in esse
la libertà particolare è realizzata e razionale, quindi in esse stesse sussiste
in sé l'unione della libertà e della necessità. [Siamo nella parte terza -
L'eticità; Terza sezione - Lo stato; le citazioni sono desunte dalla trad. it.
dei Lineamenti peri tipi della Laterza, 2000, a cura di G. Marini, e
corrispondono, rispettivamente, alle pagg. 195, 201 e 204; i corsivi sono di
Hegel]. finalità individuale e finalità collettiva coincidono - si realizza
pienamente nello Stato, «a sostanza etica consapevole di sé». La sua essenza è
costituita da quello stesso amore che sta a fondamento della famiglia,
innalzato però a «universalità saputa», a consapevolezza cioè del proprio
valore universale. In questo senso, lo Stato non conosce altri poteri al di
sopra di sé. Ovvero, tradotto il tutto in termini M.iani, i rapporti
sufficienti che l'uomo intrattiene con la propria vita) e con le altrui vite
assurgono all'ordito - ovvero si camuffano - di rapporti razionali e dunque
razionalmente necessari, e la Rettorica sociale (statale) prende vita, e
acquista diritto e giustificazione del proprio esistere, nella forma pudica e
"benevola" dell'Astuzia della Ragione [List der Vernunft], la parca
che tesse nel segreto le ragioni e le finalità degli uomini. 4. La Rettorica
come tecnica della violenza e violenza della tecnica. Non c'è maggior potenza
di quella che si fa una forza della propria debolezza. M. La Rettorica, dunque,
è es-propriazione: in ciò consiste la sua violenza. L'unico modo per
sconfiggere la Rettorica sarebbe - afferma M., nelle ultime, sconcertanti
pagine della sua tesi - scongiurare appunto ogni educazione: questa, in
sintesi, la pretesa davvero rivoluzionaria (e quanto veramente rivoluzionaria
rispetto a tante altre sedicenti tali) del Goriziano: «togliere la violenza
dalle radici» è il suo motto, nella forma del conosci te stesso: Reagisci al
bisogno d'affermare l'individualità illusoria, abbi l'onestà di negare la tua
stessa violenza, il coraggio di vivere tutto il dolore della tua insufficienza
in ogni punto [PR 45-46]. Utopia, è vero. Perché la Rettorica si impone, è
onnipresente, è tutto ciò che accade: e lo è in modo irrimediabile. Perché,
oltre che una sua forza, ha una sua intelligenza (conosce paure e debolezze
degli uomini, degli esseri, e le sfrutta), una sua estrema capacità di
adattamento. La sua storia universale è anzi la storia del suo adattamento: il
dispositivo rettorico - quasi entità a sé stante, quasi entità pensante - ha
inteso la grande forza del "segreto", la strategia vincente della
"dissimulazione": ha inteso che «sarebbe povero nelle sue risorse,
economo nei suoi procedimenti, monotono nelle tattiche che usa, incapace
d'invenzione ed in un certo senso condannato a ripetersi sempre» * '°":
avendo nient'altro «che la potenza del 'no', del divieto, dell'ingiunzione,
della coartazione, esso «sarebbe essenzialmente anti-energia» *: «tutti i modi
di dominio, di sottomissione, di assoggettamento si ridurrebbero in fin dei
conti all'effetto di obbedienza » * «C'è una ragione generale e tattica che
sembra autoevidente: il potere [nella nostra prospettiva: il dispositivo
rettorico, ma nel taglio ermeneutico che stiamo dando è lo stesso] è
tollerabile a condizione di dissimulare una parte importante di sé. La sua
riuscita è proporzionale alla quantità di meccanismi che riesce a nascondere.
Il potere sarebbe accettato se fosse interamente cinico? Il segreto non è per
lui un abuso; è indispensabile al suo funzionamento » *. Il sistema della
violenza, alle proprie manifestazioni esterne, ai risultati di azioni cogenti
di istituzioni deputate al "sorvegliare e punire" (che tuttavia
sopravvivono, propaganda della ventilata sicurezza), al suo porsi come
"stato di diritto", preferisce le forme dell'interiorità (le forme
della morale farisaica che si oggettivano, nei codicilli del diritto
morale-penale), preferisce assumere le ammalianti sembianze di giustizia sociale
e di razionalità sociale: si è fatto carne e sangue forgiando i tipi del
"soggetto" in filosofia, dello "scienziato" nella
conoscenza e in ultimo - figura in cui le prime due si compendiano - del
"cittadino 191 Cfr. la nostra nota 167. modello" nella società
cosiddetta civile, come denuncia il Goriziano, in pagine davvero forti e
risentite. Sono queste le forme, insomma, in cui - secondo M. - la violenza
rettorica si è sublimata (nel senso davvero freudiano del termine), sono questi
i meccanismi attraverso i quali l'ideologia si è fatta idealità, e il Leviatano
si è fatto società ideale e addirittura vagheggiata. Ironia del dispositivo
rettorico: «ci fa credere che ne va della nostra liberazione » *. Ma seguiamo
più da vicino il dettato del nostro giovane filosofo, riprendendo
opportunamente la dimostrazione del "teorema-M." là dove l'abbiamo
interrotta nel paragrafo precedente, amplificandola qui proprio al contesto
sociale'””. Abbiamo lasciato l'uomo nella condizione sospesa tra l'illusione
della permanenza e la consapevolezza, che nella trama dell'illusione s'insinua,
della effettiva condizione tragica della propria esistenza: l'uomo «sente
d'esser già morto da tempo e pur vive e teme di morire» [24]: perché «chi teme
la morte è già morto» [33]. A questa condizione insostenibile, il dio
luciferino della yopoyw trova - o pretende di trovare - un più collaudato ed
efficace «schermo [o empiastro] al dolore: il dispositivo sociale, appunto.
L'uomo chiede «ad altri appoggio alla sua vita, «dà e chiede, entra nel giro
delle relazioni» [43]. Se prima il compromesso della consistenza si consumava,
come dire, nella percezione "onanista" del proprio corpo, ora gli
uomini - con maggior insistenza - «chiedono di esser per qualcuno e per
qualcosa persona sufficiente con la loro qualunque attività, perché la
relazione si possa ripetere nel futuro; perché il correlato sia per loro sicuro
nel futuro: l'uomo si vuol ‘costruire una persona' – H. P. Grice: THE HUMAN
BECOMES A PERSON -- con l'affermazione della persona assoluta che egli non ha:
è l'inadeguata affermazioned'individualità: la rettorica» [57]. Ma nel volgersi
«a ricercare quelle posizioni dove il senso attuale della sua persona lo aveva
altra volta adulato colla voce del piacere: ' tu sei' [ovvero, appunto, nella
rettorica sociale], gli già è fuori del giro sano della sua potenza» [64], in
modo definitivo e irrimediabile. Insomma, gli uomini decidono di «adattarsi
ragionevolmente» [89] l'uno all'altro: cosa davvero singolare, ammette M., la
contraddizione che si viene a creare: nella società «tutti hanno ragione»
quando invece «nessuno ha la ragione» [39, ma anche 54] della propria
esistenza. Difatti, e qui le parole del nostro filosofo sono chiarissime, nello
stipulare la «cambiale della società » [102] gli uomini si comportano «non però,
come ci aspetteremmo, vittime della loro debolezza - in balia del caso, ma
'sufficienti' e sicuri come divinità » [95]. E' dunque il punto più alto
dell'illusione del dio del piacere, il punto in cui la sua "arte
tessile" assurge a livelli di regale maestria'”. nota 161. 193 Le nostre
espressioni vengono ispirate da un passo del Politico di Platone, che ci
restituisce la valenza della sua rettorica politica in forma pressoché
conclusiva. La nostra citazione, dunque, si allinea a quelle (davvero numerose)
di Michelstadter, e inende compendiarle, condividendone il contesto
polemico:Nella stipulazione del "contratto sociale" gli uomini «si
son fatti una forza della loro debolezza, poiché in questa comune debolezza
speculando hanno creato una sicurezza fatta di reciproca convenzione» [95, ma
anche D 66]: essi, cioè, hanno trovato definitivamente «il modo di poter
continuare con sicurezza ad aver fame in tutto il futuro» [94]. Così, da una
parte, la società «largisce loro sine cura tutto quanto gli è necessario» [adattato];
dall'altra, essi fingono di ignorare che «a loro degenerazione è detta
educazione civile, la loro fame è attività di progresso, la loro paura è la
morale, la loro violenza, il loro odio egoistico - la spada della giustizia»
[95]. Questo perché, in effetti, la sicurezza - per quanto graditi siano i suoi
servigi e privilegi - si paga comunque con un grandissimo scotto: essa «è
facile ma è tanto più dura: la società ha modi ben determinati, essa lega,
limita, minaccia: la sua forza diffusa è concreta in quel capolavoro di
persuasione che è il codice penale. La cura di questa sicurezza asservisce
l'uomo in ogni atto » [100-101]. E dunque, l'uomo da un lato si trova costretto
ad accettare la propria «libertà d'esser schiavo » («cercando la sicurezza
nell'adattamento a un codice di diritti e doveri») [94], e così pratica
violenza contro se stesso; dall'altro, «impone al resto della materia [alle
cose] la stessa forma» [96] che a lui risulta utile («violenza sulla natura:
lavoro» [97]) e, cosa ancor più grave, «subordina il suo simile alla propria
sicurezza » [97] («violenza verso l'uomo: proprietà » [97]). Questo meccanismo,
leggermente complicato nell'esposizione ma semplice nel suo funzionamento, ha
la forza di un potentissimo abbrivo: date queste premesse, la Rettorica ha
facile gioco nel «coinvorticare» («come la corrente d'un fiume ingrossato »)
[59] tutta la congerie umana e tutti gli aspetti dell'esistenza del singolo
individuo, riuscendo a contaminare ogni sana e onesta persuasione in
"disonestà". Il procedimento si reduplica e si estende, possiamo
dire, per inerzia di moto e per sineddoche di comportamento (la Rettorica, come
la Fama virgiliana, eundo crescit), seguendo una parabola che M. spiega e
sintetizza, mirabilmente, nel suo Dialogo: [...] la preoccupazione della vita
spingerà pur sempre gli uomini a curare e a cercare le posizioni dove videro
vivere altrui, dove forse anche parve a loro stessi per qualche tempo vivere.
Nasce per questa preoccupazione, dalla vita sana del corpo, la degenerazione
sensuale e la rettorica dei piaceri; dalla diritta attività d'un uomo che ha
una sua missione da compiere, l'ambizione della potenza - e la rettorica
dell'autorità; dall'opera d'un uomo che aveva qualche cosa da dire - la posa
dei creatori e la rettorica artistica; dalle parole degli uomini che mostrarono
agli altri la retta via - la presunzione dei pensatori - e la rettorica
filosofica con la sua sorella minore: la rettorica scientifica [D 64]. La prima
cambiale per l'uomo è il suo corpo, poi viene la camicia con la quale è nato -
e la camicia è contesta di posizione, diritti acquisiti, affetti acquisiti come
i diritti, non solo, ma anche di ciò che il socialmente povero «Ecco tutta la
funzione regale di tessitura: non lasciare mai che entri in azione una separazione
fra il carattere temperato e il carattere energico, che devono invece essere
orditi insieme, in una comunità di intenti e di opinioni, in una condivisione
di onori e di gloria, e in una sorta di giuramento comune, per farne un tessuto
armonioso e, come si dice, ben serrato, e confidare a questi due elementi le
magistrature della città [...] Ecco pronta la buona stoffa prodotta dall'ordito
dell'azione politica, allorché, partendo dai caratteri umani di energia e di
temperanza, la scienza regale assembla e unisce le loro due vie per mezzo della
concordia e dell'amicizia, e realizzando così il più magnifico e il più
eccellente di tutti i tessuti, vi avvolge, in ciascuna città, tutto il popolo,
schiavi e uomini liberi, serrandoli insieme nella sua trama e assicurando alla
città, senza pericolo di insuccesso, tutta la prosperità di cui può godere
quando è ben governata» (Politico).trova già nell'atmosfera: le vie, i modi,
tutto il lavoro accumulato dai secoli e di cui i posteri godono i frutti nella
vicendevole sicurezza e nella sicurezza di fronte alla natura [D 67-68]. Questa
sicurezza dissimula e copre con un velo di «prudente ipocrisia» [D] una reale
situazione di conflitto, quella sociale, dove in realtà l'homo è homini lupus,
dato che «invidia ambiziosa, prepotenza e timor degli uomini» («le virtù
consacrate» della rettorica sociale) [D] la fanno da padrona. Tuttavia, come
nella singola individualità la voce del dolore si fenomenologizza nelle nevrosi
quotidiane o esplode nelle situazioni-limite della perplessità esistenziale,
nel contesto sociale essa prende fiato attraverso la rabbia dei popoli: «la
rabbia è il Leitmotiv della vita sociale», il «cigolio continuo della macchina
sociale»; attraverso di essi, gli uomini sfogano la loro «impazienza e
l'insopportabile senso della dipendenza » [D 69, ma anche PR]. Ma quali sono
gli strumenti attraverso i quali la Rettorica assicura la «sicurezza fatta di
reciproca convenzione», ovvero, quali sono le reificazioni del /avorio di
(falsa) persuasione ch'è proprio della Rettorica? Possiamo utilmente
schematizzare le indicazioni del Goriziano (del resto, ne abbiamo parlato a
sufficienza nel paragrafo su Parmenide): a) il denaro, «concentrato di
lavoro»'*, destinato a diventare «del tutto nominale, un'astrazione, quando le
ruote saranno così ben congegnate che ognuna entrerà nei denti dell'altra senza
bisogno di trasmissione» '®; 194 In questa definizione del denaro si può
scorgere, netta, l'influenza della lettura di testi di Marx, a M. non alieni.
Un importante appunto autografo, riportato dal Cerruti [cfr. in appendice alla
sua monografia cit. alle pagg. 167- 168], mostra ad esempio che M. lesse,
annotò e schematizzò, in brevi linee e concetti-chiave, Il capitale. Questo non
deve far pensare, secondo noi, a velleità rivoluzionarie-proletarie (nel senso
marxiano del termine) nel nostro giovane filosofo - che comunque pur scrisse,
in gioventù, un Discorso al popolo -; o addirittura ad un inserimento della sua
Persuasione "contestatrice" all'interno di una temperie marxista,
come da alcuni pur è stato tentato. In realtà, M. ci si mostra lontano da ogni
engagement politico, e questa sua posizione la valutiamo più che come sintomo
di un' "ignoranza" o indifferenza politica, come conseguenza di una
ben ponderata presa di posizione. Evidentemente, il gioco politico (nella
fattispecie, quello dei partiti) dovette apparire al Goriziano come una delle
forme più lampanti e più "scanzonate" del compromesso rettorico:
all'interno della "comunella di malvagi" esiste solo un apparente
fronteggiarsi, su posizioni solo in apparenza contrarie, che mirano
esclusivamente al potere (oggi si chiamerebbe partitocrazia). La politica del
tempo gli si doveva rivelare come conferma di ciò; vale la pena, allora,
riportare l'unico appunto politico (nel senso gretto del termine) che abbiamo
ris contrato nella nostra lettura dei suoi testi, anche a testimonianza della
lucidità della sua analisi in proposito: Il socialismo [M. sta parlando delle
manipolazioni che la Rettorica ha prodotto a scapito dei "sinceri"
moniti della Persuasione] - mantenendo le forme, il nome, gli schemi delle
argomentazioni, tutto il frasario di Marx - ha ridotta la sua negazione della
società borghese a un elemento di riforma nella società borghese, volto a scopi
più o meno particolari e materiali: più o meno mite, a seconda che più o meno i
capi del partito avevano bisogno della società borghese e, approfittando della
forza che loro concedeva il partito, ambivano a un posto in quella. Così che in
Francia il socialismo è giunto al governo, in Germania ha creato una classe
benestante più borghese dei borghesi, in Itali... dell'Italia è pietoso tacere.
-» [PR in nota; corsivi dell'autore],
Possiamo con comodità riassumere la questione, e segnare i distinguo, dicendo
che, a differenza di Marx, M. non approntò una critica/analisi della Rettorica
a partire da strutture economiche, bensì a partire da strutture ontologiche (la
deficienza). LA LINGUA, che «arriverà al limite della persuasività, tale che
«gli uomini si suoneranno vicendevolmente come tastiera» "°° e LA LINGUA giungerà alla sua
«cristallizzazione» definitiva”; niente
paura, tuttavia: seppure un giorno «gli uomini non riusciranno ad intendersi
certo giungeranno [comunque...] ad intendersela » /®8; c) la scienza,
esasperazione della pretesa conoscitiva, «officina dei valori assoluti, il
baluardo dell'oggettività, che ri-formula a suo arbitrio la consistenza
dell'esistere ricavando «dalla contemporaneità o dal susseguirsi d'una data
serie di relazioni una presunzione di causalità» [84; corsivo nostro]; in
questo rivelandosi lo strumento preferito della yiaopuyia [84]. 95 Si pensi
alle transazioni "virtuali" che oggi avvengono mediante bancomat e
carte di credito, o anche attraverso internet. %6 Si pensi alle... tastiere dei
nostri PC che permettono di chattare (come si dice in gergo) attraverso
internet. 97 « Date parole sulle quali gli uomini senza conoscerle s'appoggiano
per gli usi della vita e senza conoscerle come ricevute le danno. Come visto
più volte, per M. lo strumento della lingua nasce innanzitutto da un bisogno di
consistenza; vale a dire che la "solidità" della parola, e
soprattutto dei luoghi comuni e dei tecnicismi, serve da una parte a creare
sostanza illusoria alla propria deficienza attraverso il rapporto con gli altri
nel circuito linguistico – H. P. Grice: The conversational exchange -- [La
utilità, quella originaria], dall'altra ad economizzare la transazione
rettorica, se possiamo esprimerci così [2a utilità, quella definitivamente
artefatta]. Questa situazione di "stordimento" (in riferimento
soprattutto alla prima utilità), il vano tentativo di stornare la voce del
dolore/deficere attraverso il frinire "innaturale" del linguaggio,
denunciata più volte da M., e con insistenza, viene allegorizzata in questa
breve, bellissima favola di Rilke, che ci piace riportare, convinti che se il
Goriziano l'avesse letta l'avrebbe di sicuro, a sua volta, citata (si leggano
con attenzione soprattutto gli ultimi capoversi):«C'erano due creature, un uomo
e una donna, che si amavano. Amarsi vuol dire non accettare nulla, da nessuna
parte, dimenticare tutto e volere ricevere tutto da una sola persona, quello
che già si possedeva ed il resto: e questo è quanto desideravano reciprocamente
le due creature. Ma nel tempo, nei giorni, nel flusso di tutto quello che va e
viene, spesso, prima ancora di avere stabilito un rapporto, un simile modo di
amare non può essere mandato ad effetto: gli avvenimenti incalzano da ogni lato
ed il caso apre loro ogni porta. Per questo i due risolsero di passare dal
tempo alla solitudine lontano dal suono delle ore e dai rumori della città. Si
costruirono dunque una casa dentro un giardino; e la casa aveva due porte, una
sul lato destro e una sul lato sinistro. La porta di destra era la porta
dell'uomo, e di qui doveva entrare tutto quanto era dell'uomo. Ma quella di
sinistra era la porta della donna; e sotto questo arco doveva passare tutto
quello che apparteneva alla donna. Così avvenne. Chi primo si destava il
mattino scendeva ad aprire la sua porta, e fino a tarda ora della notte
entravano molte cose, anche se la casa non era posta lungo una strada. Per chi
sappia come riceverli, arrivano fino in casa paesaggio luce e una brezza dalle
spalle cariche di odore e molte altre cose ancora. Ma anche giorni trascorsi,
figure, destini, entravano per quelle due porte, e a tutti era riservata la
stessa accoglienza, tanto semplice che ognuno credeva di avere sempre abitato
in quella casa solitaria. Così procedettero le cose per un lungo periodo di
tempo, e le due creature erano molto felici. La porta di sinistra veniva aperta
un poco più spesso, ma per quella di destra entravano ospiti più vari. Dinanzi
a questa, un mattino era ad attendere la Morte. L'uomo, non appena la ebbe
veduta, chiuse in fretta la porta e la tenne ben serrata per tutto il giorno.
Poco dopo la Morte apparve dinanzi all'ingresso di sinistra. La donna chiuse
tremando la porta elasbarrò con un robusto chiavis tello. Essi non si dissero
nulla dell'accaduto; ma aprirono più di rado le due porte e cercarono di
accomodarsi con quanto avevano in casa. La loro vita divenne così molto più
povera di prima. Le loro riserve si fecero scarse, sorsero le prime
preoccupazioni. Cominciarono a dormire male; e durante una di quelle lunghe
notti insonni, entrambi udirono improvvisamente uno strano rumore, quasi uno
scalpicciare e un picchiare insieme. Veniva di là dal muro di casa, a eguale
distanza dalle due porte, ed era come se qualcuno cominciasse a scalzare pietre
per aprire una nuova porta al centro di quel muro. Nel terrore improvviso che
li colse, i due si comportarono come se non udissero nulla di strano;
cominciarono a parlare, a ridere in modo innaturale; e quando si furono
stancati, il rumore alla parete era cessato. Da quella notte in avanti le due
porte rimangono definitivamente chiuse. | due vivono come prigionieri; sono malati,
soffrono di strane fantasie. Il rumore si ripete di tempo in tempo. Allora essi
ridono con le labbra, ma i loro cuori sono sul punto di mancare dallo spavento.
Ed entrambi sanno che il rumore diventa sempre più forte e distinto, e debbono
parlare e ridere sempre più forte con le loro voci sempre più fioche». [cfr. R.
M. Rilke, Le storie del buon Dio, trad. it., Milano, Rizzoli].La società,
soprattutto attraverso la scienza, non soltanto assicura "oggettività
esistenziale" ma scongiura agli uomini ogni «tovog - ogni pericolo che
esiga tutta la fatica intelligente e tenace per esser superato » (ma, in effetti, i due "pregi"
s'identificano). Nel far questo, essa si autopromuove, come si dice oggi, a
"scienza con fini operativi", ovvero a tecnica. La vita si
tecnicizza, il che wol dire, secondo M. (il quale non fa differenza fra tecnica
e tecnologia), che la vita si de-potenzia'’. La tecnica, cioè, viene a 199 La
critica di ispirazione heideggeriana può, a buon ragione, individuare
soprattutto in questo punto uno dei più espliciti "precorrimenti" di M.
rispetto al filosofo tedesco. Tuttavia, a prescindere da una certa, effettiva
consonanza di diagnosi che pare accomunarli, ribadiamo quello che, a nostro
parere, è l'irriducibile "cavillo" che li contraddistingue e che
rende vana, per noi, ogni operazione di accostamento: per Heidegger, l'oblio
dell'Essere e il richiamo all'esistenza autentica (come riappropriazione
dell'orizzonte ontologico del Dasein) si giocano sul piano appunto
dell'ontologia; per M. la Rettorica ha una natalità fisiologica, se possiamo
esprimerci così, e il richiamo all'esistenza autentica si consuma sul piano del
socratismo, ovvero di una forte istanza etica (etica che, come si sa,Heidegger
ci tenne ad escludere dalla sua "analitica esistenziale"). E'
comunque indicativo come, seppur partendo da differenti presupposti, i due
filosofi si fanno interpreti di una comune "perplessità" del pensiero
di fronte ai risvolti "violenti", neanche tanto nascosti, che la
tecnica porta con sé. Evidentemente, la traduzione politica del dominio tecnico
veniva presentita come pericolo in un'età incerta per eccellenza, che - volendo
- M. apre e Heidegger chiuderà, con gli esiti contraddittorii che tutti
conosciamo. E' altrettanto ovvio che M. non fu il primo ad individuare, e a
denunciare, l'essenza tecnica, diciamo il "tecnocratismo", del suo
tempo: a partire dalla rivoluzione industriale, almeno, la polemica -
moralistica e/o scientifica (intendiamo, per quest'ultimo punto, marxista) -
contro la riduzione dell'uomo a ingranaggio era addirittura un fatto alla moda.
E prima di M., già un Carlyle, ad esempio, ci dava un ottimo resoconto di
prospettiva: «Se ci si chiedesse di caratterizzare questa età, che è la nostra,
con qualche epiteto unico, saremmo tentati di chiamarla non Età Eroica,
Religiosa, Filosofica o Morale, ma l'Età Meccanica, sopra ogni altra. E' l'Età
del Macchinismo in tutti i significati della parola, esterno e interno; l'Età
che con tutto il suo potere indiviso, fa progredire, insegna e pratica la
grande arte di adattare i mezzi allo scopo. Nulla si fa ora direttamente, o a
mano; tutto colla regola e colla combinazione calcolata. Da ogni parte l'artigiano vivente è cacciato
dalla sua officina per lasciare il posto ad un altro più rapido ed inanimato.
La spola sfugge alle dita del tessitore e cade in dita di ferro che la
maneggiano con maggiore velocità. [...] Per tutti gli scopi terrestri e per
alcuni scopi non terrestri ci sono macchine e aiuti meccanici; per tritare i
nostri cavoli, per immergerci in un sonno magnetico. Che meravigliosi incrementi furono cosi
portati e sono ancora apportati alla potenza fisica dell'umanità; quanto meglio
nutriti, vestiti, alloggiati, e sotto i rapporti esteriori, quanto meglio
accomodati sono ora, o potrebbero essere, gli uomini con una certa misura di
fatica; ecco una riflessione piacevole che si impone ad ognuno. Quali
cambiamenti, inoltre stia apportando nel sistema sociale questo accrescimento
di potenza; come sia sempre più cresciuta la ricchezza e nello stesso tempo si
sia sempre più accumulata in masse, alterando stranamente le vecchie relazioni
e aumentando la distanza fra il ricco e il povero, sarà un problema per gli
economisti politici. Ma lasciando per ora queste materie, osserviamo come il
genio meccanico del nostro empo si sia esteso in campi affatto estranei. Non è
soltanto l'esteriore e il fisico che sono retti dal meccanismo, ma anche
l'interiore e lo spirituale. Anche qui nulla segue il suo corso spontaneo,
nulla è lasciato in balia degli antichi metodi naturali». A tal proposito,
troviamo interessante riscontrare anche un'indiscutibile analogia descrittiva
all'interno della comune polemica (di Carlyle e di M.) contro l'età del
Macchinismo: entrambi fanno riferimento a esempi concreti, minimi,
'tecnici"; entrambi denunciano una meccanizzazione non solo dell'aspetto
"esteriore e fisico", ma anche dell' "interiore e
spirituale". E'anche interessante valutare l'alternativa che Carlyle
propone all'età della tecnica; poco dopo il passo citato, egli scrive:«Il
Filosofo di quest'epoca non è un Socrate, un Platone, che inculca agli uomini
la necessità e il valore infinito della bontà morale, e questa grande verità,
che la nostra felicità dipende dallo spirito che è in noi e non dalle
circostanze che sono fuori di noi; ma uno Smith, un Bentham, che inculcano
precisamente il contrario, - cioè che la nostra felicità dipende intieramente
dalle circostanze esteriori; e che anche la forza e la dignità dello spirito
che è in noi sono esse pure la creazione e la conseguenza di quelle circostanze.
Se le leggi e il governo fossero bene ordinati, tutto andrebbe bene per noi; il
resto si accomoderebbe a suo piacere!», Un resoconto che M. avrebbe
controfirmato (a meno che da esso non sia stab anche ispirato, ma sinceramente
non ce la sentiamo di avanzare l'ipotesi). Quest'ultima citazione da Carlyle
non vuole certo appiattire l'originalità della proposta persuasa di M., né il
suo riferimento alla lezione genuina del socratismo come sostanza etica della
Persuasione (ci mancherebbe altro); vuol soltanto far intendere come la ricerca
esistenziale dicoincidere con la razionalizzazione estrema della relazione
sufficiente poiché essa, in sostanza, s'impegna - potremmo dire, in base al
nostro assunto interpretativo - a sufficere homines [cfr. supra], meccanizzandone
quella che la Arendt chiamava, in senso pregnante, vita activa. In base a
questa diagnosi, che M. snocciola non tanto a livello teoretico 200, il
Goriziano conclude che «ogni quanto piuttosto indugiando su esempi di vita
concreta progresso della tecnica istupidice per quella parte [ch'essa intende
sufficere] il corpo dell'uomo» [104]: «le vesti, la casa, la produzione
artificiale del calore rendono inutile la facoltà di reazione dell'organismo»,
tale che «l'individuo per sé non è più una forza pericolosa in mezzo agli
animali». Siamo convinti che queste affermazioni di M., che corrono il rischio
di esser lette come un grossolano parossismo anti-tecnologico, trovino il
motivo della loro esagerazione soprattutto in una velata polemica
"ideologica" individuabile tra le righe: esse, cioè, ci appaiono non
solo come ammissioni, ma anche come contestazioni, se si tien conto (e
invitiamo a farlo) delle contemporanee tecno-apologie del futurismo,
altrettanto parossistiche?°'. Inoltre, le conclusioni del Goriziano confortano
anche la nostra linea interpretativa, che legge "foucaultianamente"
la Rettorica, nella sua espressione più pura, come tecnica politica del corpo:
difatti, proprio attraverso la tecnica, secondo M. essa sollecita un processo
(diremmo, danwiniano) di atrofia progressiva delle potenzialità organiche
dell'individuo, condizione sufficiente all'asservimento totale (e in questo
contesto, invitiamo anche a tener conto delle "ragioni" della servitù
secondo Aristotele, nelle prime pagine della Politica). M., oltre che essere
frutto di un impegno, di una esigenza e di una sofferenza personali,
evidentemente s'inseriva anche all'interno di una temperie culturale - che
accomunava le voci più alte non solo del socialismo e del radicalismo, ma anche
del liberalismo, dell'anarchismo e addirittura del fronte reazionario - che
auspicava all'unisono un ritorno dell'uomo alle autentiche radici della sua
umanità. [Per le citazioni dei passi di T. Carlyle, cfr. dell'autore: Segni dei
tempi, contenuto in Ideologie nella rivoluzione industriale,a cura di F. Papi,
Zanichelli] 200 O meglio, lascia al lettore la facoltà di evincere il livello
teoretico dai riferimenti "empirici". Per gli esempi polemici
adottati da M. Ma cfr. anche la nostra nota precedente. 201 Anzi, la posizione
di M. (tecnologia come atrofia dell'organo per delega della funzione, se
possiamo dir così) pare offrirsi come il ribaltamento speculare di quella
futurista (tecnologia come potenziamento dell'organo per ausilio nella
funzione). E, in questo senso, c'è forse anche un intento ironico nel
sottolineare l'effetto d' "evirazione" che la tecnica produce.
L'esaltazione del meccanismo e della velocità, già esplicita nel Manifesto del
1909 (l'anno in cui M. cominciò a scrivere la sua tesi), diviene in Marinetti
addirittura utopia di un nuovo uomo meccanico e "moltiplicato": «Il
giorno in cui sarà possibile all'uomo di esteriorizzare la sua volontà in modo
che essa si prolunghi fuori di lui come un immenso braccio invisibile il Sogno
e il Desiderio, che oggi sono vane parole, regneranno sovrani sullo Spazio e
sul tempo domati. Il tipo non umano e meccanico, costruito per una velocità
onnipresente, sarà naturalmente crudele, onnisciente e combattivo. Sarà dotato
di organi inaspettati: organi adattati alle esigenze di un ambiente fattodiurti
continui. Possiamo prevedere fin d'ora uno sviluppo a guisa di prua della
sporgenza esterna dello sterno, che sarà tanto più considerevole, inquantoché
l'uomo futuro diventerà un sempre migliore aviatore».La tecnica dunque è il
punto più alto e più subdolo della violenza verso l'uomo e verso la natura
[97-98], poiché l'organizzazione tecnica della vita - ossia l'orizzonte tecnico
di dominio - presuppone e valuta tutti gli enti del mondo sublunare alla
stregua di risorse- corpi a disposizione, momenti-corpi di un ingranaggio,
materiali-corpi impiegati/impiegabili secondo piani prestabiliti?°?, Il danaro,
il linguaggio, la scienza, e la sua escrescenza tecnica, rappresentano così la
cementazione dell'intreccio delle relazioni sufficienti, e - garantendosi
fondamenta così salde - la Rettorica ha facile gioco nell'edificare il suo
sistema sociale, la sua geniale architettura di dominio. «Questa camicia di
forza o camicia rettorica - scrive M. - è contesta di tutte le cose nate dalla
vita sociale: 1°, i mestieri; 2°, il commercio; 3°, il diritto; 4°, la morale;
5°, la convenienza; 6°, la scienza; 7°, la storia. Ed ha per giunta una sua
deontologia, un suo pentalogo”° a uso e consumo della sua violenza: 1 non
impegnarti con tutta la tua persona 2 distingui tra teoria e pratica 3 prendi
la persona della sufficienza che t'è data 4 misura i doveri coi diritti 5 informati
a ciò che è convenuto In definitiva, la
genialità della Rettorica è nel far calzare ai propri "sudditi", coi
modi della lusinga, una convenienza che più che un abito sociale è divenuta una
vera e propria nuova pelle [156; vedremo più avanti come ci riesca]; tal che
essi, beati per l'azione dell'oppiaceo rettorico, «galleggiano alla superficie
della società come un ago asciutto alla superficie dell'acqua per l'equilibrio
delle forze delle forze molecolari» [120; corsivo di M.], senza sforzo e,
soprattutto, cosa più grave, senza responsabilità [108]. Gli uomini si adattano
volentieri ad essere partes materiales dell'organismo sociale [148, ma anche
114], scambiano la Salute per la felicità e | benessere, che la Rettorica
propina loro nelle sembianze dell'«armoniosa soddisfazione delle singole
necessità» e dell'«ottimismo sociale. La
Rettorica sociale è il paese dei balocchi” e l'uomo, come Pinocchio, «non è un
E così via. E' altresì interessante notare che Marinetti, pochi capoversi
prima, aveva dileggiato i Lavoratori del Mare di Victor Hugo come opera emblema
di «un leitmotiv dominante tedioso e sciupato [quello della «divina Bellezza-
Donna»]», opera invece adorata da M.. [per le citazioni da Marinetti, cfr.
dell'autore L'uomo moltiplicato e il Regno della Macchina, contenuto in Filippo
Tommaso Marinetti e il Futurismo, Oscar Mondadori, 2000, a cura di Luciano de
Maria, pagg. 38-42]. 202 Per Heidegger, l'essenza della tecnica - il punto
estremo dell' "oblio dell'Essere" - si rivela come Gestell,
"impianto", ossia unione di tutti i modi dell'impiegare. Gli heideggeriani,
giocando sull'etimologia, fanno notare che Gestell vuol dire anche
"scaffale", dove il Ge (che traduce il cum latino), sta per il modo
della raccolta. E che il Ge lo ritroviamo nel Gefahr, nel "pericolo"
della tecnica come orizzonte planetario in cui il "pensiero
calcolante" oblitera definitivamente l'essenza dell'Essere. 203 Si
confronti col già citato Pentalogo della persuasione; per cui cfr. anche oltre,
in relazione ad un altro pentalogo, quello tolstoiano. Mittwisser, ovverdwc,
conscius, ma complice in buona fede» [108] del lucignolo dio della popoya, nel
disporre e nel gioire del suo "svago" e delle sue comodità. 204
Leggiamo in questo senso la simpatia di M. per l'opera di Collodi (come
ricordato in precedenza, secondo la testimonianza della sorella Paula) e
abbiamo inserito apposta qui il riferimento, anche per esigenze di variatio. L'insoluto
scontro universale di Rettorica e Persuasione. Le proposte di M. per un
definitivo affermarsi della Persuasione. Lo scontro coni fatti. Di fronte alla
Rettorica, in un assetto dunque non monolitico, ma dinamico, plurale, sta la
forza della Persuasione, la forza della resistenza, l'autonomia
"politica" (autonomia, ma politica) del vir: quest'ultimo, come
dicemmo, vive in uno stato di emulsione. «Questi punti di resistenza sono
presenti dappertutto nella trama del potere. Non c'è [...] rispetto al potere
un luogo del grande Rifiuto - anima della rivolta, focolaio di tutte le
ribellioni, legge pura del rivoluzionario. Ma delle resistenze che sono degli
esempi di specie: possibili, necessarie, improbabili, spontanee, selvagge,
solitarie, concertate, striscianti, violente, irriducibili, pronte al
compromesso, interessate o sacrificali»* “°°. La forza del vir sta nel
distinguersi in questo coacervo di opposizioni più o meno consapevoli, più o
meno sincere, più o meno innervate nella (o esposte alla) malafede:
l'opposizione alla Rettorica rischia a sua volta di farsi rettorica, talora è
lo stesso dispositivo che maschera se stesso nelle forme della sua
opposizione”. nostra nota Troviamo interessante, a tal proposito, il tentativo
già di Quintiliano di confutare questo carattere ancipite della retorica:
ovviamente, lo scrittore latino fa riferimento alla retorica intesa nella sua
fenomenologia più povera, ovvero come "arte del dire"; eppure, già
qui, Quintiliano si mostra consapevole della potenza del dispositivo, tale da
riuscire a rovesciare una posizione nel suo contrario; si mostra altresì
persuaso che una retorica che rinnega se stessa è piuttosto un'eristica; e che,
di converso, il vero retore segue una morale (quella del credibile, del
verosimile) che non può essere confutata, perché mira al bene della comunità.
C'è una lunga tradizione latina dietro alle parole del pedagogista, che risale
almeno a Catone: l'oratore è il vir bonus dicendi peritus. Tuttavia, l'autore
del brano, verso la fine, quasi sconfessa se stesso: la retorica si scopre come
mero strumento di dominio (seppure volto al bene della comunità), strumento
eminentemente politico che, in un certo momento, si dissocia volentieri da
quella stessa moralità che dovrebbe invece permearla e che lo scrittore
appassionatamente pur le ascrive. E' altresì interessante, secondo noi,
valutare le arti "gemelle" che Quintiliano associa alla retorica nel
corso della sua confutazione: la scherma, il pilotaggio, la strategia
condividono - con la stessa "arte del dire" - il medesimo sfondo
polemico, la medesima finalità di sconfiggere l'avversario. Ovvero, il
meccanismo retorico ad un certo punto si astrae dal suo luogo di origine e diviene
elemento strutturale e caratterizzante di tutto l'agire umano. Dunque, anche la
confutazione di Quintiliano finisce col ritorcersi contro se stessa. [Del
testo, abbiamo evidenziato in corsivo i passaggi che riteniamo cruciali].
«Assai spesso si fa quest'altra cavillosa accusa alla retorica, che la
discussione abbia luogo da una parte e dall'altra; ne segue che, mentre
nessun'arte è opposta a sé stessa, per la retorica avviene il contrario; mentre
nessun'arte distrugge quello che ha fatto, ciò tocca alla retorica; parimenti,
essa insegna o quanto è da dire o quanto non è da dire, quindi essa non è arte
o in quanto insegna quel che non si deve dire o in quanto, dopo aver insegnato
quel che si deve dire, insegna pure il contrario. Evidentemente queste considerazioni
riguardano solo quella retorica che è aliena dalla moralità dell'oratore e dal
concetto stesso di virtù: del resto, dove la causa è ingiusta, ivi non ha luogo
la retorica, per cui è quasi inverosimile che sia un buon oratore, cioè un uomo
onesto, a difendere l'una e l'altra parte in causa. Tuttavia, essendo
nell'ordine naturale delle cose che due giuste cause dividano in campi opposti
due saggi, dal momento che essi pensano di dover venire a scontrarsi tra loro,
se la ragione cosi comanderà, risponderò a tali argomenti e certamente in modo
da dimostrare che tali idee sono state vanamente escogitate anche contro quanti
concedono il titolo di oratore pure alle persone dai cattivi costumi. Intanto
la retorica non è in contrasto con se stessa: perché si mette a confronto una
causa con un'altra causa, non la retorica con sestessa. E se tra loro
contendono due oratori che hanno imparato la stessa cosa, sarà sempre arte
quella che è stata insegnata sia all'uno che all'altro; d'altro canto, ciò si
verifica nella scherma, perché sovente gladiatori allenati dallo stesso maestro
vengono messi l'uno di fronte all'altro; nel pilotaggio, perché nelle battaglie
navali un pilota fronteggia l'altro; nella strategia, perché un generale
combatte contro l'altro. Allo stesso modo la retorica non sovverte quel che ha
creato. Infatti, l'oratore non distrugge le argomentazioni da lui proposte e
neppure fa questo la retorica, perché tra quanti pongono come finalità di
quest'arte il persuadere o tra due galantuomini che, come ho detto, qualche
caso abbia posto di fronte, oggetto della ricerca è ciò che più si avvicina
alla verità: e se una cosa è più attendibile di un'altra, essa non sarà opposta
a quella che pure apparve attendibile. In sostanza, come non c'è Di contro, la Persuasione
deve trovare una sua coerenza, una sua consapevolezza, una sua "bontà
gratuita", che la distolga dalla tentazione di invischiarsi anch'essa
nella trama di potere, o di essere inglobata (e dunque di divenire inoffensiva)
in una delle tante "sacche di tolleranza" che la Rettorica ha a sua
disposizione. La voce della Persuasione (soprattutto attraverso l'insegnamento
socratico, che ne rappresenta la trasposizione umana più fedele) [...
]risveglia nell'uomo la richiesta del bene attuale e lo affranca dal pericolo
di dar valori a nomi così da esser per questi tratto a adattarsi
all'irrazionalità di una qualsiasi vita sufficiente; lo libera dalla vana
attesa d'un futuro che porti ciò di cui nel presente non abbia in sé la
potenza, lo libera dalla soggezione dell'ambiente in ciò che gli nega il
possesso di quanto dalle cose e dagli uomini gli possa esser dato diverso da
lui, additandogli come unico possesso da seguire la propria anima [PR 150].
Ecco perché, a nostro parere, la forza rivoluzionaria di M. non può essere
assimilata alla contestazione, filosofica e politica, della scuola di
Francoforte (strascico dell'istanza marxista), come pure qualche critico"
ha proposto. Certo, vien quasi naturale conchiudere l'analisi M.iana sul
dispositivo rettorico nelle parole programmatiche che un Marcuse appone al suo
capolavoro: «Una confortevole, levigata, ragionevole, democratica non-libertà
prevale nella civiltà industriale avanzata »°°8, Altrettanto spontaneo
nascerebbe l'accostamento tra gli uomini rettorici e i «salauds» di Sartre (o i
«fieri benpensanti», ma per il Francese è lo stesso), «quelli che passeggiano
in riva al mare nei loro abiti primaverili», credendo (o fingendo di credere) a
quell'edificio ordinato di valori, diritti, abitudini che si sono costruiti per
dare un ruolo, un senso a sé e alle cose, occultando l'abisso della gratuità e
assurdità del mondo e dell'esistenza?°’. opposizione tra ciò che è bianco e ciò
che è più bianco, tra ciò che è dolce e ciò che è più dolce, così opposizione
non c'è tra quanto è credibile e quanto è più credibile. La retorica non
insegna mai quello che non dev'essere detto, né il contrario di quello che
dev'essere detto, ma quel che in ciascun processo dev'essere detto. E non
sempre, anche se molto spesso, la verità va difesa a tutti i costi, perché in
certi casi l'interesse generale impone la difesa di ciò che è falso»
[Quintiliano, Institutio oratoria, II, 17, 30-36, trad. P. Pecchiura]. 207 Ad
esempio, il Cerruti: ma l'opinione è divenuta oramai quasi un luogo comune. Il
critico, comunque, fa un rilievo che possiamo accettare, e preporre anche alla
nostra analisi: M. quando attacca il "sistema rettorico" - o la
Rettorica fatta sistema, com'egli dice - rivolge invero le sue critiche ad un
paradigma assoluto di "comunella di malvagi" (ogni comunella è,
sempre e dovunque, malvagia); tuttavia la sua spietata disanima ha buon gioco
nel prender di mira l'epifania storica di quella comunella a lui contemporanea,
cioè la società borghese di fine ottocento - inizio novecento, come risultante
ultima, almeno in ordine di tempo, della degenerazione "politica"
dell'uomo (e ciò, nota il Cerruti, si esplicita soprattutto nel Discorso al
popolo; ma cfr. la sua monografia su Carlo M., Mursia - Civiltà Letteraria] 208
Cfr. Marcuse, L'uomo a una dimensione, Einaudi Sartre, La Nausea, Einaudi, 1989
nella fattispecie le pagg. 165-178. L'ipocrita rettorica dei salauds trova il
proprio corrispettivo, amabile e ingenuo, nell'ostinazione di Anny nel creare
«momenti perftti», sforzi tanto minuziosi quanto vani per ricomporre il mondo
intorno a lei. Per Sartre, l'esistenza che si svela (la vera esistenza) è
appunto la Nausea, una pozza tiepida di terribile consapevolezza del putridume
che intride l'aria, la luce, i gesti della gente. Se M. avesse potuto leggere
Sartre, avrebbe chiamato certamente anch'egli Nausea la disgustosa
"condizione onirica" che attanaglia l'uomo nelle situazioni limite
della propria esistenza [per cui cfr. supra]. Ma nondimeno l'avrebbe
combattuta. Eppure, la distanza tra le due posizioni - quella di M. e quella
francofortese- sartriana - non è solo di prospettiva storica, ma innanzitutto
di prospettiva etica’: un Adorno, un Marcuse, un Horkheimer, un Sartre (il loro
stesso progenitore: Marx) si muovono ancora nella rete dei poteri, traggono
ancora ispirazione dalla spirale di violenza: la trasformazione ch'essi
prospettano, la contestazione di cui essi si fanno portavoci mira, l'è vero, ad
essere destabilizzante, a minare dalle fondamenta le forme costituite della
Rettorica (ovvero, com'essi la chiamano, dell'amministrazione”'') ; eppure la
loro contestazione alla violenza avviene attraverso la violenza per
l'instaurazione di una nuova violenza, ch'è la stessa Rettorica con nome solo
mutato: i giacobini della rivoluzione si affannano a riscrivere una nuova
"enciclopedia" della mappa del potere, contraddittoria ma non
contraria a quella che già esiste. Se proprio vogliamo trovare un riferimento,
più o meno attuale, alla soluzione M.iana, potremmo casomai chiamare in causa
l'utopia di un Bloch. Ma anche qui il paragone non tiene. Perché M. si pone su
un piano decisamente "altro": la sua Persuasione non consiste in una
riorganizzazione del potere, neanche nelle parvenze di una sua
"castrazione". La Persuasione del Goriziano mira piuttosto a
scardinare ogni sufficiente relazione, ovvero - lo ripetiamo ancora una volta -
a svellere la violenza dalle sue radici, in maniera definitiva. L'atto di
accusa contro le "scuse" della Rettorica è in lui totale, esasperato,
e in questo potrebbe dirsi utopico: eppure contiene una sincerità che non ci
sentiamo di attribuire ai teorici della violenza contro la violenza. Il nostro
giovane filosofo avviò una disperata ricerca di "punti di appoggio" a
questa sua proposta di Persuasione, e - come visto - la individuò in un
/eitmotiv che legava esperienze storiche e culturali eterogenee, da Sofocle,
Socrate, Cristo, Buddha, a Ibsen a Beethoven e Leopardi: voci - quasi confuse
(intendiamo: eccentriche, molto diverse tra loro) - che il tesista riassettò,
compilando una propria, personalissima storia dell'umanità persuasa decisamente
alternativa ad ogni ufficiale, pacifica, compassata storia della razionalità
occidentale (che è poi la storia del potere occidentale). Quei punti di
appoggio dovevano corroborare una sua intima persuasione, ovvero dovevano
garantirle (anche) una dignitosa piattaforma speculativa, che ne scongiurasse
il pericolo di essere mal intesa (come ancor oggi purtroppo avviene) quale
mera, epidermica, gratuita pulsione eversiva e contestatrice rispetto a quanto
la circondava. 210 Come giustamente lamenta il Campailla. Scrive molto bene lo
studioso: «[da un simile accostamento] vien fuori un travisamento del pensiero
di M.; il quale ha lottato non per avviare una rivoluzione sociale, ma per
ricostruire il valore etico dell'esistere sul non senso dell'essere» [cfr.
Campailla, Pensiero e Poesia]. 211 Facciamo notare che M. vede negli «impiegati
[... ] le anime 'implicate' per eccellenza» [PR 110],Una storia della
Persuasione, infine, che sembra scandirsi, anzi che effettivamente
s'identifica, con una storia del Tragico. La Persuasione, dallo scontro «a
ferri corti con la vita», esce perdente. Certo, è così, ribadisce M.: è un
fatto innegabile, un esito che "le accade" comunque, suo malgrado.
Come è ‘anche vero che la Rettorica ha assorbito, metabolizzato le
testimonianze persuase e le ha fatte diventare le proprie testimonianze,
esplicito ribaltamento effettuato con malafede: la Rettorica «mangia e beve e
prolifica in nome di Buddha, in nome di Cristo» [adattato da PR 123];
ripetiamo: «Ironia del dispositivo: ci fa credere che ne va della nostra
liberazione». Eppure la voce della Persuasione, seppur agonizzante, resiste con
tenacia, sorvola anche ogni sua strumentalizzazione, s'insinua nelle falle del
"divertimento" rettorico, approfitta dei suoi cedimenti (ogni
pletorica ha i suoi punti deboli, per quanto minimi): la sua voce di
disincanto, per taluni irritabile, "sgomita" insomma per arrivare
fino a noi, ad inquietarci. E a volte ci riesce, neanche questo si può negare.
E' la "profezia" di Socrate, l'anatema del Persuaso rivolto contro i
suoi accusatori ed assassini: [... ]lo dico, o cittadini che mi avete ucciso,
che una vendetta ricadrà su di voi, subito dopo la mia morte, assai più grave
di quella onde vi siete vendicati di me uccidendomi. Oggi voi avete fatto
questo nella speranza che vi sareste pur liberati dal dover rendere conto della
vostra vita; e invece vi succederà tutto il contrario: io ve lo predìco. Non
più io solo, ma molti saranno a domandarvene conto: tutti coloro che fino ad
oggi trattenevo io, e voi non ve ne accorgevate. E saranno tanto più ostinati
quanto più sono giovani; e tanto più voi ve ne sdegnerete. Ché se pensate,
uccidendo uomini, di impedire a qualcuno che vi faccia onta del vostro vivere
non retto, voi non pensate bene. No, non è questo il modo di liberarsi da costoro;
e non è affatto possibile né bello; bensì c'è un altro modo bellissimo e
facilissimo, non togliere altrui la parola, ma piuttosto adoperarsi per essere
sempre più virtuosi e migliori?!?.6 Il pretesto cronologico della proposta
persuasa di M.. La violenza a lui contemporanea. Se tento di trovare una
formula comoda per definire quel tempo che precedette la prima guerra mondiale,
il tempo in cui son cresciuto, credo di essere il più conciso possibile
dicendo: fu l'età d'oro della sicurezza. Nella nostra monarchia austriaca quasi
millenaria tutto pareva duraturo e lo Stato medesimo appariva il garante
supremo di tale continuità. | diritti da lui concessi ai cittadini erano
garantiti dal parlamento, dalla rappresentanza del popolo liberamente eletta, e
ogni dovere aveva i suoi precisi limiti. La nostra moneta, la corona austriaca,
circolava in pezzi d'oro e garantiva così la sua stabilità. Ognuno sapeva
quanto possedeva o quanto gli era dovuto, quel che era permesso e quel che era
proibito: tutto aveva una sua norma, un peso e una misura precisi. Chi
possedeva un capitale era in grado di calcolare con esattezza il reddito annuo
corrispondente; il funzionario, l'ufficiale potevano con certezza cercare nel
calendario l'anno dell'avanzamento o quello della pensione. Ogni famiglia aveva
un bilancio preciso, sapeva quanto potesse spendere per l'affitto e il vitto,
per le vacanze o per gli obblighi sociali, e vi era anche sempre una piccola
riserva per gli imprevisti, per le malattie e il medico. Chi possedeva una casa
la considerava asilo sicuro dei figli e dei nipoti; fattorie e aziende
passavano per eredità di generazione in generazione; appena un neonato era in
culla, si metteva nel salvadanaio o si deponeva alla cassa di risparmio il
primo obolo per il suo avvenire, una piccola riserva per il suo cammino. Tutto
nel vasto impero appariva saldo e inamovibile e al posto più alto stava il
sovrano vegliardo, ma in caso di sua morte si sapeva (o si credeva di sapere)
che un altro gli sarebbe succeduto senza che nulla si mutasse nell'ordine
prestabilito. Nessuno credeva a guerre, a rivoluzioni e sconvolgimenti. Ogni
atto radicale, ogni violenza apparivano ormai impossibili nell'età della
ragione. Questo senso di sicurezza era il possesso più ambito, l'ideale comune
di milioni e milioni. La vita pareva degna di esser vissuta soltanto con tale
sicurezza e si faceva sempre più ampia la cerchia dei desiderosi di partecipare
a quel bene prezioso. Dapprima furon solo i possidenti a compiacersi del
privilegio, ma a poco a poco accorsero le masse; il secolo della sicurezza
divenne anche l'età d'oro per tutte le forme di assicurazione. Si assicurava la
casa contro l'incendio e il furto, la campagna contro la grandine e i
temporali, il proprio corpo contro gli infortuni e le malattie, si acquistavano
pensioni per la vecchiaia e si offriva alle neonate una polizza per la dote
futura. Alla fine si organizzarono anche gli operai, conquistandosi paghe
regolate e le casse malattia, mentre i domestici si preparavano coi risparmi
un'assicurazione sulla vecchiaia e pagavano in anticipo un obolo per i propri
funerali. Solo chi poteva guardare l'avvenire senza preoccupazioni, godeva il
presente in tutta tranquillità. In questa commovente fiducia, di poter chiudere
anche l'ultima falla all'irrompere della sorte, c'era, malgrado l'apparente
austerità e modestia nel concepire la vita, una presunzione pericolosa.
L'Ottocento, col suo idealismo liberale, era convinto di trovarsi sulla via
diritta ed infallibile verso 'il migliore dei mondi possibili' Guardava con
dispregio le epoche anteriori con le loro guerre, carestie, rivoluzioni, come
fossero state tempi in cui l'umanità era ancora minorenne e insufficientemente
illuminata. Ora invece non era più che un problema di decenni, poi le ultime
violenze del male sarebbero state del tutto superate. Tale fede in un
'progresso' ininterrotto ed incoercibile ebbe per quell'età la forza di una
religione; si credeva in quel progresso già più che nella Bibbia ed il suo
vangelo sembrava inoppugnabilmente dimostrato dai sempre nuovi miracoli della
scienza e della tecnica. In realtà, sulla fine di questo secolo di pace
l'ascesa generale si fece sempre più rapida e molteplice. Nelle strade
splendevano di notte al posto delle tremolanti lanterne le lampade elettriche,
i negozi portavano dalle vie centrali sino alla periferia il loro splendore
seducente; già in grazia del telefono si poteva comunicare da lontano, già si
poteva correre nei carri senza cavalli con velocità impensate, già l'uomo si
lanciava nell'aria attuando il sogno di Icaro. Le comodità della vita passarono
dalle dimore signorili a quelle borghesi; non si dovette più attingere l'acqua
dal pozzo o dal ballatoio, non più accendere con pena il fornello. Si
diffondeva l'igiene, spariva la sporcizia. Gli uomini diventavano più belli,
più sani, più forti da quando lo sport ne irrobustiva il corpo e sempre più
raramente si vedevano deformi, gozzuti, mutilati: tutti questi miracoli erano
stati compiuti dalla scienza, arcangelo del progresso. Anche nel campo sociale
si andava avanti; di anno in anno venivano concessi nuovi diritti
all'individuo, la giustizia veniva amministrata con maggiore senso umanitario e
persino il problema dei problemi, la povertà delle masse, non appariva più
insuperabile. Il diritto di voto venne concesso ad una cerchia sempre più vasta
e con ciò anche la possibilità di difendere legalmente i propri interessi;
sociologi e professori andavano a gara nello sforzo di rendere più sana e
persino più felice l'esistenza del proletariato... Come stupirsi che il secolo
si compiacesse dell'opera propria e vedesse in ogni nuovo decennio solo un
gradino verso un decennio migliore? Non si 212 Apologia 39 c-d [qui nella bella
traduzione di G. Reale].temevano ricadute barbariche come le guerre tra popoli
europei, così come non si credeva più alle streghe e ai fantasmi; i nostri
padri erano tenacemente compenetrati dalla fede nella irresistibile forza
conciliatrice della tolleranza. Lealmente credevano che i confini e le
divergenze esistenti fra le nazioni o le confessioni religiose avrebbero finito
per sciogliersi in un comune senso di umanità, concedendo così a tutti la pace
e la sicurezza, i beni supremi. ?!3. Abbiamo trascritto per intero le pagine
con cui Stephan Zweig apre la sua splendida autobiografia (ma il termine le va
stretto), perché sono un ritratto fedele e commosso - una riconoscente
biografia - dell'Austria Felix che rappresentò l'humus vitale, politico,
culturale, sociale in cui visse il celebre scrittore ebreo, e in cui visse
anche il nostro Goriziano. Gorizia, infatti, al tempo di M., era ancora
austriaca (passò all'Italia, come si sa, solo alla fine del primo conflitto
mondiale): rappresentava, del mastodontico impero, una delle estreme propaggini
(la sua provincia) e di quello stesso impero, come per ogni provincia avviene,
riproduceva - nel suo piccolo benessere?'* - lo splendore, ma anche le
contraddizioni, complicate dalla sua collocazione liminare. "Città
giardino", "Nizza d'Austria", luogo privilegiato per le vacanze
della nobiltà asburgica, attratta dal clima mite (l'Adriatico dista non molti
chilometri), dalla dolce vita cittadina, dagli ottimi vini già allora rinomati,
da un'architettonica aristocratica e gradevole che ancora oggi la caratterizza.
Questa sua geografia di confine inevitabilmente si rifletteva (e ancor oggi si
riflette) in una multiforme, in sempre fermento, geografia culturale: un
ibridismo, eclettico e non meramente sincretico, che si giovava delle
fecondanti suggestioni d'incontro tra la cultura italiana, slava e germanica, e
che da esse ricavava una sua pur autonoma, originale risultante. A buon
diritto, Gorizia acquisiva dignitosa posizione tra le compagini di quel multiforme
mondo per cui è stato coniato il termine Mitteleuropa, termine che da
geografico è giocoforza slittato ad indicare una particolare connotazione,
appartenenza culturale, anzi addirittura una categoria esistenziale. I M. erano
una delle famiglie più stimate della piccolo-media borghesia benestante della
città: e un ulteriore elemento esasperava la loro posizione sociale: erano
ebrei. Alberto M., il padre di Carlo, era in effetti il ritratto vivente
dell'ebreo assimilato: cercava quasi di velare quella sua discendenza, dandosi
da fare alacremente per ottenere il consenso e il decoro sociale. Era un
instancabile lavoratore: aveva messo su un negozio di cambiavalute, che si era
da subito rivelato redditizio; nei ritagli di tempo, si dedicava alla letteratura:
«Fu un autodidatta - ricorda la figlia Paula, nei già citati Appuntf "° -
Era quasi un bibliomane. Comperava libri, soprattutto d'occasione, e presto si
formò una grande biblioteca di 213 S, Zweig, Il mondo di ieri, Oscar Mondadori,
| volti soddisfatti di una borghesia in
ascesa ci sono tramandati dai ritratti del pittore autoctono Giuseppe Tominz.
opere eterogenee che a noi bambini quasi incuteva rispetto. La nostra casa fu il centro di riunioni
intellettuali e anche di allegri convegni famigliari». Di animo buono e pronto
allo spirito, tuttavia «era conservativo per le usanze tradizionali ebraiche,
ma non era osservante dei riti né possedeva uno spirito religioso. Anzi era il
tipico rappresentante della mentalità materialistica dell'Ottocento».
Politicamente è un liberale, attivo sostenitore della causa irredentista.
Raggiunta una certa sicurezza economica, Alberto può "permettersi"
anche un quarto figlio: il nostro Carlo Raimondo M. (il doppio nome è già un
compromesso di italianità ed ebraicità, così tipico del padre) nasce il 3
giugno 1887. Abbiamo indugiato sul ritratto della figura paterna del filosofo
goriziano non per incoraggiare una lettura psicoanalitica, ma perché - semplicemente
- Alberto M., com'era di sua natura, insistette sempre nel veicolare la
formazione del figlio (forse più che per gli altri tre, nell'ordine Gino, Elda
e Paola: Carlo era quartogenito): una presenza costante, schiva ma opprimente,
che alla dimostrazione diretta dell'affetto e del consiglio preferiva la
stesura di veri e propri sermoni scritti: il più famoso tra essi è quello che
appunto si ricorda come Sermone paterno, consegnato a Carlo all'atto della sua
partenza per Firenze”'°. Alberto riponeva nell'ultimo figlio quella speranza
disattesa dal primo, Gino, partito a cercar fortuna in America (dove invece
troverà la morte), non in grado di soddisfare le paterne velleità culturali. Il
nostro Carlo, da parte sua, vide il padre sempre come una figura, seppur
lontana nel senso "fisico" dell'affetto, comunque degna di ogni
rispetto, elogio, e soprattutto riconoscenza: una figura enigmatica (in un
bozzetto lo 215 Sono gli Appunti per una biografia di Carlo M., contenuti in
appendice al volume di Campailla Pensiero e poesia..., cit, alle pagine
147-164. Gli stralci che riprendiamo dalla biografia, nel corso del nostro
discorso, s'intendano passim. 216 Vale la pena riportare alcuni passaggi nodali
del Sermone, per render conto della pressione cui la "rettorica
familiare" sottoponeva il nostro giovane e per fornire testimonianza
indiretta della patina moralistica (impregnata di "senso del dovere")
che doveva aver informato tutta la sua educazione in famiglia. Invitiamo anche
il lettore ad un raffronto col Sentir e meditar (presente nel Carme in morte di
Carlo Imbonati, vv. 207-215) di manzoniana memoria, che a nostro parere
presenta considerevoli punti di contatto con quanto segue. «Mio caro Carlo
questo ritratto non ti dà l'imagine del papà "bello" e scherzoso, è
il papà serio, | 'hai detto tu; del resto il papà è serio anche quando scherza
ed è poi giusto che oggi io mi ti presenti con fisonomia pensosa, perché vengo
a farti gli ammonimenti della vigilia della partenza. [...] Hai fatto qui i
tuoi studi con onore ed ora vai in un ambiente gajo ed artistico a nutrirti la
mente di discipline piacevoli e utili. Ma spero che la tua coscienza
t'avvertirà sempre che non vai a godere soltanto, che hai doveri da compiere. -
La coscienza deve aver sempre la parola e dev'essere sempre ascoltata in ogni
nostro passo - ogni nostra azione dev'essere retta dal criterio che prima
d'ogni altra cosa dobbiamo compiere il nostro dovere. - Il dovere è il faro
[...] Guardati Carlo da ogni eccesso, ricordati che nella misura sta il segreto
d'ogni benessere, d'ogni buona riuscita.- Misura nei godimenti e nello studio,
negli attaccamenti e nelle predilezione oggettive e soggettive.- Il senso della
misura rende tutto efficace, spreme da tutto il giusto diletto e l'utilità,
l'eccesso sforma e guasta tutto, ritorce a male le cose migliori.- Pensa
sempre, Carlo, specialmente nei momenti di perplessità nella tua condotta al
papà e alla mamma: Cosa mi direbbero essi? interrogati e tu conosci il nostro
cuore e i nostri principi troverai il giusto responso. [...] Pensa sempre che
una tua mancanza all'onore anche inorpellata da sociali mitiganti, sarebbe la
condanna di morte di tuo padre che non ammette scuse per quelle prevaricazioni,
che ha fatto base della propria esistenza l'onore, sua legge suprema l'onesto
lavoro, sua religione il dovere». [il testo del Sermone paterno è contenuto nei
Dialoghi intorno a M., Gorizia, Biblioteca Statale Isontina, 1988, pagg. 10-13;
le nostre citazioni sono passim], raffigura alla stregua di una Sfinge!), cui
voler bene, perché - M. ne era consapevole - anch'egli evidentemente nascondeva
una sua certa, sincera Persuasione che non riusciva però a palesare. Col tempo,
il sermone paterno dovette apparire al giovane filosofo una delle espressioni
più eclatanti della Rettorica familiare, ma egli non ne fece mai parola al
padre, per non ferirlo: per lo stesso motivo, lodava le mediocri prove
letterarie di quello con affettuosa, filiale ipocrisia. Ma, tutto sommato,
l'infanzia del nostro filosofo trascorre in maniera più che serena: l'armonia e
il benessere che regna in famiglia è il riflesso fedele dell'«elogio della
sicurezza felice» di Zweig. Carlo - ci rivela ancora Paula M. - «nei primi anni
[tra i quattro figli] era il più mite, dolce, ubbidiente. Si ribellava [...]
soltanto ad una sola cosa: a chieder scusa di una disubbidienza o di un fallo
commesso, anche se sapeva di aver avuto torto [...}». Da piccolo, piuttosto
pauroso e introverso e "speculativo" (a tre anni, a commento di un
fatto luttuoso, dice alla sorella «Ma sai, anche tu, anche io, tutti un giorno
dovremo morire»), riuscì col tempo a superare quegl' "inceppi":
fonda, allora, con la sorella un Periculum club, la sua esuberanza Ad esse ben
presto si associa la sua passione assoluta: i ballo. Divenuto davvero
estroverso, è l'idolo di coetanei e colleghi: considera tutti i suoi amici con
lo stesso affetto e considerazione, non privilegia nessuno: si perdonano
volentieri a vicenda ogni tipo di monellerie, le più e le meno gravi. Pieno anche
di sana autoironia, porta ovunque vada una fresca ventata di gioia e giovinezza
(ad una festa si traveste da donna, facendo furore): gli piace corteggiare le
ragazze, ma non è importuno o maleducato, anzi le tratta tutte con grande
rispetto. Gli piace vestir bene, ma non è oltremisura vezzoso, o affettato.
Comincia altresì a disegnare (anzi, si scopre un vero genio nella ritrattistica
caricaturale?'*) e ad interessarsi di musica. Il suo si rivela un carattere
buono, comprensivo, portato alla pietà: è celebre l'episodio con un cane
randagio (episodio che Carlo avrebbe in seguito raccontato in greco e lo Mreule
tradotto in latino), sfamato e curato dal giovane: alle lamentele dei genitori,
per quell'estranea presenza in casa, M. risponde con una notte "randagia"
passata all'addiaccio. A scuola, e la cosa può un po' stupirci, tutto procede
senza infamia e senza lode: studia volentieri, ma non con esagerata diligenza
(le sue materie preferite sono, manco a dirlo, disegno, italiano e matematica)
e si segnala piuttosto per motivi disciplinari (dannazione dei professori le
schermaglie col compagno di banco Ruggero Bressan)"®; quindi, 217 Cfr. la
diapositiva | [Ritratto del padre-sfinge] nel supporto iconografico. 218 Cfr. M.
caricaturista, nelle nostre Integrazioni. 219 E' d'uopo, a questo punto, a
compendio di quanto finora detto, riportare la testimonianza di un collega
ginnasiale più giovane, nientepopodimeno che il futuro poeta Biagio Marin.
L'episodio ricordato dal Marin [che noi leggiamo riprodotto in Cerruti, Carlo M.,
cit., pagg. 7-8] è piuttosto famoso nella cerchia degli estimatori del
Goriziano e ci testimonia di come già allora un ancor giovanissimo Carlo
apparisse ai suoi colleghi, come dire, circonfuso di un alone di soprattutto
per assecondare le aspirazioni paterne, si mostra propenso ad iscriversi alla
severa università di Vienna. Effettivamente vi si iscrisse, alla facoltà di
matematica e fisica, «ma poi spinto dal suo amore per l'arte [e per l'ambiente
italiano e la lingua] pregò il babbo di lasciarlo andare almeno un anno a
Firenze, che non conosceva, ma poi vi rimase per tutto il corso degli studi».
Come si immaginerà, per Alberto M. fu una mezza delusione, che non mancherà di
far pesare al figlio. Ma che cosa era successo, nel frattempo? Come mai, forse
la prima volta (eccezion fatta per poche, irrilevanti schermaglie), il giovane
goriziano si assunse, tutt'ad un tratto, il rischio di una scelta così
decisiva, definitiva, così... autonoma? L'inflessibile mente del padre non
poteva comprenderla fino in fondo (seppur comunque la rispettasse): più
disponibile e comprensiva et madre Emma, come sempre. Che cosa era successo,
quindi? In effetti, M. già da tempo conduceva - in parallelo alla canonica
educazione scolastica - una propria Bildung culturale e umana: ad esempio,
«s'interessò moltissimo per la letteratura ussa e lesse quasi sempre in
traduzioni tedesche Tolstoi, Puskin, DostojJewsky, ecc...». Ma soprattutto un
evento doveva aver scosso il giovane, un incontro evidentemente non
occasionale, ma fatale - diremmo "congiunturale" - nella storia della
Persuasione: l'incontro appunto con Enrico Mreule, con il dèmone Enrico. «Si
avvicinarono, mi pare - scrive ancora Paula M. - nell'ultimo anno di scuola.
Mreule era una natura chiusa, aveva avuto un'infanzia triste, si trovava male
in famiglia, s'era isolato e aveva già da giovinetto tendenze filosofiche
precoci. Fu lui a far conoscere a Carlo Schopenhauer e a iniziarlo alla ricerca
dei valori della vita. Con Mreule e con un altro compagno, Nino Paternolli, si
trovava spesso in una grande soffitta in casa di quest'ultimo, dovepassavano
delle lunghe sere a discutere problemi seri». L'incontro cruciale con Enrico,
dunque, rivela a M. un'impressione che già lui stesso, per profondità e
riflessione innate, fiutava nell'aria («sotto la cenere ardeva il fuoco», sana
Persuasione, E' quasi superfluo dire che dalle parole del poeta (non poteva
essere diversamente) ci viene consegnato uno dei più bei ritratti del giovane M..
«Ero in quarta ginnasiale quando lui era in ottava. Tutti lo conoscevano. Come
avviene sempre, noi più giovani guardavamo a quelli degli ultimi corsi con
rispetto. Non parliamo poi di quelli dell'ottava. Tra essi il più notato, per
la sua bellezza, per la sua eleganza, e soprattutto per un cappello grigio che
portava tondo alla spagnola, a tese pari, era Carlo M.. Era uno dei
"bravi" un "erninentista" come si diceva allora. Accanto a
lui, i suoi amici Rico Mreule e Nino Paternolli, e uno, che poi non ho più
visto, bello alto, che credo si chiamasse Simsig. Un giorno, deve essere stato
di maggio, perché faceva già caldo, ero alla fontana nel cortile di tramontana,
durante la pausa delle dieci. Ed ecco, sopravviene il gruppo degli splendidi
amici. lo, che avevo appena accostata la bocca alla cannella, mi ritirai per
far posto ai signori dell' "ottava". E Carlo, che era il primo,
vedendo nei miei occhi e nel mio gesto quel rispetto che mi aveva fatto
dimenticare la mia sete, mi sorrise con quel suo sorriso bianchissimo tra le
belle labbra violacee, e mi disse: "bevi". Ma io non volli bere sotto
i suoi occhi così vivi e neri, quasi fossi preso da pudore, e, "bevi prima
tu", gli dissi. Allora si tolse il cappello grigio orlato, che era il tocco
in lui più originale e me lo porse dicendomi: "allora tienmi per favore il
cappello". E si mise sotto la cannella con la bocca ridente e i capelli,
che aveva lunghi e neri e riccioluti, gli fecero nimbo intorno pallido,
nobilissimo. Vedendomi, come aveva smesso di bere, allocchito, mi diede un
buffetto e mi disse: "ora tocca a te, bevi"»ammonisce Paula): l'età
della sicurezza celava, al di sotto della sua patina dorata, un'oscura, sottile
malattia: una decadenza. Questa lancinante consapevolezza, questa verità presentita
ma fin allora "rimossa", squarcia in modo così violento al giovane
l'alcova che premurosamente la famiglia gli aveva costruito intorno, che a un
certo punto M. comincia addirittura a somatizzare il morbo del suo tempo. Il
suo corpo si rivela più debole e cedevole di quanto mai avesse sospettato:
soffre continui mal di stomaco, ogni volta che cerca di ripetere le sfuriate
della prima giovinezza, incappa in una slogatura, in una frattura, in una
rovinosa caduta. Il celebre passo di una lettera, scritta alla sorella in un
momento diparticolare sconforto, può darci conto dell'angoscia del nostro
filosofo: soffro perché mi sento vile,
debole, perché vedo che non so dominar le cose e le persone come non so dominar
le idee che m'attraversano il capo vaghe indistinte, come non so dominar le mie
passioni; che mi manca l'equilibrio morale, e non ho quindi quell'impulso
poderoso che fa andar qualcuno sicuro a testa alta attraverso la vita, che mi
manca l'equilibrio intellettuale, per cui il pensiero va diritto al suo scopo;
perché m'accorgo di vivere quasi n un sogno dove tutto è incompleto ed oscuro,
e quando voglio rendermi conto, fissare ciò che mi aleggia intorno, tutto
sfugge dalle mani, e provo la pena come quando nei sogni si prova il senso
dell'impotenza di tutti gli organi, e mi sembra che ci sia sempre un fitto velo
fra me e la realtà; e mi convinco sempre più che non sono che un degenerato. Lo
so che tu griderai all'esagerazione, forse anche m'accuserai d'affettazione, e
di posa e che so io. Ma t'assicuro, non poso e sono con tutti sempre allegro, e
nemmeno ciò per partito preso ma perché naturalmente al contatto con gli altri
quella superficie di infantilità che ho sempre avuto e che avrò sempre si
vivifica, e assorbe, o sembra assorbire tutto il resto. E non esagero,
purtroppo. Un po' è individuale, un po' è la malattia dell'epoca per quanto
riguarda l'equilibrio morale, perché ci troviamo appunto in un'epoca di
transazione della società. Quando tutti i legami sembrano sciogliersi, e
l'ingranaggio degli interessi si disperde, e le vie dell'esistenza non sono più
nettamente tracciate in ogni ambiente verso un punto culminante, ma tutte si
confondono, e scompaiono, e sta all'iniziativa individuale crearsi fra il chaos
universale la via luminosa [...][E . | sudditi sereni e sicuri dell'Austria
Felix, gli uomini "cacanici", si rivelavano, alla men peggio, «uomini
senza qualità», come avrebbe scritto Musil di lì a poco: la stessa
paternalistica egida dell'impero presentava una doppia faccia da Sileno
rovesciato, nascondendo la più potente, ma anche la più decrepita (allora),
macchina della Rettorica statale. Ovviamente, si trattava del male di tutto
un'epoca, che s'illudeva di vivere un periodo di pace, che anzi si imponeva
un'estemporanea garanzia di pace bellica tessendo un accomodante ordito di
sicurezza, legittimata dalle "rassicurazioni" dell'idealismo
hegeliano. Gli spiriti più attenti erano all'erta. Gli scrittori russi, con
leggero anticipo, avevano già vissuto e denunciato una situazione molto simile:
la Rettorica zarista era da tempo sull'orlo del baratro, e stava cedendo il
passo ad una nuova, non ancora precisata, Rettorica. In questo manifesto
(apparente) vuoto di potere, l'inquietudine segnava profonde ferite.
Dostoevskij, col caratteristico cipiglio polemico, parlava dal suo
personalissimo "sottosuolo", descriveva le più alte aspirazioni umane
come "umiliate e offese" fino all' "idiozia",
esasperava/semplificava la strategia del potere nella dialettica "delitto-castigo";
Tolstoi conduceva (soprattutto) la sua soggettiva polemica contro la menzogna e
il sopruso che si maschera da ipocrisia, e cercava risposte positive in unnuovo
"umanesimo evangelico"; Goncarov tacciava lo spirito russo di "oblomovismo",
senza riuscire del tutto ad evitarne il fascino; Saltykov-Scedrin accompagnava
la nobiltà russa al più basso livello di cupo, allucinante disfacimento,
economico ma soprattutto morale-esistenziale, come l'antesignano Gogol. Checov
si adoperava nell'elevare i motivi contingenti del ristagno spirituale a
emblemi universali. Ma anche nella "nostra" Europa, già si erano
preannunciati i sintomi della malattia post- hegeliana: Stirner già da tempo
aveva ripudiato tutto e tutti; Schopenhauer aveva trovato rifugio nel suo
narcotico Nirvana; il "folle" Nietzsche profetizzava la palingenesi
universale e indicava la sua Germania come la possibilità di una nuova Grecia,
di un nuovo inizio, drammaticamente esaudito. Il "veggente" Rimbaud,
e con lui la schiera dei "maledetti", sanciva nei suoi versi
disturbanti e conturbanti tutto il proprio livore per l'Europa. Freud proponeva
interpretazioni oniriche al disagio della civiltà, che dispiegava nella
dicotomia cosmico-umana di Amore e Morte, e invitava la malattia a confessarsi.
Confessioni tormentate di Gide, che accusava se stesso della malattia di tutta
un'età. Oscar Wilde, da parte sua, pareva avvoltolarsi compiaciuto tra le
lenzuola della decadenza, causticamente stigmatizzata - ma anche qui, non senza
una certa compiacenza - da Huysmans. D'Annunzio si faceva araldo di una rivolta
tanto magniloquente quanto effimera e povera di contenuti, tradendo senza
pudore l'insegnamento giacobino del suo mentore, Carduccf?°, divenuto
anch'egli, nel frattempo, accomodante. Pascoli (tanto per restare in Italia)
trovava conforto nel suo ego e auspicava l'avvento di un socialismo altrettanto
"fanciullesco". Una voce considerata purtroppo minore, Federigo
Tozzi, suggeriva di chiudere gli occhi. Gl' "idealisti" Croce e
Gentile, ognuno a suo modo, invitavano al contrario a tenerli ben aperti, ma a
correggerne la miopia e la presbiopia attraverso la lente (astigmatica) dello
Spirito. Ma ci vorrebbero pagine e pagine ad elencare tutti, e non è il caso:
ci siamo limitati a libere associazioni che si sono generate nella nostra
mente. Fatto sta, che la voce della denuncia e casomai della rivolta (il
disincanto) non riesce a coagularsi, suo malgrado non riesce neanche a
chiarificarsi, disperdendosi nei mille rivoli delle avanguardie e delle
sperimentazioni (letterarie, ma anche pittoriche e musicali: già, non
dimentichiamoci almeno della pittura cruda e filosofica di Klimt, Kokoschka,
Schiele”: e della musica rivoluzionaria di Schoenberg) o nelle voci isolate
delle riviste (soprattutto in Italia)”. 220 Ammiratissimo da M.. Ma si tenga
conto anche dei riferimenti fatti dal Monai, nell'integrazione su M.
caricaturista. 222 Vien da chiedersi come si ponesse M. di fronte a tale
fermento, tenendo conto a maggior ragione dei suoi studi proprio a Firenze,
ch'era, allora, davvero la capitale culturale d'Italia. In linea generale, la
critica letteraria tende ad inserire il Goriziano all'interno dell'area (a dir
la verità, molto sfumata) del frammentismo vociano. Ma in effetti - come
puntualizza Pierandrea Amato, nel suo bel saggio che già abbiamo avuto modo di
citare - «M. è 'spontaneamente' escluso da Firenze; la sua solitudine è
incondizionata"; ciò a differenza di In modo speculare, rispetto a quanto
detto sopra, la filosofia filo-hegeliana e la scienza positivistica-darwiniana
"pompavano" - anche se su opposti versanti - continue, quotidiane
iniezioni di fiducia ad una borghesia che cavalcava il miracolo economico
dell'industria al suo massimo rigoglio: una borghesia che si dilettava tanto in
dettagliate analisi economiche quanto nella lettura dei romanzi di Verne; tanto
in cervellotiche soluzioni politiche di compromesso (l' "Italietta"
giolittiana ne è il più fulgido esempio) quanto nei salotti a lodare il cuore
di De Amicis, a biasmare l'impertinenza di Mann coi suoi Buddenbrook o a
commentare lo strano suicidio di un giovane maledetto, tale Otto Weininger;
tanto in spericolati investimenti quanto in oculati dietrofront assicurativi
(ironia della sorte: l'epoca della sicurezza vede il pullulare delle
Assicurazioni Generali, quasi inconsapevole presentimento dell'imminente
catastrofe). Una borghesia, ancora (stavolta generalmente medio-piccola), che
si dava da fare nell'arginare certe velleità socialiste- comuniste,
collaborando alla creazione dei preziosi alleati sindacali, oppure - laddove
non riusciva - sfrenando la propria piccineria in violenze gratuite e
pseudo-intellettualistiche (leggi: futurismo, ad esempio). Una cordata
borghese-imprenditoriale, infine, che trovava nei governi avallo, protezione,
incitamento. quanto avviene per "altri giovani intellettuali (Ara e Magris
parlano di una vera e propria ‘pattuglia triestina' che nei primi anni del
secolo studia a Firenze: Slataper, Carlo e Giani Stuparich, Spaini, Devescovi,
Marin e altri) [che] trovano a Firenze e nelle sue 'imprese' una seconda
patria». Il critico sottolinea anche l'estraneità di M. nei confronti dei
coevi, roboanti e battaglieri, programmi delle Riviste (nella fattispecie, fa
riferimento al Leonardo) e azzarda che «tutta l'opera M.iana potrebbe essere
letta [...] anche come il rifiuto dell'impegno violento» che promettevano
appunto quelle riviste. Il critico riporta infine l'episodio (apparentemente
periferico) di un'estemporanea relazione epistolare tra il Goriziano e
Benedetto Croce, che allora già era nel pieno della sua carismatica egemonia
culturale. L'episodio - testimonianza lampante dell' «inserimento frustrato di M.
nella cultura italiana» - si riferisce alla proposta («irriverente,
probabilmente solo ingenua») del nostro giovane filosofo di attendere alla
traduzione del capolavoro di Schopenhauer per i tipi della Laterza, la cui
sezione di filosofia moderna era diretta proprio da Croce. Quest'ultimo «mi
rispose subito - scrive M. alla famiglia - che Schop[enhauer] pel momento non
rientrava nei suoi progetti- ma che prendeva nota del mio nome e ‘avrebbe
occasione di scrivermi in seguito per traduzioni dal tedesco'» [l'episodio
infatti viene ricordato in E; le citazioni da Amato fanno riferimento alle
pagg. 168-169-170 passim del suo Attimo persuaso]. L'ingenuità di M. stava
proprio nel porgere una simile proposta di collaborazione all'araldo
dell'hegelismo italiano. Col tempo, dovette rendersi conto che le parole in
apparenza "attendiste" del Croce nascondevano in realtà un netto
rifiuto. Anche in seguito a questa presa di coscienza, nonché evidentemente in
seguito ad una lettura più attenta e critica dell'opera crociana, M., in un
appunto famoso, riversò tutto il suo sarcastico livore e segnò in maniera netta
tutta la sua sdegnosa distanza dal modo di "far filosofia" del
pensatore italiano. Riteniamo utile riportare il breve appunto nella sua
interezza, anche perché, indirettamente, ci rende testimonianza della
consapevole "asistematicità" del nostro filosofo goriziano e, insieme,
del suo porsi polemico nei confront della filosofia "ufficiale" del
suo tempo: «A B. C. [Croce, e così anche per il seguito] non per insultarlo e
non per combatterlo, ma per dirgli la mia ammirazione. Ammirazione per ogni
onesta fatica. 'Ho un'ammirazione per questo giovane - diceva un vecchio
commerciante, di un giovane poeta - ho un ‘ammirazione per lui: ché se io fossi
come lui cretino e ignorante non saprei né leggere né scrivere, e lui fa
tragedie'. Così io che sono un vecchio uomo incallito nel lavoro ho
un'ammirazione per Benedetto Croce, ché se io avessi come lui una mente acuta e
astratta, di filosofia non me ne sarei mai curato e avrei fatto il
giureconsulto - lui fa sistemi [corsivi nostri]. Ma i sistemi non si fanno, e
B. C. dopo aver assorbito tutti i libri di filosofia si spreme e dice: Vedete
quest'acqua di indicibile colore è il prodotto di tutte le altre acque, se ne
mancasse una non potrebbe essere quale è; di qui di mio c'è soltanto l'aggiunta
del mio proprio umore, e la mia angoscia è la sete degli umori che mancano e
che ci verranno soltanto dagli stracci del futuro. Così io mi spremo
disperatamente perché è dovere di ogni straccio di filosofo di spremersi fino
all 'ultima goccia dell'acqua propria e altrui, perché altri poi assorba e
risprema con l'aggiunta del suo umore, e altri ancora assorba e sprema, e
riassorbendone rispremendo vivrà l'umanità E' questo, grosso modo, il quadro -
storico, politico, culturale, morale - in cui viene ad inserirsi la singolare,
a suo modo astorica, "intempestiva", valutazione e proposta di M.. AI
Goriziano bastò guardarsi intorno con occhi nuovi per valutare sempre più e più
a fondo lo scheletro rettorico che sosteneva la polpa dell'«esistenza
soddisfatta di sé», e per intuire che la ventilata sicurezza non era altro che
una «gaia apocalisse», per dirla con Broch: ovviamente, a cadere per prime -
sotto gli strali del disincanto - furono le costruzioni rettoriche ch'egli
toccava con mano, quelle nelle quali era immediatamente inserito, le strutture
che lui stesso viveva: la famiglia, la vita cittadina (e solo per riflesso
quella nazionale), l'istituzione accademica. Nelle letture che nel frattempo
conduceva trovava casomai un riscontro di quanto già avvertisse "a
pelle". Scrive la preziosa Paula: «Presto l'ambiente di cui si era fatto
tante illusioni lo deluse, specialmente quello universitario. Meno alcuni
professori ai quali era affezionato, fra cui Villari e Vitelli, gli altri lo
urtavano per la loro rettorica e la loro vanità [testimonianze esplicite, al
limite del blasfemo, fioccano in molte lettere di quegli anni]. Gli davano ai
nervi quelle aule zeppe di uditori del bel mondo di Firenze che assistevano
alle lezioni per posa, per darsi delle arie». Parziale conforto a queste amare
disillusioni sono le nuove amicizie che stringe tuttavia in quell'ambiente: il
Chiavacci (che poi curerà la sua opera postuma), Arangio-Ruiz e Giannotto
Bastianelli, musicista "wagneriano" (anch'egli tormentato e destinato
al suicidio), che M. riuscirà a convertire a Beethoven, in serate per lui
indimenticabili di "musica persuasa". Ma totale conferma delle stesse
amare disillusioni M. doveva trovare (appunto) non solo nella lettura
rivelatrice di Ibsen, ma anche in quella "compulsiva" di Tolstoj.
Molti si sono meravigliati del fatto che il Goriziano di costui ammirasse
soprattutto La sonata a Kreutzer o Resurrezione, macchinosi e quasi pedanti
rispetto ai più appassionati, e appassionanti, Anna Karenina o Guerra e pace.
La ragione, per noi, invece è semplice e istruttiva: M. dovette apprezzare la
"geometria" che la polarità Persuasione-Rettorica acquistava nei due
ultimi capolavori dello scrittore russo: lì l'ingiunzione e la critica di
Tolstoj alla Rettorica si faceva scoperta, analitica, "scientifica",
e in uno stile risentito, scarno e didascalico (così lontano da quello
avvolgente del più giovane Tolstoj) che sacrificava del tutto l'intreccio
romanzato, lo rendeva addirittura pretestuoso: anche Tolstoj pervenne, a suo
modo, ad una chiarezza di Persuasione more geometrico demonstrata. Basterebbe
dare una rapida scorsa alle parole di quel folle, ma lucido, uxoricida che è
Pozdnysev: parole che, dietro la parvenza della più meschina misoginia,
palesano una nei secoli all'infinito, il prodotto non sarà mai quello, ma sarà
sempre perfetto e non risciacquatura come dicono i maligni ma quasi - spirito
assoluto» [O 661-662]. valutazione attenta e perspicace della Rettorica
dell'amore. O basterebbe fermarsi già alla prima pagina di Resurrezione:
Allegri erano tutti: piante, e uccelli, e insetti, e bambini. Ma gli uomini -
gli uomini grandi, gli uomini adulti °° non smettevano d'ingannare e di
tormentare se stessi e gli altri. Credevano, gli uomini, che la cosa più sacra
e più importante non fosse quella mattinata di primavera, non fosse quella
bellezza del mondo, concessa per il bene di tutte le creature, giacché era una
bellezza che disponeva alla pace, all'accordo e all'amore: ma fosse, la cosa
più sacra e più importante, ciò che essi stessi avevano escogitato per poter
dominare gli uni sugli altri per poter leggere in pratica la seconda parte
della tesi di laurea del Goriziano anche (saremmo tentati di dire: soprattutto)
come uno scolio (complesso, filosofico) a questa profonda, sincera intuizione
"francescana" del mondo. O infine, basterebbe accompagnare il
principe Nechljudov attraverso i contorti meandri della Rettorica della
giustizia, fino al ribaltamento (persuaso) di essa in vera e propria pratica
della violenza e dell'ingiustizia; ovvero, accompagnarlo nella ri-scoperta
della genuina lezione evangelica (Nechljudov-Tolstoj, alla fine del romanzo,
ri-legge e ri- compone - alla luce della propria esperienza - la morale
persuasa di S. Matteo); basterebbe ciò, dicevamo, per capire l'enorme portata
dell'anti-dispositivo che M. riceveva dalle mani dello scrittore russo”. 223
Questa sottolineatura tolstojana della differenza tra l'individuo bambino e
l'individuo adulto non è una semplice sfumatura, come può apparire ad una
lettura superficiale: ci sembra che M. colga in pieno l'allusione: nel corso
della sua tesi di laurea (volendo limitarci a questa) egli dimostra a chiare
lettere la sua preferenza per l'animo femminile e per i bambini. Da una parte,
«le donne sono senza rettorica», afferma, tendendo in evidente conto non solo
le figure femminili che si stagliano nei drammi di Sofocle e Ibsen o di Tolstoj
appunto, ma soprattutto le donne ch'ebbe modo di conoscere durante la sua vita:
in primis la madre Emma e la sorella Paula, quindi la sfortunata Nadia Baraden
- donna russa che riceveva da Carlo lezioni di italiano e che si uccise prima
che quel "rapporto professionale" sbocciasse in amore; la scrittrice
Iolanda de Blasi - che visse un intenso, quanto effimero, rapporto d'amore col
Nostro, ostacolato, manco a dirlo, dalla famiglia; e Argia Cassini, l'ultima,
avvolgente fiamma di Michlestaedter: Argia, traslitterato in greco, era per
Carlo l'incarnazione fisica del vagheggiato «porto della pace»). Dall'altra
parte, il Goriziano si schiera a difesa della fanciullezza: i bambini, «quasi
vite in provvisorio», come lui li chiama. Anzi, le ultimissime pagine della
tesi M.iana - e il loro progetto educativo [ma vd. quanto diremo oltre] - sono
dedicate proprio ai bambini, ovvero al tentativo di scongiurarne l'entrata
nella congerie rettorica, che ne mina - in modo definitivo e irrimediabile -
l'innocenza e ne frustra, altrettanto, il dono di ingenua, sincera persuasione,
ch'essi hanno per loro stessa natura. 224 In Tolstoj, M. doveva trovare
comprovata anche la Rettorica sociale della morte, ad esempio nella Morte di
Ivan Il'ic, una delle opere più allucinanti e "cattive" dello
scrittore russo. Di quelle pagine, pur nella sincera espressione del profondo
dolore per la scomparsa (suicidio?) del fratello Gino, molto vediamo trapelare
in una lettera che il Goriziano scrive all'amico Chiavacci, in cui annuncia la
luttuosa notizia e dà una amara e dettagliata descrizione della condizione
"esposta", indifesa della propria famiglia agli attacchi della
ipocrita retorica sociale della "condoglianza": «Noi non ricordiamo
di lui [Gino] né un gesto ingeneroso né una sola malattia. Era fatto per la
vita e la viveva con gioia. Mai il sarcasmo della vita non mi s'è fatto sentire
materialmente, in un caso concreto, con maggior forza. - Tiriamo innanzi. Qui
intanto siamo soffocati dalla marea della condoglianza volgare delle infinite
persone che conosciamo, e che in iscritto e a voce si credono in dovere di
debitarci le stesse convenzionalità. In casa una corrente continua di visite, e
il gridio ininterrotto delle stesse frasi. - E i miei ogni giorno come cavalli
stanchi riprendono il cammino, e parlano e si ripetono e si commuovono. lo
soffro anche per questo. Sento l'umiliazione della nostra famiglia mutilata
come d'una piaga aperta - e penso che mentre le piaghe si fa sciano, il 'lutto'
non serve che a étaler il dolore a tutto il mondo. Penso alla nostra casa
chiusa per solito agli indifferenti, raccolta, gelosa della sua intimità - e
invasa ora da tutta la volgarità perché una forza indipendente da noi ha aperto
la porta. E tutti i corvi vengono all'odore della morte; tutti si precipitano
Come Tolstoj, attraverso Tolstoj, M. preferì da subito il Vangelo
"monofisita" di Matteo, come uno dei più autentici luoghi di
Persuasione. Come Resurrezione, anche La Persuasione e la Rettorica termina con
un progetto educativo. E il "pentalogo" stilato (rielaborato) da
Nechljudov-Tolstoj trova infine esatta corrispondenza in quello della
Persuasione M.iana?°°. perché siamo colpiti, indeboliti; il nostro dolore, la
parte più intima di noi esposta in strada, profanata dagli occhi curiosi e
dalla simpatia della sensiblerie dei deboli. - Ed io non posso addolorare di
più i miei, non posso voler liberarmi - e di tante altre cose non posso
liberarmi ora meno che mai [... J» [E]. Questo stralcio di lettera ha una sua
importanza non soltanto contingente. Essa ci testimonia, innanzitutto, del
rovinoso velocizzarsi della sfortuna che perseguita il nostro autore: gli
eventi precipitano: alle disillusioni che emergono per l'estrema sensibilità
del suo animo, ai dispiaceri che hanno puntualmente costellato la sua vita (non
ultima la partenza di Enrico, per quanto salutata con orgoglio), si associa
l'evento ferale, per lui più drammatico di quanto M. stesso non voglia
manifestare, e il definitivo crollo dell'alcova familiare, già da tempo
vacillante. Il «sarcasmo della vita» è davvero spietato, e coglie
all'improvviso i suoi elementi più validi e più forti, inspiegabilmente. Questa
constatazione fa nascere nel giovane filosofo collera e indignazione, che
riversa acidamente, ancora una volta, sull'istituto retorico. Qui viene
enunciato, in forma "ufficiosa", anche l'anatema definitivo rivolto
contro la macchina sociale, la cui doppia faccia viene smascherata anche nelle
sue manifestazioni di compassione e di solidarietà al dolore, e dunque, in
apparenza, più fraterne e "umane". Qui si avverte il punto di crisi
di quella "paranoia rettorica" che, secondo noi, attanagliò M. già
dal momento della "scoperta persuasa" e che si esacerbò soprattutto
nei suoi ultimi mesi di vita. Una Rettorica qui definita forza oramai
«indipendente», cioè totalmente svincolata dallo stesso controllo umano, e
vestita di abiti corvini che sfoggia (ironia della sorte) soprattutto in
occasioni di dolore. Una Rettorica sanguisuga, famelica, dotata di occhi che
profanano, che approfitta dei punti deboli dell'uomo, allettata dall'odore
della morte, che è il suo stesso odore, simile col simile. M., per ora, non
«può volersi liberare» e deve accettare il gioco del dolore e del dovere (la
stesura della tesi) per non aggravare l'atmosfera pesante ed affranta della
famiglia. Accetta quest'ultima retorica per amore. Ma non vi leggiamo (non
vogliamo leggervi) rassegnazione. Certo, c'è la consapevolezza di un doppio
dolore, di una infelicità reduplicata dalla stessa consapevolezza della
Persuasione: «Noi viviamo oscuri, mal delineati, confusi, doppiamente infelici;
gli altri vivono una vita luminosa anche nel dolore, e non hanno mai il senso
ch'essi personalmente sono nel mondo cosi sportivamente, o lo hanno soltanto
quando anche tutto il mondo è ormai per loro una cosa sportiva» scrive Carlo al
Chiavacci, in una delle lettere successive [E 401], e non può non leggersi
l'aspirazione stanca ad una felicità che, per un triste destino, sfugge sempre
di mano: la Persuasione pare quasi una maledizione che si tira addosso solo
malanni: dov'è quella gioia che essa prometteva? Non sono più felici coloro che
vivono «sportivamente» la propria vita, luminosi anche nel dolore? Ma è solo il
nero che riflette, e alla vita che nasconde la morte bisogna opporre
un'esistenza che tende alla vera vita. E allora, ad un anno esatto dalla morte
del fratello, M. gli rende l'ultimo omaggio disegnando di sua mano la pietra
tombale e realizzando «con le mie mani quello che gli altri dicevano di non
saper fare»: «Per tre giorni lavorai da un fabbro per scolpire due maniglie di
ferro, che fuse in ghisa sarebbero state deboli. E allora mentre il lavoro
procedeva bene, e mi gettavo stanco alla sera sul mio letto, mi pareva d'esser
ricco di non so che ricchezza, mi pareva di fare qualcosa, di lavorare per mio
fratello come se dovessi vincer la morte». «Vincer la morte» diviene
l'imperativo esistenziale che traduce l'aspirazione di «togliere la violenza
dalle radici»: bisogna fare [il corsivo sopra è dello stesso Goriziano]
qualcosa, re-agire; M. riscopre il piacere del contatto con le cose, come Gubbio
nel noto romanzo di Pirandello; il piacere della fatica, dell'impegno, della
poiesi bistrattata sin dai tempi di Platone e Aristotele. Fare è anche poesia,
e la Persuasione è anche fare. Pur se non è possibile eliminare l'atroce dubbio
che, sempre e comunque, ci si trova ad aver «lavorato per la morte», sensazione
di sconforto che riduce ad uno stato di «vuoto, miseria e impotenza». [per
queste ultime citazioni, da noi adattate, cfr. la lettera di M. ad Enrico
Mreule, 14 febbraio 1910, E 432] La perfetta consonanza (addirittura numerica!)
dei "comandamenti" tolstojani e M.iani è un rilievo che è sfuggito
purtroppo alla critica (o almeno, nei contributi critici che abbiamo visionato
non se ne fa parola). La lettura di Tolstoj è, a nostro parere, un inestimabile
supporto ermeneutico per tentare di "capire" M., e ci teniamo a
sponsorizzarla. Ora, per dar sostanza al nostro discorso, iportiamo di seguito
il pentalogo di Tolstoj e riproponiamo quello della Persuasione per poter
apprezzare, in modo sinottico, quanto della lezione di Tolstoj fosse trapelato
nel dettato ultimo del filosofo goriziano e trasposto sul piano
"filosofico" (questo senza voler porre in minimo dubbio l'originalità
del Nostro). Ancora, la prospettiva tolstojana (come si ricaverà dalla
lettura), il suo insistere sugli uomini, conferma in modo definitivo, seppure
ce ne fosse a questo punto bisogno, la correttezza della nostra valutazione
"politica" della proposta persuasa. «Con la speranza di trovare lì
nel Vangelo una conferma a questo suo pensiero, Nechljudov si mise a leggerlo
dal principio. Leggendo il discorso della montagna, che sempre lo aveva
commosso, adesso per la prima volta vi scorse non già dei be semplici, chiari
precetti ben eseguibili ne lissimi pensieri astratti, che in massima parte
esprimessero esigenze eccessive e impossibili da eseguire, ma a pratica,
precetti che, se fossero stati eseguiti, come era pienamente possibile,
avrebbero dato una sistemazione assolutamente nuova alla società umana, tale
che in questa non solo si sarebbe d istrutta da sé tutta quella violenza che
aveva tanto indignato Nechljudov, bene accessibile all'uomo: il regno di Dio
sulla terra [corsivi nostri]. Tali precetti erano cinque. primo precetto
(Matteo, v, 21-26) l'uomo non solo non deve uccidere, ma non adirarsi contro il
fratello, non a, un raca, e, se viene a lite con qualcuno, deve rappacificarsi
con lui prima Secondo i deve cons di fare l'off Secondo i piacere de Secondo i
Secondo i colpiscono iderare nessuno un essere da nu erta all'altare, cioè
prima di pregare. secondo precetto (Matteo, v, 27-32), l'uomo non solo non deve
cedere al nessuno rifiutare ciò che si possa volere da lui. Secondo i amare,
aiu quinto precetto (Matteo), l'uomo non solo non deve odiare i suo tare,
servire. ma si sarebbe raggiunto il più alto a sensualità, ma deve rifuggire
dal la bellezza della donna, e deve - una volta che s'è unito con una donna -
non tradirla mai. terzo precetto (Matteo, v, 33-37), l'uomo non deve promettere
nulla con giuramento. quarto precetto (Matteo), l'uomo non solo non deve
vendicarsi su una guancia, deve presentare l'altra, deve perdonare le offese e
sopportarle con rassegnazione, e a occhio per occhio, ma quando lo i nemici, né
combatterli, ma li deve Nechljudov aveva fissato lo sguardo sulla luce della
lampada, e così rimaneva assorto. A contrasto di tutto il mostruoso disordine
della nostra vita, che aveva ben presente, si prospettò con chiarezza che cosa
questa vita avrebbe potuto essere, se gli uomini fossero stati educati secondo
quei principi [corsivi nostri]: e un'esultanza come da gran tempo non provava
gl ‘invase l'anima». M. fa da contrappunto e munisce i precetti tolstojani di
una salda connessione filosofico-esistenziale: "No, la mo rte non è
abbandono" disse Itti con voce più forte [1] ma è il coraggio della morte
onde la luce sorgerà. [2] Il corag gio di sopportare tutto il peso del dolore, il
coraggio di navigare verso il nostro libero mare, [4] il corag nella cura il
coraggio di non sostare dell'avvenire, gio di non languireper godere le cose
care. La persuasione poetica si cesella, puntualmente, nelle
"definizioni" assolute che troviamo nella tesi di laurea: Il dolore parla. [PR 46] Il dolore è gioia Dare non è per aver dato ma per dare (Souvax
!) Non può fare chi non è, non può dare chi non ha, non può beneficare chi non
sa il bene Dare è fare l'impossibile: dare è avere. [43] 7. Come la violenza
perpetua se stessa (I). Dall'atomo alla molecola sociale. Regalasi gattini in
cerca di padrone. Annuncio esposto nella bacheca degli studenti della facoltà
di filosofia, Università Federico II, Napoli Come abbiamo visto in abbondanza,
l'organismo "atomico", il «complesso delle determinazioni», si
esprime e si realizza anzitutto come appetito (volontà determinata, o conatus,
se vogliamo utilizzare il termine spinoziano), cioè nel desiderio di possedere
la natura, ovvero di fare del mondo un polo di sfruttamento esistentivo: il
mondo è insomma il ricettacolo in cui l'organismo atomico reperisce gli
elementi atti alla soddisfazione dei propri bisogni, elementari e/o complessi
(questa, in soldoni, la «violenza contro la natura»). L'appetito segna una
diversificazione tra i vari organismi appetenti: tra gli individui, alcuni si
conquistano una posizione di dominio, altri accettano giocoforza la
subordinazione, in un meccanismo in cui ciascuno comunque pretende di essere
riconosciuto dall'altro come a lui superiore, come unico, assoluto
usufruttuario del mondo. Nell'impossibilità dell'assolutezza, gli uni e gli
altri depongono volentieri le armi e si adagiano su una comoda convivenza.
Questo rapporto (chiamiamolo per ora "dialettico", ma cfr. oltre),
che lega le "coscienze empiriche" nel conflitto per la supremazia, presenta
indiscutibili affinità con la «otta per il riconoscimento», così come viene
postulata/descritta nella Fenomenologia dello Spirito di Hegel (la famosa
dialettica servo-padrone). Questo rilievo, avanzato con intelligenza dal Garin,
è stato applaudito da tutta la critica. Ora, noi non vogliamo certo metterlo in
discussione, come non vogliamo mettere in dubbio le letture hegeliane che M.
fece. Tuttavia, ci sia concesso almeno d non esserne del tutto convinti: siamo
invece convinti che le analisi di M. partano piuttosto, ancora una volta, dalle
pagine di Aristotele, in particolare dalle prime pagine della Politica. Lo
Stagirita scrive: [per la formazione della società o dello Stato] è necessario
in primo luogo che si uniscano gli esseri che non sono in grado di esistere
separati l'uno dall'altro, per es. la femmina e il maschio in vista della
riproduzione [..]e chi per natura comanda e chi è comandato al fine della
conservazione. In realtà, l'essere che può prevedere con l'intelligenza è capo
per natura, mentre quello che può col corpo faticare, è soggetto e quindi per
natura schiavo: perciò padrone e schiavo hanno gli stessi interessi.226 Proprio
come per Aristotele, per M. colui che, in tale lotta, non teme di perdere la
propria vita, si impone su colui che, invece, ha paura della morte”: di
conseguenza il primo diviene dominus e il secondo servo (homo, secondo il
nostro [i corsivi sono dello stesso M.: abbiamo altresì ribaltato
consapevolmente la disposizione dei precetti del Goriziano, che nell'ordine appaiono
3-4-5-1-2, per dar più filo al nostro discorso] 226 Aristotele, Politica, 1252a
25-30 [che noi leggiamo nella trad. it. dell'ed. Laterza]; i corsivi sono
nostri, funzionali a quanto ci apprestiamo a dire. 227 Ma cfr. quanto noi detto
nella parte finale del paragrafo 4d del nostro | capitolo, paragrafo che
s'intitola La Persuasione al bivio. pediente ermeneutico). La temerarietà del
padrone non è il coraggio esistenziale del Persuaso, non è fine consapevole ed
adeguato, che sfocia nell'autentica epoché della morte, frutto della
consapevolezza della malattia mortale: il dominus ha una superiorità che
potremmo a buon ragione cefinire, anche qui, darwiniana: a comandare sono gli
individui più adatti, ovvero più forti e più risoluti e più intelligenti, come
dice Aristotele gli «esseri che possono prevedere con l'intelligenza» o - come
parafrasa M. - gli esseri che possiedono una «previsione più organizzata a una
più vasta vita » [PR]7”. Il padrone non lavora la terra, non è artifex, ma
costringe il servo a lavorare in sua vece e per il suo guadagno: «Il padrone si
serve dello schiavo attraverso la di lui forma: attraverso la potenza di
lavoro», scrive il Goriziano. Di contro, lo schiavo accetta le «catene dure ma
sicure» del padrone. Il padrone ha delegato allo schiavo il «violentamento
della natura», tenendo per sé - anzi utilizzando per sé - il «violentamento
dell'uomo». Di per sé, così, la condizione servile dello schiavo «non è assoluta,
ma relativa al suo bisogno di vivere». Tra servo e padrone, dunque, s'instaura
un vero e proprio, benché primitivo (atomico), patto sociale, fondato - e non
si perda di vista questo fondamento - su un principio biologico simbiotico e
"compensativo" (lo chiamiamo principio di economia sociale): entrambi
violenti, entrambi "carenti", entrambi ansiosi di «conquistarsi il
futuro» (ovvero, entrambi rettorici), essi pongono una convenienza simbiotica
che - in definitiva, come in una perfetta equazione matematica - annulla
(semplifica) le relative "potenze" e "debolezze", tende a
superare la primitiva diseguaglianza fisiologica, pervenendo ad uno status quo
per il quale «uniti: sono entrambi sicuri - staccati: muoiono entrambi». Suddetta
simbiosi si fonda, in definitiva, e si struttura, sulla malafede e sul ricatto,
perpetrati da entrambi, ma da entrambi edulcorati nella reciproca convenienza:
se tu non lavori - dice il padrone - non ti do «il mezzo di vivere»: così
morirai; se non mi assicuri «I mezzo di vivere» - replica lo schiavo - io non
lavoro, e non ricaverò per te «la sicurezza di fronte alla natura»: così
morirai. In tutto questo, ci sembra che M. parafrasi ancora Aristotele, che a
sua volta scrive: Il padrone non è tale in quanto acquista gli schiavi, ma in
quanto si serve degli schiavi. Tale conoscenza non ha niente di grande né di
straordinario: quel che lo schiavo deve [per natura] saper fare, lui [sempre
per natura]deve saperlo comandare. [...] Agli uni giova l'esser schiavi, agli
altri l'esser padroni e gli uni devono obbedire, gli altri esercitare quella
forma di autorità a cui da natura sono stati disposti e quindi essere
effettivamente padroni. Per ciò esiste un interesse, un'amicizia reciproca tra
schiavo e padrone nel caso che hanno meritato di essere tali da natura ? Le
citazioni che seguono nel nostro discorso, tratte dal Goriziano, sono ricavate
dalle pagine della sua tesi che appunto indugiano sulla dialettica
servo-padrone, ovvero le pagg. 96-105 soprattutto; ragion per cui, in nostri
richiami s'intendano proprio da lì ricavati passim, salvo diverse indicazioni. Aristotele, Politica; i corsivi sono nostri;
abbiamo altresì invertito taluni passaggi per render più didascalica
l'esposizione. Tuttavia questa dialettica, negativa ancorché conciliata (ma che
non è la conciliazione hegeliana nello Spirito), del servo e del padrone
"supera" il suo fondamento negativo nella stipulazione del patto
sociale molecolare?°°: l'entalpia”', che tale dialettica assicura, e che Le
analisi di M. sulle motivazioni che inducono gli uomini a fondare la società
nascono in un contesto politico che potremmo, a questo punto, senza sbagliarci,
definire "contrattualistico" (ma trovano importanti agganci - come
stiamo or ora dimostrando - anche nella Politica aristotelica): a differenza
dei teorici del contrattualismo, tuttavia - decisamente più
"pragmatici" - il filosofo goriziano adduce, come visto, una causa
"ontologica" al fatto che gli uomini stringano il "patto sociale"
(o, come lui la definisce, la «cambiale sociale»): il deficere troverebbe cioè
una sua compensazione nella creazione di relazioni sufficienti tra gli uomini,
in un principio di realizzazione/permanenza sociale che surrogherebbe l'innata
impermanenza dell'individuo. L'individuo sociale insomma, nello stringere il
patto, si vede garantite quella sicurezza e quel benessere - quella stabilità -
che l'individuo "naturale" non possiede. Ovviamente, M. - se del
contrattualismo mostra indirettamente di accettare le analisi di filogenesi
sociale (il meccanismo praticamente è lo stesso: compensare il deficere) -
tuttavia non aderisce alle sue conclusioni, soprattutto nella sua curvatura
liberale (Locke o Mill, ad esempio): il Goriziano, come dire, per principio
valuta l'organismo sociale - qualunque forma esso assuma, e per qualunque
motivazione esso la assuma - come regno dell'eteronomia e della violenza. Anzi,
leggendo tra le righe, mostra di attaccare con maggior virulenza proprio le
società sedicenti liberali o liberal-democratiche, perché esse (a differenza di
un regime dispotico conclamato) occultano la matrice profondamente
antilibertaria che le connota, aggiungendo al danno la beffa dell'ipocrisia e
del paternalismo. Pur consapevoli dell'eterogeneità delle proposte
contrattualistiche (sia nelle prospettive di analisi che nelle individuazioni o
giustificazioni degli esiti, a seconda dei periodi storici o delle appartenenze
geografiche e politiche che le hanno fomentate), tuttavia riportiamo alcune
righe di due "classici", per renderci conto - mediante un raffronto
anche veloce - di dove la critica di M. effettivamente attecchisca. Con questo,
ovviamente, non vogliamo dire che il filosofo goriziano avesse costruito la sua
critica sociale a partire dalla meditazione dei testi che proponiamo, anche se
mostra di aver letto il Saggio sulla libertà di Stuart Mill [PR 93]; la critica
di M. nasce infatti essenzialmente da una diagnosi dello status quo - valutato
attraverso lo "spettro" della Persuasione - status quo che però era
anche, appunto, la risultante della lunga tradizione liberale, che assume nei
brani che seguono la forma più esplicita e, in pratica, conclusiva. «Se l'uomo
nello stato di natura è [...] libero - scrive Locke - se è padrone assoluto
della propria persona e dei propri beni, pari al più grande fra tutti e a
nessuno soggetto, perché mai rinuncia alla sua libertà? Perché cede il suo
imperio e si assoggetta al dominio e al controllo d'un altro potere? La
risposta ovvia è che, per quanto nello stato di natura egli possieda il diritto
connesso con quello stato, la fruizione di esso è assai incerta e continuamente
esposta alle altrui interferenze. Infatti, tutti essendo re alla stessa stregua
di lui, tutti essendo suoi pari, ed essendo per lo più poco rispettosi
dell'equità e della giustizia, il godimento della proprietà in questo stato è
per lui assai incerto, molto insicuro. Ciò lo induce a desiderare di
abbandonare una condizione che, per quanto libera, è piena di rischi e di
continui pericoli: e non è senza ragione ch'egli desidera e ambisce unirsi a
una società che già altri abbiano costituito o abbiano in mente di costituire
per la reciproca salvaguardia della loro vita, libertà e beni, cioè con quello
che definisco con il termine generale di proprietà. Al primo potere - quello
cioè di fare tutto ciò che ritiene opportuno per la conservazione di sé e di
tutto il resto dell'umanità - egli abdica lasciando che sia regolato da leggi
fatte dalla società, secondo che lo richieda la conservazione sua e degli altri
membri di quella società: leggi dellasocietà che in molte cose limitano la
libertà ch'egli possiede per legge di natura. Inoltre egli abdica completamente
al potere punitivo [il secondo potere, per Locke] e consacra la sua forza
naturale (che in precedenza poteva usare nell'esecuzione della legge di natura,
per autorità propria, come gli sembrava opportuno) al potere esecutivo della
società, a seconda che lo esiga la legge di questa. Trovandosi ora in un nuovo
stato, in cui gode di molti vantaggi provenienti dal lavoro, dall'assistenza e
dalla società degli altri membri della comunità, oltre che della protezione che
gli deriva dalla forza complessiva della comunità stessa, egli deve rinunciare
anche alla propria naturale libertà di provvedere a se stesso, nella misura in
cui lo richiedono il bene, la prosperità e la sicurezza della società. E questo
non è solo necessario, ma anche giusto, perché gli altri membri della società
fanno altrettanto.[corsivo nostro] Entrando in società gli uomini rinunciano all'eguaglianza,
alla libertà e al potere esecutivo di cui godevano nello stato di natura,
affidandolo alla società perché il legislativo ne disponga come richiede il
bene della società stessa. Ma poiché ciascuno fa questo con l'intenzione di
meglio salvaguardare la propria libertà e proprietà (ché non è mai pensabile
che una creatura razionale muti condizione nell'intento di star peggio), è
lecito aspettarsi che il potere della società, o il legislativo costituito, non
oltrepassi mai i limiti del bene comune, ma sia tenuto ad assicurare la
proprietà di ciascuno prendendo misure contro i tre difetti sopra menzionati,
che avevano reso lo stato di natura tanto incerto e difficile. E è la
condizione necessaria e sufficiente per la sicurezza reciproca, si
istituzionalizza nel fenomeno sociale (lo chiamiamo principio di entalpia
sociale). Tale istituzionalizzazione è un escamotage funzionale: è il banale,
ma evidentemente valido, motivo che recita un adagio: l'unione rende forti.
Dice M.: «La piccola volontà non può difendere quello che ha preso colla sua
violenza - e ne affida la difesa alla violenza sociale». Ora, la piccola
volontà [potremmo anche dire: l'io empirico] è sia quella del padrone che
quella del servo. Entrambi accettano «la cambiale dela società», sopportando
anche una spersonalizzazione/atrofia del proprio potere («egli è sotto tutela -
non ha voce») e un (apparente) livellamento "democratico", nel nome
della «sicurezza comune». Per raggiungere altresì questo obbiettivo, è
necessario che la violenza contro la natura e contro l'uomo sublimi nella
"violenza sociale". Dunque, la cifra esistenziale della Rettorica
rimane sempre e comunque la violenza. In questo senso, ci sentiamo di dire che
l'appunto del Garin - il suo riferimento alla famosa figura hegeliana - più che
illuminante rischia di rivelarsi addirittura fuorviante. Hegel parladi
autocoscienze”””, M. - più modestamente - di organismi. tutto ciò non
dev'essere ispirato ad altro fine che la pace, la sicurezza e il pubblico bene
del popolo» Locke, Due trattati sul governo, Torino, Utet]. «Il diritto di una
persona - scrive invece Mill - è la tutela che questa può pretendere dalla
società o in forza della legge, o in forza dell'educazione e dell'opinione. Se
essa possiede ciò che consideriamo una ragione sufficiente per avere, per un
qualsiasi motivo, una garanzia da parte della società, vi ha diritto: se
vogliamo dimostrare che qualcosa non le appartiene per diritto, pensiamo che
ciò sia fatto non appena si ammette che la società dovrebbe abbandonarla alla
sua sorte o ai suoi soli sforzi, senza prendere alcuna misura per proteggerla. Avere un diritto significa, allora, avere
qualcosa il cui possesso va difeso dalla società. Se mi chiedessero, poi,
perché la società dovrebbe difendere questo interesse, non potrei addurre
nessun altro motivo se non quello della utilità generale. Se questa espressione
non sembra convogliare un sentimento adeguato della forza dell'obbligazione né
spiegare la peculiare energia di tale sentimento, è perché nella composizione
del sentimento entra non solo un elemento razionale, ma anche uno animale, la
sete della vendetta; la quale deriva la sua intensità, come pure la sua
giustificazione morale, da quel tipo di utilità straordinariamente importante e
incisiva che è in gioco. L'interesse coinvolto è quello della sicurezza che è,
per ogni individuo, di vitale importanza. Tutti gli altri benefici terreni
possono essere necessari a una persona e non a un'altra. A molti di essi, si
può allegramente rinunciare o sostituirli con qualcos'altro. Ma della sicurezza
nessun essere umano può fare a meno; da essa dipende la nostra immunità dal
male e l'intero valore di ogni bene, al di là delle contingenze. Questa
necessità non può essere soddisfatta a meno che lo strumento per provvedervi
non sia mantenuto in continuo esercizio» [J ohn Stuart Mill, Utilitarismo,
Cappelli]. Leggendo questi passi e mettendoli a confronto con quanto abbiamo
riferito riguardo la critica sociale approntata da M., si potrà evincere senza
difficoltà il carattere decisamente antiliberale che quella critica viene ad
assumere, volendo valutarla secondo "normali" parametri politici di
riferimento. 231 L'entalpia è una funzione di stato di un sistema ed esprime la
quantità di energia che esso può scambiare con l'ambiente. Ad esempio, in una
reazione chimica, l'entalpia scambiata dal sistema consiste nel calore
assorbito o rilasciato nel corso della reazione. Nella nostra metafora, servo e
padrone si scambiano, a vicenda, "energia" esistenziale. 232 Nota M.
che «quasi per ironia l'impulso a questo movimento del principio della
debolezza [tal che esso assurge alla cambiale sociale] è dato dai più forti; l'iniziativa è sempre del più forte: e la
"lega dei deboli' s'è fatta proprio a spese dei più forti: che per sola
volontà di sominio o per amore ebbero sempre per campo naturale alla loro
sovrabbondanza di vita, per dominarli o per amarli [nota l'accostamento, fatto
con apparente sufficienza, di dominio e amore], i loro simili» [PR]. Per il
filosofo goriziano non c'è alcun sviluppo dello Spirito da giustificare e la
diversificazione dominus-homo ha piuttosto una connotazione, come afferma
Aristotele, già stabilita per natura [cfr. supra]; inoltre, tra le due
"posizioni" non si verifica alcun vero conflitto, ma l'una e l'altra
preferiscono vivere (sopravvivere) nella consapevolezza della propria
condizione di reciproca dipendenza (usata come tacito ricatto), cercando di
trarne la condizione più vantaggiosa possibile in un'oculata e compiacente
simbiosi. Infine, il superamento (se di superamento si può parlare)
dell'empirica condizione signorile-servile - quando quel ricatto comincia a
vacillare - non avviene per processo dialettico, ma come dire, per processo
"sinottico", cioè attraverso una mera amplificazione a livello
sociale (molecolare) del rapporto puntuale (atomico) di dipendenza. La
costruzione sociale è anch'essa, dunque, non frutto di un conflitto, ma
risultato di un compromesso nel quale le due figure immediatamente si rifugiano,
quando la loro condizione da stabile rischia di divenire precaria; e questo
superamento non segna un progresso nella storia della coscienza di entrambi:
tutt'altro: segna anzi un vero e proprio regresso, nel senso che nello
stipulare la cambiale sociale la deficienza non si svelle, ma si innesta in una
profondità ancor più radicata e più ignorata, ch'è appunto la Rettorica
sociale. A questo punto, per M., la società diviene davvero il Leviatano: essa
padrona, gli uomini (quelli che prima eran servi e padroni) novelli servi («gli
uomini hanno trovato nella società un padrone migliore dei singoli padroni»): e
tra i due nuovi poli si instaura una dialettica altrettanto nuova e altrettanto
irrisolta, che mantiene tutte le deviate caratteristiche della prima, la sua
malafede e la sua convenienza simbiotica: se tu rispetti le mie leggi - Come
sappiamo, la storia di queste autocoscienze, così come scandita da Hegel nella
Fenomenologia, non è un processo pacifico e lineare, ma affronta una sofferta e
faticosa maieutica pratica che trova nel conflitto tra il sé e l'altro- da-sé
la molla dialettica che, passaggio dopo passaggio, assurge alla pienezza
onnicomprensiva @llo Spirito. L'autocoscienza sorge nell'avvertimento del
limite e si manifesta e sviluppa anzitutto nel desiderio soggettivo di superare
l'ostacolo che le si pone incontro. Ma quest'ostacolo non è soltanto il mondo
delle cose: è soprattutto l'altra autocoscienza, che limita e minaccia e lotta
a sua volta per la propria sopravvivenza. E' qui che s'inserisce la dialettica
servo-signore Herr und Knecht), come momento "storico" di esordio del
conflitto delle autocoscienze diverse e indipendenti: conflitto che si delinea
come mortale, ma che si risolve col subordinarsi dell'una autocoscienza
all'altra: infatti, chi riesce a sopraffare l'altro, ostentando di non temere
la morte, lo rende schiavo e lo piega al proprio progetto di affermazione. Ma,
a sua volta, nel lavorare per l'altro, per il dominus, il servo vive un
rapporto più autentico con la realtà, acquistando progressiva consapevolezza
del proprio potere condizionante e quindi (arguirebbe Marx) una capacità
maggiore di emancipazione. Così, il rapporto finisce col capovolgersi (la
libertà e la potenza del signore si scopre mediata dall'operare del servo, che
a sua volta scopre la potenza "immediata" del proprio lavoro) e attraverso
questa lotta tra l'autonomia e la dipendenza s'ottiene un risultato concreto
nello sviluppo dello S pirito: il sorgere cioè del sentimento della libertà
nell'autoriconoscersi (l'autocoscienza nasce infatti proprio quando il soggetto
riconosce - erkennt - qualcosa di sé nell'oggetto, o comunque
nell'altro-da-sé). «[Il servo è] per il signore l'oggetto costituente la verità
della certezza di se stesso. E chiaro però che tale oggetto non corrisponde al
suo concetto; è anzi chiaro che proprio là dove il signore ha trovato il suo
compimento, gli è divenuta tutt'altra cosa che una coscienza indipendente; non
una tale coscienza è per lui, ma piuttosto una coscienza dipendente; egli non è
dunque certo dell'esser per sé come verità, anzi, la sua verità è piuttosto la coscienza
inessenziale e l'inessenziale operare di essa medesima. La verità della
coscienza indipendente è di conseguenza la coscienza servile. Questa dapprima
appare bensì fuori di sé e non come la verità dell'autocoscienza. Ma come la
signoria mostrava che la propria essenza è l'inverso di ciò che la signoria
stessa vuol essere, così la servitù nel proprio compimento diventerà piuttosto
il contrario di ciò che essa è immediatamente; essa andrà in se stessa come
coscienza riconcentrata in sé e si poggerà nell'indipendenza vera» [Hegel,
Fenomenologia dello Spirito, La Nuova Italia]. ingiunge il Leviatano - io ti
assicuro la vita: altrimenti morirai; se non ci assicuri la vita - replicano i
servi - noi non rispetteremo le tue leggi: e tu morirai. La società come
necessità e "banalità" della sicurezza: ma se «a sicurezza è facile»,
essa - lo abbiamo visto - «è tanto più dura». E allora, nella violenza
istituzionalizzata, «nella società organizzata ognuno violenta l'altro
attraverso l'onnipotenza dell'organizzazione, ognuno è materia e forma, schiavo
e padrone ad un tempo per ciò che la comune convenienza a tutti comuni diritti
conceda ed imponga comuni doveri» [tutti i corsivi sono nostri]. Insomma,
padroni e schiavi finiscono con l'essere entrambi vittime di un dominio che si
congegna in sistema o in "amministrazione" tacitamente, doverosamente
accettati; strutture che - seppur fabbricate dalle mani stesse dell'uomo - ora
lo superano e si svincolano dal suo controllo: anzi - di converso - sono le
dette costruzioni ad esercitare stavolta il controllo diretto. Ciò vuol dire
che ciascuno (padrone o servo, non conta), all'interno del sistema stesso, si
trova preconfezionato il proprio ruolo, il proprio destino: a lui non resta che
la scelta del modo di viverlo; ma questa stessa scelta - individuale o sociale
- obbedisce a sua volta alla logica del potere e del dominio e quindi, in
definitiva, alla logica della violenza. 8 Come la violenza perpetua se stessa
(II). L'educazione corruttrice secondo M.. Il ribaltamento operato dalla
Persuasione. Ora: quali sono gli strumenti attraverso i quali la Rettorica
indottrina gli uomini all' "accettazione felice" della scelta fasulla
ed inadeguata?°*? Quali meccanismi mefistofelici essa pone in atto? In che modo
riesce ad inculcare il senso del dovere, garanzia necessaria e sufficiente alla
sopravvivenza della società rettorica ed ipocritamente "giusta"? In
che modo, insomma, essa riesce a farsi (come si dice oggi) egemonia? O, infine,
volendo usare le stesse parole del Nostro, «per qual via la natura ha tessuto e
tesse contro a sé tale trama? E come si tiene questa e si riafferma sempre via
in ogni figlio dell'uomo che, forte o debole nasca e di quella difesa
bisognoso, pur sempre nasce ignaro del suo artifizio?» [121]; ovvero, ancor più
chiaramente: in che modo si costituisce e si diffonde [127] l'«adulazione»
(xoXaxew) sociale? Come sostiene giustamente il Campailla, nell'introduzione
all'edizione minor? della Persuasione e la Rettorica, «il mito della
Persuasione [e noi aggiungiamo: il problema della Rettorica], coerentemente,
culmina in un problema pedagogico». E proprio qui si apre la sezione più
interessante ed "inattuale" della tesi del Goriziano . La risposta al
complesso di interrogativi appena posti è a questo punto semplice e
consequenziale: è l'«educazione corruttrice» (Svoradaywyia) lo strumento
raffinato attraverso il quale la società, la comunella dei malvagi, si arroga e
si assicura la sopravvivenza”. Ma in realtà, alla luce di quanto detto, e
leggendo attentamente le 234 Qui viene presa in esame la sezione conclusiva
della tesi di laurea di M. - corrispondente alle pagg. 121- 131 incluse, in
particolare da pag. 127 in poi - che s'intitola Gli organi assimilatori: per un
accenno introduttivo alla questione, cfr. anche il nostro paragrafo Il momento
del passaggio, contenuto nell'Intermezzo. 235 || concetto - fa notare Campailla
- è platonico, e invita a cfr. Gorgia, 463 b, c e passim. 236 Edizione curata
nella Piccola Biblioteca Adelphi Il riferimento che riportiamo è a pag. 25; il
corsivo è nostro. 237 Possiamo dire che, dal punto di vista ideologico, l'asse
Platone-Hegel è il riferimento più immediato della polemica pedagogica M.iana.
Come abbiamo visto, le analisi di M. sul problema educativo avevano luogo
d'origine nella riflessione sulla pedagogia platonica, funzionale alla
"statolatria" della Repubblica. Ancora una volta, la prospettiva
platonica si "aggiornava" in Hegel, il quale scriveva ad esempio
nelle sue Lezioni sulla filosofia della storia (e la citazione vuol essere
riassuntiva della posizione hegeliana): «[...] Solo nello Stato l'uomo ha
esistenza razionale. Ogni educazione tende a che l'individuo non rimanga
qualcosa di soggettivo, ma divent oggettivo a se stesso nello Stato. Tutto ciò
che l'uomo è egli lo deve allo Stato: solo in esso egli ha la sua essenza».
[Hegel, Lezioni sulla filosofia della storia, trad. it, La Nuova Italia,
Firenze, 1975, vol. I, pag. 105] In coerenza con le linee guida del suo
panlogismo dialettico e storicistico, Hegel dunque vedeva nella formazione
[Bildung] dell'uomo il "movimento consapevole, il divenire del suo essere per
sé», e, cioè, «l'estraneazione del proprio immediato se stesso» istintivo e
irrazionale mediante il quale il singolo - ripercorrendo le tappe dello
sviluppo storico dell'umanità - si libera da ciò che ha in sé di individuale
per oggettivarsi, com'è noto, nelle istituzioni etiche della famiglia, pagine
che M. dedica alla questione”, appare chiaro come l'espressione «educazione
corruttrice» sia, per lui, a tutti gli effetti, tautol/ogica. Ogni modalità e
pretesa educativa, infatti, in ogni luogo e in ogni tempo, presenta la stessa
"radice" viziata e corrotta: come abbiamo visto, l'ex-ducere, per il
Goriziano, esprime sempre un atto di forzatura, anzi propriamente di violenza:
un "trarre fuori" delegato ad un agente esterno (i maestri, i
pedagoghi...°°°), un trarre fuori che è soprattutto un sottrarre l'uomo a sé
stesso al fine di uno scopo supposto ultimo e massimamente utile, qual è quello
della conformazione al cosiddetto benessere sociale (quella che il Nostro
chiama «eciproca convenienza » sociale). Nel far ciò, arriva a scrivere il
giovane filosofo, la società rende alle sue giovani "promesse" un
servizio ch'è analogo a quello che «l'uomo fa ai vitelli, agli agnelli, ai
polli, ai puledri, per farsene più buone macchine da lavoro o più buoni
produttori di came» [in nota; corsivo nostro]. E i risultati di tale operazione
sono, sempre e comunque, quelli di produrre «un degno braccio irresponsabile
della società» [130; corsivo nostro]: un giudice, un maestro o, addirittura, un
boia [130; il significativo accostamento M.iano delle tre figure sociali, senza
soluzione di continuità, è violentemente polemico]. In questo senso,
l'educazione si manifesta come la traduzione più coerente e più funzionale
della tecnica [per cui cfr. supra], lo strumento più opportuno ed efficace per
oliare gl'ingranaggi del meccanismo/dispositivo rettorico. In ultima analisi,
leggiamo tra le righe, la diagnosi critica di M. non prende di mira solo o
esclusivamente il sistema educativo borghese a lui coevo (e, nello specifico,
la scuola borghese, deputata principe a quell'educazione): quello stesso
sistema educativo e quella stessa scuola non sono altro che le forme e le formule
perfette e ultime (ma solo nell'ordine del tempo) in cui l'organizzazione
"conformatrice" della Rettorica stessa si è strutturata, in vista e a
garanzia del suo perpetuarsi. Il problema non è neanche di puntare il dito
verso un tipo di educazione o di organizzazione scolastica errata o quantomeno
della società e appunto dello Stato; anzi lo stesso Stato «non esiste per i
cittadini: si potrebbe dire che esso è il fine e quelli sono i suoi strumenti»
[ibidem], Sostanzialmente, la posizione hegeliana avrebbe trovato un originale
sviluppo in Gentile [cfr. almeno il suo Sommario di pedagogia (1913-14)], che
tra l'altro fu ministro fascista dell'educazione e autore della riforma
scolastica del 1923. Facciamo quest'appunto, perché Gentile - come scrive
Campailla - "nel gioco delle parti, rappresentava idealmente il
megapresidente di quella commissioni di professori" che doveva esaminare
la tesi di laurea del Nostro; e proprio a Gentile toccò, nel 1922, "sulla
‘Critica’, il compito di formulare il giudizio ufficiale di una cultura"
riguardo M. [cfr. l'introduzione di Campailla alla Persuasione..., cit., pag.
XI]. 238 Pagine in cui la sua critica si fa davvero profonda, serrata e piena
di feroce e amara ironia; ben poche pagine, verrebbe da notare, rispetto
all'importanza ed alla complessità del problema, che investe le radici stesse
del perpetuarsi della Rettorica, come sua prerogativa necessaria e sufficiente;
ma, d'altronde, lo stesso M. avvisa che ciò che "fa l'educazione disonesta
della società coi giovani uomini, è vicino, credo, e manifesto ad ogni
occhio" [in nota]; tal che, il nocciolo è sempre lo stesso: è l'occhio che
si rifiuta di vedere... 239 | più importanti rappresentanti-chiave (i latini
direbbero i principes) del consorzio umano. perfezionabile: vogliamo dire che
non è questione se l'educazione sia affidata ad un cattivo o ad un buon
maestro, ad una cattiva o ad una buona scuola, ad un cattivo o ad un buon
metodo: si rammentino gli "insuccessi" di Socrate e di Cristo, a tal
proposito, se li si vogliano intendere come meri precursori di una scuola o di
un'istituzione. Non è questione, dunque, di proporre un modello educativo
alternativo e più pertinente. Questo perché la Persuasione non può avere
maestri, scuole e proseliti: qualora li avesse, essa stessa giocoforza si
mutuerebbe in Rettorica. Attraverso la Svoreidaywyta, l'individuo vien
de-responsabilizzato””” e condotto, motu proprio, ad abdicare alla propria
umanità autentica. L'educazione ha il fine di preparare il singolo alle
esigenze della vita sociale, in modo che egli sappia inserirsi e vivere nel
meccanismo rettorico, senza traumi e senza velleità di contestazione: formare
coscienze, consapevoli di tutte le idealità familiari e sociali, capaci di
perpetuare lo svolgimento e di garantire la sicurezza stabile del dispositivo,
la sua cultura e le sue tradizioni, seppur talora sotto le mentite spoglie del
progressismo. Con un'espressione riassuntiva, potremmo dire che la società
rettorica garantisce e protegge sé stessa attraverso le forme e le formule
della Rettorica sociale. Appare chiaro, sotto questa prospettiva, che è errata
in assoluto ogni pretesa vicinanza o anche una semplice analogia topica (vista
la distanza temporale e geografica) tra le riflessioni di M. e gli assunti di
quella che vien detta "pedagogia del dissenso", " 241, Nella
"della liberazione", o le posizioni dei movimenti cosiddetti di
"descolarizzazione pratica, l'è vero, le linee dell'analisi e delle
critiche sembrano convergere, sotto certi rispetti (inerenti, comunque,
soltanto alla pars destruens del discorso): entrambi le posizioni (quella M.iana
e quella rivoluzionaria) ritengono che scopo dell'educazione - come comunemente
s'intende - non sia quello di far evolvere un individuo verso la propria
realizzazione al fine di renderlo felice, ma purtroppo far sì che l'individuo
si adatti a quel tanto di infelicità che gli è imposto da un sistema dato e
considerato immutabile (0, come dice Marcuse, l'educazione tenderebbe a fare in
modo che l’uomo viva liberamente la propria mancanza di libertà). Tuttavia, le
posizioni di fondo sono divergenti, anzi si pongono su due piani decisamente
diversi. 240 Si ricordi che, per M., la condizione "naturale"
dell'individuo sociale è quella in cui l'individuo risulta privato del suo
«senso di responsabilità» [108, corsivo del Goriziano; ma cfr. anche quanto
detto a tal proposito nel nostro paragrafo sulla Rettorica come tecnica della
violenza e violenza della tecnica]. 241 Intendiamo quella pedagogia
"rivoluzionaria" o "radicale" rappresentata negli USA da
Ivan Illich e da Paulo Freire (mentre in Italia è stata rappresentata da
Marcello Bernardi), che elegge a suoi padri putativi Godwin (in Inghilterra),
Francisco Ferrer (in Spagna) e, guarda caso, il nostro Tolstoj e che prende le
mosse, o comunque viene allo scoperto, durante i movimenti sessantottini di
protesta studentesca. «Descolarizzare la società» è il celeberrimo motto di
Illich. Quelle "nuove" pedagogie, si muovono, infatti, comunque
nell'ambito della necessità di un'educazione, prendendo di mira soltanto le
modalità, i modelli ed i metodi di quell'educazione. Il loro problema reale è:
l'educando deve adattarsi e conformarsi all'identità sociale, rappresentata ad
esempio dal maestro, o invece, come persona viva deve essere educato ad
adoperare, un giorno, la sua originale vitalità per migliorare la società (ci
immaginiamo come avrebbe reagito M.)? Quelle nuove pedagogie, insomma,
appuntano la loro critica solo su di un dato, effettivo, sistema educativo
(quello borghese e sedicente "liberale"), perché lo ritengono
"statico" e quindi nocivo alla società stessa, cui l'educazione
rimane sempre e comunque "funzionale". Per questo, si affaticano
nell'approntare un metodo educativo che elimini ogni costrizione o dipendenza
apparente (prescrizioni, regolamenti, orari), che ridefinisca quell'insieme di
atteggiamenti e di comportamenti che aiutano un individuo ad essere se stesso,
a realizzare pienamente la propria personalità, a 'progredire secondo le
proprie linee evolutive", come si suol dire. Per dirla in breve, quelle
pedagogie non eliminano l'eteronomia, ovvero non obliterano la figura
dell'educatore (ritenuta sempre necessaria), ma si limitano ad evidenziare la
difficoltà e la delicatezza del rapporto interpersonale educatore-educando, lo
riformulano e lo re-inquadrano assimilandolo sostanzialmente all'amore della
famiglia e/o della città; rischiando, così, di pervenire, e in effetti
pervenendo - nell'ottica del Goriziano, non esplicita in questo senso, ma
consequenziale, a questo punto - ad un'operazione ancora più subdola e
pericolosa: propinare e formare il "culto della comunità" attraverso
la maschera del paternalismo più becero. Questa autorità (quella del genitore,
quella del maestro, quella della Rettorica) rimane sempre tale, anzi si
rinforza, perché si mimetizza sotto le mentite spoglie dell'amore e della cura
dell'altro («il verxog avrà preso l'apparenza della puua»): essa non s'impone
più dall'esterno o dall'alto, ma conduce il discepolo (anzi, meglio, il
bambino, o il giovane) ad attuare se stesso secondo (presunta) verità; comanda
come se consigliasse o supplicasse; influisce e penetra nelle anime senza
apparentemente lederne l'autonomia... Come si vede, nell'ottica del disincanto
che la lettura di M. ci suggerisce, la violenza permane tal qual è, anzi
addirittura si amplifica e diviene più efficace, perché si fa subliminale e si
edulcora, e in questo suo edulcorarsi riesce a rendersi perfino ben accetta.
Alla luce di tutto ciò, appare allora cristallino quanto il Goriziano scrive (e
vale davvero la pena trascriverlo): La peggior violenza si esercita così sui
bambini sotto la maschera dell'affetto e dell'educazione civile. Poiché con la
promessa di premi e la minaccia di castighi che speculano sulla loro debolezza,
e con le carezze e i timori che alla loro debolezza danno vita, lontani dalla
libera vita del corpo, si stringono alle forme necessarie in una famiglia civile:
le quali come nemiche alla loro natura si devono appunto imporre con la
violenza e con la corruzione. Più ancora, la stessa fede, la stessa volontà del
bene è sfruttata per l'utile della società. La grande aspettazione d'un valore
è via via adulata con la finzione d'un valore nella persona sociale, che gli si
tien sempre davanti agli occhi come quella che egli debba, imitando, in se
stesso educare. Tu sarai un bravo ragazzo, come quelli che vedi là andare alla
scuola, sarai come un grande'. Gli si forma il mito di questo raro scolaro
grande, e ogni cosa appartenente allo studio, alla scuola acquista un dolce
sapore: l'andare a scuola, la borsa per i libri ecc. E si forma la gerarchia
dei valori in rapporto alla superiorità della classe: 'Se sarai bravo, il
prossimo anno, non scriverai più sulla lavagna, ma su un quaderno! e con
l'inchiostro". Tutti approfittano di quest'anima in provvisorio che sogna
'il tempo quando sarà grande', per violentarla, 'incamiciarla', ammanettarla,
metterla in via assieme agli altri a occupare quel dato posto e respirar quella
data aria sulla gran via polverosa della civiltà. [129] E in modo ancor più
esplicito e sarcastico: Fin dai primi doveri che gli si impongono, tutto lo
sforzo tende a renderlo indifferente a quello che fa, perché pur lo faccia
secondo le regole, con tutta oggettività. 'Da una parte il dovere, dall'altra
il piacere'. 'Se studierai bene, poi ti darò un dolce; altrimenti non ti
permetterò di giuocare' .E il bambino è costretto a mettersi in capo quei dati
segni della scrittura, quelle date notizie della storia, per poi avere il
premio dolce al suo corpo. - 'Hai studiato: adesso puoi giuocare!". E il
bambino s'abitua a considerar lo studio come un lavoro necessario per viver
contenti, se anche in sé sia del tutto indifferente alla sua vita: ai dolci, al
giuoco ecc. Così gli si impongono le determinate parole, i determinati luoghi
comuni, i determinati giudizi, tutti i kallwpismata della convenienza e della
scienza, che per lui saranno sempre privi di significato in sé ed avranno
sempre soltanto tutti quel costante senso: è necessario per poter avere il
dolce, per poter giuocare in pace: la sufficienza e il calcolo. Quando al dolce
e al gioco si sostituisca il guadagno, "la possibilità di vivere" - "la
carriera", "la via fatta", "le professioni" - lo
studio o la qualsiasi occupazione conserveranno il senso che il primo dovere
aveva: indifferente, oscuro, ma necessario per poter giocare poi, cioè per
poter vivere ai miei gusti, per mangiare, bere e dormire e prolificare [; in
queste ultime righe, tutto il corsivo è nostro]. Tutto l'apparato rettorico
viene spazzato via con un colpo di spugna, viene anzi ridicolizzato
(s'immiserisce in caricatura) da queste considerazioni sprezzanti che non
concedono alcun appello. La demolizione dell'illusoria permanenza, da semplice
breccia che era, assume dimensioni a dir poco apocalittiche, coinvolgendo tutti
gli aspetti della nostra gratuita, artefatta esistenza, dalle espressioni più
banali e quotidiane a quelle più meschine e smaliziate. Lo smascheramento si è
mutato in condanna esplicita, perentoria, battagliera, irriverente, colpendo
nel cuore il dio della prAopuyix, braccandolo negli anfratti più reconditi,
smitizzandone l'ostentata onnipotenza. Ad un orecchio distratto, le parole di M.
potrebbero suonare come l'ennesima, stancante riproposizione di un impertinente
nichilismo. Tutt'altro, ci pare. Il nichilismo è il travestimento
carnascialesco della Rettorica, il tiro mancino più azzeccato e beffardo e più
a la page. La forza di M. non è soltanto nel disincanto: il disincanto è un
momento di passaggio, obbligato, ma di passaggio; la forza della Persuasione
risiede soprattutto nella speranza di un nuovo inizio: lo spegnersi
dell'illusione luciferina del piacere non ci immerge nelle tenebre ma ci apre
lo spiraglio di una nuova luce, di una recuperabile Salute. Per quanto tutto
ciò che ci attornia sembri comprovare una resa incondizionata, forse non è
ancora tutto compromesso, ci suggerisce il nostro filosofo. Abbiamo ancora una
possibilità di riscatto, un perno autentico intorno al quale tentare di
ricostruire ciò che abbiamo perduto. E' dall'insegnamento socratico che bisogna
ricominciare, è il nosce te ipsum - secondo il Goriziano - il punto di
riferimento di ogni corretta ri-valutazione dell'umano, il «prediletto punto di
appoggio», il veicolo autentico e genuino della Persuasione, la garanzia
pertinace dell'autonomia del vir : Questa educazione (ed è l'unica) [la
precisazione parentetica ha valore risolutorio] dà all'uomo le gambe per
camminare, e gli occhi per vedere: non gli dà vie fatte, non gli fa veder date
cose. - questa fa l'uomo sicuro e indipendente da qualunque offrirsi di cose e
non può temere che l'una o l'altra vita sufficiente lo vinca [PR 150; corsivi
di M.]. Solo attraverso la voce di Socrate” si formerà il vero uomo, il vir
persuaso, l'eroe tragico, l'uomo d'azione, che ha fatto del dolore il punto di
partenza della propria gioia, e che ha aperto quella gioia al mondo, creando i
presupposti di un nuovo rispetto tra gli enti e di un nuovo principio di
responsabilità e di amore. Le parole di M. sono, ancora una volta, devastanti
nella loro bellezza, definitive pur nella loro programmaticità (le sottolineamo
tutte in corsivo, visto che esse compendiano e confermano il senso della nostra
interpretazione): L'uomo d'azione, l'eroe è come uno zampillo d'acque che
erompe dalla terra, s'innalza verso il cielo, riscende a ristorare il suolo.
(...) L'eroe è uno slancio della volontà verso l'essere, la libertà, 'dio"
nelle cose, con le cose, per le cose; nella vita e non fuori della vita;
bisogna esser nella vita per uscirne - e l'unica via è l'universalizzazione
della vita, lo slancio verso il principio della vita in un amore eguale per
tutte le cose viventi: libertà e amore: quanto più l'uomo è libero tanto più
sente sé identico all'universo: nell'amore verso l'intima ragione accomuna sé e
l'universo; sente sé (nel proprio divenire verso l'essenza) la ragione
dell'universo, ama sé in tutte le cose e tutte le cose in sé; in quanto ama e
cerca quell'unica universale essenza. L'eroe vive in questa ultima fede e
afferma se stesso trascinando il mondo verso la vera vita: il regno dei cieli è
in te. (...) L'eroe presuppone negli uomini la medesima essenza, la stessa
volontà che è in lui, rispetta sé negli altri. Cioè suppone negli altri la
‘direzione verso l'assoluto, verso dio": nega e afferma per sé e per gli
altri in nome di questa smisurata speranza. Respinge la vita terrestre, ma
vive, nel pensiero de 'la vita'24, Sta dunque a noi - che, seppur
"storditi", avvertiamo comunque il riflusso della voce socratica -
farne «attività infinita» o destinarla al bivacco dell'utopia, ostinandoci a
bazzicare nelle rilassate menzogne della nostra «tranquilla e serena minore
età» °, perché - direbbe Kant - in fondo «è così comodo essere minorenni!» °°,
242 L'eristica potrebbe obiettare che l'eteronomia, cacciata dalla porta, è
rientrata per la finestra: in fin dei conti, anche M. elegge un suo educatore,
in Socrate. Ma l'appunto è inesatto. L'educazione socratica, infatti, ha il suo
valore proprio nel negare... il proprio valore (ilsapere di non sapere, tanto
per usare un comodo luogo comune), ovvero nell'indicare all'individuo la strada
della propria autonomia, disattendendo ad ogni sua stessa pretesa educativa (e
qui è il fulcro del paradossale "messaggio" di Socrate, che si
riflette nella paradossalità della Persuasione). In questo senso, nel
richiamare l'individuo alla "reminiscenza" dell'autentico
"demoniaco", più che un'educazione, quella socratica è una
provocazione. 243 La figura dell'eroe tragico, come qui è tratteggiata, appare
negli Scritti vari, cit, n. 110, pagg. 798-799. 244 Sono le parole con cui si
conclude la versione "ufficiale" (prescindendo dalle Appendici
critiche) de La persuasione e la rettorica. Confessiamo che sono state proprio
queste parole, che suggellano il messaggio di persuasione M.iano, ad
incoraggiare il nostro approccio ermeneutico attraverso la prospettiva
dell'etica kantiana, casomai non esplicita, ma sempre presente durante la
stesura del nostro lavoro. Perché «uscire dalla minore età» è l'augurio e il
monito programmatico (a tutto il suo pensiero) che Kant pone a principio di uno
dei saggi che riteniamo tra i più belli e sardonici: Risposta alla domanda: che
cos'è l'iluminismo? [cfr. anche nota successiva]. E la coincidenza non c'è
sembrata solo una contingente questione d'assonanza. 245 Cfr. Kant, : Risposta
alla domanda: che cos'è l'illuminismo?, contenuto in Scritti politici e
filosofia della storia e del diritto, UTET, 1965, pag. 141. Capitolo
integrativo. A - Le varianti deboli della Persuasione. A1- La variante
nichilistica di Schopenhauer. A2- La variante Nietzsche, il "terzo
Dioniso". A3 - Leopardi: la variante "flessibile" alla
Persuasione. A4 - Kierkegaard: la variante "relazionale" della
Persuasione. B - Variazioni sul tema M.iano del "peso che di-pende".
C - La critica alla Rettorica come caricatura della Rettorica. A - Le varianti
deboli della Persuasione. Intendiamo quali "varianti deboli" della
Persuasione taluni esiti filosofici che hanno conosciuto, rispetto alla
proposta M.iana, maggior fortuna nella storia del pensiero occidentale, pur
condividendo, con quella proposta, presupposti e finalità, ovvero - per dirla
con estrema sintesi - la mechané tragica per sopravvivere al Tragico (in questo
senso le diciamo varianti). Esiti (l'egoismo di Stirner, il titanismo di
Foscolo e Leopardi, il dionisismo di Nietzsche, il volontarismo di
Schopenhauer, il "cristianesimo" di Kierkegaard e via dicendo) cui
molto spesso la critica si è appoggiata nel tentativo di risolvere la
complicata sciarada della Persuasione, incasellandola nel rapporto a soluzioni
già note e definite, ma in questo modo giocoforza equivocando e/o svalutando la
pregnanza e l'originalità profonde della sua portata. Soluzioni, ancora, che M.
effettivamente tenne in conto, e che anzi costituirono (quale più quale meno)
l'humus fertile della sua formazione culturale e soprattutto umana: ma esiti,
infine, che M. stesso ad un certo punto superò (nell'accezione, ci vien da
dire, hegeliana), ritenendoli parziali o comunque non sufficientemente
"persuasi" (e in questo senso le varianti le diciamo debolì). Non
sufficientemente persuasi significa, come oramai si capirà, non garanti di
quella autonomia e di quell'orizzonte politico che invece costituiscono per noi
i tratti distintivi e forti della Persuasione M.iana. Focalizzeremo la nostra
analisi soprattutto sulle varianti schopenhaueriana, nicciana, leopardiana e
kierkegaardiana, dato che - vista la loro portata - esse si impongono su altre
satellitari, nel senso che ad esse possono comodamente riferirsi. In realtà,
riguardo Kierkegaard, la questione è già stata ampiamente trattata nel corso
del nostro lavoro, anche se per via indiretta, soprattutto nell'accostamento al
Brand, trasposizione drammaturgica (come dicemmo) del cavaliere della fede;
riguardo Leopardi, uno dei Persuasi per eccellenza secondo M., ci soffermeremo
soltanto sulla lieve (ma in ordine di quantità e non di qualità)
"sfumatura" che a nostro parere li distingue nelle soluzioni della
mechané; per quanto concerne Schopenhauer, invece, ci limiteremo a sottolineare
le affinità-differenze del Wille con la deficienza e il valore della
Persuasione anche come decisa risposta alternativa al Nirvana, o comunque
all'ideale ascetico; infine, la nostra analisi indugerà piuttosto su Nietzsche,
dato che l'ermeneutica filonicciana rappresenta, secondo il nostro giudizio,
l'equivoco GRICE EQUIVOCO più problematico e pericoloso della Persuasione,
anche se, purtroppo, il più accreditato. Nel tracciare la sinossi di questi
autori con M., ovviamente si procederà con andamento sintetico piuttosto che
analitico, ovvero sorvolando elementi critici oramai 149 assodati e casomai
soffermandoci su spunti che, in apparenza tangenziali o cavillosi, possono
rivelarsi cruciali nell'economia del nostro discorso. Questa nostra metodologia
"antagonista", infine, vuol far emergere, nel raffronto
chiaroscurale, una evidenza della Persuasione chiara e distinta, chiara perché
appunto distinta. E vuol ribadire il fatto che la riflessione di M., seppur
originalissima, fermentò comunque nella sinergia di riflessioni affini alla
sua°*°: il Goriziano, cioè, cercò continue conferme alla sua ipotesi di
Persuasione (e di riflesso, alla sua analisi sulla Rettorica), spaziando tra le
esperienze più complesse e "alternative", volte a garantirle anche un
saldo impiantito speculativo. Apparirà chiaro, dunque, come tra M. e i quattro
pensatori di cui sopra si venga a stabilire un vincolo che può apparire di
filiazione, ma che in effetti è di "assonanza" (si respira, come dire,
aria di famiglia): ossia apparirà sintomatico come la "consapevolezza del
disincanto" acquisti, a certi livelli, una quasi perfetta corrispettività
di intenti e di diagnosi e di espressioni talora anche (addirittura)
terminologica. Laddove, però, le differenze si rivelano importanti almeno
quanto le somiglianze. Questo, a nostro parere, getta luce definitiva sul
rapporto che il giovane filosofo instaura con i "suoi" autori: è come
se da essi - volendo usare una perifrasi aritmetica - traesse il "minimo
comune multiplo" o il "massimo comun divisore", e lo
rielaborasse nel saldo tessuto connettivo della sua Persuasione. Persuasione
che, in un balzo, oltrepassa anche gli esiti dei suoi riferimenti privilegiati,
e ciò davvero senza la pur minima ossequiosità; Persuasione che, infine, e non
solo per l'ameno che la contraddistingue, può a buon diritto figurare accanto a
quelli nel firmamento della storia della filosofia persuasa di tutti i tempi,
seppur figlia "soltanto" dell'ibrida provincia italo-austriaca. 246
Sullo sfondo, non dimentichiamolo, l'orizzonte greco, presupposto di tale
sinergia, già ampiamente trattato.A1- La variante nichilistica di Schopenhauer.
Come accennato più volte, alla lettura di Schopenhauer - all'unanimità
riconosciuto come uno dei vertici speculativi di ispirazione per M. - il nostro
giovane filosofo fu introdotto dall'amico Enrico Mreule”", e
presumibilmente attraverso Schopenhauer (si pensi alle suggestioni nirvaniche
di intere pagine del Mondo) si avvicinò anche alla riflessione, se non proprio
alla pratica, del Buddismo”. Eppure, il "filosofo della volontà" è il
grande assente dagli scritti michelstedteriani: gli accenni che lo riguardano
in modo diretto sono davvero scarsi, ammontano a quattro o cinque - egualmente
distribuiti tra la tesi, l'epistolario e due saggi raccolti nelle Opere
complete - e, nella maggior parte dei casi, ci sentiamo di dire, davvero di
poco conto, accessorii?”. 247 Cfr. almeno il nostro capitolo II, nella
fattispecie il paragrafo sul Pretesto cronologico della proposta persuasa di M..
248 Cfr. il nostro capitolo |, nella fattispecie il paragrafo sul Porto della
pace. Schopenhauer, come H. P. Grice, individua nella Volontà [Wille] il nome
proprio del noumeno di Kant, vale a dire la radice strutturale di ogni realtà:
un impulso cieco, inarrestabile, irrazionale, che non ha altro fine se non
perpetuare sé stesso e che, in questo autoprodursi, informa il mondo (si
"oggettiva" nel mondo) segnandolo di dolore e male. Essa è «la
sostanza intima, il nocciolo di ogni cosa particolare e del tutto» (cfr. almeno
Mondo). «Il fenomeno, l'oggettità dell'unica volontà di vivere è il mondo, in
tutta la molteplicità delle sue parti e figure. L'essere, e il modo
dell'essere, nel tutto come in ciascuna parte, è costituito solo dalla Volontà.
Essa è libera, essa è onnipotente. In ogni cosa appare la Volontà, quale essa
medesima in sé e fuori del tempo si determina. Il mondo non è che lo specchio
di questo volere; ed ogni limitazione, ogni male, ogni tormento, che il mondo
contiene, appartengono all'espressione di ciò che la volontà vuole: sono quali
sono, perché essa così vuole Secondo il "filosofo del pessimismo", la
Volontà stessa trova nell'uomo un insperato, inconsapevole alleato: essa,
sempre più chiaramente oggettivandosi, agisce, prima come forza meramente
impulsiva, poi come forza istintiva, infine, proprio nell'uomo, come
conoscenza. Nell'uomo, nella conoscenza, la Volontà diviene forma organizzata,
assume la falsa consistenza del "quadruplice principio di ragione
sufficiente" (necessità logica, fisica, matematica, morale). Ora, ad
avviso di Schopenhauer, ci si può liberare dal dolore e dalla noia e sottrarsi
alla catena infinita dei bisogni - tutte manifestazioni in cui appunto la
Volontà si oggettiva nell'uomo - attraverso l'arte e l'ascesi. Un grado
"intermedio" di liberazione è la compassione, che nasce quando l'uomo
ha saputo superare ogni distinzione fra la propria e l'altrui persona,
considerando il destino dell'altro uomo come uguale al proprio e sentendo come
proprio l'altrui dolore. La morale ha come virtù la giustizia (che è un freno
all'egoismo e quindi è una virtù negativa: "non fare il male") e la
carità (virtù positiva: "allevia il male"). Tuttavia, se con la pietà
si vince l'egoismo, comunque non ci si libera totalmente della vita e dunque
della volontà. Difatti, per Schopenhauer il comportamento che nega in modo
assoluto l'individualità e la volontà dell'uomo è piuttosto quello ascetico.
Nell'ascesi la Volontà cancella ogni affermazione di sé negando tutte le forme
"positive" di vita e trasformandosi in quella che il filosofo chiama
appunto la nolontà (ossia il riflesso speculare - ma opposto, negativo - della
Volontà). L'ascesi si profila come un insieme di pratiche che mortificano la
volontà, che fanno capire come essa sia causa reale di sofferenza e sia essenza
stessa del mondo: la noluntas è la perfetta castità, la povertà volontaria, la
rassegnazione ed il sacrificio almeno.
Quello ascetico si configura come lo stato di chi ha annullato in se medesimo
ogni pulsione vitale, di chi si è distaccato dall'ordine degli eventi mondani e
dai piaceri della vita e accetta serenamente la morte come liberazione dai
lacci della volontà e delle sue illusioni. La completa soppressione
dell'impulso vitale produce, per Schopenhauer, l'annullamento totale del mondo:
pervenuto alla perfezione della noluntas, l'uomo scopre che il traguardo della
propria autonegazione gli dona la contemplazione del nulla (cfr. almeno ib. $
71, ma vd. anche nel prosieguo del confronto). Ma è proprio nella formazione di
questo "nulla mortificante" artefatto che, secondo noi, M. costruisce
la propria critica e segna il suo distacco da Schopenhauer. [le citazioni qui
riportate da Il mondo come volontà e rappresentazione, e quelle che si
riscontreranno nel corso del confronto, sono tratte dalla trad. it. proposta
dall'ed. Laterza, a cur. Vasoli. Delle citazioni ci siamo limitati a riportare
i paragrafi da cui esse son prese]. Alle citazioni che incontreremo nel corpo
del confronto, si aggiungano queste altre tre, e il quadro è completo:
Schopenhauer, del resto, non rientra nell'eletta schiera dei persuasi: non è
inserito neanche nell'elenco dei «perfetti pessimisti» (che coincide in pratica
con quello dei persuasi), nel noto frammento contenuto negli Scritti Vari.
Questo silenzio e queste assenze sono a dir poco imbarazzanti, e molta critica
tende a sua volta a sottacerli, dato che, diversamente, crediamo noi, verrebbe
a cadere uno dei più importanti pretesti per incasellare M. all'interno di una
tradizione di riferimenti già stabilita. E' altrettanto vero, comunque, che da
molte pagine della tesi di laurea e del Dialogo trapela netta la voce del
Wille, soprattutto quando il Goriziano svolge la sua analisi sul deficere
fisiologico-ontologico che struttura il mondo sublunare”; com'è vero che, «con
buona probabilità, [ritrae il volto di] Schopenhauer un disegno di M.
pubblicato da VI. Arangio-Ruiz252, [al di sotto del quale disegno] è
significativamente riportata la formula 'AT ENEPIEIAX® EX APTIAN'
[dall'attività verso la pace] in cui il Goriziano ha più volte sintetizzato i
compiti della [sua] ricerca filosofica»“°°. E, ancora, è forse proprio lo
stesso ritratto che s'intravvede sullo sfondo, tra i libri sulle scaffalature,
nel famoso autografo Disegno della soffitta di casa Paternolli (il «ritratto
della mia vita», com'egli lo chiama allegandolo ad una lettera al Chiavacci),
la soffitta dove M. letteralmente si segregò per ultimare la tesi, trascorrendo
(come scrive) una «vita che non è vita», ma con la consapevolezza, comunque,
che lì nasceva «una grande opera». Quasi che l'immagine del filosofo tedesco,
come l'icona di un santo, vegliasse e "supervisionasse" il lavoro del
Goriziano, dunque. Del resto, Schopenhauer suggerisce a M. anche il luogo
privilegiato attraverso il quale, come filo d'Arianna, individuare la
possibilità di un'armonia persuasa da estendere alla totalità delle cose
viventi: il filosofo tedesco aveva visto, cioè, proprio nel corpo - che pur ad
una considerazione superficiale si dà come mera rappresentazione tra le
rappresentazioni - l'espressione più adamantina e perfetta dell'oggettivazione
del Wille, e quindi la condizione della conoscenza della Volontà stessa, lo
strumento euristico che permette di oltrepassare il "velo di Maia"
interposto tra noi e la vera essenza del «E' scritto in qualche parte (credo in
Schopenhauer) che chi potesse guardare internamente in un vaso di terra non vi
vedrebbe che un oscuro tendere al basso e un'oscura forza di coesione» [PR
162]; «Tu sai che la ragione dell'antisemitismo filosofico (Schopenhauer e
Nietzsche) è il razionalismo della religione e della letteratura ebraica (pensa
al Pentateuco e a Spinoza!) e la mancanza dell'elemento mistico nelle menti
ebraiche [...]» (la già citata lettera al Chiavacci, del 22 dicembre 1907, E
267, che richiameremo anche in riferimento a Nietzsche); «Schopenhauer dice che
ogni dialettica è in fondo un'eristica. Quella dialettica non è un'eristica dove
l'uomo si comporta verso l'altro come verso di sé - dov'è presupposta in tutti
e due un'eguale realtà, sicché tutti e due arrivano a purgare singoli concetti
dalla relatività, giungendo ad affermare così l'assolutezza della loro comune
fede» [O 711-712]. 251 Ma riguardo a ciò, ovvero alla re-interpretazione del
Wille, cfr. quanto diremo oltre. 252 In Convegno, luglio. Sono le parole di S.
C ampailla, in Pensiero e poesia..., cit., pag. 25, in nota. 254 La lettera cui
il disegno e le parole citate fanno riferimento è quella del 25 aprile 1910.
mondo. Similmente, M. individua un'analogia tra il bisogno elementare del
nostro corpo e il bisogno della Persuasione: come ricorderete, dicemmo che «è
come se [...] un'immagine sbiadita della Persuasione sopravvivesse nella forza
che sottende all'equilibrio omeostatico (chimico e soprattutto fisiologico) del
nostro corpo» °°. Ciò nonostante, il silenzio del Goriziano riguardo
Schopenhauer è, secondo noi, non privo d'importanza, è anzi indicativo della
curvatura autonoma che ben presto prese la sua ricerca esistenziale. A tal
proposito, ci sembra utile riportare l'unico passaggio che abbiamo designato
come significativo: (Schopenhauer, in fin dei conti] non si occupa di far
vedere la necessità dell'errore stesso implicito nel principio generale della
vita che fece vivere chi aveva negato ogni ragione di vivere. Infatti così
accadde proprio a lui che visse tutta una lunga vita a fare professione di
pessimismo. Tanto che poi le sue negazioni gli divennero sistema e che morì
accarezzando anche lui [s'intende, tra le righe, (soprattutto) come Hegel] una
certa forma di 'assoluto' [O 839-840]. Come appare chiaro, M. denuncia che
nella pratica della vita il filosofo tedesco arrivò a sconfessare se stesso, o
che comunque fece assurgere il suo pessimismo a sistema, la qual cosa è una
contraddizione in termini. Appare altrettanto chiaro che, in questo senso,
Schopenhauer diviene addirittura l'avversario privilegiato, seppur indiretto,
di molte pagine M.iane incentrate sulla critica dell'«imperfetto pessimismo»,
cioè di quel pessimismo che viene infine a coincidere con «un punto alto
dell'ottimismo vitale»"99. Il meccanismo, che in effetti ricorre in più
passaggi della sua opera, viene descritto con limpidezza in un capoverso del
Dialogo: Il suo non è pessimismo, cioè conoscenza del non-valore, e conseguente
indifferenza, ma ottimismo. Cioè fede in un valore (la felicità nella morte)
sconosciuto, per solo stimolo del suo bisogno presente [D 78]. Qui, in verità, M.
sta fustigando coloro i quali, "forti" del loro pessimismo, credono
di realizzarne con coerenza i presupposti nichilisti uccidendosi. Mentre invece
Schopenhauer, come sappiamo, considerò il suicidio come «un atto di forte
affermazione della volontà stessa» in quanto il suicida «vuole la vita ed è
solo malcontento delle condizioni che gli sono toccate» (Mondo, $ 69), per cui
anziché negare veramente la volontà egli nega piuttosto la vita; e in questo M.
lo segue fedelmente (ed è importante, e deve far riflettere, una simile presa
di posizione da parte di un suicida?”). 255 Cfr. ci sia concessa questa
autocitazione dal paragrafo su Empedocle, nel nostro Capitolo V, per rendere
più scorrevole il discorso. 256 in Scritti Vari, cit., pag. 825. 251 Cfr. le
analisi contenute ad esempio in D 75-78. Tuttavia, pur se non morte, cos'altro
è la noluntas se non una forma di "mortificazione", di consapevole
eutanasia? La pace del Nirvana? si propone come esperienza del nulla, un nulla
relativo al mondo, cioè, in definitiva, una negazione del mondo. Certo, anche
la Persuasione presuppone una spoliazione progressiva delle "valenze
inadeguate" che il vir intrattiene col mondo: ma il risultato non è un
divorzio del Persuaso da ciò che lo circonda, non è una sua mortificazione,
bensì - e lo abbiamo più volte ripetuto - un recupero del mondo
nell'apprezzamento di una rinnovata dolcezza. Per semplificare la questione,
possiamo ammettere che talune affermazioni del Goriziano tradiscono, in
effetti, già nell'argomentazione, una discendenza molto chiara dal dettato
schopenhaueriano (ad es., passaggi importanti come il seguente: «Vita è volontà
di vita, volontà è deficienza, deficienza è dolore, ogni vita è dolore»°°°): e
proprio seguendo la falsariga del Tedesco (e con profonde affinità anche con
Leopardi) per M. la vita - e non solo quella rettorica - oscilla decisamente
tra dolore, piacere effimero e noia. L'argomentazione è addirittura
sillogistica, come sappiamo: ogni essere vivente, oggettivazione
puntuale/empirica del Wille/deficere, è afflitto dal bisogno e dal desiderio,
da una brama che pone in lotta le forme viventi tra loro. Unica alternativa,
dopo i brevi e occasionali istanti dell'appagamento (natura negativa del
piacere), è la noia. 258 «Davanti a noi - scrive Schopenhauer - non resta
invero che il nulla. Ma quel che si ribella contro codesto dissolvimento nel
nulla, la nostra natura, è anch'essa nient'altro che la volontà di vivere.
Volontà di vivere siamo noi stessi, volontà di vivere è il nostro mondo. L'aver
noi tanto orrore del nulla, non è se non un'altra manifestazione del come
avidamente vogliamo la vita, e niente siamo se non questa volontà, e niente
conosciamo se non lei. Ma rivolgiamo lo sguardo dalla nostra personale miseria
e dal chiuso orizzonte verso coloro, che superarono il mondo; coloro, in cui la
volontà, giunta alla piena conoscenza di sé, se medesima ritrovò in tutte le
cose e quindi liberamente si rinnegò; coloro, che attendono di vedere svanire
ancor solamente l'ultima traccia della volontà col corpo, cui ella dà vita.
Allora, in luogo dell'ncessante, agitato impulso; in luogo del perenne passar
dal desiderio al timore e dalla gioia al dolore; in luogo della speranza mai
appagata e mai spenta, ond'è formato il sogno di vita d'ogni uomo ancor
volente: ci appare quella pace che sta più in alto di tutta la ragione,
quell'assoluta quiete dell'animo pari alla calma del mare, quel profondo riposo,
incrollabile fiducia e letizia [...] La conoscenza sola è rimasta, la volontà è
svanita. E noi guardiamo con profonda e dolorosa nostalgia a quello stato,
vicino al quale apparisce in piena luce, per contrasto, la miseria e la
perdizione del nostro. Eppur quella vista è la sola, che ci possa durevolmente
consolare, quando noi da un lato abbiam riconosciuto essere insanabile dolore
ed infinito affanno inerenti al fenomeno della volontà, al mondo; e dall'altro
vediamo con la soppressione della volontà dissolversi il mondo, e soltanto il
vacuo nulla rimanere innanzi a noi. In tal guisa adunque, considerando la vita
e la condotta dei santi [...] dobbiamo discacciare la sinistra impressione di
quel nulla, che ondeggia come ultimo termine in fondo a ogni virtù santità e di
cui noi abbiamo paura, come della tenebra i bambini. Discacciarla,
quell'impressione, invece d'ammantare il nulla, come fanno gl'Indiani, in miti
e in parole prive di senso, come sarebbero l'assorbimento in Brahma o il
Nirvana dei Buddhisti. Noi vogliamo piuttosto liberamente dichiarare: quel che
rimane dopo la soppressione completa della volontà è invero, per tutti coloro
che della volontà ancora son pieni, il nulla. Ma viceversa per gli altri, in
cui la volontà si è rivolta da se stessa e rinnegata, questo nostro universo
tanto reale, con tutti i suoi soli e le sue vie lattee, è il nulla » [Mondo $
71 passim]. 259 In Scritti Vari, cit, pag. 705. 260 «Qualsiasi soddisfacimento
- scrive Schopenhaurer - o ciò che in genere suol chiamarsi felicità, è
propriamente e sostanzialmente sempre negativo, e mai positivo. Non è una
sensazione di gioia spontanea, e di per sé entrata in noi, ma sempre bisogna
che sia l'appagamento d'un desiderio. Imperocché desiderio, ossia mancanza, è
la condizione preliminare d'ogni piacere. Ma con l'appagamento cessa il
desiderio, e quindi anche il piacere. Quindi l'appagamento o la gioia non può
essere altro se non la liberazione da un dolore, da un bisogno: e con ciò
s'intende non solo ogni vero, Dolore, piacere e noia sono le passioni, potremmo
dire con Cartesio, «semplici e primitive», da cui si diramano passioni più
particolari; di queste, il Goriziano fornisce una vera e propria casistica
eziologica ed ontologica, che può ricordare altre simili presenti, ad esempio, nell'Ethica
di Spinoza: l'impotenza, il rimorso, la malinconia, la paura, l'ira, la «gioia
'troppo' forte»™®' . Ontologica perché esse tutte, primitive e derivate, in
effetti poggiano sulla passione fondamentale, quella esistenziale per
eccellenza, quella insomma che gli esistenzialisti (ma già Kierkegaard)
chiameranno Angoscia [Angs{ ovvero, secondo il giovane tesista, la condizione
per la quale l'uomo «sente d'esser già morto da tempo e pur vive e teme di
morire»”®?: l'angoscia testimonia «dappertutto lo stesso dolore della vita che
non si sazia e crede di saziarsi, reso perspicuo per la qualunque contingenza
dell'una coscienza col fluire delle altre coscienze». E' l'angoscia, la
malattia mortale, la passione "motrice" che, nella pratica, induce
gli uomini a stringere la "cambiale" della società, per una sorta
dicompensazione/conservazione del proprio impulso vitale, altrimenti
annichilito. Tuttavia, se tale analisi ha una radice palesemente
schopenhaueriana, il nostro filosofo già da subito reinterpreta/sussume il
Wille all'interno di un'originalissima «ontologia della privazione che
concepisce la vita secondo i termini di una deficienza originaria »?9°, ovvero
«la volontà per M. non è un oscuro impulso fondato in se stesso [come appunto
in Schopenhauer], ma una ‘deficienza’, una mancanza, la maniera d'essere
dell'esistenza finita, della falsamente infinita ‘vita» 9. E i nostri
approfondimenti in proposito dovrebbero rendere questa differenza oramai
scontata. La Persuasione, di contro, non sarà un riparo egoistico nella turris
eburnea dell'autosufficienza nichilista (così come appare nella noluntas), ma
una consapevolezza viva e politica del Tragico, volta a creare una nuova
solidarietà tra tutti gli enti del mondo sublunare, al di là di ogni
pregiudiziale cesura metafisica?®. Il Persuaso, infine, è il vero pessimista
perché sa farsi ragione della «brutalità della vita», e ciò facendo - scrive M.
- «vive con la chiara coscienza dei valori e delle possibilità: non spera dalle
cose più di quanto possano dare, non teme più di quanto sia da temere». Ancora
una volta, il pessimismo persuaso coincide con la consapevolezza del Persuaso,
ovvero con la consapevolezza aperto soffrire, ma anche ogni desiderio, la cui
importunità disturbi la nostra calma, e perfino la mortale noia, che a noi
rende un peso l'esistenza». [cfr. Mondo, § 58] 261 Per l'analisi delle quali,
cfr. - del nostro Il capitolo - il paragrafo sul Cerchio della violenza. Per
queste considerazioni, e quelle che seguono immediatamente, cfr. ibidem. Cfr. G. Pulina, L'imperfetto pessimista -
Saggio sul pensiero di Carlo M., ed. Lalli, pag. 61. 264 Cfr. A. Michelis, M. P er i riferimenti e le citazioni che seguono
immediatamente, cfr. almeno, del nostro capitolo II, il paragrafo sulle Radici
della violenza. In effetti, che tra l'uomo e gli altri enti non ci fosse alcuna
cesura metafisica è un lascito anch'esso schopenhaueriano (tutto è Volontà).
dell'impermanenza esistenziale”, e quindi con la gioia che da questa
consapevolezza scaturisce. Ne vien fuori una figura di eroe tragico che nulla
ha a che vedere con l'asceta schopenhaeuriano, o col superuomo nicciano (che
più che tragico, apparirà grottesco?). Un eroe tragico che, come abbiamo
concluso”, è uomo d'azione, uno zampillo d'acqueche erompe dalla terra,
s'innalza verso il cielo, ma riscende a ristorare il suolo: vive in uno slancio
che è nella vita e non fuori della vita: lo slancio verso il principio della
vita in un amore eguale per tutte le cose viventi. L'eroe vive in questa ultima
fede e afferma se stesso trascinando il mondo verso la vera vita; e poiché
presuppone negli uomini la medesima essenza, la stessa volontà che è in lui,
rispetta sé negli altri, creando un vincolo di libertà e di amore??? Come la chiamerebbero anche i maestri
orientali; e la coincidenza terminologica che non può essere soltanto un caso.
267 Ma cfr. quanto diremo fa poco in proposito della variante Nietzsche, 268 ||
riferimento è alla parte conclusiva del nostro capitolo Il. Di quelle
conclusioni riprendiamo, in parafrasi, nelle parole che appena seguono, i punti
salienti della descrizione dell'eroe tragico così come tratteggiata dal
Goriziano, come detto, negli Scritti vari In questo modo, M. recupera e
rivaluta anche l'orizzonte importante della compassione, che Schopenhauer aveva
inteso soltanto come uno dei momenti - inadeguato e transitorio - per assurgere
alla contemplazione nullificante del Nirvana [per cui cfr. supra]. A2- La
variante Nietzsche, il "terzo Dioniso". C'è un pessimismo della
forza? Nietzsche, Tentativo di autocritica Confessiamo che affrontare la
variante nicciana della Persuasione ci mette un po' a disagio. Nietzsche è un
autore che attrae inevitabilmente nel vortice del suo pensiero e della sua
"follia" ogni tentativo di accostamento; anche il nostro, per quanto
contingente e irrisorio, cioè votato a tracciare esclusivamente eventuali
affinità o meno col dettato M.iano. Proprio il fatto che quest'accostamento
nostro malgrado "ci si imponga" pur parlando di M. (che è per noi,
negli esiti, un altro mondo rispetto al filosofo tedesco) testimonia, nel suo
piccolo, di come la potenza e il fascino "ambiguo" di Nietzsche
faccia valere tutta la sua autorità; ossia di come si sia iniettato a livello
genetico nell'orizzonte pensante della sua posterità al punto che, a tutt'oggi,
ogni nuova ricerca filosofica, ogni nuova proposta etica, insomma ogni
"progresso" della speculazione deve fare innanzitutto i conti col suo
nichilismo, eletto all'unanimità a spartiacque, e deve innanzitutto difendersi
dall'accusa terribile di essere un valore, la più immediata che le viene
rivolta contro, al pari di un'offesa. Ribaltando la prospettiva (ma il senso
permane identico), ogni affermazione di forza genuina, ogni progetto di nuova
umanità, ogni rinnovato accenno "persuasivo" viene inteso come
partorito, per germinazione più o meno consapevole, in seno alla
transvalutazione, come se nella debacle di cui siamo gli omertosi testimoni
Nietzsche fosse l'unico garante di sincerità, l'unico punto di riferimento,
l'unico abbrivo di pensiero che prometta onestà. Così, anche la Persuasione M.iana
è passata al vaglio del "pensiero danzante", e a tal proposito il
travaglio ermeneutico dei suoi esegeti filonicciani è stato alacre: si è visto,
cioè, nel vir un figlioccio o un fratellastro minore dell'Ubermensch, nella sua
aspirazione "autarchica" (ovvero, autonoma) una volontà di potenza
più ingenua ma non meno violenta: una sorta di carbonio impoverito. M. sarebbe
la traduzione provinciale del nichilismo cosmico-europeo: egli starebbe a
Nietzsche come il grimaldello al martello. Ci viene voglia di liquidare il
discorso con due battute: [1] la Persuasione è effettivamente e fieramente un
valore; [2] definire nicciano M. sarebbe come chiamare nicciano Socrate (è
Socrate, infatti, il riferimento dichiarato del Goriziano), il che paleserebbe
la vanità e la risibilità dell'accostamento. Tuttavia, per non prestare il
fianco ad inevitabili contrappelli, preferiamo - come sempre - parlare di M. (e
qui della sua presunta filiazione da Nietzsche) attraverso le sue stesse
parole. Innanzitutto, è da dire che chi cercasse riferimenti espliciti al
filosofo tedesco nelle opere del Goriziano, come nel caso di Schopenhauer,
rimarrebbe deluso. Si contano a stento sulle dita di una mano, e Nietzsche
risulta praticamente ignorato ne La persuasione e lrettorica. Difatti, M.
menziona Nietzsche cinque o sei volte - in maniera incidentale e mai in un
contesto "pacifico" - solo nelle lettere e in qualche appunto
"minore" contenuto nelle Opere complete a cura del Chiavacci. Ma
procediamo con ordine, partendo da un elemento in apparenza occasionale. Una
sera del gennaio 1907, M. va a teatro (una delle sue attività preferite) ad
assistere ad una pièce allora in voga: Più che l'amore, di Gabriele D'Annunzio.
Il Goriziano, com'era solito fare, in una lettera alla famiglia descrive
puntualmente le impressioni che ne ricavò [E 167-168]: Questa sera andai a
sentire Più che l'Amore. - Il concetto è prettamente Dannunziano, o meglio
Nietzschiano: L'uomo superiore nel suo immediato congiungimento d'amore,
d'entusiasmo con la natura, con le forze vive della vita, al di fuori della
società, al di fuori quindi da tutti i suoi concetti morali, ha diritto di
schiacciare senza riguardo a questi concetti, tutte le barriere che la società
gli mette fra il suo amore e il conseguimento del suo ideale. - A me pare che
non solo si esplichi ciò (come i giornali dissero sempre) nell'uccisione del
baro ma anche e più, nel calpestare che Corrado Brando [il protagonista del
dramma] fa e dell'amore di Maria e dell'amicizia di Virginio. Anzi unicamente
in questo consiste l'azione, nell'altro soltanto l'antefatto e il mezzo per
poter esprimere tutti i concetti che l'autore magnificamente fa esporre
continuamente a Corrado, e ci spiegano l'azione la quale azione invece è di
fatto soltanto, non di parole. Più che l'amore agita Corrado la passione per la
natura africana, in nome di questa egli spezza il cuore di Virginio e di Maria.
Non èvero dunque che il lavoro manchi d'azione. Anzi è azione psicologica
serrata continua. La forza individuale di Corrado non cozza meschinamente
contro l'impossibilità di aver 3000 o 4000 lire ma contro i legami sociali,
contro i legami della coscienza, sopratutto contro i legami del cuore che dalla
società nascono, quei legami che sono i più forti di tutti. Quindi la
situazione è corrispondente esattamente a quelle del D'Annunzio stesso di
fronte alla sua famiglia nelle Laudi quando prende quasi commiato da lei,
corrispondente a tutta l'Attività sua poetica e pratica, corrispondente alla
situazione attuale della società (come si diceva quella sera). - Ma perché
questa azione spicchi è necessario drammaticamente l'ambiente sociale con tutte
le sue leggi, i suoi affetti, i suoi pregiudizi, o un suo rappresentante
convinto inesorabile, che non possa nemmeno intendere altre idee, oppure infine
un resto di questo mondo nell'animo dell'eroe, a produrre la lotta, la crisi,
la catastrofe. Invece l'autore piega tutti i presenti sotto il fascino di
Corrado: Virginio malintende e tentenna, Maria lo segue con entusiasmo, il
servo negro si farebbe in pezzi per lui. Quindi l'azione resta avviluppata,
affidata quasi all'immaginazione del pubblico, che, se sente, deve intendere lo
schianto dell'animo dei due altri, deve capire come la società calerà la sua
mano pesante sul capo di Corrado: il fato. E l'autore per aiutar
l'immaginazione appoggia tutta l'azione al fatto dell'uccisione che produce la
catastrofe dell'intervento della polizia. - In conclusione credo che abbia
tutti gli elementi ma che non sia affatto un dramma. E però un gioiello, una
cosa splendida per concetto ed immagini. - Questo stralcio, che può leggersi
anche come un piccolo e acuto saggio di critica teatrale, c'introduce proprio
nel cuore della nostra questione. Cerchiamo di de-costruirlo. E' nota la
deformazione dannunziana del mito del superuomo, reinterpretato in chiave
estetizzante e decadente: l'intuizione nicciana si volgarizzava, in tutti i
sensi, nell'ambigua figura di Andrea Sperelli, il protagonista del Piacere,
alter ego dello stesso D'Annunzio, personaggio insieme raffinato e gelido,
aristocratico e spregiatore di quel «grigio diluvio democratico moderno che
tante belle cose e rare sommerge miseramente» (l'ispirazione nicciana doveva
intensificarsi nei cosiddetti romanzi del giglio, fiore simbolo appunto del
superuomo, della passione che si purifica). Fu soprattutto attraverso questa
distorta prospettiva (sin dai primi anni novanta dell'Ottocento, quindi) che il
pensiero di Nietzsche 158 fece il suo ingresso e la sua fortuna in Italia,
andando ad affascinare una gioventù ancora scapigliata e destando voluttuoso, e
dunque ipocrita, scandalonella borghesia giolittiana. L'intelligente M.,
tuttavia, mostra di non leggere Nietzsche attraverso D'Annunzio (qual era
l'abbaglio del suo tempo e a quanto presumono i critici M.iani di oggi), bensì
D'Annunzio attraverso Nietzsche: «il concetto è prettamente Dannunziano, o
meglio Nietzschiano», dice, e confessa indirettamente, in questo rilievo
correttivo, di aver avuto tra le mani le opere del filosofo tedesco e di poter
valutare criticamente i distinguo. Distinguo che, in questa sede, non
interessano: interessa piuttosto individuare in cosa consistesse quel «concetto
prettamente nietzschiano» che M. menziona. Ovvero, qual era l'impressione
ch'egli aveva desunto dalla lettura di Nietzsche? Le parole del Goriziano sono
chiare: «L'uomo superiore nel suo Immediato congiungimento d'amore,
d'entusiasmo con la natura, con le forze vive della vita [la «fedeltà alla
terra», il «SÌ alla vita», dice Zarathustra], al di fuori della società, al di
fuori quindi da tutti i suoi concetti morali, ha diritto di schiacciare senza
riguardo a questi concetti, tutte le barriere che la società gli mette fra il
suo amore e il conseguimento del suo ideale». L'impressione si metallizza in
una serie di nette opposizioni: individuo (uomo superiore) - società;
aspirazione alla realizzazione/autenticità (forze vive della vita) - sua
castrazione/inautenticità (concetti morali, barriere); dinamismo (forze vive
della vita) - stabilità sociale. In effetti, sembra già enuclearsi la dicotomia
Persuasione-Rettorica?”°. Ma prestiamo attenzione a un punto essenziale: in che
modo si realizzano le aspirazioni dell'uomo superiore, ossia in che modo esso
reagisce all'impasse sociale e riesce a «conseguire il suo ideale»? Il suo
aderire alla natura, alle forze della vita è «immediato», «entusiastico»: c'è
una sorta di processo di accumulazione energetica in questa immediatezza,
un'integrazione di "vitamine esistenziali": si galvanizzano forze
pericolose per il labile equilibrio salutare (l'armonia vitale). Questa
continua tensione, scrive Nietzsche, «sarebbe fatale per nature troppo delicate
[ma] fa parte degli stimolanti della grande salute». In un appunto tralasciato,
relativo alla Volontà di potenza, il 270 Come s'evince dall'indiretta accusa di
estetismo "psicologizzante" che M. rivolge a Annunzio. L'appunt è
anche qui in apparenza estemporaneo, cioè si offre come un mero rilievo di
critica teatrale (la vera "azione", il ver "dramma" della
pièce), mentre a ben vedere M. mostra già di presentire quelle che sarebbero
state le ragio motrici dello scontro Persuasione-Rettorica nella sua visione
matura. Perché l'azione drammatica decolli, dice Goriziano, «è necessario
drammaticamentel'ambientesocialecon tutte le sue leggi, i suoi affetti, i suoi
pregiudizi, o u suo rappresentante convinto inesorabile, che non possa nemmeno
intendere altre idee, oppure infine un resto di quest mondo nell'animo
dell'eroe, a produrre la lotta, la crisi, la catastrofe». Spostando, per
analogia, il rillevo nel "teatro del vita", il gioco è fatto. Di
contro, D'Annunzio «piega tutti i presenti sotto il fascino di Corrado»: questo
sposta, ed elude, consapevolezza dello scontro effettivo e del suo effetto
tragico, che dovrebbe corrispondere allo smacco sociale. E' una critica
embrionale, qui ancora inconsapevole, anche ai presumibili risvolti sociali e
politici di un'operazione simile: chiunque indugi a effondere il carisma
dell'uomo superiore falsa la portata tragica del conflitto
impersonale-universale, rischiando di risolverlo (e dunque di ridimensionarlo)
a livello esclusivamente personale-individuale. Giocando col riferimento di M.
a Corrado, possiamo dire che Nietzsche, in questo senso, «piega tutti i
presenti sotto il fascino di Zarathustra», ossia di se stesso. o 5-29 6 DD
15filosofo affina il suo concetto: «Salute e malattia: si vada cauti nel
giudicare! Pietra di paragone resta l'efflorescenza del corpo, l'elasticità, il
coraggio e la giocondità dello spirito; ma, naturalmente, anche quanto di
malato esso può prendere su di sé e superare - rendere sano» [il corsivo è di
Nietzsche]. La grande salute è, possiamo dire, una questione di
"entropia"?! del superuomo. Come si sa, l'aspetto forse più
importante dell'entropia è quello per cui noi, studiando appunto le variazioni
entropiche di un dato sistema (nel nostro caso, del superuomo), possiamo
"predirne il futuro", siamo in grado cioè di capire quali sono gli
stati verso cui il sistema può evolvere e quali sono invece quelli che gli sono
preclusi. La fisica, infatti, ci insegna che l'energia si conserva, è costante,
ma altresì che essa evolve, assumendo forme non tutte ugualmente pregiate:
l'energia può infatti dissiparsi (e la trasformazione è irreversibile) oppure
essere opportunamente imbrigliata, e realizzarsi in lavoro (energia utile,
trasformazione almeno parzialmente reversibile). Come evolve allora l'energia
del superuomo, qui incarnato in Corrado Brando? Il superuomo - scrive M. - «ha
diritto di schiacciare senza riguardo». La sua energia, cioè, esplode in
violenza. Sottolinea il Goriziano: «A me pare che non solo si esplichi ciò nell'uccisione
del baro ma anche e più, nel calpestare che Brando fa e dell'amore di Maria e
dell'amicizia di Virginio». E' questo un tratto tipicamente M.iano: la violenza
(del superuomo) non si esplica solo nel "fatto" brutale (qui,
dell'omicidio), ma ancor più nel rescindere, nel tradire, nel calpestare i
sentimenti umani più veri e più belli: l'amore e l'amicizia; ovvero, la
violenza non è soltanto sopraffazione: è anche - soprattutto - contraffazione,
mancanza di rispetto per la dignità dell'uomo che ci è accanto, preclusione
dell'orizzonte politico del confronto e della relazione umana nell'imposizione
rutilante della propria "egoità", attraverso un progressivo,
disonesto avvelenamento (Rettorica, appunto, avrebbe detto pochissimi anni dopo
M.). La Rettorica nasce dunque da una dissipazione di energia esistenziale, e
si profila, conseguentemente, come un processo irreversibile. Lasciamo per ora
in sospeso questo punto; teniamolo tuttavia bene a mente. E così, M. lesse
Nietzsche. Il Cerruti, convinto di una parabola evolutiva del pensiero M.iano,
appronta una schematizzazione utile, per quanto giocoforza farraginosa,
fotografando i «momenti dell'esperienza ideologico-esistenziale» del nostro
giovane filosofo: in essa, portando a testimonianza soprattutto la primissima
parte dell'Epistolario (laddove effettivamente il tono espressivo e la
sensibilità emotiva rasentano posizioni dannunziane e nicciane), il critico
dimostra che M., almeno nella sua prima giovinezza, aderì al culto del
superuomo e alla sua "morale eroica". Nel suo schema, questo periodo
di eroico furore corrisponderebbe agli anni immediatamente precedenti il 1906
(dunque, 1905 incluso), anni in cui «oltre i diversi stimoli di una cultura
eclettica e ancora in certa misura scolastica, [il Goriziano si collocherebbe
appunto] entro una temperie logico-sentimentale di ascendenza nietzschiana, o
meglio nietzsche-dannunziana». L'analisi del Cerruti, puntuale ed argomentata,
alla fine riesce anche convincente: evidentemente, pensiamo noi, M. dovette
ritrovare in quei due autori, a quel tempo, gli unici o almeno i massimi punti
di riferimento per una germinale polemica anti-rettorica che già agitava la sua
intelligenza e la sua sensibilità.””? Questa sinergia si può arricchire,
secondo noi, di un ulteriore innesto””?: se si tiene a mente l'analisi
demolitrice dell'apparato rettorico fornita da M., si può scoprire che, almeno
nelle linee essenziali, essa deve in realtà molto al giovane Nietzsche, che
scriveva, non molti anni prima del Nostro, cose altrettanto
"inaudite" nel libello Su verità e menzogna in senso extramorale’”.
In esso, il filosofo tedesco indagava col medesimo cipiglio le costruzioni del
filisteismo intellettuale e sociale e, soprattutto, traeva conclusioni analoghe
di disincanto: rispetto al male, al dionisiaco, all'assurdo della vita (non
solo umana, ma universale) l'intelletto - «strumento ausiliario alle più
infelici, alle più fragili, alle più transitorie delle creature» - «come mezzo
per la conservazione dell'individuo, sviluppa le sue forze più importanti nella
simulazione». La "patetica" (nel senso del pathos in Nietzsche) verità
dell'uomo non è, piuttosto, nient'altro che «un esercito mobile di metafore,
metonimie, antropomorfismi, in breve una somma di relazioni umane, che sono
state sublimate, tradotte, abbellite poeticamente e retoricamente, e che per
lunga consuetudine sembrano a un popolo salde, canoniche e vincolanti: le
verità sono illusioni, delle quali si è dimenticato che appunto non sono che
illusioni, metafore, che si sono consumate e hanno perduto di forza ». 271
L'entropia, in fisica, è la misura del grado di casualità e di disordine di un
sistema, ovvero della sua energia. Riferimenti che M. abbandonerà altrettanto
presto, come visto. Lo stesso Cerruti, nella sua schematizzazione, alle
convinzioni del 1905 fa subentrare due anni di «ricerca e crisi» (il
1906-1907), anni che non a caso preluderanno alla scoperta di Ibsen e Tolstoj
da parte del Nostro (nel 1908). In questo periodo di travaglio intellettuale,
Michelstedter si presenta «secondo una prospettiva interiore se non
contraddittoria, certo complessa. Nietzsche-dannunziano per un verso, inteso a
superare inquietudini e dubbi in un incontro profondo e rigenerante con le
forze vive della natura; ma preoccupato al tempo stesso di risolvere quei dubbi
e quelle inquietudini sulla base di un rigoroso esercizio intellettuale, di
un'analisi disincantata e penetrante della propria condizione; tutt'altro che
chiuso infine sia pure ancora entro certi limiti, nei riguardi del mondo
contemporaneo, anzi già consapevole di talune obiettive difficoltà di
quest'ultimo». Nel 1908, infine, «l'incontro con Ibsen e Tolstoi» segnerà «il
superamento della morale eroica». [Per queste analisi del Cerruti, che abbiamo
riassunte, rimandiamo alla sua monografia Carl M., Mursia (Civiltà Letteraria. Innesto
ch'è una nostra supposizione, non avvalorata, ma neanche smentita, da effettivi
riscontri testuali. Tuttavia, data la profonda affinità che dimostreremo,
crediamo che l'innesto sia semplicemente sottaciuto. Sia detto per inciso, è
questo uno scritto che noi consideriamo già cruciale (ovvero, frutto di un
pensiero già compiuto) e rispetto al quale, a nostro parere, tutta la
riflessione successiva del Tedesco si pone come complessa e sofferta postilla,
da quella più immediata e "ponderata" della Nascita della tragedia e
della Filosofia nell'età tragica dei greci su su fino alle forme più esasperate
dello Zarathustra e della Volontà di potenza. Leggiamo lo scritto nicciano
nella traduzione dell'ed. Newton, Nietzsche, Opere, (a cura di S. Givone). Le nostre citazioni si
intendano passim. Ma perché gli uomini si ostinano «attraverso questa
incoscienza»? "semplicemente" perché - spiega Nietzsche - «l'uomo
vuole anche esistere, sia per bisogno sia per noia, socialmente e come in
gregge», e per far ciò «stipula un patto di pace e si adopera per cancellare
dal suo mondo almeno il più brutale bellum omnium contra omnes. Questo patto di
pace porta qualcosa con sé, che è come il primo passo verso il raggiungimento
di quell'enigmatico impulso alla verità. A questo punto cioè viene fissato ciò
che da allora in poi dovrà essere la 'verità', il che significa che si è
trovata una connotazione vincolante e uniformemente valida delle cose e che la
norma linguistica istituisce anche le prime regole della verità ». L'assoluta
aderenza - ci sentiamo di dire - delle parole nicciane col dettato
"maturo" M.iano è a dir poco imbarazzante: anche per M. la ratio
umana è relatio, e si risolve in una «costruzione di ragnatele, così leggera da
lasciarsi trasportare dalle onde e così salda da non essere soffiata via dal
vento» [corsivo nostro], come scrive Nietzsche (l'immagine della ragnatela
ritorna significativamente anche in Schopenhauer e Leopardi). Anzi, M. è
addirittura più drastico: come detto, la relatio per lui non è soltanto
conoscitiva, ma strutturale, coinvolge cioè tutti i rapporti di interazione con
le altrui vitespressione di violenza, perché termine ultimo di quel "moto
violento" cui l'uomo sottopone il mondo [cfr quanto affermato sul luogo naturale
e sul moto violento nel nostro cap. I]. Ancora, similmente che in Nietzsche, la
relatio trova la sua espressione più palese e nello stesso tempo la sua
giustificazione e realizzazione più completa nella comunità sociale: alibi
"politico" della menzogna comune per l'uno, comunella di malvagi per
l'altro; per entrambi, sovrastruttura di un bisogno di tutela, di sicurezza
reciproca, che si concreta in un patto di pace come dice ironicamente Nietzsche
o - in modo più forte M. - nella stipulazione di una cambiale (assicurativa)
sociale. Per entrambi, inoltre, la (presunta) "verità" si costruisce
un saldo impiantito (sottile come una ragnatela, l'è vero, ma «resistente al
vento», tant'è intricata e ben tessuta) nel linguaggio, nella scienza-tecnica e
nella filosofia: a tal proposito, come visto, le analisi del filosofo goriziano
arrivano ad eguagliare, per acrimonia e per forza di
"smascheramento", quelle del filosofo tedesco. Per entrambi, infine -
ma era presentimento anche di Schopenhauer e di Leopardi -, la Rettorica si
manifesta, soprattutto negli uomini, così come inganno, ma come inganno a ben
vedere indifferente, e in certo senso addirittura involontario, vale a dire
necessitato dalla stessa matrice bio-fisiologia, prima che ontologica, della
Rettorica stessa: l'insensato procedere della natura (non più madre, ma neanche
matrigna, direbbe Leopardi), del Wille, del dionisiaco, della Rettorica,
appunto perché insensato, nella sua forma più nuda e cruda, è... «extramorale».
Ma torniamo alle conclusioni della critica professionale. Campailla dà in
pratica per assodato che M. lesse, tra le altre opere (di sicuro almeno lo
Zarathustra””°) anche La nascita della tragedia”: la cosa a questo punto non ci
stupisce, anzi ci appare ovvio che il capolavoro di un allora giovane geniale
originale filologo quale fu Nietzsche capitasse tra le mani di un altrettanto
geniale ed eterodosso ermeneuta della grecità, qual era M.?”. Anzi, se c'è
davvero un importante punto d'incontro tra i due pensatori, noi presumiamo che
esso si consumi soprattutto qui, nel loro amore per il mondo greco, nella
riscoperta di un equilibrio, di un'armonia che si realizzò nella tragedia
classica, breve ma intenso bagliore di autenticità agli albori della nostra
storia occidentale, che poi andò incontro al declino che tutti conosciamo.
Corollario di quell'incontro (ma non secondo per importanza) la
considerazionedellafigura di Cristo: per M. Cristo è il vir per Nietzsche
l'unico vero, onesto cristiano morì sulla croce: voleva dire, secondo noi, l'unico
vero uomo?”?. Come dicemmo”?, i due pensatori aspirarono a riprodurre, ognuno a
suo modo, quell'armonia, ritenendola foriera di autenticità: per il giovane
Nietzsche era l'equilibrio dinamico di Apollo e Dioniso, l'elemento
"letargico" che "gioca" con l' "impulso Campailla fa notare che, a chiosa di un passo
centrale della Hedda Gabler di Ibsen, M. scrisse queste parole: «Stirb zur
rechten Zeit», una chiosa che altro non è che una citazione testuale dal
paragrafo Della libera morte dello Zarathustra. Il critico utilizza il rilievo
a prova del sostrato nicciano che sottende alla lirica | figli del mare (che
abbiamo già analizzato), il cui refrain a suo parere riproduce l'esaltazione
della morte fatta da Zarathustra nel succitato paragrafo, e addirittura chiama
quel riferimento a testimoniare «la componente nietzschiana della prima
formazione culturale di M., sulla cui concretezza storica critici di valore
hanno espresso la loro perplessità » [l'analisi e il giudizio dello studioso,
che abbiamo semplicemente parafrasati, si trovano a pag. 23 dell'Introduzione
alle PP], Campailla, Due lettere inedite di VI. Arangio-Ruiz a M., in Giornale
critico della filosofia italiana. Un punto a favore del Goriziano è il fatto
che praticasse correntemente, tra le altre, la lingua tedesca, potendo così
rezzare in immediato il testo, senza alcun filtro di traslitterazione. 218 Cfr.
Nietzsche, L'Anticristo (in Opere complete, cit.), Per Nietzsche, Gesù fu un
«santo anarchico», un «lieto messaggero», che decise, in prima persona, di
«contraddire l'ordine dominante». Tutto questo «lo portò sulla croce»: Egli
dunque «morì per colpa sua» e non «per colpa altrui»: Cristo [e si noti l'affinità
con la posizione M.iana] «morì come visse, come aveva insegnato - non per
'redimere gli uomini', ma per indicare come si deve vivere. La pratica della
vita è ciò che egli ha lasciato in eredità agli uomini: il suo contegno dinanzi
ai giudici, agli sgherri, agli accusatori e a ogni specie di calunnia e di
scherno - il suo contegno sulla croce». «Le parole rivolte al ladrone sulla
croce» racchiudono il senso dell'intero Vangelo (che è per Nietzsche «non
difendersi, non andare in collera, non attribuire responsabilità», amare
perfino il malvagio). Ora, il riscontro di affinità (come ad esempio queste
appena accennate, e quelle che seguiranno) tra i due nostri filosofi non
contraddice il nostro assunto di fondo di una totale disparità di esiti:
ripetiamo: non vogliamo mettere in dubbio influenze e suggestioni che
certamente M. trasse dalla lettura delle opere del pensatore tedesco
(soprattutto in relazione allo smascheramento rettorico); quel che ci preme
piuttosto sottolineare è come non si debba concepire la Persuasione sulla
falsariga della "nuova umanità" nicciana, rispetto alla quale M.
stesso prende posizioni anche dirette di distacco [ma cfr. oltre]. E' bene
dunque ribadire che la matrice profonda e unica della Persuasione non è il
superomismo, bensì il socratismo. 279 Cfr. il nostro Intermezzo. primaverile e
che si realizzava nelle forme perfette dell'arte e nelle compite costumanze
dell'umanità greca; per M. il trasfondersi di vita e morte nella crisalide
umana”. Entrambi i pensatori attraversarono il Tragico, e tradussero la loro
sincera, sofferta testimonianza nella formulazione di un progetto etico.
Abbiamo altresì già segnato gli esiti di tali progetti: in Nietzsche, dicemmo,
l'equilibrio era destinato a bruciarsi
nell'esasperazione, nella "superfetazione" della volontà dionisiaca
(si dovrebbe citare a questo punto tutto lo Zarathustra e tutta la Volontà di
potenza, almeno); nel pensatore 280 Ricordiamo che nella già citata lettera al
Chiavacci del 22 dicembre 1907, M. fa riferimento esplicito
all'«elementodionisiaco» [sic], assimilandolo all'«elemento mistico» che - per
il Goriziano - mancherebbe nella «razionalistica» religione ebraica: proprio
questa assenza, dice M., spiegherebbe «la ragione dell'antisemitismo
filosofico» (Schopenhauer e Nietzsche, annota in parentesi). E' forse l'unico
caso in cui M. cita il Tedesco per nome, e per ben due volte nel giro di poche
righe, in un contesto - e questo è indicativo - aspramente polemico. In
effetti, la datazione della lettera la fa cadere proprio nel mezzo degli anni
di «ricerca e crisi», come li chiama il Cerruti [riguardo a ciò, cfr. supra].
281 Com'è noto, la dialettica apollineo-dionisiaco intesse tutta La nascita
della tragedia, in modo ampio e poetico; tuttavia, ha il suo luogo natale in
uno scritto giovanile, La visione dionisiaca del mondo, uno di quei saggi che
poi andranno a confluire nel capolavoro. Privilegiamo, in questa sede, proprio
quel saggio, perché in esso - anche in virtù della sua brevità - la suddetta
dialettica ci appare più focalizzata e meno ridondante [lo leggiamo nella traduzione
contenuta in Nietzsche, Opere, cit., pagg. 60-73; segnaliamo con numeri in
parentesi quadre eventuali riferimenti delle citazioni]. La visione dionisiaca
del mondo contiene l'intuizione che accompagnerà il filosofo in tutta la sua
speculazione: Nietzsche, cioè, scopre nel principio di equilibrio dinamico tra
Apollo e Dioniso la cifra che spiegherebbe la "possibile vita" dei
Greci, altrimenti compromessa dalla dolorosa consapevolezza del Tragico,
l'inquietante verità del Sileno. «Qui - dice Nietzsche - si tocca il limite più
pericoloso che la volontà ellenica con il suo principio fondamentale apollineo-
ottimistico abbia concesso di toccare. Qui essa operò con la sua naturale forza
guaritrice, per piegare nuovamente quella disposizione negativa: suo strumento
è l'opera d'arte tragica e la concezione tragica. La sua intenzione non poteva
in alcun modo essere quella di temperare o di reprimere lo stato dionisiaco:
soggiogarlo direttamente era impossibile, e anche se non lo fosse stato,
restava pur sempre una cosa pericolosa, dal momento che se quell'elemento fosse
stato trattenuto nella sua espansione si sarebbe aperto altrove una via e
sarebbe penetrato in tutti i vasi sanguigni della vita. Per prima cosa si
trattava di trasformare quei pensieri di disgusto sull'assurdo e l'orrore
dell'esistenza in rappresentazioni con le quali convivere: esse sono il sublime
in quanto imprigionamento artistico dell'orrore e il comico in quanto
liberazione artistica dalla nausea dell'assurdo. Questi due elementi intrecciati
insieme si riuniscono in un'opera d'arte che imita l'ebbrezza e gioca con essa»
[67, i corsivi sono nostri]. Dunque, Nietzsche individua nel gioco l'unica
ipotesi euristica plausibile per esprimere la relazione tra le due divinità:
entrambi potenti - potenze contrarie che si equivalgono e si annullano -
preferiscono alla insidia reciproca (che mai porterebbe frutto e vittoria
definitiva) una “ludica convivenza" che spinge addirittura
all'identificazione, laddove Dioniso viene a porsi come il lato oscuro,
terribile e segreto di Apollo, ed Apollo (per usare un tecnicismo informatico)
come l'interfaccia di Dioniso. Per dirla con le stesse parole di Nietzsche, fra
le due divinità viene a crearsi un "vincolo di fratellanza"
(realizzato concretamente nella tragedia), tale he «Dioniso parla la lingua di
Apollo, ma infine Apollo parla la lingua di Dioniso» [cfr. La nascita della
tragedia, in Opere]. M., da parte sua, riproduce un simile equilibrio nel già
citato Canto delle crisalidi, attraverso la tensione esistenziale di vita e
morte che intride l'essere dell'uomo: un oscuro peana che siamo tentati di
decifrare proprio ricorrendo alle "categorie" nicciane di apollineo e
dionisiaco, con tutti i più profondi significati ch'esse coprono. Ma, a parte
questo, è l'elemento del gioco che ci interessa, perché in Nietzsche si
rivelerà fondante: la componente ludica è forse il tratto più caratteristico
del suo pensiero, ed anche il più terribile: perché l'equilibrio del gioco (per
quanto questo sia "nobile" e "difficile") è per definizione
precario, e perché il gioco non è solo capacità della coscienza dell'homo
ludens di darsi delle regole e vivere in esse (nel suo "spazio
sacro"), il che sarebbe la situazione ottimale, ma più volentieri - e
l'accezione comune del termine lo conferma - è un'attività in cui "non ci
si prende sul serio". Apollo e Dioniso giocano nell'orizzonte tragico
greco, segnando appunto lo spazio del sacro; nell'orizzonte tragico nicciano,
invece, Dioniso rinuncerà al suo "compagno di giochi", le sue regole
diventeranno di esclusione, e pretenderà di poter giocare da solo, ossia, fuor
di metafora, di poter sostenere da solo il peso dell'assurdo. E' questo ciò che
noi intendiamo per "superfetazione" del dionisiaco [ma cfr. quanto
diremo tra poco]. tedesco l'equilibrio collassa e si esaspera nell'opposizione
senza continuità: al male estremo della Rettorica (superfetazione dell'elemento
apollineo, il "socratismo", la menzogna, il
"cristianesimo", l'Europa, si oppone l'estremo rimedio del pensiero
negatore, del dionisiaco travolgente e beffeggiante, che assume su di sé anche
il passato e dice: non così fu, ma così volli che fosse, anzi «così voglio!
così vorrò». Ma c'è un'infinita tristezza che cova sotto l'ilarità paradossale
del profeta del nulla, una coscienza infelice che caldeggia la scissione, il
superamento, il ribaltamento ma che soffre, al tempo stesso, la frattura, il
distacco che quella negazione comporta; e che si lenisce la ferita ripetendosi
che tutto, dall'avvicendarsi dei mondi e degli universi ai singoli gesti dei
singoli uomini, non è altro che il gioco di un fanciullo eracliteo che è
dis-umano e sconveniente fingere di ignorare™®. Su opposto versante, M. avrebbe
trovato l'espediente per preservare l'equilibrio del vir col mondo e con le
altrui vite nel tornio della Persuasione: un equilibrio difficile, ma saldo,
faticato ma gioioso, perché riscopre il mondo nella sua bellezza, l'umanità
nella sua dolcezza persuasa, l'esistenza non come un "gioco
innocente" che necessita (amor fati) e che quindi de-responsabilizza”*, ma
come un'attività infinita e impegnata, che si realizza con e tra gli uomini. Da
un lato, Nietzsche stringe il mondo in un abbraccio troppo forte: è come un
amante goffo e patologicamente premuroso che finisce per soffocare la sua
compagna per un eccesso di amore, e ne viene lasciato; l'amore intenso, allora,
nell'abbandono, ci vuol poco a mutarsi in gelosa e passionale violenza, come la
fede intensa in fanatismo. L' "ultimo" Nietzsche stilla il suo odio e
il suo disprezzo, anche se parla di amore, proprio Dice Zarathustra: «In
verità, amici miei, io vado tra gli uomini come tra frammenti e membra di
uomini! Questo è spaventoso per il mio occhio: trovare gli uomini spezzettati e
sparsi come su un campo di battaglia o in un macello. E se il mio occhio fugge
dall'oggi a un tempo trova sempre lo stesso: frammenti e membra e atroci casi,
ma niente uomini!». [cfr. il capitolo Della redenzione di Così parlò
Zarathustra (in Opere complete. Si ricordi, a questo proposito, come M. abbia
descritto la Rettorica, nella sua accezione estrema, come un' "anarchia
delle membra", anche su suggerimento di Empedocle [cfr. il nostro
paragrafo corrispondente, nel | capitolo]. L'Armonia empedoclea, la Persuasione
M.iana, la volontà affermatrice (la "felicità del circolo") di
Nietzsche si offrono come tre proposte diverse, anche se in certo modo affini,
per far fronte alla dis-integrazione dell'umano: affermazioni di vita che si
realizzano nello strenuo tentativo di conferire senso a tutto ciò che
altrimenti si presenterebbe come frammentario ed enigmatico. ancora il capitolo
Della redenzione di Così parlò Zarathustra. l'Uomo non può essere considerato
responsabile per nulla, né per il suo essere né per i suoi motivi né per le sue
azioni né per i suoi effetti. Si è con ciò arrivati a riconoscere che la storia
dei sentimenti morali è la storia di un errore, dell'errore della
responsabilità - che, come tale, poggia su quello della libertà del volere
Giudicare equivale ad essere ingiusti». [Nietzsche, Umano, troppo umano (in
Opere complete), «Che nessuno sia reso
più responsabile, che non sia consentito ricondurre a una causa prima la natura
dell'essere, che il mondo non sia un'unità né come sensorium né come 'spirito':
solo questa è la grande liberazione - solo così si ripristina l'innocenza del
divenire» [Nietzsche, Crepuscolo degli idoli (in Opere complete, cit.), |
quattro grandi errori, 8, pag. 727; i corsivi sono del filosofo].
Sull'intuizione dell'eterno ritorno, propinata all'uomo da un dèmone beffardo,
cfr. il famoso aforisma 341 della Gaia scienza. come farebbe un amante
rifiutato: io sono un uomo-fanciullo ed è il Mondo degli uomini a non
apprezzare la mia bellezza: per ciò, merita il mio disprezzo, o anche solo il
mio disinteresse, e la mia gioia è nella mia autarchia e nella mia creazione di
nuova bellezza?®®. L'Ubermensch, una volta privato della memoria di sé e della
permanenza dell'essere, appare come l'eterno fanciullo che cerca l'ebbrezza
adolescente dell'Io sono nella propria autoaffermazione, dentro l'istante che
gli restituirebbe l'eterno del destino, e dunque (direbbe M.) la permanenza:
l'uomo nuovo è tale perché vive (o crede di vivere) senza risentimento, bensì
sospeso tragicamente all'assenza di significato del tutto ed imprigionato in
una libertà che, in fondo, gli permetterebbe soltanto di accettare il proprio
destino di nulla; egli dunque dovrebbe essere un eroe tragico, la cui unica
"dignità" risiederebbe nell'accettazione del flusso degli eventi,
misurati da un atto di disperata fedeltà alla terra?, Un destino che egli, con
un testa-coda, pur si ostina a non subire e ad intendere piuttosto come
istituzione di nuovi valori: e allora se l'uomo è colui che misura, dice
Nietzsche con Protagora, egli è tale perché è innanzitutto un creatore, e in
questo agisce come volontà di potenza. Nel far ciò, direbbe ancora M.?®, egli
si finge una persuasione che non ha, tesse relazioni sufficienti, in cui
irretisce le altrui vite in un atto di creazione, ch'è poi un atto di
ri-organizzazione intorno al perno della propria falsa consistenza; ovvero,
integriamo noi, dà libero sfogo al suo urgente bisogno di liturgie
rassicuranti, ma anche escludenti (secondo la nostra interpretazione, una
comunità di "eterni fanciulli" sarebbe un sistema energetico di punti
di forza, laddove "cariche dello stesso segno" si porrebbero alla
massima distanza possibile). Il Dioniso dell'armonia panica si muta in un
«terzo Dioniso» la cui parola d'ordine (o di disordine) è il dominio?88, 285
Cfr. il pensiero Per l'anno nuovo [276] nel IV libro della Gaia scienza (in
Opere complete, cit.), pag. 145. «[...] Oggi chiunque si permette di esprimere
il suo desiderio e il suo pensiero più caro: orbene, anch'io voglio dire ciò
che oggi desidero da me stesso e qual è stato il primo pensiero che, quest'anno,
mi ha sfiorato il cuore; quale pensiero sarà motivo, pegno e dolcezza della mia
vita a venire! Voglio imparare sempre più a vedere la bellezza nella necessità
delle cose: così diverrò uno di coloro che rendono belle le cose. Amor fati:
questo sia, d'ora innanzi, il mio amore! Non voglio condurre nessuna guerra
contro il brutto. Non voglio accusare, non voglio accusare neppure gli
accusatori. La mia unica negazione sia distogliere lo sguardo! E,
complessivamente e grossolanamente: voglio arrivare ad essere uno che dice
soltanto di sì! » [corsivi di Nietzsche]. 286 Tale posizione della volontà di
potenza si sostituisce nelle intenzioni di Nietzsche - alla figura della
perfezione, incarnata nel saggio filosofo o nel santo cristiano. 287 Stiamo
utilizzando la terminologia M.iana per "smontare" il superuomo,
espediente per far apparire al lettore questo "smontaggio"
(operazione che ovviamente M. non fece) alla luce della posizione persuasa. 288
L'espressione ci viene ispirata da quanto Nietzsche stesso asserisce nella
Nascita della tragedia, uno dei suoi scritti che preferiamo. Richiamare quei
passaggi del testo non solo significherà rendere dovuto omaggio al
"primo" Nietzsche, lì vero poeta e vero filosofo, ma ci aiuterà anche
a discernere la parabola involutiva cui, a nosto giudizio, il pensatore andò
incontro. Nel Dioniso dei cori bacchici greci, Nietzsche vide l'incarnazione
del «vangelo dell'universale armonia» [espressione di Nietzsche, ma corsivo
nostro; cfr. quanto detto sopra in considerazione della "nuova
armonia" vagheggiata dal filosofo Di contro, come abbiamo più volte visto,
il Goriziano ristabilisce la misura dell'amore tra gli esseri nella gratuità
del reciproco donarsi: l'equilibrio dell'armonia che la Persuasione forgia e
protegge non è i compromesso della "compravendita" morale (do ut des,
do ut facias, facio ut des, facio ut facias), ma non è neanche la sdegnosa,
"egregia" solitudine zarathustriana, pur mascherata da amore panico
per la "terrestrità": l'equilibrio persuaso è piuttosto un rapporto
di fiducia e gratitudine senza pretesa di risposta, che fonda la comunità
autentica, la philia (do quia do, scilicet relinquo: ci viene in mente la
parola evangelica: «Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis: non quomodo
mundus dat ego do vobis. Non turbetur cor vestrum neque formidet» [Giovanni 14,
27, nella Vulgata]). tedesco], dove «ognuno si sente non solo riunito,
riconciliato, fuso con il suo prossimo, ma una sola cosa con esso, come se il
velo di Maia fosse stato strappato e soltanto brandelli sventolassero ancora di
fronte alla misteriosa unità originaria». Infatti, «con l'incanto del
dionisiaco non solo si rinsalda il legame fra uomo e uomo: anche la natura
estraniata, nemica o soggiogata, celebra nuovamente la sua festa di
conciliazione con il proprio figlio perduto, l'uomo. Liberamente offre la terra
i suoi doni e pacificamente si avvicinano i feroci animali delle rocce e dei
deserti. Con fiori e ghirlande è coperto il carro di Dioniso: sotto il suo
giogo avanzano la pantera e la tigre. Si trasformi l'inno alla ‘gioia' di
Beethoven [il preferito anche da M.] in un quadro e non ci si attardi
nell'immaginazione quando a milioni si prosterneranno rabbrividendo nella
polvere: così ci si potrà avvicinare al dionisiaco. Ora lo schiavo è libero, ora
si infrangono tutte le rigide, maligne delimitazioni che la necessità,
l'arbitrio o la ‘moda sfacciata' hanno posto fra gli uomini. [...] Cantando e
danzando, l'uomo si mostra come membro di una superiore comunità: ha
disimparato il camminare e il parlare ed è sulla via di volarsene in cielo
danzando. Nei suoi gesti parla l'incantesimo. Come ora gli animali parlano e la
terra dà latte e miele, così anche in lui risuona qualcosa di soprannaturale:
egli si sente come dio e cammina così estasiato e sollevato, come insogno vide
camminare gli dèi. L'uomo non è più un artista, è divenuto opera d'arte: la
potenza artistica dell'intera natura, con il massimo appagamento estatico
dell'unità originaria, si rivela qui fra i brividi dell'ebbrezza». Nietzsche
parla di armonia, di riconciliazione, di liberazione, di incantesimo vitale che
lega l'uomo alla terra, a tutti gli esseri che la vivono, in una nuova
solidarietà, e rende l'uomo simile a un dio. E' questo il grande dono di
Dioniso. Poche pagine dopo, tuttavia, Nietzsche smaschera l'ebbrezza di Dioniso
(operazione, del resto, ampiamente preparata) e scopre, con perplessità ma
anche con profondità tragica, che quell'ebbrezza "equilibrava" una
persuasione di morte, e nel far ciò - ovvero nel garantire la propria stessa
sopravvivenza - abbisognava dell' "apporto" di Apollo, del principium
individuationis: «l'unico Dioniso veramente reale - scrive il filosofo - appare
in una molteplicità di figure, nella maschera di un eroe che lotta, preso, per
così dire, nella rete della volontà individuale. Così ora il dio che appare nel
parlare ed agire assomiglia ad un individuo che erra, lotta e soffre: e che
egli appaia in generale con questa epica determinatezza e chiarezza è effetto
dell'interprete di sogni Apollo[...]». Ma se l'individuazione "salva"
Dioniso, tuttavia gli è fonte di dolore, perché ne tarpa l'impulso vitale: «In
verità però quell'eroe è il Dioniso sofferente dei misteri, quel dio che prova
su di sé i dolori dell'individuazione, e di cui meravigliosi miti narrano come
da fanciullo fosse fatto a pezzi dai Titani e come poi, in questo stato, fosse
venerato come Zagreus: con ciò è significato che questo smembramento, la vera e
propria sofferenza dionisiaca, sia come una trasformazione in aria, acqua,
terra e fuoco, e che dunque dobbiamo considerare lo stato d'individuazione come
la fonte e la causa prima di ogni soffrire, come qualcosa in sé riprovevole».
Dioniso appare dunque come una divinità smembrata, scissa in due: «Dal sorriso
di questo Dioniso sono nati gli dèi olimpici, dalle sue lacrime gli uomini. In
quell'esistenza, come dio smembrato, Dioniso ha la doppia natura di un demone
crudele e selvaggio e di un dominatore mite e clemente. La speranza degli
epopti andava però ad un una rinascita di Dioniso, che ora noi pieni di
presentimento dobbiamo intendere come la fine dell'individuazione: per la
venuta di questo terzo Dioniso risuonava l'ardente canto di giubilo degli
epopti». Queste considerazioni autografe sono per noi di capitale importanza
non solo nell'economia di una corretta valutazione della Nascita della
tragedia, ma anche dell'intero pensiero nicciano: sono parole inconfutabilmente
programmatiche: Nietzsche assume su di sé il compito di preparare «la venuta di
questo terzo Dioniso», che nell'intenzione doveva risanare lo
"smembramento": ma l'epopta diviene egli stesso il dio. Un nuovo dio,
un terzo dio, che ricorda le trasformazioni dei personaggi di Tolkien quando
calzano il famoso anello: pèrdono, cioè, per rimanere alle parole del filosofo tedesco,
la "mitezza" e la "clemenza", per rendersi solo ed
esclusivamente "dominatori". L'involuzione di Nietzsche consiste, per
noi, proprio in questo: aver prefigurato l'avvento di un nuovo Dioniso che sta
al suo progenitore (e alla sua intenzione) come un'escrescenza tumorale sta ad
un sano tessuto epidermico. Viene da chiedersi quali fossero i motivi di questa
"metastasi", ma una simile analisi non può essere svolta in questa
sede. [per le citazioni, che si intendano passim, cfr. Nietzsche, Nascita della
tragedia (in Opere complete]. La critica agiografica si affatica a scagionare
Nietzsche da ogni responsabilità storica, asserendo che «Quanto all'idea del
superuomo, inteso come il giusto trionfatore di una massa di deboli o schiavi,
va senza dubbio corretta: Nietzsche non fu l'estensore d'un vangelo della
violenza, ma intese porre le condizioni di sviluppo d'una civiltà e di un'idea
dell'uomo radicalmente rinnovate!» Del resto, chi si azzardasse a giudicare
(detto in senso spregiativo) il pensiero del Tedesco, incapperebbe facilmente
nella sua trappola dei valori un pensiero che si autoproclama «al di là del
bene e del male» si sottrae consapevolmente e sdegnosamente (e con astuzia) ad
ogni valutazione. Ma ci sarà pure un motivo per il quale la «grande salute » si
sia tradotta in "sanità razziale", oppure (e ci si perdoni
l'accostamento) per il quale l'est- etica del disincanto abbia trovato la sua
trasposizione più consequenziale in una pièce teatrale dannunziana in cui si
respira solo aria di morte. L'esperienza c'insegna che il retaggio di un
pensiero (di uno qualsiasi, non solo de/ Pensiero) non è consegnato soltanto
alle parole che lo sottendono, ma anche alla storia della sua fortuna (o
sfortuna), per quanto ci si industri in edizioni critiche o si contestino
palesi deformazioni”. Le ipotesi allora sono due: o, come si dice volgarmente,
in quel pensiero c'è "nascosto del marcio", oppure la malafede dei
fruitori è così radicata da riuscire a rovesciare e render funzionali al
proprio usufrutto anche le proposte migliori e più sincere. M., del resto, ci
ha rivelato questa eccezionale capacità di "assorbimento" della
Rettorica: in tal senso, il Nietzsche nazionalsocialista condividerebbe la
"sfortuna" di Cristo e di Socrate e, volendo, dello stesso M.. Ancora
due ipotesi, allora, ma in pratica equivalenti alle prime: o la voce della
Persuasione è viziata da una sua intrinseca impossibilità fondativa di
"fedele" realizzazione (è troppo complessa per essere compresa,
l'equilibrio dell'autonomia si svolge sul filo di un rasoio et cetera) o è
altrettanto viziata da un'ambiguità che non riesce a scrollarsi di dosso, tal
che la sua ingiunzione perentoria di autenticità finisce con l'esprimersi
soltanto attraverso l'imposizione e l'equivoco EQUIVOCO GRICE della forza. E
qui l'interrogativo, data la sua natura complessa, è destinato a rimanere tale.
Ma barattare le accuse è un'attività futile: ciò che conta ed inquieta è il
dominio presente della Rettorica, e in quest'ottica si deve meditare non solo
sul perché del suo dominio, ma anche, se non soprattutto, sul poiché dei suoi
effetti. Dunque, pur non volendo inficiare la sincerità nicciana con
l'ingratitudine del sospetto, ciò nondimeno non possiamo tacere che, proprio in
Nietzsche, quell'ambiguità s'evince più solida che in altri: la danza di Zarathustra,
che voleva farsi simbolo di un'armonia alternativa al caos mascherato del
filisteismo, si scopriva "tarantolata" già nel suo stesso autore,
precursore di un nuovo caos, i cui sbiaditi epigoni (per fortuna sbiaditi)
scorrazzano tuttora nelle aule dove si pensa, forti della "debolezza"
del loro pensiero. A tal proposito, c'è da ammettere che l'estrema sensibilità
e intelligenza fecero davvero di M. uno straordinario sismografo di ciò che era
già in fermento e che sarebbe maturato, in un futuro a lui non lontanissimo,
sulla scena ideologica e politica europea; ossia, lo resero acuto e (purtroppo)
facile profeta?’ quando scrisse di «n germanico Zarathustra, che fu anche
bestialmente fulvo», fautore di un pensiero «mistico filosoficamente e
disonesto artisticamente», padre putativo di tutte quelle «bestie più o meno
fulve che da allora cominciarono a infestare il mondo» [O 665]. Ma, come si sa,
la voce della Persuasione condivide la maledizione di Cassandra. 289 La
spietata eristica potrebbe ribaltarci contro, e forse non a torto, questa
nostra obiezione: anche la Persuasione M.iana è andata ad
"incrementare"... la purità di Evola. 290 Acuto profeta anche
Nietzsche, la cui lungimiranza a questo punto ci si rivela però in tutta la sua
portata beffarda: «L'aspetto dell'attuale Europeo mi dà molte speranze: va
formandosi un'audace razza dominatrice [...] Le stesse condizioni che
favoriscono l'animale gregario provocano anche la formazione
dell'animale-capo». A3 - Leopardi: la variante "flessibile" alla
Persuasione. Portare a radura il sottobosco leopardiano in M. sarebbe tentativo
improbo anche per uno scoliaste armato di tutta la perizia e la pazienza
possibili” . Il Leopardi poeta, e soprattutto il Leopardi pensatore (il
pensatore attraverso il poeta), è, per il Goriziano, come una seconda pelle.
Compulsarne le opere alla ricerca di rimandi al Recanatese sarebbe un po' come
riscrivere la Persuasione e i Pensieri, ad esempio. E a differenza che per
altri riferimenti (Nietzsche, lo stesso Schopenhauer), non si può individuare
un momento in cui M. fu "leopardiano" stricto sensu: la voce del
poeta attraversò sempre l'esistenza del nostro giovane filosofo, e i Canti,
come mostra l'edizione ritrovata tra i libri posseduti dal Goriziano, erano una
delle sue ri-letture più frequenti e più gradite. E più annotate e meditate. In
effetti, si andrebbe incontro a molte sorprese, ne siamo convinti, se si
leggessero La Persuasione e la Rettorica, le Poesie, o il Dialogo della Salute
alla luce delle meditazioni del Recanatese: si potrebbe scoprire, ad esempio,
come la tesi di laurea fosse anche un vero e proprio commento
"aggiornato" della Ginestra (così almeno essa ci appare), o come
l'aspirazione alla condizione persuasa dovesse molto alla "vaghezza"
dell'Infinito, o di come l'ispirazione poetica (al di là della forma) fosse fedelmente
leopardiana nel farsi veicolo di "vaga" meditazione, casomai in M.
solo un po' più trasparente. Ci vien da dire che, in Leopardi, M. trovava
innanzitutto la variante parallela, poetica (ma altrettanto rigorosa) della
certezza "cartesiana" del dolore e dell'inganno, che aveva assimilato
in forma di salda filosofia dai Greci e Schopenhauer; ma riconosceva anche un
coetaneo che, come lui, s'era arrovellato nello sviscerare l'assurdo della vita
e nello scarnificare se stesso, alla ricerca di un'alternativa possibile al Tragico:
l'affinità di una giovinezza eroica e titanica che vorrebbe «comunicar la
ribellione / all'universo» [PP], senza alcun compiacimento estetizzante.
Dunque, non ci trova per nulla d'accordo certa critica che, puntando su
un'acribia spropositata, conclude che, nei fatti, il gesto persuaso si affermi
negando «sostanzialmente» il gesto poetico leopardiano”°?. Tutt'altro.
Bisognerebbe innanzitutto ridiscutere il valore di poesia, e non soltanto nei
nostri due autori (ma comunque, non ne è questa la sede); o più semplicemente
saper leggere oltre le parole. Del resto, sbirciando le poesie di M., non è
raro che si aprano squarci leopardiani: 291 Operazione, tuttavia, egregiamente
tentata da S. Campailla, in Postille leopardiane in M., contenute in Scrittori
Giuliani, Pàtron Editore, Bologna 1980. Lettura, questa, obbligata, nel nostro
contesto, e non solo perché riporta con precisione la presenza dei prelievi
leopardiani nel nostro filosofo. ad es. Rondoni, "Neutralizzare"
Leopardi. Intorno ai rapporti tra M. e il poeta del Canto notturno, in Testo,
rivista di "studi di teoria e storia della letteratura e della critica.
"mi parve dolce cosa naufragare nel seno ondoso che col ciel confina, né
temuta ho la morte... "293 solo per fare un riferimento ovvio. Di contro,
se si leggesse, ad esempio, questo pensiero che si trova nello Zibaldone: Tutto
è male. Cioè tutto quello che è, è male; che ciascuna cosa esista è male;
ciascuna cosa esiste per fin di male; l'esistenza è un male e ordinata al male;
il fine dell'universo è il male; l'ordine e lo stato, le leggi, l'andamento
naturale dell'universo non sono altro che male, né diretti ad altro che al
male. Non v'è altro bene che il non essere... non gli uomini solamente, ma il
genere umano fu e sarà sempre infelice di necessità. Non il genere umano
solamente ma tutti gli animali. Non gli animali soltanto ma tutti gli altri
esseri al loro modo. Non gl'individui, ma le specie, i generi, i regni, i
globi, i sistemi, i mondi. e si provasse, alla stregua di un semplice gioco
enigmistico, a sostituire il termine "male" dell'appunto col termine
"Rettorica", già si scoprirebbe la punta dell'iceberg. Lo stesso
Dialogo della salute, prima di essere un'etica peripatetica, è - con tutta
evidenza - un'operetta morale. Con una citazione tratta dalla Palinodia al
marchese Gino Capponi si apre poi l'ultima parte della Persuasione (La
Rettorica nella vita), ch'è la più spietata e definitiva nel bacchettare una
Rettorica altrettanto «superba e scocca» quale quella presa di mira a suo tempo
dal Leopardi. «Tutti i progressi della civiltà sono regressi dell'individuo»,
vi asserisce - tra l'altro - M., e questa «è una frase che potrebbe essere del
Leopardi»?* (eppoi, non si dimentichi che quest'ultimo occupa un posto di tutto
rispetto nella schiera dei Persuasi). Eppure... eppure, a nostro giudizio,
l'accordo comune su una considerazione del mondo come dominato dalla Rettorica
(o dal male, ch'è lo stesso) non è il vero - o il solo - punto di contatto tra
i due poeti-filosofi. Sarebbe piuttosto semplicistico ridurne la portata a
questo rilievo. Del resto, il pessimismo ha parole e pensiero comuni in tutti i
pessimisti di tutti i tempi, dai più ai meno raffinati. Tralasciamo, allora,
eventuali "omografie", e partiamo, piuttosto, da una giusta
osservazione del Campailla, che fa autorevole resoconto della questione, e dà
il "la" al nostro escamotage interpretativo. Scrive lo studioso:
"[L'influenza del Leopardi] va considerata come la più ricca di sollecitazioni
nella produzione poetica del Nostro. Infatti, è difficile scoprire reminiscenze
dai Canti leopardiani, si deve subito riconoscere che esse non hanno un valore
di per sé, sono disciolte in un'atmosfera sentimentale diversa, divengono le
voci di un dramma irriducibile ad altri che a se stesso. C'è da dire, se mai,
che il Leopardi assimilato da M. non è il poeta idillico che riesce a
trasformare il dolore in bellezza nella contemplazione del mistero
dell'universo o nell'operazione magica del ricordo delle proprie deluse
speranze; è invece il giovane che si affaccia alla vita imperioso e reclama un
rendiconto. E, per energia sentimentale, per costruzione sintattica, 293 Versi
di A Senia, in C. M., Poesie, cit. pag. 89. 2945, Campailla, Pensiero e poesia;
per ritmo della frase, il Leopardi eroico e agonistico dell'ultimo periodo. Ma
di là da ogni possibile richiamo testuale, l'eredità che M. ha raccolto dal
Leopardi va considerata in un senso più alto: nel drammatico intendimento della
poesia come sfogo e liberazione delle proprie pene interiori, presa di
coscienza dello stato esistenziale, determinazione sovrumana a non barare con
le cose. Il M. ha sentito nel Leopardi una lezione di vita, un impegno con la
vita. Nella nostra tradizione letteraria che così spesso si è rifatta e si rifà
al Leopardi per ricavarne un magistero formale, quello di M. si rivela uno dei
tentativi più incondizionati di riprendere e di svolgere la parola del grande
Recanatese nello spirito in cui essa è stata pronunciata. Ma nella tensione ad
essere se stesso M. si è trovato naturalmente oltre Leopardi: si avverte in lui
una eccedenza di volontà, una originaria disposizione tragica che è la zona più
inaccessibile della sua poesia [e non solo della sua poesia, aggiungiamo noi}.
Permettendoci d'integrare b correttissima valutazione del critico, diremmo che
più che «un'eccedenza di volontà» noi riscontriamo, in M., un'eccedenza di
determinazione (anche se difficile da mantenere). Sciogliamo la complessità di
ciò che vogliamo dire in un semplice riscontro testuale (è questo il senso del
nostro escamotage interpretativo), risparmiandoci una riscrittura di cosa sia la
Persuasione in M. e di cosa essa sia in Leopardi e lasciando implicite le
conseguenze. Così Leopardi conclude la sua Ginestra [vv. 297-317]: E tu, lenta
ginestra, che di selve odorate queste campagne dispogliate adorni, anche tu
presto alla crudel possanza soccomberai del sotteraneo foco, che ritornando al
loco già noto, stenderà l'avaro lembo su tue molli foreste. E piegherai sotto
il fascio mortal non renitente il tuo capo innocente: ma non piegato insino
allora indarno codardamente supplicando innanzi al futuro oppressor; ma non
eretto con forsennato orgoglio inver le stelle, nè sul deserto, dove e la sede
e i natali non per voler ma per fortuna avesti; ma più saggia, ma tanto meno
inferma dell'uom, quanto le frali tue stirpi non credesti o dal fato o da te
fatte immortali. Da parte sua, nella lettera, M. così scrive a Chiavacci,
rassicurandolo: Di che ti preoccupi? di che temi? Nessuno ci potrà mai togliere
niente. La vita non vale che noi ce ne affliggiamo. Ma andiamo sempre avanti, e
cerchiamo noi d'esser sufficienti a tutto; non c'è cosa che sia troppo grave,
non c'è posizione che sia insostenibile. Dove gli altri gemono, e transigono,
noi godremo e resteremo duri e sempre uguali così da poterci sempre stringer la
mano come io ora te la stringo [E 438. Il significativo corsivo è di M.]. 295
S, Campailla, Pensiero e poesia. La consapevolezza dell'ineluttabilità è
ovviamente comune a entrambi: la necessità cieca, il non-senso dell'esistenza,
l'innocenza tragica degli uomini... cose note. Ma Leopardi, in quello che vien
considerato da tutti il suo "testamento poetico ed esistenziale",
addita alfine nella ginestra un ideale di "stoicismo" che non è
rassegnazione né presunzione, ma comunque una "flessibilità" al
Tragico, seppur eroica. La Ginestra è /enta, si piega - come si dice - ma non
si spezza. M., invece, invoca la durezza: il Persuaso è duro, preferisce
spezzarsi piuttosto che anche solo piegarsi. Il fiore del deserto accoglie la
morte, china sotto il fascio mortale il suo capo innocente e non renitente, si
copre di eroica umiltà, «al cielo / di dolcissimo odor [mandando] un profumo /
che il deserto consola. Il Persuaso, libero, sfida la morte nella «furia del
nembo più forte / quando libera ride la morte / a chi libero la sfidò» [Sono i
versi conclusivi (ma in realtà è un refrain) de | figli del mare, PP]. La
ribellione alla vita, o meglio la ribellione della vita, per M. è ancora
possibile. A4 - Kierkegaard: la variante "relazionale" della
Persuasione. AI pensatore danese abbiamo largamente accennato, e sottinteso,
nel corso del nostro lavoro. Abbiamo cioè detto che, per ragioni fossero solo
puramente storiografiche, M. non ebbe la possibilità di avere sottomano i testi
kierkegaardiani, inaccessibili per la lingua (il che rese tardiva una loro
traduzione e diffusione in italiano o in tedesco), oltreché ostacolati
dall'ancora imperante hegelismo. Ma sottolineammo che, seppur per via
indiretta, M. respirò comunque la temperie kierkegaardiana desumendola dalla
lettura dei capolavori di Ibsen (la nostra analisi si concentrò soprattutto sul
Brand, un'opera tra le preferite dal Goriziano): del resto, proprio attraverso
Ibsen, si consumò virtualmente anche l'incontro - mai storicamente avvenuto
(cosa strana, visto che studiarono entrambi a Firenze e che entrambi
provenivano dalle regioni carsiche) - con Scipio Slataper, il cui /bsen è
certamente l'opera più bella e profonda dopo quella autobiografica’. Alludemmo,
infine, al crescente "brandismo" di M., che trascorse i suoi ultimi
giorni in un ritiro praticamente ascetico, o comunque di intenso e raccolto
lavoro interiore; brandismo, nei fatti, che contraddirebbe la nostra
interpretazione politica del vir persuaso: ma altresì sappiamo di quanto M.
fosse in attesa di "prendere il largo" (tanto per riesumare
l'allegoria marina) nell'infinita vita, e allora leggiamo quel ritiro non tanto
come una condizione definitiva e rassegnata, quanto come un momento necessario
per raccogliere le forze, temprarle e padroneggiarle, in vista del progetto di
persuasione. Sul versante più prettamente speculativo, invece, abbiamo individuato
nel cavaliere della fede la "figura" ultima e preferita in cui
l'autore di Timore e Tremore compendiò il suo pensiero e la sua sincera
persuasione religiosa. E abbiamo visto come quest'ultima fosse la pietra di
paragone più opportuna per rendere, nell'immaginario comune, una dimensione
così "astrusa" quale quella di Persuasione. Abbiamo allora suggerito
come l'utilizzo di "categorie" e terminologie di ascendenza
kierkegaardiana (alto, scacco, singolo, paradosso, malattia mortale, angoscia e
così via) ritornassero utili - anche alla luce del loro recupero
esistenzialista - per cercare di rapprendere concettualmente taluni aspetti in
apparenza frammentari della Persuasione. Abbiamo, infine, creato un parallelo
tra il cavaliere della fede e il vir persuaso, focalizzando elementi di
tangenza (la "dialettica" del paradosso, svolta nella fattispecie in
senso antihegeliano; il coraggio dell'atto esistenziale; la solitudine a cui
quell'atto sembra destinarli e il sacrificio che imponeva ad entrambi), ma
anche marcando differenze altrettanto sostanziali (e allora il paradosso del
vir ci è parso funzionale alla sua liberazione persuasa, mentre quello del
cavaliere ci si è rivelato come la condizione 296 Detto per inciso, l'affinità
tra M. e Slataper, che qui assurge a cifra del "mitteleuropeismo" del
Goriziano, si può leggere anche attraverso l'affinità di approccio ch'essi
usarono nei confronti del drammaturgo norvegese. 174 definitiva del rapporto
con Dio; coerentemente, abbiamo rilevato il recupero della dimensione politica
della persuasione, assente nella pratica esistenziale della fede, che si
risolve in un rapporto "monogamico" con l'Eterno; infine, abbiamo
considerato il vir nel sacrificio di se stesso in senso immediato e il
sacrificio di Abramo come sacrificio di se stesso attraverso l'altro, e dunque
mediato). Sintetizzammo il tutto ammettendo che la persuasione kierkegaardiana
si muoveva ancora in un orizzonte veterotestamentario, mentre quella M.iana
riviveva la suggestione neotestamentaria(correggendola in senso
"monofisita") eleggendo il Cristo di S. Matteo ad emblema assoluto
della "virilità" persuasa. Infine, alla luce di tutto questo, già
lasciammo trapelare - e proprio nell'analisi del Brand - le nostre conclusioni,
individuando l'elemento che, a nostro giudizio, scongiurava in assoluto ogni
plausibile accostamento, pur nella fugace affinità: in una parola, cioè, l'uomo
di fede ci apparve come implicato, in modo irreparabile, in un rapporto di
dipendenza, in un'eteronomia, che non è certo quella della dimensione mondana,
ma che comunque - modo fiero e consapevole, tra l'altro - è una relazione
sufficiente, e dunque l'esatto contrario dell'aspirazione persuasa. Insistiamo
su questo punto, e ci limitiamo ad integrarlo servendoci delle stesse parole di
Kierkegaard, il quale - spogliatosi dei suoi pseudonimi romanzati per calzare
quello rigoroso ed edificante dell'Anti-Climacus, e abbandonata la veste
poetica cui affidava la sua riflessione - così lo affronta e lo delucida nel
suo breve scritto La malattia mortale?”, in periodi di densissima risonanza
concettuale: La disperazione è una malattia nello spirito, nell'io, e così può
essere triplice: disperatamente non essere consapevole di avere un io
(disperazione in senso improprio); disperatamente non voler essere se stesso;
disperatamente voler essere se stesso. - l - L'uomo è spirito. Ma che cos'è lo
spirito? Lo spirito è l'io. Ma che cos'è l'io? E un rapporto che si mette in
rapporto con se stesso oppure è, nel rapporto, il fatto che il rapporto si
metta in rapporto con se stesso; l'io non è il rapporto, ma il fatto che il
rapporto si mette in rapporto con se stesso. L'uomo è una sintesi dell'infinito
e del finito, del temporale e dell'eterno, di possibilità e necessità, insomma,
una sintesi. Una sintesi è un rapporto fra due elementi. Visto così l'uomo non
è ancora un io. Nel rapporto fra due elementi, il rapporto è il terzo come
unità negativa; cioè i due si mettono in rapporto col rapporto; e nel rapporto
sono loro che si mettono in rapporto col rapporto; un rapporto, in questo
senso, è, sotto la determinazione dell'anima, il rapporto fra anima e corpo. Se
invece il rapporto si mette in rapporto con se stesso, allora questo rapporto è
il terzo positivo, e questo è l'io. Un tale rapporto che si mette in rapporto
con se stesso, un io, o deve esser posto da sé o dev'esser stato posto da un
altro. Se il rapporto che si mette in rapporto con se stesso è stato posto da
un altro, il rapporto è certamente il terzo, ma questo rapporto, il terzo, è
poi a sua volta un rapporto che si mette in rapporto con ciò che ha posto il
rapporto intero. Un tale rapporto derivato, posto, è l'io dell'uomo, rapporto
che si mette in rapporto con se stesso e, mettendosi in rapporto con se stesso,
si mette in rapporto con un altro. Da ciò risulta che possono nascere due forme
di disperazione in senso proprio. Se l'io dell'uomo si fosse posto da sé, si
potrebbe parlare soltanto di una forma, quella di non voler essere se stesso,
di volersi liberare da se stesso, ma non si potrebbe parlare 297 La nostra
citazione fa riferimento alla trad. it. dello scritto proposta dall'ed. Newton,
1995, a cura di Remo Cantoni, pagg. 20-21; abbiamo sottolineato in corsivo i
passaggi per noi più significativi. della disperazione di voler essere se
stesso. Questa formula è infatti l'espressione del fatto che l'io, da sé, non
può giungere all'equilibrio e alla quiete, né rimanere in tale stato, ma
soltanto se, mettendosi in rapporto con se stesso, si mette in rapporto con ciò
che ha posto il rapporto intero [questa impossibilità sancita da Kierkegaard
viene invece sconfessata da M.: il vir, da sé, può giungere all'equilibrio e
alla quiete senza porre il proprio rapporto con se stesso nel rapporto con
l'altro: l'autonomia]. Anzi, quella seconda forma di disperazione
(disperatamente voler essere se stesso) non significa affatto soltanto un
genere speciale di disperazione, ma al contrario, ogni forma di disperazione
può, in ultima analisi, risolversi in essa o esserne derivata. Se un uomo in
disperazione osserva come egli pensa la sua disperazione, senza parlarne
insensatamente come di qualcosa che gli capita e ora a tutta forza cerca di
togliere di mezzo la disperazione da se stesso e soltanto a se stesso: allora è
ancora dentro alla disperazione, e con tutti i suoi sforzi presunti non riesce
che ad inoltrarsi di più in una disperazione più profonda. Il rapporto falso
della disperazione non è un semplice rapporto falso, ma un rapporto falso in un
rapporto che si mette in rapporto con se stesso, essendo stato posto da un
altro; quindi il rapporto falso in quel rapporto che è per se stesso, si
riflette nello stesso tempo infinitamente nel rapporto con la potenza che l'ha
posto. Infatti, la formula che descrive lo stato dell'io quando la disperazione
è completamente estirpata è questa: mettendosi in rapporto con se stesso,
volendo essere se stesso, l'io si fonda, trasparente, nella potenza che l'ha
posto [ed è questa, appunto, la Persuasione di Kierkegaard]. AI di là
dell'ostentata cavillosità del dettato kierkegaardiano, il concetto è semplice:
la disperazione - la malattia mortale - nasce quando l'individuo sfasa la
prospettiva del rapporto, obliterando la radice che lo autentica («la potenza
che lo ha posto», ovvero Dio) e pretendendo di autofondarlo nel circuito della
propria esistenza (la hybris): ovvero, l'uomo sostanzia di se stesso la carenza
relazionale - il Goriziano la direbbe deficienza - che lo fonda in Dio. La
disperazione è una malattia mortale perché provoca la morte spirituale
dell'uomo e la malattia mortale è disperazione perché l'uomo non potrà mai
sperare di liberarsi da essa, vista l'eternità del suo essere spirituale.
Rispetto a M., ci troviamo in una posizione antagonista che possiamo così
risolvere: per costui, rapportarsi ad una "potenza altra" significa
tradire l'autonomia della Persuasione; per Kierkegaard, pretendere di fondare
in se stessi un'autonomia che non possediamo significa tradire l'autenticità
del rapporto esistenziale che ci vincola a Dio. Come si vede, le due posizioni
- da un punto di vista puramente razionale - si pongono come inattaccabili, e
solo la persuasione del singolo può dar credito, e verità, all'una o all'altra.
In questo senso, entrambe le persuasioni si danno come possibilità
esistenziali: il fatto che questa possibilità esista non è per il filosofo
danese espressione di libertà, bensì di arbitrio, ed espone l'uomo alla tragica
evenienza del peccato, sempre presente, il che è appunto la malattia mortale.
L'unica libertà (e si noti il paradosso) è quella che ci /ega a Dio. Per M.,
invece, ogni relazione sufficiente, per quanto alti siano i suoi
"agganci", è comunque una violazione del uevet, nel quale, al
contrario, «consiste» la vera libertà. B - Variazioni sul tema M.iano del
"peso che di-pende". La gravità va essenzialmente distinta
dall'attrazione. L'attrazione è, in generale, soltanto la rimozione
dell'esteriorità reciproca e dà luogo a mera continuità. La gravità, per
contro, è la riduzione della particolarità, tanto scomposta quanto continua,
all'unità come relazione a sé negativa, cioè alla singolarità, a un'unica
soggettività (soggettività, tuttavia, ancora del tutto astratta). Hegel,
Enciclopedia. Lui è il pittore stesso, che volteggia nell'aria; in una torsione
impossibile, volge le labbra alla sua donna, per baciarla e ringraziarla del
dono dei fiori che lei sta per fargli, perché è il suo compleanno; la donna
accetta il bacio con uno sguardo mezzo sorpreso (l'occhio leggermente
sbarrato), ma le labbra accennano ad un sorriso, o stanno semplicemente per
aderire a quelle dello sposo. Anche la donna sembra esser lì lì per spiccare il
volo; il suo piede destro (o il sinistro?) appare puntato a terra, come per
darsi la spinta di uno slancio, mentre l'altro è già leggermente sollevato,
come fotografato nell'atto di una piccola corsa. Il pittore, nell'assenza di
gravità, sembra a sua agio: il suo corpo è agile, allungato: la colonna
vertebrale deve essere particolarmente elastica, vista la torsione: il suo
corpo si è felicemente adattato alla nuova condizione: le braccia aderiscono
con forza ai fianchi, vi si confondono, anzi forse sono addirittura assenti. Il
lembo del bavero pare una piccola ala che spunta, potremmo giurarci. L'artista
deve sentirsi libero, nella sua fluttuazione, non deve avere impacci.
Tutt'intorno una prospettiva piatta, senza volume, destrutturata, schiacciata
dalla gravità alle pareti ed al pavimento, riscattata soltanto dalla
gradevolezza riposante dei colori: l'unico volume è dato dalla torsione del
bacio. La visione è particolarmente estatica. Stiamo parlando del quadro II
compleanno di Chagall: Chagall, un artista ossessionato dalla legge di gravità,
che ci vincola alla terra; al suo tentativo di liberazione, in questo quadro e
in molti altri, egli sacrifica volentieri tutti i dati dell'anatomia e i
principi della logica quotidiana: nelle sue tele la testa di un personaggio si
stacca dalle spalle, e fluttua libera finalmente del corpo; un passante, che si
staglia sullo sfondo di un paesaggio, occupa più posto degli alberi e delle
case d'intorno; un asino suona il violino; se necessario, questo strumento e la
pendola saranno provvisti di ali; si cammina sui tetti... Chagall, un ebreo che
ha sfidato la legge di gravità, un ebreo che si è ribellato ai vincoli della
Terra Promessa. Un eretico. La critica rettorica ha inglobato il dissenso ed ha
etichettato il tentativo di Chagall come "leggerezza surrealista"
(che condivide con Masson, Mirò, Picasso e Calder), come per Ibsen aveva
parlato di "simbolismo". Più o meno dieci anni prima, un altro ebreo
eterodosso, proprio il nostro M., così descrive la condizione
"sospesa", "aporetica", del suo amato Socrate: la
diapositiva P nel supporto iconografico. Nel suo amore per la libertà, Socrate
si sdegnava d'esser soggetto alla legge della gravità. E pensava che il bene
stesse nell'indipendenza dalla gravità. Poiché è questa - pensava - che ci
impedisce dal sollevarci fino al sole. - Essere indipendenti dalla gravità vuol
dire non aver peso: e Socrate non si concedette riposo finché non ebbe
eliminato da sé ogni peso. - Ma consunta insieme la speranza della libertà e la
schiavitù - lo spirito indipendente e la gravità - la necessità della terra e
la volontà del sole - né volò al sole - né restò sulla terra; - E né schiavo;
né felice né misero; - ma di lui con le mie parole non ho più che dire [PR
Socrate sdegna la gravità: il suo discepolo più diretto, agli occhi del
filosofo goriziano, tenta invano di far suo quello sdegno, di conservarne la
lezione genuina, costruendo una macchina volante” che gli permetterà di
sganciarsi dal suolo. Ma Platone scimmiotta Socrate. «La 'leggerezza'» prese a
dire Platone contemplando il mirabile spettacolo delle cose, che al suo sguardo
più forte erano chiare come se fossero state vicine «la 'leggerezza' contiene
tutte le cose; non come sono col loro peso nel mondo basso, ma senza peso; e
come il peso appartiene al corpo, alla leggerezza appartiene, ‘lincorporeo'; e
se al corpo appartiene l'estensione, la forma, il colore, tutto ciò in cui gli
uomini in terra sono implicati, alla leggerezza appartiene l'inestenso [sic],
l'informe, l'incolore, lo spirituale. Colla sola contemplazione della
leggerezza, noi che abbiamo la leggerezza, vediamo e possediamo tutte le cose
non come appariscono [sic] in terra ma come sono nel regno del sole» [PR]. Una
macchina per sfidare la gravità: l'uomo perde fiducia nelle proprie forze di
Persuasione, e si affida alla scienza, ammantandola di filosofia. Giusto
cinquant'anni dopo le pagine del nostro scrittore-filosofo, e più di duemila
anni dopo il finto esempio storico, Hannah Arendt apre uno dei suoi capolavori
- Vita Activa - commentando un fatto astronomico stavolta realmente accaduto:
«nel 1957 un oggetto fabbricato dall'uomo fu lanciato nell'universo, e per
qualche settimana girò intorno alla terra seguendo le stesse leggi di
gravitazione che determinano il movimento dei corpi celesti - del sole, della
luna e delle stelle»? La posizione della Arendt - non davanti all'evento in sé
(salutato, volendo, anche con orgoglio, perché ulteriore conquista
dell'intelligenza umana), bensì davanti alle reazioni dell'opinione pubblica -
trasuda perplessità: Questo avvenimento, che non era inferiore per importanza a
nessun altro, nemmeno alla scissione dell'atomo, sarebbe stato salutato con
assoluta gioia se non si fosse verificato in circostanze militari e politiche
particolarmente spiacevoli. Ma, per un fenomeno piuttosto curioso, la gioia non
fu il sentimento dominante, né fu l'orgoglio o la consapevolezza della tremenda
dimensione della potenza e della sovranità umana a colmare il cuore degli
uomini che ormai, sollevando lo sguardo dalla terra verso i cieli, potevano
scorgervi una loro creatura. La reazione immediata, espressa sotto l'impulso
del momento, fu di sollievo per 'il primo passo verso la liberazione degli
uomini dalla prigione terrestre'. E questa strana affermazione, lungi
dall'essere la trovata accidentale di qualche reporter americano,
involontariamente riecheggiava la È l'incipit del famoso "esempio
storico" M.iano. Si tratta, ovviamente, di un apologo inventato da M.,
com'egli stesso del resto giustifica nelle Note alla triste storia, contenute
nella seconda delle Appendici critiche [PR]. il Prologo di Vita Activa, La
condizione umana, Tascabili Bompiani; questo, e gli altri riferimenti della
Arendt, sono tratti tutti dal prologo, e dunque s'intendano passim.
straordinaria epigrafe che, più di vent'anni prima, era stata scolpita sul
monumento funebre di un grande scienziato russo: "l'umanità non rimarrà
per sempre legata alla terra". La Arendt commenta: La banalità
dell'affermazione [quella riportata dai giornali; cfr. supra] non dovrebbe
farci trascurare il suo carattere straordinario; infatti benché i cristiani
abbiano parlato della terra come di una valle di lacrime e i filosofi abbiano
considerato il corpo come prigione della mente o dell'anima, nessuno nella
storia dell'umanità ha mai concepito la terra come una prigione per i corpi
degli uomini, o manifestato realmente la brama di andare letteralmente fin
sulla luna. Sarebbe questo l'esito dell'emancipazione e della secolarizzazione
dell'età moderna, iniziate con l'abbandono, non necessariamente di Dio, ma di
un dio che era il Padre celeste: il ripudio sempre più fatidico di una Terra
che era la Madre di tutte le creature viventi sotto il cielo? La risposta, per
banalizzare, è: spero di no, ma credo purtroppo di sì. Ora, se la Arendt avesse
potuto leggere M., e Socrate-Platone (e anche Ibsen) attraverso gli occhi di M.,
se avesse tenuto conto delle "estasi" di Chagall, avrebbe certamente
corretto la prima parte del suo intervento («[... nessuno nella storia
dell'umanità ha mai concepito la terra come una prigione per i corpi degli
uomini [...}»). Eppure, siamo convinti, la sua posizione di fondo non sarebbe
per nulla mutata. Il fatto è che, rispetto alle posizioni forti e polemiche di M.
e di Chagall, l'autrice di Vita Activa occupa una posizione, come dire,
"ingenua" (ma può darsi benissimo il contrario): anch'ella ebrea,
mostra piuttosto fedeltà alla terra, «a vera quintessenza della condizione
umana»: «la natura terrestre, per quanto ne sappiamo, è l'unica nell'universo
che possa provvedere gli esseri umani di un habitat in cui muoversi e respirare
senza sforzo e senza artificio». Questa gratitudine nei confronti della Terra
(la Terra "naturale", beninteso, e non quella "artificiale"
della scienza e della tecnica) è anzi il presupposto della sua grande ipotesi
d'apocatastasi politica, che conosciamo. Per la Arendt, il mondo della Rettorica
(della "cattiva" politica, del male) avviene solo nella comunità
degli uomini: per M. (e per Chagall), invece, la Rettorica innerva la struttura
stessa del reale fisico, prima che politico, e l'attrazione gravitazionale ne è
la forma più lampante. L'assunto del nostro giovane filosofo è drastico: la
forza di gravità è il segno esplicito di una dipendenza (il peso che
"di-pende"), e ogni di-pendenza, nella sua ottica, viene associata
automaticamente a violazione della libertà (per lui assoluta), a violenza. L'autarchia
del Persuaso non può tollerare che la prima, e più forte, dipendenza (e dunque
la più evidente violazione della propria libertà) sia insita addirittura, e in
modo ineluttabile, nel suo stesso organismo: il Persuaso deve liberarsi di
tutto, anche della gravità: il liberarsi, per lui, è innanzitutto un /ibrarsi
La predilezione, come sappiamo, è per il terzo regno, quello del mare, dove
ogni gravità pare assente, dove la forza delle onde può essere anche sconfitta
dalla potenza delle proprie braccia: mentre neanche il salto del più ardito
pensiero può superare il "gancio" della gravità terrena. La Arendt,
al contrario, ha superato questa "pregiudiziale naturalistica"
presente nell'autore della Persuasione: a suo modo, anche M. supererà se stesso
(il se stesso della tesi) nella sua opera ultima, laddove - anche per lui - la
Persuasione e la Rettorica se la giocheranno ad armi pari sul terreno della
politica, nel senso che già abbiamo più volte ripetuto. Tutto sommato, dunque,
nonostante questa diversità, le proposte di M. e della Arendt si muovono
entrambe sul terreno della Persuasione. Bisognerebbe valutare la
"sostenibilità" di entrambe, ma non è questo che ora ci interessa:
l'esistenza è un impegno quotidiano che solo fino a un certo punto ha bisogno
di un appiglio o di un'ispirazione eteronoma, per quanto
"persuasivamente" fondata (è questa, ricordiamolo, l'opinione dello
stesso M.). Ora, anche nel rispetto dell'economia del nostro discorso,
c'interessa piuttosto valutare la barricata rettorica di fronte a simili
proposte, di fronte alla pericolosa insorgenza umana di liberarsi dalle maglie
della gravità. Lo faremo in modo "stravagante", ma pilotato. Partiamo
da un annuncio pubblicitario: Il è il metodo creato dalla dr. X per migliorare
l'allineamento del corpo umano nello spazio e in relazione alla forza di
gravità. Si attua in un ciclo di 10 sedute di manipolazione del tessuto
connettivo e di educazione a un movimento fluido e corretto. Questo efficace
lavoro permette di sentirsi più elastici, sciolti e leggeri in breve tempo. Gli
effetti sono durevoli. Chiunque vuole "sentire" di più il proprio
corpo, viverne meglio le emozioni, o ritardarne i processi di invecchiamento può
trarre grande giovamento da questa tecnica. L'ideatore del metodo si propone di
migliorare l'allineamento del corpo umano nello spazio e in relazione alla
forza di gravità: Ballested saluterebbe volentieri questo invito ad un felice e
comodo "acclimatarsi"°°, Il metodo per giunta promette effetti
durevoli. Ora, al di là della facezia, invitiamo a concentrare tutta la serietà
e l'attenzione su almeno due passaggi-chiave del messaggio promozionale: la
cura «si attua in un ciclo di 10 sedute di manipolazione del tessuto connettivo
e di educazione a un movimento fluido e corretto. Questo efficace lavoro
permette di sentirsi più elastici, sciolti e leggeri in breve tempo». Entra in
gioco la Rettorica allo stato puro, secondo la curvatura foucaultiana che le
stiamo conferendo: il dominio del corpo, nella sua "fisicità",
attraverso la "manipolazione" (termine davvero infelice, anche per
uno spot) e l' "educazione al movimento"; dunque, una considerazione
sportiva del corpo®°, volta al suo miglioramento: la Rettorica abbisogna di
corpi sani; la sua salus non è Salute ovvero Salvezza (come l'intende il vir),
ma valetudo, benessere". Una congerie di corpi robusti e sani, per giunta
controllati, è infatti il presupposto sufficiente di una sana e forte comunità
rettorica. Secondo punto: subentra il cavallo di battaglia della Rettorica: la
paura della morte, ovvero, qui, della sua fase immediatamente precedente:
l'invecchiamento. Il pubblicitario Ballested è il già citab personaggio della
Donna del mare di Ibsen; cfr. il nostro paragrafo Il porto della pace., nel
capitolo |. Lo sport è la rettorica della vita fisica», scrive M. in una nota,
PR. Sull'oscillazione ambigua del termine nella traduzione s'impernia tutto il
Dialogo della salute. adesca il consumatore giocando sulla promessa speciosa
che la cura è in grado di ritardare i processi di invecchiamento. M., nella sua
tesi, e non solo, scrisse pagine e pagine per spiegarci che l'
"equivoco" EQUIVOCO GRICE sulla morte è la ragione decisiva che
spinge gli homines, ma anche i domini, a sottomettersi vicendevolmente al
Dominus per eccellenza, il Leviatano sociale. L'analisi del filosofo goriziano
è tutta volta a scongiurare quell'equivoco EQUIVOCO GRICE, a tratteggiare il
concetto di una morte che può essere sfidata dal vire addirittura accettata,
come accadimento che non annichila, bensì potenzia, in prospettiva, la nostra
dynamis. Quello che abbiamo or ora fornito è un esempio molto particolare,
esasperato, di «Rettorica applicata alla vita», come la chiamava il Nostro. Ad
esso ne aggiungiamo un altro, tratto stavolta da un articolo scientifico?°° dei
nostri giorni, che tratta - manco a dirlo - di un'ipotetica vita in un
ipotetico mondo a gravità zero (= assenza di gravità), ad esempio un altro
pianeta. L'autore dell'articolo argomenta che, in simili condizioni, la specie
umana, potrebbe orientarsi, attraverso graduali aggiustamenti «secondo le leggi
naturali dell'evoluzione verso un nuovo tipo di uomo, l'Uomo Cosmico». Tutte
variazioni ipotizzabili, naturalmente: dalla statura (maggiore del comune,
perché in assenza di gravità la colonna vertebrale perde le sue curvature
fisiologiche diventando rettilinea), al torace (più corto, poiché il diaframma
si solleverà in seguito all'alleggerimento dei visceri addominali), dal cuore
(più piccolo per ipotrofia muscolare) agli arti inferiori (più sottili, proprio
per la dislocazione dei liquidi verso le parti superiori del corpo) e al
cervello che, fortunatamente, secondo le ipotetiche previsioni, «verosimilmente
continuerà ad aumentare di volume, come è avvenuto nell'evoluzione del genere
umano, stimolato dalla necessità di un'informazione mentale sempre più copiosa
e intelligente e da una maggiore irrorazione, e quindi nutrizione, in assenza
di gravità». Ora, al di là della vaghezza mondana che l'articolo si ripromette,
e al di là del sempre esplicito riferimento alla corporeità, vi si potrebbe
riscontrare un altro noto (e qui ben nascosto) dispositivo retorico, quello che
i sofisti chiamavano anfibologia. L'articolo, dietro il pretesto di suscitare
curiosità, ci fornisce un quadro del nuovo "Uomo Cosmico" che finisce
con lo scoraggiare il lettore: la vita in gravità zero sarebbe possibile, ma
solo a condizione che la nostra struttura umana, la nostra bellezza umana,
venisse "storpiata": sarebbe un luogo popolato da mostri (e si
confronti, invece, questo ipotetico storpiamento scientifico con l'armonia
raggiunta da Chagall nelle sue "figure fluttuanti"). E' quella che M.
chiama la «falsa adulazione», qui rovesciata: l'articolo, cioè, invita
indirettamente i lettori a mantenere le loro belle sembianze umane, garantite e
protette dalla legge di gravità. La Rettorica richiama gli uomini al vincolo
della gravità, necessaria alla perpetuazione del dominio (l'Uomo Cosmico
rischierebbe di essere pericolosamente 305 Purtroppo ne abbiamo perso la fonte,
ma il nostro appunto, a suo tempo, fu abbastanza fedele. forte, e la sua vita
oltremodo allungata: rischi che la Rettorica non può permettersi di correre:
forza e longevità sì, ma sempre "manipolabile"). Ora, abbiamo
volutamente presentato esempi al limite della "fantascieza", e
volutamente abbiamo condotto un'analisi altamente prevenuta, ostentando un
metodo d'approccio viziato oltremisura dal "sospetto": una sorta di
eccesso di zelo dell'ottica persuasa, che rischia di degenerare in una vera e
propria mania di vittimismo di una persecuzione, sempre operante, perpetrata
dalla Rettorica. Ora, siamo convinti che una simile "paranoia
rettorica" dovette aggredire M. nei suoi ultimi giorni di vita,
attecchendo per giunta su un fisico stremato dai dolori personali e stressato
dal lavoro di compilazione della tesi. Con questo, non vogliamo alludere a
nulla, riguardo al suicidio del giovane goriziano (benché lo stesso Campailla
sembra sbilanciarsi, ma solo appena, in proposito). Lo assumiamo semplicemente
come un fatto. Concludiamo questo paragrafo richiamando alla memoria, come
all'inizio, un altro quadro celebre: nei suoi Orologi mollf°®, Dalì sembra
denunciare (o sublimare?), in modo bizzarro ma efficace, il risultato vincente
della Rettorica, come forza di gravità? (l'opera è del 1931; anni bui): gli
orologi, attratti da una vigorosa forza centripeta, cedono mollemente verso il
suolo: una mosca (retorica?) insozza quello in primo piano; una comunità
(persuasa?) di formiche sembra preservare/proteggere quello in primissimo
piano. Il messaggio appare chiaro: anche il tempo si curva dinanzi alla forza
di gravità, vi si sottomette e vi si allea, a meno che.... Sembra un'amenità.
Eppure era ciò che, grosso modo, il genio ebraico di Einstein aveva postulato,
pochi anni prima, nella sua ipotesi di curvatura dello spazio-tempo. Ovvero, La
persistenza della memoria, detto anche Il tempo che si scioglie. Cfr. la
diapositiva Q nel supporto iconografico. 307 La nostra interpretazione è del
tutto funzionale al discorso e, del resto, le opere di Dalì si prestano agli
azzardi più innominabili. Anche se, per la cronaca, il pittore, proprio
riguardo a questo quadro, fu estremamente chiaro: il soggetto gli proveniva
dall'ossessione per tutto ciò che è molle.C - La critica alla Rettorica come
caricatura della Rettorica. A partire da un'intuizione che ha avuto già a suo
tempo il Campailla, e che noi condividiamo in pieno (ovvero che non si può
leggere l'opera di M. scrittore- filosofo separatamente da quella di M.
"ritrattista"), la critica specializzata nel settore si è adoperata
per trovare punti di riferimento "europei" all'opera del Goriziano.
Il bilancio di tale lavoro (volto comunque a reclamare anche una decisa
originalità M.iana rispetto alla contemporaneità o alla più prossima posterità)
è stato egregiamente redatto da Fulvio Monai (a nostro parere, il non plus
ultra in questo contesto), di cui riportiamo alcune valutazioni essenziali,
cercando anche noi - in questo modo - di caldeggiare un simile approccio.
Nell'ambito figurativo i pittori dell'angoscia come Munch, Van Gogh, Ensor, Gauguin
avevano creato le premesse per la nascita dell'Espressionismo che a una prima
realizzazione formale giunse tuttavia soltanto con il gruppo della Brücke (Il
Ponte), fondato nel 1905 a Dresda da Kirchner, Heckel e SchmidtRottluff, e
avviato, sulla spinta di un programma di spontaneismo e di immediatezza
espressiva, a estrinsecare per immagini, al di là di ogni schema preordinato,
le inquietudini interiori. Ebbene, in quel momento, M., che dall'angolo visuale
fiorentino non aveva potuto nemmeno supporre i prodromi della nuova esperienza
artistica, anche se nutrito di cultura tedesca, aveva già fissato sulla carta i
segni di un'umanità demitizzata, i cui connotati volevano corrispondere a una
realtà interna più che alle apparenze sensibili. [...] Quando M. schizzava a
lapis la Processione d'ombre nel 1903, a sedici anni (anticipando largamente i
disegni di Klee eseguiti nel 1911), nulla poteva sapere dei fermenti che
avrebbero portato alla figurazione espressionista. Non poteva nemmeno aver
conosciuto, quando l'informazione sull'arte a Gorizia era ancora precaria se
non assente, né la tipologia umana di Tolouse Lautrec, né la visione
precorritrice degli artisti che avevano fatto tesoro della lezione di Cezanne e
Van Gogh. Non ci sono comunque prove [...] che possano documentare un qualsiasi
contatto, del resto cronologicamente insostenibile, con il mondo figurativo che
si agitava nell'Europa centrale osteggiato dalla cultura officiale [...]
Indubbiamente Processione di ombre è una testimonianza stupefacente di un
espressionismo ante-litteram: una sfilata di personaggi tratte ggiati
sommariamente, figure emblematiche la cui deformità impietosa riflette le
ipocrisie e le storture della società conformista. La matita che delinea
realisticamente il profilo del Castello di Gorizia, simbolo del potere, non
indugia sui dettagli delle figure umane ma, guidata da un'intuizione
psicologica sorprendente per un sedicenne, si limita a suggerirne le forme
controluce. Processione d'ombre resta dunque opera di un giovanissimo che, per
virtù di un'acuta intelligenza, stava respirando un'aria comune a tutti gli
ingegni più vivi senza ancora rendersene conto, con le percezioni discendenti
da una sofferta coscienza del male del tempo, in inconsapevole sintonia con
artisti che egli non aveva mai conosciuto. Dopo questa prova, altri disegni
confermeranno negli anni successivi la sua ricerca dell'uomo, il suo bisogno di
agire direttamente sulla persona, interpretandone le contraddizioni, le
debolezze, il ridicolo, con segno che non è caricaturale nel senso corrente
della parola, inteso cioè a cogliere gli aspetti più scoperti del soggetto per
metterne a nudo l'immagine apparente o i sentimenti più manifesti. La sua
matita scava e blocca il volto nell'attimo in cui la mente ne fissa i connotati
che meglio corrispondono alla realtà più intima e tramuta la figura in maschera
che sollecita pena e amarezza più che ilarità. Solitario come filosofo e come
pittore, M. avrebbe comunque continuato ad alimentare la segreta vocazione fino
a quando, con il disegno di una lampada dalle fiammelle ormai spente, avrebbe
riassunto sul primo foglio della Persuasione e la rettorica il senso della
propria parabola terrena. [Si può altresì rilevare] la sua estraneità a
qualsiasi movimento intellettuale e filosofico. Si può affermare analogamente
che non appartenne consapevolmente ad alcun movimento artistico del suo
tempol... ] Come pittore M. rientra dunque nella sfera dell'espressionismo, di
cui preavverte le tensioni. Ed espressionista rimane fino in fondo, anche
dipingendo, prima di morire, l'olio dedicato alla madre e intitolato nel retro
E sotto avverso ciel luce più chiara. In questo senso è stata concordemente
valutata nefgli] ultim[i] decenni] l'opera grafica e pittorica di M., e si è
convenuto che essa non può essere ignorata, costituendo uno degli aspetti
fondamentali per capire la genesi della Persuasione e la rettorica, e l'autore
stesso, come uomo, nella sua totalità.
[Dunque], un rapporto molto stretto lega la ricerca grafica di M. alla
sua filosofia... Lo schizzo, il disegno immediato, l'aforisma figurativo si può
considerare una traduzione visiva della via alla persuasione... La linea,
secondo una grammatica preespressionista, si spezza in segmenti, si anima in
curve ed evoluzioni, si condensa con insistenze e ripetizioni in alcuni passaggi
per poi sfumarsi e annullarsi in altri. Esiste una concordanza di giudizi sul
fatto che soltanto un'esigenza interiore indusse M. a farsi testimone di
situazioni umane con l'immediatezza di chi ha in animo non di edulcorare la
realtà o di darne una versione umoristica ma di penetrame i significati,
uscendo dalla sfera della rappresentazione per entrare in quella cruda e
disincantata dell'osservazione dei fatti, al di là di qualsiasi calcolo e senza
il desiderio, comune ai protagonisti dell'arte, di farsi portatore di nuovi
linguaggi. Insistere nella ricerca di modelli, di influenze precise per
giustificare formalmente il mondo grafico e pittorico di M. equivarrebbe a
sminuire - pur considerando i rarefatti indici di un'attività non dominante -
la portata del suo messaggio, la sua originalità. Più giusto è constatare che
quanto possediamo è sufficiente a dichiarare le sue innate doti di disegnatore
estraneo alla cultura figurativa imperante nei primi anni del Novecento in
Italia, e a rivelare nello stesso tempo con incisiva evidenza le spinte che,
sempre più incalzanti, determinarono la sua ricerca esistenziale®°8, A tutto
ciò, aggiungiamo soltanto due nostre vaghe considerazioni: innanzitutto, in M.
ci sembra davvero riproporsi quella che Nietzsche connotava come capacità
«pentatletica» dell'artista "persuaso" (che lo rendeva davvero «omo
integrale»), nella fattispecie con riferimento agli autori tragici della
classicità (ma anche al loro "pubblico"), come il filosofo tedesco
aveva scritto in un passaggio fondamentale della sua prima conferenza pubblica
sulla tragedia [quella sul dramma musicale greco]: Nietzsche auspicava (e
credeva di intravvederne i prodromi nell'opera wagneriana) una ri- proposizione
di tale "integrità" nella nuova gioventù tedesca’. Anche sotto questo
rispetto, dunque, M. ci sembra pare fedele all'orizzonte greco che struttura
lasua speculazione e, perché no?, anche tutta la sua vita. Seconda
considerazione (che approfondisce quanto già profilato dal Monai): è
significativo, per noi, che M. s'impegnasse soprattutto nell'affinmare la sua
pratica di "caricaturista": com'è noto, il pregio della caricatura è
quello di scarnificare il soggetto che ad essa si presta, esagerandone (e
distorcendone) i tratti caratteristici: l'effetto che si vuol provocare è di
natura comica o grottesca. Il pittore-filosofo goriziano, evidentemente, intuì
la profonda valenza dissacrante che un simile strumento gli metteva a
disposizione: poter meglio individuare o evidenziare i "difetti"
della Rettorica e utilizzare il pretesto umoristico per porli, in modo
impietoso, all'attenzione di tutti: riconosco qualcosa come
"caratteristico" e lo "carico" distinguendolo dal resto
(che rimane meno percepibile). 308 Estratto dal saggio M. anticipatore in arte
dell'espressionismo, di Fulvio Monai (pubblicato in Dialoghi intorno a M., a
cura di Sergio Campailla, Gorizia, Biblioteca Statale Isontina), che qui
riportiamo per gentile autorizzazione concessaci dalla redazione di www.M..it e
del Comune di Gorizia. 309 Cfr. almeno le sue Cinque prefazioni per cinque
libri non scritti, in particolare le Riflessioni sul futuro delle nostre
scuole. 310 In questo senso, la caricatura, sotto la forma soprattutto della
satira (letteraria) politica e sociale, ha una lunga tradizione nell'
"aceto italico", almeno a partire da Lucilio. A parallele, analoghe e
praticamente contemporanee conclusioni - il suo saggio sull'Umorismo è del 1908
- era giunto anche PIRANDELLO (vedasi): nel saggio, lo scrittore agrigentino
segnalava nella pratica umoristica uno degli strumenti privilegiati che
consentivano di introdurre nell'arte, e dunque attraverso l'arte, la
problematica dell'esistenza e la critica sociale: l'umorismo si serve del comico
- avvertimento del contrario - per assurgere a riflessione, al sentimento del
contrario, ovvero, associando le immagini in contrasto*'', sottolinea
espressionisticamente gli aspetti disarmonici, deformanti e paradossali
dell'esistenza, come lo scrittore effettivamente fece nei romanzi e
(soprattutto) nelle novelle8"?, Per fortuna, l'interesse per l'opera
grafico-pittorica di M. è venuta crescendo col tempo (anche se fatica ad
oltrepassare l'orizzonte della provincia goriziana e triestina), come
testimoniano le sempre più numerose esposizioni del suo catalogo. PIRANDELLO
(vedasi), Saggi, Poesie e scritti varii, Mondadori, pag. 127 soprattutto 312
Non a caso, alcuni critici (il Salinari e il Piromalli, sopra tutti) hanno
letto l'opera di M. anche attraverso il confronto con la produzione e la
"filosofia" di Pirandello, entrambi massimi rappresentanti della
crisi spirituale apertasi all'inizio del secolo scorso. Auctoritas, non veritas
facit legem. Thomas Hobbes Parte migliore è quella che cerca il meglio; cercare
con persuasione il meglio è l'unico primato; e quando si vorrebbe ostacolare
ciò, si fa, sotto tanti aspetti, del materialismo, e, prima o poi, si è
sconfitti dalla forza dell'anima. Capitini «Mi manca una concezione salda e
universale della vita. Oggi io non vedo alcuna possibilità di trovare un nuovo
principio, né di rispettare i vecchi principi. Cerco dunque questa idea, da cui
dipende tutto il resto, senza poterla trovare», scriveva Flaubert all'amico
George Sand, poco più di un secolo e mezzo fa. Questa urgenza di verità e di
valori la facciamo nostra, in un'epoca in cui - e lo affermiamo al di là di
ogni moralismo enfatico ed infame da parvenu - il rapporto degli uomini col
mondo e con i propri simili ci appare quanto mai irrisolto e problematico, e
sembrano venir meno l'orientamento, i motivi, le ragioni stesse delle scelte
etiche. La nostra tesi, benché sia strano, è nata ed è stata scritta in tempo
di guerra, e ciò non ha potuto non influire sulla veemenza e sulla perentorietà
di certe nostre affermazioni, convinzioni, presupposti. Il fascino che il
pensiero M.iano, misconosciuto, ha esercitato su di noi si spiega, allora,
soprattutto nella sua premura etica, nel suo "massimalismo etico":
solo un'etica forte come quella di M. - per quanto, per i più,
"ingenua" - può misurarsi oggi con la potenza devastatrice del male.
La straordinaria energia che ogni uomo nasconde conosce le espressioni più
sublimi e divine, ma anche le degenerazioni più abiette e nefaste: si tratta di
convogliare quell'energia a vantaggio dell'uomo, ovvero sulla via della
Persuasione. Questa è l'epitome del monito persuaso. La voce della Persuasione
è la voce socratica, la voce che coinvolge, la voce per eccellenza. La voce che
invita alla «infinita vita», che chiama all'autonomia ed all'autenticità del
nostro essere uomini, che non si presta alla risonanza disinteressata o
scolastica o intellettuale, ma che ingiunge un impegno militante ad ogni animo
sensibile. Qui, ovviamente, entra in gioco e in crisi il significato stesso di
filosofia, e quindi di esistenza, e il coinvolgimento personale e responsabile
di ogni posizione. La "lezione" di M. è, infatti, un invito alla
responsabilità pura, e dev'essere accolto come tale in un'epoca in cui il
totalitarismo non è esplicito, ma sornione, non punisce, ma sorveglia, Nel contesto di queste Conclusioni,
utilizzeremo una specifica bibliografia minima: Capitini, Elementi di
un'esperienza religiosa, con prefazione di Bobbio, Biblioteca Cappelli
(ristampa anastatica della seconda edizione, pubblicata dall'E ditore Laterza,
Bari); Buber, La regalità di Dio, Marietti, ; Lévinas, L'aldilà del versetto, a
cura di G. Lissa, Saggi Guida; Negri. Il lavoro e la città. Un saggio su M..
Roma, Lavoro. (I grandi piccoli 11). Le citazioni dal testo di Capitini saranno
segnalate da una C con numero di pagina cui si riferiscono [C ...]; quelle da
Buber da una B [B ...]; quelle da Lévinas da una L [L ...]; quelle da Negri da
una N [N ...], non opera soltanto attraverso l'aperta coartazione, ma s'innesta
a presupposto tacito comune, servendosi di una sopraffina ikebana di
prevenzione, volta a scongiurare quello che gli agenti assicurativi chiamano,
come per un gioco di ironia, moral hazard?. In un'epoca in cui il
totalitarismo, a volte, addirittura soffre il proprio mascheramento, ed esplode
(stricto sensu) nelle tensioni belliche del "nuovo ordine mondiale".
La sua violenza, oggi, è un "mal sottile" che avvelena. La Rettorica
è un processo di avvelenamento, scrive M., il che vuol dire non soltanto che è
un veleno, ma che è una continua somministrazione di veleno. Il pensiero di
Carlo M., con tutta la sua giovanile esuberanza, si pone allora come
antagonista, come disinfestazione: si arroga un effetto depurante, si
autopromuove ad antidoto al veleno, e (forse) in questo pecca di presunzione e
corre il rischio, anch'esso, di prestarsi a traduzioni violente ed autoritarie.
Ma ci si mostra come faro quando addita nell'autonomia e nella politica
(termini solo in apparenza contraddittori, termini da assumere piuttosto nella
loro straordinaria bellezza) l'unica istanza regolatrice di ogni persuasione
concreta, «a ferri corti con la vita», l'unica alternativa all'acclimatamento
rettorico, al compromesso eteronomo, all'abulia o alla disperata (per alcuni,
vile) risoluzione del suicidio. Di una persuasione, infine, che non si pone
come compito quello di passare «dalla teoria alla pratica» (uno dei più
ostentati imperativi sociali), ma di far le proprie parole azione, di
sollecitare la propria dynamis umana all'entelechia che, in modo autentico, la
realizza. Come scrisse Aldo Capitini, «dobbiamo essere musica e non statua.
Questo sembra un sogno, un qualche cosa di poetico; e credo invece che sia
prova di realismo. Vi sono forze potenti da fronteggiare, e solo un'opposizione
dal profondo e appassionata può vincerle»3'° [C 31]. 314 Lett. "rischio
morale". Maggior rischio che un evento assicurato si verifichi per effetto
della minore attenzione posta nel prevenirlo da parte di chi ha stipulato
l'assicurazione [def. dizionario Garzanti. Chi ha letto quanto da noi
argomentato in precedenza, apprezzerà la puntualità di questa definizione. 315
Come scrive Norberto Bobbio, compagno e grande estimatore di Capitini, «chiunque
abbia una certa familiarità con gli scritti di Capitini sa che uno dei
termini-chiave del suo linguaggio personalissimo è "persuasione", che
sta per "credenza" o per "fede" (il bel capitolo
autobiografico con cui ha inizio il libro Religione aperta è intitolato La mia
persuasione religiosa), onde "persuaso", parola da lui usatissima
equivale a "credente". Egli stesso ne riconosce la derivazione da M.:
«... del quale mettevo in rilievo, anche in una conferenza che tenni a Firenze,
la "persuasione" (un termine che ho assunto, preferendo
"persuaso" a "credente", persuaso nel senso di
"autopersuaso", quasi di "pervaso"), l'antiretorica, quel
tipo di esistenzialismo, che poteva divenire supremo impegno pratico: insomma
mi pareva esatto considerarlo come la premessa di una tensione
etico-religiosa». [Bobbio trae questa citazione dall'opera di Capitini
Antifascismo tra | giovani; la testimonianza di Bobbio su Capitini la si trova
in N. Bobbio, Maestri e compagni, Firenze, Passigli, 1984, nel capitolo a lui
dedicato], Dunque, lo sfondo di Capitini è religioso, la sua è una credenza e
una fede; tuttavia la sua religiosità, "antiistituzionale", ci pare
non identificarsi esclusivamente con la dimensione divina, ma coincidere
piuttosto con la sacra umanità (il sacro dell'umanità) che ogni individuo porta
dentro di sé: dunque, se «la religione è consapevolezza della liberazione
spirituale, del superamento della finitezza mediante la vita spirituale» [C
110], anche noi ci sentiamo di condividere questa religiosità. M. ripropone la
visione antica del mondo nel momento di più intensa crisi della sua visione
moderna, e chiama in causa soprattutto due testimonianze inattuali di
Persuasione, nella Persuasione "confondendole": Socrate e Cristo. Il
Socrate di M. - ma oramai è chiaro - non ha alcuna paternità del /ogos, se per
logos s'intende una facoltà, ch'è pretesa, di ordinare il nostro rapporto
"scientifico" con la realtà e di promuoverne un'arbitraria fondazione
di valori. In un'espressione, un atteggiamento di dominio che non riesca a pensare
il mondo se non come rapporto di forze e come fruizione senza mistero. In senso
analogo, la verità cristiana viene apprezzata non come pura verità filosofica o
settaria, ma rivissuta quale verità di esistenza e di salvezza assolute. Nella
dimensione persuasa, cui queste due rinnovate prospettive collaborano, il vero,
il giusto e il bello condividono un rapporto sponsale (l'agathon di socratica e
platonica memoria), al cui interno è un non senso l'imposizione. Un assunto,
questo, che M. tende disperatamente a dissuggellare dall'ambito della propria
coscienza individuale, cercando di puntare su di esso non solo per un impegno
morale singolo, ma per una "rivoluzione" sociale ch'è innanzitutto
una rivoluzione etica collettiva. Il vir è completamente titolare dell’azione
etica, e in questo è scrigno d'infinito, perché infinite sono le possibilità di
realizzare il bene: la sua esistenza è un "grande miracolo", che
riflette in sé tutta l'ineffabile portata della Persuasione, una dignità e una
libertà di sapore, diremmo, rinascimentale. L'Europa (il mondo) deve guardare
alla Bibbia ed alla grecità, dunque. Una persuasione di Lévinas, che anche M.
avrebbe sottoscritto. Anzi, come visto, la speculazione del Goriziano oscilla
proprio, ed in maniera consapevole e in certo modo sistematica, tra questi due
poli. Tuttavia, nella riconsiderazione ch'egli fece del pensiero biblico, si
segna, secondo noi, una nuova possibilità del pensiero ebraico, che mantiene
dell'ebraismo la valenza etica, la tenacia e la determinazione che quello ha
mostrato nella sua storia millennaria, ma altresì le rinnova, senza cadere, a
nostro giudizio, nell'apostasia dei conversos o dei marranos. Da una parte,
infatti, l'identità ebraica di M. - per quanto inconsapevole, sottaciuta o
addirittura rimossa dallo stesso - è fuori discussione: l'appartenenza ebraica
è una questione cromosomica, volendo parafrasare Buber. Dall'altra, M., ebreo,
dell'Antico Testamento predilesse soprattutto l'Ecclesiaste, e pur vide in
Cristo l'eccellenza del vir persuaso, ritagliandone una figura terrena e
sofferta che nulla ha a che vedere col Cristo figlio di Dio: M., ebreo, pure
accettò il messaggio di In effetti, Capitini appare quale uno dei
nichelstaedteriani più "coerenti", e il fatto che il suo capolavoro,
gli Elementi, fosse uno dei luoghi di spiritualità intorno al quale si condensò
molto antifascismo, è una delle prove più evidenti e più belle di una
Persuasione che passa dalla parola all'atto, che si fa storia ed opposizione
anti-rettorica. liberazione terrena del Cristo, «la circoncisione del cuore, in
ispirito, non in lettera» [Paolo, Rom.], il «battesimo del fuoco» [Lc.] nella
Persuasione?" Il pensiero M.iano, insomma, è anche un pensiero ebraico,
semplicemente perché M. fu un ebreo. E, per quanto detto, fu un pensiero
ebraico sui generis, rivoluzionario, inaudito, e purtroppo dimenticato. Il
pensiero ebraico si pone, per principio, come inattuale, come Talmud,
interpretazione incessante ed appassionata della Torah, della Legge, la
«salvaguardia più sicura e la memoria più fedele dell'etica di Israele» [L].
L'ermeneutica della Torah si assume il compito di individuare e proteggere
l'<«energia misteriosa che scaturisce da [gesti] antiquati» [L ], e
d'imbrigliarla in direzione etica. Questa etica è accoglienza di una
«incitazione divina» [L]: «anche Dio incita, anche Dio seduce, come se anche
Dio avesse la sua retorica». L'ascolto, dunque, la pedagogia dell'ascolto come
essenza dell'ebraismo: vi si forgia un'etica che scaturisce da un'interazione
responsabile di uomini: una redenzione, un «faccia-a-faccia degli uomini che
mostrano il loro volto e cercano il volto del loro prossimo» [L 93], in una
«tensione del santo verso il più santo» [L], in una «permanenza dell'umano
[...] assicurata dalla solidarietà che si costituisce intorno a un'opera
comune; dallo stesso compito svolto senza che i collaboratori si conoscano o si
incontrino» [L 93], perché «Ia totalità del vero è realizzata dall'apporto di
molteplici persone» [L ]. Un'etica, inoltre, che non teme, e anzi accoglie, il
confronto con le culture altre, perché «Malgrado tutte le critiche rivolte
contro l'assimilazione, noi usufruiamo dei lumi che essa ci ha apportato,
affascinati dai vasti orizzonti che questi ci hanno aperto » [L 288]. Tuttavia,
«a dialettica del regno che educò il popolo di Israele» - scrive Buber -
coincide con la «storia del dialogo fra la divinità che domanda e l'umanità che
nega la risposta ma che tenta anche di rispondere, il dialogo che ha per
oggetto un eschaton». [B]. La risposta dell'essere umano, a questo domandare
che s'impone più che altro come un comandare, non può essere se non
l'obbedienza. Buber non lo nasconde, anzi fonda proprio su questa impari
dialettica la radice dell'istanza etica e ogni possibile dignità dell'uomo,
«costituita dalla originaria possibilità di questo comandamento e dall'
'obbedienza' intesa come risposta umana ad esso: una risposta balbettante,
riluttante, risorgente, ma pur sempre la risposta del fragile essere umano» [B].
«Nel 'monoteismo' - scrive ancora Buber - l'unicità non è [...] quella di un
'esemplare’, bensì quella del Tu nella relazione io- 316 Ancora una volta, è
importante - in questo contesto - ricordare l'interesse esclusivo di M. per il
vangelo di Matteo. Questo vangelo è il «più completo, ordinato e dottrinale dei
primi tre e rispecchia più e meglio degli altri la primitiva catechesi
apostolica, motivo per cui fu il più utilizzato nei primi tempi della Chiesa,
per l'istruzione sia dei catecumeni che degli adulti. Esso fu scritto per gli
Ebrei, per provare ad essi che Gesù Cristo è il Messia promesso. Infatti fin -
dal principio, con la genealogia, così importante per gli Ebrei, Mt intende
dare non soltanto la realtà ebraica e davidica di Gesù, ma inserire lui, la sua
storia e la sua opera nel complesso della storia della salvezza, che forma
l'ossatura di tutto l'AT. Così, nel discorso posto come a base del nuovo Regno
fondato da Gesù, egli è proposto come il nuovo Mosè che sul monte promulga la
nuova legge; e in tutto il corso del Vangelo è dato il massimo valore all'AT,
considerato come profetico e pedagogo al nuovo Regno» [F. Pasquero,
Introduzione al vangelo di S. Matteo, ed. Paoline, Milano]. tu, che non conosca
sospensioni nell'ambito della vita vissuta» [B]. Il Tu divino è una continua
presenza nel rapporto io-tu, sia nel rapporto stesso che nella singolarità dei
contraenti: «la fede in Dio di Israele è contraddistinta in definitiva dal
fatto che il rapporto di fede esige per essenza di valere per tutta la vita e
di agire in tutta la vita» [ma l'intero capitolo JHWH il melekh]. E' qui che M.
segna il suo distacco e il suo superamento: egli, ebreo, combatte in assoluto
ogni adescamento eteronomo, e intuisce che l'etica è Persuasione, ovvero - e in
modo esclusivo - autonomia responsabile e responsabilità autonoma, conquista
che avviene nell'immediato dell'uomo senza alcun tramite, se non la
considerazione dell'altro come specchio di sofferenza, come omousia del
Tragico, e non come riflesso del volto di Dio o comunque di entità superiori e
costituite. M. conclude la prima Appendice critica alla sua tesi di laurea con
un enfatico «Evviva l'imperativo» [PR 142]. Quest'appendice, apparentemente
svolta su questioni di linguistica logico-formale (i modi verbali), s'impernia
su un assunto etico-filosofico che compendia le convinzioni M.iane su un
linguaggio, quello degli uomini, ch'è la traduzione più concreta ed esaustiva
dei «modi di relazione sufficiente» [PR]: infatti, «ogni parola detta è la voce
della sufficienza - quando uno parla, afferma la propria individualità
illusoria come assoluta», ovvero «ogni cosa detta ha un Soggetto che si finge
assoluto» [id., corsivo di M.; in base alle analisi approntate nel corso del
nostro lavoro, il significato di queste affermazioni dovrebb'essere oramai
pacifico]. Alla luce di questo assioma, M. de-struttura i modi del linguaggio:
quello diretto, quello congiunto e infine quello correlativo. Fino a che giunge
al modo imperativo, «che non è modo» [PR 141]. Perché quello imperativo non è
un modo? E perché il giovane filosofo lo predilige? Perché esso non sottende
una "relazione sufficiente", «non è realtà intesa, ma vita; è
l'intenzione che vive essa stessa attualmente, e non finge attualità in ogni
modo finita e sufficiente» [PR, c. Mich.]: insomma, il Soggetto «non fa parole,
ma vive» [PR 142, c. Mich.]. Ma in che modo il Persuaso vive? Innanzitutto, si
parta da questa importante sfumatura: per M., l'imperativo non è il modo
dell'ingiunzione, del comando, della coercizione, non è neanche «imperativo di
Dio» [B 58]°'”, ma quello della libertà, della realizzazione concreta della
libertà, ovvero è un atto di liberazione. Il Soggetto, innanzitutto, si libera
da se stesso, dalla falsa consistenza che lo intride. Ma l'imperativo non è neanche
un modo impersonale: esso è piuttosto un modo che coinvolge, che chiama in
causa una relazione, una responsabilità, che evidenzia la sostanza di un tu cui
esso si rivolge. Delucidando il senso e l'abisso di tale responsabilità, si
giunge nel cuore dell'essenza persuasa. E' la Persuasione che mette in gioco la
responsabilità, e non viceversa. Non è Dio che ci destina in un orizzonte
responsabile, non è YHWH che c'ingiunge o ci dona il senso di responsabilità,
che ci forma alla responsabilità. Per Lévinas, ad esempio, la responsabilità
umana è «una responsabilità che precede la libertà, una responsabilità che
precede l'intenzionalità» [L]: poche righe dopo, il filosofo ebreo- francese
esplicita il senso delle sue parole: «si deve comprendere piuttosto questa
anteriorità della responsabilità rispetto alla libertà come l'autorità stessa
dell'Assoluto [c. n.], ‘troppo grande' per la misura o la finitezza della
presenza, della manifestazione, dell'ordine e dell'essere» [L]; «l'uomo
esercita la sua padronanza e la sua responsabilità come mediatore tra Elohim e
i mondi, assicurando la presenza o l'assenza di Elohim dal concatenamento degli
esseri» [L 246-247]. Nell'orizzonte della Persuasione, al contrario, la
responsabilità non è la premessa teologica al rapporto io-tu, non è il vincolo
condizionante preparato da qualsivoglia Torah, Assoluto o «ileità» [L], ma la
messa-in-atto di questo rapporto nel momento in cui esso avviene, sul terreno
dell'autonomia senza presupposti, nella condizione di una consistenza che trova
318. Ovvero nel fondamento esclusivamente nella propria finitezza, nella
propria solitudine momento in cui la consapevolezza del Tragico assurge alla
sua espressione massima, e si converte da consapevolezza in attualità poietica.
La stessa «responsabilità della responsabilità» [L] non è una delega etica che
un essere superiore affida agli uomini, lasciandoli liberi o meno di rispondere
(la presenza o l'assenza di Elohim), ma un atto di autofondazione di libertà,
in cui libertà e responsabilità vengono a coincidere; non riflesso di una
Legge, ma essa stessa legge di se stessa. Il vir attraversa la morte, convive
con la malattia mortale ed estende la mortalità a termine di confronto con le
altrui vite: ristabilendo un corretto rapporto con l'essere-per-la-morte
dell'uomo, correggendo la prospettiva lontananza-vicinanza dalla morte, la
Persuasione rende manifesto l'essere-nella-morte dell'homo (la vita che vuole
se stessa e crede d'esser vita, l'horror vacui che diviene propellente del
conatus essendi, il deficere preso a pretesto del proprio sufficere) e nobilita
l'essere-con-la-morte del Persuaso. Di fronte al Tragico, e non di fronte a
YHWH, si fonda la solidarietà e la democrazia di un destino, per il quale tutti
sono miei pari nella morte. Vedendo nell'altro se stesso come mortale, il vir
elegge l'altro in un orizzonte di compassione, e quindi di rispetto: in questo
specchiarsi nell'innocenza tragica dell'altro, il Persuaso abdica alla propria
consistenza, avvertendo già la sua stessa affermazione individuale come
violenza "attuale" agìta ai danni dell'altro. 317 «[...] né la storia
biblica ha altro senso se non quello per cui l'imperativo della natura può
cedere all'imperativo di Dio e così elevarsi, la pura passione alla santità
pura, la creazione al regno» [B]. Nella dimensione persuasa, dunque,
espressioni quali «dipendenza senza eteronomia» [L], «trascendenza che si fa
etica» [L 208], «decisione umana che interviene in un dominio che oltrepassa
l'uomo» [L 181], o ancora «timore libero: riconoscenza sotto forma
d'obbedienza, ma obbedienza senza servitù etc. etc.» [L 173], o infine la summa
- «idea di un potere senza abuso di potere» [L], non hanno alcun senso.La
persuasione, dunque, si pone come eccesso d'amore, come olocausto d'amore, che
sacrifica l'io attuale al tu, e fa del tu non soltanto il termine privilegiato
del rapporto, ma il luogo in cui «brucia come fiamma» il rapporto stesso. Il
sacrificio è l'annullamento del sé per la salvaguardia del tu: l'agire del
Persuaso (Sovva!) è l'accollarsi di un surplus di responsabilità verso il tu.
Per recuperare l'umanità del tu c'è bisogno di un'eccedenza d'umanità nel
Persuaso, tal che il Persuaso - alla stregua dell'Essere plotiniano - trabocchi
di essere e doni, sacrifichi la sua eccedenza in vista della Persuasione del
tu, ch'egli non prepara o sollecita, ma salvaguarda e protegge. In questo atto
di amore puro e assoluto della Persuasione, l'unico rimprovero che le si può
muovere contro è l'essersi arrogata una pretesa di salvazione che nessuno le ha
chiesto. Ma cosa è l'amore, il donare, se non dare anche quando nessuno
chiede? Uno, tra i motivi occasionali
che ci hanno spinto a scrivere una tesi su Carlo M., è stato la lettura di un
libello (in senso proprio e lato), che porta la firma di Negri, dal titolo
accattivante: // lavoro e la città. Il piccolo studio si propone come «un
saggio su M. » (così recita il sottotitolo) e, in effetti, la prima metà di
esso sorvola l'opera del Goriziano, fissandone punti fondamentali e azzeccando
spunti intelligenti. Ad un certo punto, però - e siamo al capitolo E' veramente
‘vita che non è vita', quella civile? - l'analisi del critico prende una svolta
inaspettata di sferzante polemica. Partendo dalla convinzione (del resto per
noi condivisibile e sensata) che «nella società, è giocoforza
responsabilizzarsi come uomini civili e lavoratori divisi» [N 74], per il Negri
prospettare ai lavoratori "distinti" e agli uomini "civili"
una vita altra da quella ch'essi conducono è soltanto grossolana retorica, una
presa in giro, una «promessa del diavolo» [N], pericolosa e assolutizzante,
metafisica e irriguardosa. L'avversario da ardere al rogo, nel contesto del
saggio, è proprio Michelstaedter: [...] se gli 'autori' hanno veramente detto
ciò che egli 'ripete' [il riferimento è alla prefazione della tesi di laurea],
Michelstaedter non fa altro che accomunarli nel destino del fallimento del loro
messaggio ‘persuasivo'. La ragione di questo fallimento? Sta nel fatto che gli
uomini, la maggioranza degli uomini, nonostante ogni 'riduzione' della loro
individualità, nonostante il loro risolversi in persone sociali", nel
mondo della sicurezza' borghese, nel mondo del lavoro diviso o nel 'regno della
rettorica', finiscono col credere più a Platone che a Socrate, più a Hegel che
a Schopenhauer, eccetera. Solo perché disponibili a farsi 'giusti' per naturale
desiderio di sicurezza? Solo perché hanno paura della morte? Forse, anche
perché hanno il coraggio di vivere, lungo le 'sanguinate vie della storia', la
‘piccola vita' delle ‘individualità ridotte', in obbedienza alle ragioni della
civiltà del lavoro e della tecnica. Anche il pescatore stanco de | figli del
mare ha questo coraggio; e gli si deve rispetto, perché è anche un uomo
‘temprato all'oggettività' nel senso hegeliano, un uomo 'giusto' nel senso
platonico. Rispetto non gli porta di fatto, Michelstaedter. In realtà, la
lettura del filosofo del lavoro è altamente prevenuta, e questo gli obnubila il
senso della Persuasione michelstaedteriana. Ne è prova quanto scrive in
seguito, indirizzando le sue frecciate a «quanti filosofeggiando si atteggiano
a flebili ‘pastori dell'essere» [N], ossia «agli scopritori e ai riscopritori
più o meno nichilisteggianti di M.» [N] (e anche qui ci trova concordi). Ma per
lui, già in partenza, quello di Michelstaedter è «il desiderio di un libero
volo oltre il mondo in cui vivono le 'anime implicate» [N 70], e, in quanto
tale, «è desiderio di morte»: «Michelstaedter tende a 'persuadere' ad un
'in-curia' o ‘non-curanza' della stessa società» [adattato da N], ed egli, in
questo, si rivelerebbe davvero «maestro di Svoradayoyia» [N], ma un maestro
così malefico, sottile e coerente da giungere persino ad uccidersi per far
valere tutta la cattiveria delle sue proposte; tal che il suo suicidio fa] è un
«gesto necessario della sua ‘pedagogia', che preferisce l' ‘essere’ al
'vivere', la ‘vita autentica' alla ‘vita inautentica' [[]» e visto che [b] «c'è
pure un egoismo nel darsi volontariamente la morte [!], senza curarsi di quanto
si può fare per gli altri anche o soprattutto come ‘individualità ridotte*».
Ciò di cui il Negri priva i suoi lavoratori distinti e i suoi soggetti civili è
quello che Ernst Bloch chiamava principio speranza: il che sarebbe anche la
cosa meno grave. Infatti, egli dimentica altresì che dietro tali figure
sociali, inserite negli ingranaggi della città giusta, ci sono degli uomini, e
che le conquiste - e la dignità che ne deriva - sono innanzitutto conquiste di
consapevolezza umana, prima che acquisizioni prettamente sociali o giuridiche o
politiche. Egli scrive: Il nostro posto è nella città, nel mondo del lavoro. Non
c'è ideologia 'antilavoristica' che tenga: il nostro compito resta quello di
fare più giusta la città, più umano il mondo del lavoro, non di uscirne fuori,
di abbandonarlo [N]. Parole che rivelano un grande, e giustificato,
"pragmatismo", e ciò detto senza alcuna allusione spregiativa. Il
fatto è che Michelstaedter, scrivendo della Persuasione, si pone su uno scalino
indietro (o avanti, dipende dai punti di vista) quando appunta il suo interesse
piuttosto sulla dimensione dell'umano che precede la sovrastruttura della
giustizia cittadina e della socialità del lavoro. Sinceramente, non vediamo in
ciò alcuna «ideologia antilavoristica», né una presa di posizione, come dire,
gratuita e tignosa contro la "vita empirica" degli uomini. Il merito
di Michelstaedter è stato quello d'aver individuato, al di là o al di sotto
dell'alacrità sociale, un peccato umano tra i più puniti anche da Dante:
l'accidia spirituale. Di contro, il più grande demerito dell'invincibile
illusione sociale della rettorica - propinata attraverso lo strumento
ipnagogico della Svoradaywyix - è quello di obliterare l'umanità degli uomini e
d'incoraggiarne appunto l'accidia: tal che quando Michelstaedter parla di «possesso
presente della propria vita» non intende un allontanarsi dalla congerie
sociale, o semplicemente un disdegnarla (il che sarebbe, oltre tutto,
impossibile, vista la politicità che contraddistingue gli uomini), ma un vivere
la nostra esistenza, anche sociale, alla luce di una nuova consapevolezza, di
tipo socratico, che precede la stessa "coscienza civile": ovvero,
nella consapevolezza che in ogni uomo c'è un fondo di Persuasione - un «centro
religioso», direbbe Capitini - che dev'essere recuperato e 193 salvaguardato,
una plenitudo ed un'aeternitas che non è astorica o ultramondana o antimondana,
ma che rivela una dignità che chiameremmo ontologica, se non avessimo timore di
equivocare adottando un termine abusato. La vita degli uomini, prima di essere
vita di relazione in cui ognuno dà e ognuno chiede (il cosiddetto mutualismo),
è una interminabili vitae tota simul et perfecta possessio?”9, tanto per
prendere in prestito le parole d’AQUINO (vedasi), e in questo l'uomo è
assimilabile addirittura a Dio. In suddetta convinzione michelstaedteriana -
che è una bestemmia in bocca ad un ebreo, e che forse segna il traguardo di
presunzione di un pensiero che, al di là della religiosità che lo sottende, si
pone, per via di principio, come pensiero "laico" - si palesa tutto
l'amore e il rispetto di cui il Goriziano investe gli uomini, il mondo e la
vita stessa. Il Persuaso non vuol essere un "persuasor di morte", un
apolide o un paria, e se lo è, è l'ingiusta conseguenza cui l'emarginazione
rettorica lo destina; ed anche allora, il vir non è un asceta che si rinchiude,
beato, nella sua sdegnosa autosufficienza, o un moralista che, da uno scranno,
discetta sull'inettitudine o sulla "senilità" degli uomini che,
ignari del loro non- essere, si affaccendano nel mondo. Il vir è Qohelet,
partecipa comunque all'assemblea degli uomini, «àncora la [sua] vita nella
concreta molteplicità del prossimo» [C ]. La sua «anima ignuda» [PR ] non è un
abito di santità ch'egli indossa per distinguere la propria nobiltà di spirito,
ma il risultato di una spoliazione dei travestimenti rettorici entro cui siamo
«incamiciati», un raggiungere la nudità del nostro essere sfrondando gli
orpelli del sufficere, e non un'angelolatria; e, ancora, l'«isola dei beati»
[PR ] non è un mondo marziano o iperuranico, ma la città veramente giusta, la
Gerusalemme dei liberati, la agathon philia: «Paradiso non è l'assenza della
finitezza, ma il vincerla, con impeto di spirito sereno» [C]. Infine,
l'esperienza della Persuasione non è un'esperienza elitaria od escludente,
visto che non ci sono libri, ricettari o raccomandazioni che ci facilitano
sulla via della Persuasione: essa, per principio, si pone come democratica, e
l'unica condizione ch'essa ingiunge (se si può dir così) è che sta ad ogni
singolo individuo assumersi la responsabilità di imboccarla, prendere su di sé
il compito della propria realizzazione, avere il coraggio di costruire la
propria dignità di uomo: e quale migliore artifex di colui il quale è
l'artefice unico della propria umanità? «La persuasione religiosa suscita un
sentimento e un'iniziativa assoluta, e un fermento da rinnovare perennemente, e
proprio movendo da sé stessi, anche se soli» [C]: «libertà deve essere
continuamente liberazione » [C ]. La consapevolezza del Tragico, in cui
"consiste" la Persuasione e la sua libertà, dunque, non mortifica
l'attività degli uomini, ma le conferisce un senso e una dignità addirittura
sovraumane, perché non accetta la vita così com'è, o come ci è data, ma
testimonia la "caparbietà" degli uomini, la loro eccedenza di vita,
anche nella consapevolezza di esseri- AQUINO
(vedasi), Summae Theologiae, prima pars quaestio X, De Dei aeternitate in sex
articulos divisa, articulus |. per-la-morte: e la stessa relazione
dare-chiedere ne viene promossa a donare, in un orizzonte di rispetto e di
amore che coinvolge tutti gli enti mondani, senza alcuna cesura metafisica o
etica. E allora, non si incorra nell'equivoco EQUIVOCO GRICE di scambiare la
Persuasione per semplice determinazione, per mera disposizione di volontà, per
arbitrio di proprie convinzioni imposte alla comunità degli uomini, per
malevola, pertinace coerenza d'intenzioni eccentriche o malsane: diversamente,
si potrebbero a buon ragione dire persuasi un Hitler o un Callicle. La
dimensione persuasa non è una dimensione anarchica, dove ognuno dice o fa ciò
che vuole, convinto di realizzare una propria, singolare, gretta persuasione:
essa ha l'unico suo limite e l'unica sua legge (che non è sintomo di
eteronomia, perché autonoma assunzione di responsabilità) nel confine segnato
dalla libertà e dal diritto dell'altra persona: la Persuasione «è stretta sulla
base della non menzogna che è il riconoscimento in altri della stessa volontà
operante vicino alla mia finitezza, superamento della separazione, atto di fede
che attua la vicinanza, la trasparenza» [C]. La Persuasione è trasparenza
etica. Che un simile "programma" di umanità sia destinato al
fallimento - o sia guardato con ironia, o sia tacciato di melliflua retorica,
che condisce una "adolescenziale" illusione - non è una prova schiacciante
da ribaltare sardonicamente contro il suo autore, ma un ulteriore elemento di
meditazione sulle dilaganti potenzialità oniriche e violente - ovvero di una
violenza occulta o scoperta, a seconda dei casi - del dispositivo e
dell'armamentario rettorico, che da sempre ci affligge. Carlo Raimondo
Michelstaedter. Carlo Michelstaedter. Michelstaedter. Keywords: l’implicatura
di Platone. Refs.: Luigi Speranza, "Grice e
Michelstaedter: retorica e persuasione," per il Club Anglo-Italiano, The
Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia. Refs.: Luigi Speranza,
“Grice e Michelstaedter” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Mieli: la
ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale dell’uccello del
paradiso; ovvero, la lingua perduta del desiderio – la Paradisaeidae di Swinton
– la scuola di Milano -- filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi
Speranza (Milano). Abstract. Grice: “Oxford was all-male – as I saw her. The
reasoning was that females like to marry, whether a philosopher was officially
deemed to remain a bachelor!” -- Filosofo italiano. Milano, Lombardia. Grice: “Speranza has studied this;
he calls it ‘Dorothea Oxoniensis,’ and indeed it is a joint endeavour with C.
R. Stevenson – who *knows*!” -- «Spero che la lettura di questo libro favorisca
la liberazione del desiderio gay presso coloro che lo reprimono e aiuti quegli
omosessuali manifesti, che sono ancora schiavi del sentimento di colpevolezza
indotto dalla persecuzione sociale, a liberarsi della falsa colpa»
(Elementi di critica omosessuale. M Attivista e scrittore italiano, teorico
degli studi di genere. È considerato uno dei fondatori del movimento
omosessuale italiano, nonché uno tra i massimi teorici del pensiero
nell'attivismo omosessuale italiano. Legato al marxismo rivoluzionario, è noto
soprattutto come eponimo del Circolo di cultura omosessuale M. e per il suo
saggio Elementi di critica omosessuale pubblicato nella sua prima edizione da
Einaudi nel 1977. M. penultimo dei sette figli di Walter Mieli e di
Liderica Salina. Il padre, ebreo e originario di Alessandria d'Egitto, vive a
Milano dalla metà degli anni venti e aveva fondato con successo un'azienda di
filati, divenuta in seguito una delle più importanti nella torcitura e nella
lavorazione della seta. La madre, milanese, era insegnante di lingue.
Sposati, durante la seconda guerra mondiale i coniugi M. erano sfollati a Lora,
frazione di Como. Mario crebbe in questa cittadina, pur mantenendo forti legami
con Milano dove il padre continuava a lavorare e a risiedere. Il giovane
Mario si stabilì definitivamente nel capoluogo lombardo quando si iscrisse al
liceo classico Giuseppe Parini, raggiunto due anni dopo dalla sorella minore
Paola, alla quale fu sempre molto legato. Già in questi anni diede
dimostrazione della sua viva intelligenza e dichiarò la propria omosessualità.
Secondo quanto testimoniato dal compagno Milo De Angelis, nfondò un circolo di
poesia che divenne anche un luogo di incontro per omosessuali. Fu pienamente
coinvolto nella contestazione ed evocò questo periodo nel suo romanzo
autobiografico Il risveglio dei faraoni. A causa della sua miopia fu
esonerato dal servizio militare alla fine del liceo, si trasferì a Londra per
perfezionare l'inglese, come già avevano fatto altri suoi familiari. Qui
frequentò il "Gay Liberation Front" venendo a contatto con
l'attivismo omosessuale nella sua fase più intensa, subito dopo i moti di
Stonewall. Tornato in Italia, fu, insieme ad Angelo Pezzana, tra i soci
fondatori del celebre Fuori! a Torino, prima associazione italiana del
movimento di liberazione omosessuale italiano. Convinto assertore di una
rivoluzione gay in chiave marxista, si allontanò dal Fuori! insieme a tutta la
cellula milanese dell'associazione quando questa si legò al Partito
Radicale. Nello stesso anno fondò a Milano i Collettivi Omosessuali
Milanesi e i Collettivi parteciparono al Festival del proletariato giovanile di
Parco Lambro, dove Mieli lanciò dal palco lo slogan Lotta dura, Contronatura!.
Si laureò in filosofia morale con una tesi, poi pubblicata con modifiche, da
Einaudi con il titolo di Elementi di critica omosessuale e che divenne un
fondamento delle teorie di genere in Italia e, in misura minore, all'estero,
venendo tradotto e pubblicato in inglese nel 1980 con il titolo Homosexuality
and liberation: elements of a gay critique ed in spagnolo con il titolo Elementos
de crítica homosexual dall'editrice Anagrama. Elementi fu uno dei testi base
dei collettivi autonomi gay. M. fu uno dei primi a contestare apertamente
le categorie di genere vestendosi quasi sempre con abiti femminili. Nel
frattempo si dedicava al teatro, destando scandalo nella mentalità dell'epoca
con opere come lo spettacolo La Traviata Norma. Ovvero: Vaffanculo... ebbene
sì! Dava volutamente scandalo anche per il modo in cui si presentava, utilizzò
anche immagini e ruoli per portare avanti la propria battaglia dei diritti
individuali inalienabili. Nel corso della sua esistenza, cercò di superare i
limiti, fece uso di droghe e si dette a pratiche sempre più estreme, inclusa la
coprofagia. Durante un viaggio a Londra, Mieli, vicino già all'antipsichiatria,
iniziò a interessarsi di psicoanalisi; fu nuovamente arrestato, quando,
semi-nudo e in preda a una crisi psichica, fu fermato nell'aeroporto di
Heathrow, in cerca di un poliziotto con cui avere un rapporto sessuale. Prima
venne incarcerato, poi messo nella sezione psichiatrica del Marlborough Day
hospital, assistito dai familiari venuti dall'Italia in attesa del
processo. Venne ricondotto a Milano, dopo la condanna a pagare una multa,
e ricoverato in una clinica psichiatrica per un mese. Una volta dimesso, su
consiglio del suo psicoanalista Zapparoli, i genitori gli diedero un
appartamento autonomo. L'anno seguente viaggiò ad Amsterdam e di nuovo a Londra
e si laurea con lode in filosofia. Poco dopo lasciò l'appartamento che gli
avevano trovato e interruppe la terapia psichiatrica. Al V congresso del
Fuori!, che sancì la sua rottura col movimento e con Pezzana, M. prese la
parola, si dichiarò transessuale e parlò della sua esperienza di malattia
mentale («sono stato definito uno schizofrenico paranoide, sono stato in
ospedale, in manicomio per questo motivo») e di omosessualità. Dopo questo
periodo si dedicò alla stesura degli Elementi di critica omosessuale.
Negli ultimi anni di vita si dedicò all'esoterismo e all'alchimia, abbastanza
isolato dal resto del movimento omosessuale, e lavorando al romanzo Il
risveglio dei faraoni. Morì suicida infilando la testa nel forno della sua
abitazione di Milano dopo un lungo periodo di depressione. Tra i motivi del suo
gesto estremo fu l'ostruzionismo che il padre, influente industriale milanese,
aveva fatto per impedire la pubblicazione della sua ultima opera, Il risveglio
dei faraoni, ritenendolo troppo autobiografico e lesivo dell'onore famigliare.
A lui è intitolato il Circolo di cultura omosessuale M. sorto a Roma nello
stesso anno della morte. Il pensiero Il transessualismo universale Il
pensiero di M. consiste nel ritenere che ogni persona è potenzialmente
transessuale se non fosse condizionata, fin dall'infanzia, da un certo tipo di
società che, attraverso quella che Mieli chiamava "educastrazione",
costringe a considerare l'eterosessualità come normalità e tutto il resto come
perversione. Per transessualità, non intende quello che si intende oggi nella
comune accezione del termine, ma l'innata tendenza polimorfa e
"perversa" dell'uomo, caratterizzata da una pluralità delle tendenze
dell'Eros e da l'ermafroditismo originario e profondo di ogni individuo.
La liberazione omosessuale in chiave marxista fu tra i primi studiosi ed
attivisti del Movimento di Liberazione Omosessuale Italiano, accanto a
Castellano,Consoli, Modugno e Pezzana.
Tutti partivano dalla certezza che la liberazione dall'ancestrale omofobia
dovesse fondarsi sulla consapevolezza della propria identità, censurata fin
dalla nascita dalla cultura dominante, da loro ritenuta antropologicamente
sessuofoba e pervicacemente omofoba. Da queste basi partivano per
abbattere la discriminazione pluri-secolare nei confronti di chi non si
identificava nella sessualità assiomaticamente definita come naturale e
normale. Abbracciò immediatamente il marxismo, cercando di rimodularlo sulle
istanze della lotta di liberazione ed emancipazione omosessuale e ritenendo la
società capitalista intrinsecamente omofoba. Rilettura della psicanalisi
Negli Elementi di critica omosessuale, volle rielaborare alcuni degli spunti
teorici della teoria della sessualità di Freud, attraverso la lettura che, tra
gli anni Cinquanta e Sessanta, ne aveva fatto
Marcuse. Marcuse, infatti, in opere come “Eros e civiltà e L'uomo a una
dimensione aveva voluto fondere marxismo e psicanalisi. Fu proprio Freud,
infatti, a sostenere che l'orientamento sessuale poteva prendere qualsiasi
"direzione", riconducendo eterosessualità e "omosessualità a
semplici varianti della sessualità umana in senso lato. Una non escluderebbe
l'altra, e anzi, in potenza, tutti saremmo pluri-sessuali,
"polimorfi" o, più semplicemente, bi-sessuali. In base a questa
riflessione, riteneva che si dovesse denunciare come assurda e inconsistente
l'opposizione ideologica "eterosessuale" vs "omosessuale",
essendo viziato il principio stesso di "mono-sessualità". A questa
prospettiva unilaterale, che riteneva incapace di cogliere la natura
ambivalente e dinamica della dimensione sessuale, M. ha preferito opporre un
principio di eros libero, molteplice e polimorfo. Per Mieli era tragicamente
ridicola «la stragrande maggioranza delle persone, nelle loro divise mostruose
da maschio o da "donna.” Se il travestito appare ridicolo a chi lo incontra,
tristemente ridicolissima è per il travestito la nudità di chi gli rida in
faccia». Dean, psicoanalista dell'Buffalo, che redasse l'appendice
dell'edizione Feltrinelli di Elementi di critica omosessuale, afferma: «Nel
processo politico di ristrutturazione della società, M. non esita a includere
nel suo elenco di esperienze redentive la pedofilia, la necrofilia e la
coprofagia» e «ridefinisce drasticamente il comunismo descrivendolo come
riscoperta dei corpi. In questa comunicazione alla Bataille di forme materiali,
la corporeità umana entra liberamente in relazioni egualitarie multiple con
tutti gli esseri della terra, inclusi "i bambini e i nuovi arrivati di
ogni tipo, corpi defunti, animali, piante, cose" annullando
"democraticamente" ogni differenza non solo tra gli esseri umani ma
anche tra le specie». A questa rivoluzione sociale sono di ostacolo
determinati elementi, ritenuti da Mieli come «pregiudizi di certa canaglia
reazionaria» che, trasmessi con l'educazione, hanno la colpa di «trasformare
troppo precocemente il bambino in adulto eterosessuale». Il tema della
pedofilia Da provocatore dei "benpensanti", quale è stato tutta la
breve vita, facendo esplicitamente riferimento a Freud, M. affrontò a modo suo
anche il tema della sessualità infantile, per questo andando incontro a forti
critiche. I bambini, secondo il pensiero di Mieli, potevano
"liberarsi" dai pregiudizi sociali e trovare la realizzazione della
loro "perversità poliforme" grazie ad adulti consapevoli di quanto
sopra asserito: «Noi checche rivoluzionarie sappiamo vedere nel bambino non
tanto l'Edipo, o il futuro Edipo, bensì l'essere umano potenzialmente libero.
Noi, sì, possiamo amare i bambini. Possiamo desiderarli eroticamente
rispondendo alla loro voglia di Eros, possiamo cogliere a viso e a braccia
aperte la sensualità inebriante che profondono, possiamo fare l'amore con loro.
Per questo la pederastia è tanto duramente condannata. Essa rivolge messaggi
amorosi al bambino che la società invece, tramite la famiglia, traumatizza,
educastra, nega, calando sul suo erotismo la griglia edipica. La società
repressiva eterosessuale costringe il bambino al periodo di latenza; ma il
periodo di latenza non è che l’introduzione mortifera all’ergastolo di una
«vita» latente. La pederastia, invece, «è una freccia di libidine scagliata
verso il feto» (Francesco Ascoli)» (Elementi di critica omosessuale).
Nella nota 88 si legge: «Per pederastia intendo il desiderio erotico
degli adulti per i bambini (di entrambi i sessi) e i rapporti sessuali tra
adulti e bambini. Pederastia (in senso proprio) e pedofilia vengono comunemente
usati come sinonimi» (Elementi di critica omosessuale). Il tema
dell'alterazione psichica, della follia Mieli faceva uso di sostanze
stupefacenti, attraverso le quali mirava a superare lo stato di normalità in
cui riteneva le persone intrappolate. Riteneva che nevrosi, follia, paranoia,
delirio e, soprattutto, la schizofrenia, al pari dell'omosessualità fossero
caratteristiche latenti in tutti gli esseri umani e, con riferimento a Jung,
che tali condizioni permettessero «la (ri)scoperta di quella parte di noi che
Jung definirebbe “Anima” oppure “Animus”». In riferimento all'omosessualità,
considerava che potesse essere una porta verso il lato inesplorato della
personalità, in analogia con la follia: “La paura dell’omosessualità che
distingue l’homo normalis è anche terrore della “follia” (terrore di se stesso,
del proprio profondo). Così, la liberazione omosessuale si pone davvero come
ponte verso una dimensione decisamente altra: i francesi, che chiamano folles
le checche, non esagerano». Opere: “Comune futura,” “Elementi di critica
omosessuale, Einaudi, Torino, Elementi di critica omosessuale, Barilli e M.,
Feltrinelli, Milano, Elementi di critica
omosessuale, G. Barilli e Paola Mieli, Feltrinelli, Milano, “Il risveglio dei
faraoni,” preservato da Marc de' Pasquali e Umberto Pasti, Cooperativa Colibri,
Milano, “Il risveglio dei faraoni,” Alfonso Sarrio Solidago, dR, Milano, “Oro, eros e armonia,” G. Silvestri e A.Veneziani,
Edizioni Croce, Oro, eros e armonia, Gianpaolo Silvestri e Antonio Veneziani,
Edizioni Croce, “E adesso,” S. Laude,
Clichy, Teatro La Traviata Norma.
Ovvero: Vaffanculo... ebbene sì!, Film “Gli anni amari, regia di A. Adriatico..
T. Giartosio, Perché non possiamo non
dirci: letteratura, omosessualità, mondo, Feltrinelli, Barilli, Il movimento gay in Italia,
Feltrinelli, L. Schettini, M. in Dizionario biografico degli italiani, Roma,
Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Ideologia. Progetto omosessuale
rivoluzionario, in Elementi di critica omosessuale, Dizionario Biografico degli
Italiani, in Treccani, Trascrizione del suo intervento in congresso nazionale
del “Fuori!”, in Fuori! rancobuffoni/ files/pdf/gp_leonardi_mieli.pdf M., artista contro la violenza, in La
Stampa, Elementi di critica omosessuale,
Einaudi, M. Elementi di critica omosessuale. Milano, Einaudi, Estremo e
dimenticato. Storia di un intellettuale provocatore., in Treccani Il tascabile,
M., Mieli, Paola. e Rossi Barilli, Gianni., Elementi di critica omosessuale Il
risveglio dei Faraoni, in A. Solidago, PRIDE, Milano, dR Edizioni, Silvestri,
L'ultimo M.: Oro Eros Armonia: contributi di Ivan Cattaneo e A. Veneziani, 2
ed. riveduta e corretta, Libreria Croce, De Laude, Silvia,, Mario Mieli: e
adesso, A. Pezzana. La politica del
corpo. Roma, Savelli, E. Modugno. La mistificazione eterosessuale. Milano,
Kaos. S. Casi. L'omosessualità e il suo doppio: il teatro di M. Rivista di
sessuologia (numero speciale L'omosessualità fra identità e desiderio,Francesco
Gnerre. L'eroe negato. Milano, Baldini e Castoldi, M. Philopat, Lumi di punk:
la scena italiana raccontata dai protagonisti, Milano, Agenzia, Concetta
D'Angeli, Teatro Talento Tenacia... Mario Mi"Atti&Sipari" Circolo
di cultura omosessuale Mario Mieli Fuori! Marc de' Pasquali Movimento di
liberazione omosessuale Omosessualità Queer Storia dell'omosessualità in Italia
Studi di genere Teoria queer Transessualismo. Biografia, in italiano, su
culturagay. Chi era M. (articolo sul
gay.tv), su gay.tv Circolo di cultura omosessuale "Mario
Mieli", su mariomieli.org. Mario Mieli. Mieli. Keywords: l’uccello del
paradiso; overo, la lingua perduta del desiderio. Refs. Luigi Speranza, “Grice
e Mieli” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!;
ossia, Grice e Miglio: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale -- implicatura ligure – la LIGVRIA e la PADANIA – la scuola di
Como – filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Como). Abstract.
Grice: “At Oxford, dreaming spires as it is – philosophical politics – or
political philosophy – is considered minor, or a minor specialty – since you
are bound NOT to be deemed a philosopher. It’s highly different – slightly
different – in Italy, where, with Mussolini, EVERYTHING is political!” -- Filosofo
lombardo. Filosofo italiano. Como, Lombardia. Grice: “Berlin, who thought was a philosopher, ended up lecturing
on the history of ideas, i..e. ideology – M. defines ideology so simply that
would put Berlin to shame: an ideology is what politicians propagate to reach
or buy consensus!” -- essential Italian
philosopher. Sostenitore della trasformazione dello
Stato italiano in senso federale o, addirittura, confederale, fra gli anni
ottanta e i novanta è considerato l'ideologo della Lega Lombarda, in
rappresentanza della quale fu anche senatore, prima di "rompere" con
Umberto Bossi dando vita alla breve stagione del Partito Federalista.
Polo scolastico "M." ad Adro. Costituzionalista e scienziato
della politica, fu senatore della Repubblica Italiana nella XI, XII e XIII
legislatura. Ha insegnato presso l'Università Cattolica del Sacro Cuore
di Milano, ove fu preside della Facoltà di Scienze politiche. È stato allievo d’Entrèves
e Pallieri, sotto la cui docenza si è formato sui classici del pensiero
giuridico e politologico. Colpito da ictusnon si riprese e morì
ottantatreenne nella sua stessa città natale, Como, circa un anno dopo. Il
funerale si tenne a Domaso, sul Lago di Como, comune d'origine del padre e sede
di una villa nella quale il professore si rifugiava spesso; in seguito M. è
stato tumulato nel locale cimitero, a fianco dei membri della sua
famiglia. Laureatosi in Giurisprudenza all'Università Cattolica con la
tesi, “Origini e i primi sviluppi delle dottrine giuridiche internazionali
pubbliche nell'età moderna”, evitò l'arruolamento per la Seconda guerra
mondiale a causa di un difetto uditivo congenito, e poté divenire assistente
volontario alla cattedra di Storia delle dottrine politiche, che d'Entreves
tenne sino alla fine degli anni quaranta nella medesima università.
Libero docente, si dedicò negli anni cinquanta allo studio delle opere di
storici e giuristi, soprattutto tedeschi: dai quattro volumi del Deutsche
Genossenschaftsrecht di Gierke, ai saggi di storia amministrativa di Otto
Hintze, alcuni dei quali, negli anni seguenti, vennero tradotti in italiano dal
suo allievo e ferrato germanista Schiera
(O. Hintze, Stato e società, Zanichelli). Fu di quegli anni l'incontro di
M. con l'immensa produzione scientifica di Weber: il professore comasco fu uno
dei primi ad aver studiato a fondo “Economia e Società”, l'opera più importante
del sociologo tedesco che era stata completamente trascurata in Italia.
Sviluppo del lavoro scientifico Miglio storico dell'amministrazione Alla fine
degli anni cinquanta, M. fonda con il giurista Benvenuti l'ISAP Milano
(Istituto per la Scienza dell'Amministrazione Pubblica), ente pubblico
partecipato da Comune e Provincia di Milano, di cui ricopri per alcuni anni la
carica di vicedirettore. In un saggio memorabile intitolato Le origini della
scienza dell'amministrazione, il professore comasco descriveva con elegante
chiarezza le radici storiche della disciplina. L'interesse per il campo
dell'amministrazione era dovuto in quegli anni alle politiche pianificatrici
che gli stati andavano conducendo per l'incremento della crescita economica.
La Fondazione italiana per la storia amministrativa Ben presto M. sente
tuttavia l'esigenza di studiare in modo più sistematico la storia dei poteri
pubblici europei e, negli anni sessanta, costituì la Fondazione italiana per la
storia amministrativa: un istituto le cui ricerche vennero condotte con
rigoroso metodo scientifico. A tal proposito, il professore aveva appositamente
preparato per i collaboratori della fondazione uno schema di istruzioni
divenuto famoso per chiarezza e organicità. In realtà, fondando la F.I.S.A. M.
si era posto l'ambizioso obiettivo di scrivere una storia
costituzionale che prendesse in esame le amministrazioni pubbliche
esistite in luoghi e tempi diversi: in tal modo egli sarebbe riuscito a
tracciare una vera e propria tipologia delle istituzioni dal medioevo all'età
contemporanea, al cui interno sarebbero stati indicati i tratti distintivi o,
viceversa, gli elementi comuni di ogni potere pubblico. Ma v'era un'altra
ragione che aveva indotto M. a studiare i poteri pubblici in un'ottica, come
scriveva lui stesso, analogico-comparativa. Servendosi di un metodo
scientifico che Hintze aveva parzialmente seguito nella prima metà del
Novecento, il professore comasco intendeva definire l'evoluzione storica dello
stato moderno, storicizzando in tal modo le stesse istituzioni contemporanee.
La fondazione pubblica tre collezioni: gli Acta italica, l'Archivio (diviso in
due collane: la prima riguardante ricerche e opere strumentali, la seconda
dedicata alle opere dei maggiori storici dell'amministrazione) e gli Annali.
Tra i più autorevoli lavori storici pubblicati nell'Archivio, si ricordano il
volume sui comuni italiani di Goetz e il famoso saggio di Vaccari sulla
territorialità del contado medievale. Nella prima serie alcuni giovani studiosi
poterono invece pubblicare le loro ricerche di storia delle istituzioni:
Rossetti, allieva dello storico Violante, vi diede alle stampe un approfondito
studio sulla società e sulle istituzioni nella Cologno Monzese dell'Alto
Medioevo; Petracchi pubblicò la prima parte di un'interessante ricerca sullo
sviluppo storico dell'istituto dell'intendente nella Francia dell'ancien
régime; occorre inoltre ricordare il poderoso volume di Pierangelo Schiera sul
cameralismo tedesco e sull'assolutismo nei maggiori stati germanici. Su
tutt'altro piano si poneva invece la collezione della F.I.S.A. denominata Acta
italica: al suo interno dovevano essere pubblicati i documenti relativi
all'amministrazione pubblica degli stati italiani preunitari: è probabile che
l'ispirazione per quest'ultima serie fosse venuta a M. dallo studio delle
opere di Hintze: lo storico tedesco aveva infatti scritto alcuni saggi
sull'amministrazione prussiana pubblicandoli negli Acta borussica,
un'autorevole collana che raccoglieva le fonti storiche dello stato degli
Hohenzollern. L'edizione dei lavori della commissione Giulini Tra i
volumi degli Acta italica, occorre ricordare l'edizione dei lavori della
Commissione Giulini curata da Raponi uno studio cui M. tenne molto e di cui si
servì, molti anni dopo, per la stesura del celebre saggio su “Vocazione e
destino dei lombardi” (in La Lombardia
moderna, Electa, ripubblicato in Miglio, Io, Bossi e la Lega, Mondadori). La
commissionei cui lavori avevano avuto luogo a Torino sotto la presidenza del
nobile milanese Cesare Giulini della Portaaveva il compito di elaborare
progetti di legge che sarebbero entrati in vigore in Lombardia nel periodo
immediatamente successivo alla guerra. Cavour, che in quegli anni ricopriva la
carica di primo ministro, voleva che il governo, nel sancire l'annessione dei
nuovi territori al Piemonte di Vittorio Emanuele, mantenesse separati gli
ordinamenti amministrativi delle due regioni, lasciando che in Lombardia
continuassero a sussistere una parte delle istituzioni austriache
esistenti. Il saggio Le contraddizioni dello stato unitario Nel saggio
magistrale Le contraddizioni dello stato unitario scritto in occasione del
convegno per il centenario delle leggi di unificazione, M. prese in esame gli
effetti devastanti che l'accentramento amministrativo aveva provocato nel
sistema politico italiano. La classe politica italiana non fu capace di
elaborare un ordinamento amministrativo che consentisse allo stato di governare
adeguatamente un territorio esteso dalle Alpi alla Sicilia. Ricorrendo a una
felice similitudine, il professore scrisse che la scelta di estendere le norme
piemontesi a tutta Italia fu come "far indossare a un gigante il vestito
di un nano". Secondo M., i nostri "padri della patria",
spaventati dalle annessioni a cascata e dalle circostanze fortunose in cui era
avvenuta l'unificazione, preferirono conservare ottusamente gli istituti
piemontesi, costringendo la stragrande maggioranza degli italiani ad essere
governati da istituzioni che, oltre ad essere percepite come
"straniere", si rivelarono palesemente inefficienti. Nel
saggio, M. ha però messo in luce un altro dato fondamentale; il professore
scrisse che il paese, quantunque fosse stato formalmente unito dalle norme
piemontesi, continuò nei fatti a restare diviso ancora per molti anni: le
leggi, che il Parlamento emanava dalle Alpi alla Sicilia, venivano infatti
interpretate in cento modi diversi nelle regioni storiche in cui il Paese
continuava, nonostante tutto, ad essere naturalmente articolato. Era il
federalismo che, negato alla radice dalla classe politica liberal-nazionale in
nome dell'unità, si prendeva ora la rivincita traducendosi in forme evidenti di
"criptofederalismo".[senza fonte] Sono inoltre fondamentali,
nella sua formazione i saggi di Brunner. Di Brunner fa tradurre svariati saggi,
Per una nuova storia costituzionale e sociale (Vita e Pensiero), ma promosse
anche la pubblicazione dell'opera monumentale Land und Herrschaft: in questo
lavorouscito per la prima volta Brunner aveva preso in esame la costituzione
materiale degli ordinamenti medievali, ponendo in evidenza i numerosi elementi
di diversità tra la civiltà dell'età di mezzo e quella moderna, soprattutto nel
modo di concepire il diritto. La traduzione di Land und Herrschaft,
affidata inizialmente alle cure di Emilio Bussi, sarebbe dovuta comparire
nell'elegante collana della F.I.S.A. già negli anni sessanta. Interrotto negli
anni seguenti, il lavoro venne invece portato a compimento solo nei primi anni
ottanta dagli allievi Schiera e Nobili. Pubblicato da Giuffré con il titolo di
"Terra e potere", il capolavoro di Brunner apparve negli Arcana
imperii, la collana di scienza della politica di cui M. era divenuto direttore.
Il professore comasco si occupò inoltre dei contributi recati alla scienza
dell'amministrazione da parte di altri due storici e giuristi tedeschi: Stein e
Gneist. La chiusura della FISA Negli anni Settanta la F.I.S.A. dovette
chiudere i battenti per mancanza di fondi. Il professor M., ricordando a
distanza di tempo la fine di quell'autorevole collana di storia delle
istituzioni, ne espose le ragioni con un breve commento: "Malgrado la sua
efficienza, la F.I.S.A. ebbe vita breve: gli enti che provvedevano al suo
finanziamento, non scorgendo l'utilità politica immediata della sua attività,
strinsero i cordoni della borsa. M. scienziato della politica e
costituzionalista Negli anni ottanta, il degenerarsi del clima politico in
Italia indusse il professor M. ad occuparsi di riforme istituzionali; egli
intendeva contribuire in tal modo alla modernizzazione del paese. Fu così che, raggruppando
un gruppo di esperti di diritto costituzionale e amministrativo stese un
organico progetto di riforma limitato alla seconda parte della costituzione. Ne
uscirono due volumi che, pubblicati nella collana Arcana imperii, vennero
completamente trascurati dalla classe politica democristiana e socialista. Tra
le proposte più interessanti avanzate dal "Gruppo di Milano"così
venne definito il pool di professori coordinati da M. v'era il rafforzamento
del governo guidato da un primo ministro dotato di maggiori poteri, la fine del
bicameralismo perfetto con l'istituzione di un senato delle regioni sul modello
del Bundesrat tedesco, ed infine l'elezione diretta del primo ministro da
tenersi contemporaneamente a quella per la camera dei deputati. Secondo
il gruppo di Milano, queste e numerose altre riforme avrebbero garantito
all'Italia una maggiore stabilità politica, cancellando lo strapotere dei
partiti e salvaguardando la separazione dei poteri propria di uno stato di
diritto. Diversamente dalla F.I.S.A., la collana Arcana imperii era incentrata
esclusivamente sullo studio scientifico dei comportamenti politici. Il citato
volume di Brunner costituì pertanto un'eccezione perché, come si è avuto
modo di accennare, esso doveva essere pubblicato negli eleganti volumi della
F.I.S.A. All'interno della collana Arcana imperii vennero invece inseriti saggi
e contributi di psicologia politica, di etologia, di teoria politica, di
economia, di sociologia e di storia. Intende costituire un vero e proprio
laboratorio dove lo scienziato della politica, servendosi dei risultati portati
alla disciplina dalle diverse scienze sperimentali, e in grado di conseguire
una formazione che si ponesse all'avanguardia. Vi vennero pubblicati più di
trenta saggi. Si ricordano, tra gli altri: il saggio di Ornaghi sulla dottrina
della corporazione nel ventennio fascista, l'edizione degli scritti schmittiani
su Hobbes, la pubblicazione interrotta di alcune opere di Stein, il trattato di
diritto costituzionale di Smend. Degni di nota anche i saggi di Mises e Hayek.
I saggi di squisita fattura, non poterono tuttavia eguagliare l'elegante veste
tipografica di quelli pubblicati dalla F.I.S.A., ed un identico destino parve
accomunare le due collane: anche in questo caso, e infatti costretto a
sospendere le pubblicazioni. Alla sua formazione contribuirono i saggi di
Stein e Schmitt sulle categorie del politico. In ogni comunità sono presenti
due realtà irriducibili: lo “stato” e la “società”. La società è il terreno
della libera iniziativa, ove gli uomini forti vincono sui deboli e tentano di
stabilizzare le loro posizioni attraverso l'ordinamento giuridico. Lo stato è
invece il luogo ove regna il principio di uguaglianza. Lo stato italiano o non
può che identificarsi con la monarchia. Il re d’Italia è infatti l'unica
autorità in grado di intervenire a sostegno dei più deboli. Un monarca, attraverso
il potere di ordinanza, e in grado di modificare la costituzioni giuridiche
cetuali all'interno del suo territorio, una politica che il re d’Italia puo condurre
in porto non senza grosse difficoltà, a vantaggio del BENE COMUNE. Questo e
accaduto nel granducato di Toscana e in Lombardia. Quando si sostene che il
ruolo dello stato italiano dove contro-bilanciare quello della società, si ha in
mente il riformismo illuminato. Ma la sua filosofia si pone all'interno di uno
“stato liberale” e parte dal presupposto che la monarchia, lungi dall'essere un
potere assoluto, dove comunque fare i conti con il potere della “società”
attestato nel parlamento. La omunità prospera solo quando stato e società sono
in equilibrio, ugualmente vitali ed operanti. Una comunità e dominata da due
realtà irriducibili. Lo stato italiano è una realtà storica inserita nel tempo
e, come tutte le creature e specie viventi, destinata a decadere, a scomparire
ed essere sostituita da altre forme di aggregazione politica. La società non e
solo economico-giuridica. E senza dubbio decisivo l'incontro con Schmitt, i cui
saggi sono trascurate dagli intellettuali italiani. L'aiuto che Schmitt presta
al regime hitleriano, in particolare nel sostenere la legalità delle leggi
razziali in un sistema di diritto internazionale, sono più che sufficienti per
oscurare in Italia la sua imponente produzione. I rapporti di Schmitt con il
nazismo sono di breve durata. Prende definitivamente le distanze da Hitler. Di
Schmitt apprezza i saggi di scienza politica e di diritto internazionale. Cura
assieme a Schiera l'edizione italiana di alcuni saggi pubblicati dal Mulino con
il titolo Le categorie del politico. Nella prefazione, si sofferma sui decisivi
contributi portati da Schmitt alla scienza politologica. L'antologia desta
scalpore nel mondo accademico. Bobbio sostenne che destabilizza la sinistra
italiana. È dall'incontro con la produzione di Schmitt che riusce quindi a fabbricarsi
gli strumenti per costruire una parte importante del suo modello sociologico.
L’essenza del politico è fondata sul conflitto tra amico e nemico. E uno
scontro all'ultimo sangue perché la guerra politica porta normalmente
all'eliminazione fisica dell'avversario. L’esempio più emblematico di scontro
politico fosse la guerra civile nella storia dell aroma antica -- tra fazioni
partigiane. Qui il tasso di conflittualità tra amico (Catone) e nemico (Giulio
Cesare) è sempre stato altissimo. Chi ha lo stesso amico non può che avere lo
stessi nemico del proprio compagno di lotta. Si crea la solidarietà tra due
membri (un gruppo) che è decisivo nella guerra contro l’altro gruppo di nemici.
Il rapporto politico è sempre esclusivo. Marca l'identità del gruppo in
opposizione a quella degli altri. L’avvento dello stato italiano portato a
due risultati di eccezionale portata storica. Primo: la fine della guerre
civile all'interno del territorio (le faide e le guerre confessionali) con
l'annientamento del ruolo politico detenuto sino a quel momento dalle fazioni
in lotta (dai partiti confessionali ai ceti). Da quel momento il sovrano e il
supremo garante dell'ordine all'interno dello stato, territorio sempre più
esteso ch'esso governa servendosi di un apparato amministrativo regolato dal
diritto. Il secondo grande risultato e per certi versi una conseguenza del
primo: l'avvento dello stato porta all'erezione di un sistema di diritto
pubblico europeo (ius publicum europeum) assolutamente vincolante per i paesi
che vi aderirono. Anche in questo caso, il tasso di politicità (cioè
l'aggressività delle parti in lotta, gli stati) venne fortemente limitato. La
guerra legittima, intraprese solo dagli stati, vennero condotte da quel momento
in base alle regole dello ius publicum europaeum. Si tratta quindi di un
conflitto a basso tasso di politicità, non foss'altro perché la vittoria di una
delle parti in lotta non puo portare in alcun modo all'annientamento
dell'avversario, il cui diritto di esistenza era tutelato dal diritto e
accettato da tutti gli stati. La crisi dello ius publicum europaeum,
divenuta palese alla fine della Grande Guerrae acuitasi ulteriormente con lo
scoppio delle guerre partigiane nei decenni successivi, resero palese a lui la
fine della regle de droit su cui si e fondato l'universo giuridico occidentale
nei rapporti internazionali tra stati sovrani. La guerra civile e, in modo
particolare, l'estrema politicizzazione avvenuta durante le guerre mondiali con
la criminalizzazione degli avversari lo persuasero che la fine dello ius
publicum europaeum era ormai compiuta. In questo, vide soprattutto il
fallimento della civiltà giuridica occidentale nel suo supremo tentativo di
fondare i rapporti umani unicamente sulle basi del diritto. Prende atto
della fine dello ius publicum europaeum ma non crede che tale processo segna la
fine del diritto e la vittoria definitiva delle leggi aggressive della
politica. Fondando il suo originale modello sociologico, sostenne che la
comunità e sempre rette su due tipi di rapporti: l'obbligazione politica e il
contratto-scambio. Lo stato e un autentico capolavoro perché, apportando un
contributo decisivo alla sua costituzione, il giurista e riuscioi a regolare la
politica inserendola in una norma fondata sulla RAZIONALITA del diritto,
sull'IM-PERSONALINTA del comando e sui concetti di CON-TRATTO e rappresentanza
-- elementi appartenenti alla sfera del contratto/scambio. Il crollo dello
ius publicum europeum ha però messo in crisi la stessa impalcatura su cui si
regge lo stato, che ora dimostra tutta la sua storicità. Non rimane legato
all'idea dell'organizzazione statale. La civiltà occidentale, stesse
attraversando una fase di transizione al termine della quale lo stato e probabilmente
sostituito da altre forme di comunità ove obbligazione politica e
contratto/scambio si reggeranno in un nuovo equilibrio. Lo stato e e giunto al
capolinea. Il progresso tecnologico e, in modo particolare, il più alto livello
di ricchezza cui erano giunti i paesi occidentali lo convinsero che negli anni
successivi sono avvenuti cambiamenti di portata radicale, tali da coinvolgere
anche la costituzione degli ordinamenti politici. Lo stato ha difficoltà nel
garantire servizi efficienti alla popolazione. Ciascun cittadino, vedendo
accresciuto il proprio tenore di vita in forza dell'economia di mercato,
sarà infatti portato ad avere sempre meno fiducia nei lenti meccanismi della
burocrazia pubblica, ch'egli riterrà inadeguata a soddisfare i suoi standard di
vita. L'elevata produttività dei paesi avanzati e la vittoria definitiva
dell'economia di mercato su quella pubblica porterà in altri termini a nuove
forme di aggregazione politica al cui interno i cittadini saranno desti contare
in misura molto maggiore rispetto a quanto non lo siano oggi nei vasti stati in
cui si trovano inseriti. Secondo il professore gli stati democratici, ancora
fondati su istituti rappresentativi risalenti all'Ottocento, non riusciranno
più a provvedere agli interessi della civiltà tecnologica. Con il crollo del
muro di Berlino e la fine della guerra fredda, si creano in altri termini le
premesse perché la politica cessi di ricoprire un ruolo primario nelle comunità
umane e venga invece subordinata agli interessi concreti dei cittadini, legati
alla logica di mercato. La fine degli stati moderni porterà secondo
Miglio alla costituzione di comunità neofederali dominate non più dal rapporto
politico di comando-obbedienza, bensì da quello mercantile del contratto e
della mediazione continua tra centri di potere diversi: sono i nuovi gruppi in
cui sarà articolato il mondo di domani, corporazioni dotate di potere politico
ed economico al cui interno saranno inseriti gruppi di cittadini accomunati
dagli stessi interessi. Secondo il professore, il mondo sarà costituito da una
società pluricentrica, ove le associazioni territoriali e categoriali vedranno riconosciuto
giuridicamente il loro peso politico non diversamente da quanto avveniva nel
medioevo. Di qui l'appello a riscoprire i sistemi politici anteriori allo
stato, a riscoprire quel variegato mosaico medievale costituito dai diritti dei
ceti, delle corporazioni e, in particolar modo, delle libere città
germaniche. Il professore studiò a fondo gli antichi sistemi federali
esistiti tra il medioevo e l'età moderna: le repubbliche urbane dell'Europa
germanica, gli ordinamenti elvetici d'antico regime, la Repubblica delle
Province Unite e, da ultimo, gli Stati Uniti. Ai suoi occhi, il punto di forza
risiedeva precisamente nel ruolo che quei poteri pubblici avevano saputo
riconoscere alla società nelle sue articolazioni corporative e territoriali. M.
si dedica allo studio approfondito di questi temi, progettando di scrivere un
volume intitolato l'Europa degli Stati contro l'Europa delle città. Il libro è
rimasto incompiuto per la morte del professore. L'impegno politico
diretto e il federalism. S iscrisse alla neonata Democrazia Cristiana, che
lascia quando divenne preside della Facoltà di Scienze politiche
dell'Università Cattolica del Sacro Cuore di Milano. M. rimase comunque legato culturalmente alla DC
fnell'immediato domani della Liberazione, fu tra i fondatori, a Como, del
movimento federalista Il Cisalpino, con altri docenti dell'Università Cattolica
di Milano. Ispirato alle idee di Cattaneo, il programma del “Cisalpino”
prevedeva la suddivisione del territorio italiano su base cantonale, secondo il
modello svizzero, con la costituzione di tre grandi macro-regioni (“nord”, “sud”
e “centro”). Il suo nome e proposto per il conferimento del titolo di
Commendatore dell'Ordine al Merito della Repubblica Italiana, ma una volta
informato del fatto rifiuta di accettare l'onorificenza, che venne annullata
con un successivo decreto presidenziale. Si avvicina alla Lega Nord. Eletto al
Senato della Repubblica come indipendente nelle liste della “lega nord” “lega lombarda”
(da allora a lui fu attribuito l'appellativo lombardo di Profesùr) lavora per
il partito con l'intento di farne un'autentica forza di cambiamento. Elabora
un progetto di riforma federale fondato sul ruolo costituzionale assegnato
all'autorità federale e a quella delle tre macro-regioni o cantoni (del Nord o,
“Padania”, del Centro o Etruria, del Sud o Mediterranea, oltre alle cinque
regioni a statuto speciale). Questa architettura costituzionale prevedeva
l'elezione di un governo direttoriale composto dai governatori delle tre
macroregioni, da un rappresentante delle cinque regioni a statuto speciale e
dal presidente federale. Quest'ultimo, eletto da tutti i cittadini in due
tornate elettorali, avrebbe rappresentato l'unità del paese. I puntisalienti
del progetto, esposti nel decalogo di Assago vennero fatti propri dalla Lega
Nord solo marginalmente: il segretario federale, Bossi, preferì infatti
seguire una politica di contrattazione con lo stato centrale che mirasse
al rafforzamento delle autonomie regionali. Il dissenso di Miglio, iniziato al
congresso leghista di Assago, si acuì dopo le elezioni politiche, dove fu
rieletto al Senato, quando il professore si disse non d'accordo sia ad allearsi
con Forza Italia, sia a entrare nel primo governo Berlusconi. Soprattutto M.
non gradì che per il ruolo di ministro delle Riforme istituzionali fosse stato
scelto Francesco Speroni al suo posto. Bossi reagì spiegando: «Capisco
che Miglio sia rimasto un po' irritato perché non è diventato ministro, ma non
si può dire che non abbiamo difeso la sua candidatura. Il punto è che era molto
difficile sostenerla, perché c'era la pregiudiziale di Berlusconi e di Fini
contro di lui. Di fatto, il ministero per le Riforme istituzionali a lui non lo
davano. (Se M. vorrà lasciare la strada della Lega, libero di farlo. Ma vorrei
ricordargli che è arrivato alla Lega e che, a quell'epoca, il movimento aveva
già raggranellato un sacco di consiglieri regionali». In conclusione per Bossi,
M. «pare che ponga solo un problema di poltrone e la difesa del federalismo non
è questione di poltrone. In aperto dissidio con Bossi, lascia la Lega Nord
dicendo di Bossi. Spero proprio di non rivederlo più. Per Bossi il federalismo
è stato strumentale alla conquista e al mantenimento del potere. L'ultimo suo
exploit è stato di essere riuscito a strappare a Berlusconi cinque ministri.
Tornerò solo nel giorno in cui Bossi non sarà più segretario. Nonostante
ciò, moltissimi militanti e sostenitori leghisti continuarono a provare grande
simpatia e ammirazione per il professore e per le sue teorie. Alcuni dirigenti
della Lega tennero comunque vivo il dialogo con Miglio, in particolar modo
Pagliarini, Francesco Speroni e il presidente della Libera compagnia padana
Oneto, al quale il professore era particolarmente legato. In particolare M. fu
in stretti rapporti con l'ex deputato leghista Negri, col quale fonda il Partito
Federalista. Eletto ancora una volta al Senato, nel collegio di Como per il
Polo per le Libertà, iscrivendosi al gruppo misto. Negli anni in cui la
Lega si spostò su posizioni indipendentiste, il professore si riavvicinò alla
linea del partito, sostenendo a più riprese la piena legittimità del diritto di
secessione della Padania dall'Italia come sottospecie del più antico diritto di
resistenza medievale. Nella sua originale riflessione sul contrasto tra i
regimi giuridici freddi e caldi M. sostenne la necessità di sviluppare,
all'interno delle diverse società e culture, ordini giuridici in grado di
rispondere alle specifiche esigenze. In maniera provocatoria, egli giunse a
dichiararsi favorevole al «mantenimento anche della mafia e della 'ndrangheta.
Il Sud deve darsi uno statuto poggiante sulla personalità del comando. Che
cos'è la mafia? Potere personale, spinto fino al delitto. Io non voglio ridurre
il Meridione al modello europeo, sarebbe un'assurdità. C'è anche un
clientelismo buono che determina crescita economica. Insomma, bisogna partire
dal concetto che alcune manifestazioni tipiche del Sud hanno bisogno di essere
costituzionalizzate». La sua riflessione puntava a cogliere quali fossero le
ragioni profonde alla base di mafia, camorra e 'ndrangheta (insieme a ciò che
genera il consenso attorno a queste organizzazioni criminali), perché solo
istituzioni che sono in sintonia con la comunitànel caso specifico, che non
dimentichino la centralità del rapporto personale piuttosto che impersonale
nella società meridionalepossono creare una vera alternativa al
presente. Altre saggi: “La controversia sui limiti del commercio neutrale:
ricerche sulla genesi dell'indirizzo positivo nella scienza del diritto delle
genti,” Milano, Ispi, La crisi dell'universalismo politico medioevale e la
formazione ideologica del particolarismo statuale moderno, Pubbl. Fac.
giurispr. Univ. Padova, La struttura ideologica della monarchia greca arcaica
ed il concetto patrimoniale dello stato nell'eta antica, Jus. Rivista di
scienze giuridiche, Le origini della scienza dell'amministrazione, Milano,
Giuffrè, L'unità fondamentale di
svolgimento dell'esperienza politica occidentale, in: "Rivista
internazionale di scienze sociali", “I cattolici di fronte all'unità
d'Italia, Vita e pensiero, “L'amministrazione nella dinamica storica, in:
Istituto per la Scienza dell'Amministrazione Pubblica, Storia Amministrazione
Costituzione, Bologna, Mulino, Le trasformazioni dell'attuale regime politico,
in: "Jus. Rivista di scienze giuridiche", “ Il ruolo del partito
nella trasformazione del tipo di ordinamento politico vigente. Il punto di
vista della scienza della politica, Milano, La nuova Europa editrice,
L'unificazione amministrativa e i suoi protagonisti, Vicenza, Neri Pozza, La
trasformazione delle università e l'iniziativa privata, in: Atti del I Convegno
su: Università: problemi e proposte, promosso dal Rotary Club di Milano, Centro
Una Costituzione in corto circuito, Prospettive nel mondo", Ricominciare
dalla montagna. Tre rapporti sul governo dell'area alpina nell'avanzata eta
industriale, Milano, Giuffrè, La
Valtellina. Un modello possibile di integrazione economica e sociale, Sondrio,
Banca Piccolo Credito Valtellinese, Utopia e realtà della Costituzione, in
"Prospettive del mondo", Posizione del problema. Ciclo storico e
innovazione scientifico-tecnologica. Il caso della tarda antichità, in
Tecnologia, economia e società nel mondo romano. Atti del Convegno di Como,
Como, Genesi e trasformazioni del termine-concetto Stato, in Stato e senso
dello Stato oggi in Italia. Atti del Corso di aggiornamento culturale
dell'Università cattolica, Pescara, Milano, Vita e pensiero, Guerra, pace,
diritto. Una ipotesi generale sulle regolarità del ciclo politico, in Curi,
Della guerra, Venezia, Arsenale, Una repubblica migliore per gli italiani.
Verso una nuova costituzione, Milano, Giuffrè, Le contraddizioni interne del
sistema parlamentare integrale, Rivista italiana di Scienza Politica,
Considerazioni sulle responsabilità, Synesis, periodico dell'Associazione
italiana centri culturali", Le regolarità della politica. Scritti scelti
raccolti e pubblicati dagli allievi, Milano, Giuffrè, Il nerbo e le briglie del potere. Scritti
brevi di critica politica, Milano, Edizioni del Sole 24 ore, Una Costituzione
per i prossimi trent'anni. Intervista sulla terza Repubblica, Roma-Bari,
Laterza, Per un'Italia federale, Milano, Il Sole 24 ore, Come cambiare. Le mie
riforme, Milano, Mondadori, Italia. Così è andata a finire, con "Il Gruppo
del lunedì", Collezione Frecce, Milano, Mondadori, ed. Oscar Saggi,
Disobbedienza civile, Milano, Mondadori,
Io, Bossi e la Lega. Diario segreto dei miei IV anni sul Carroccio, Milano,
Mondadori, Come cambiare. Le mie riforme per la nuova Italia, Milano,
Mondadori, Modello di Costituzione Federale per gli italiani, Milano,
Fondazione per un'Italia Federale, Federalismi falsi e degenerati, Milano,
Sperling e Kupfer, Federalismo e secessione. Un dialogo, con Barbera, Milano,
Mondadori, Padania, Italia. Lo stato nazionale è soltanto in crisi o non è mai
esistito?, con M. Veneziani, Firenze, Le Lettere, Le barche a remi del Lario.
Da trasporto, da guerra, da pesca, e da diporto, con Gozzi e Zanoletti, Milano,
Leonardo arte, L'Asino di Buridano. Gli
italiani alle prese con l'ultima occasione di cambiare il loro destino,
Vicenza, Pozza, L'Asino di Buridano. Gli italiani alle prese con l'ultima
occasione di cambiare il loro destino. Nuova edizione, pref. Di Formigoni,
postf. di Romano, Varese, Lativa, M.: un uomo libero, coll. Quaderni Padani, La
Libera Compagnia Padana, Novara, Un M. alla libertà, audiolibro, coll. Laissez
Parler, Treviglio, La Libera Compagnia Padana Facco Editore); li articoli, coll.
Quaderni Padani, La Libera Compagnia Padana, Novara, Gianfranco le interviste,
coll. Quaderni Padani, La Libera Compagnia Padana, Novara, L'Asino di Buridano. Gli italiani alle prese
con l'ultima occasione di cambiare il loro destino, pref. di Formigoni, coll. I
libri di Libero M., Firenze, Libero); “Padania, Italia. Lo stato nazionale è
soltanto in crisi o non è mai esistito? Firenze, Libero; Federalismo e
secessione. Un dialogo, con Barbera, coll. I libri di Libero M. Firenze,
Editoriale Libero, Disobbedienza civile, coll. I libri di Libero; Firenze,
Libero, La controversia sui limiti del commercio neutrale fra Lampredi e
Ferdinando Galiani, pref. di Ornaghi, Torino, Aragno, M.: scritti brevi,
interviste, coll. Quaderni Padani, La Libera Compagnia Padana, Novara, Lezioni
di politica. Storia delle dottrine politiche. Scienza della politica Bologna,
Il Mulino; Bianchi e Vitale, Bologna, Mulino,Discorsi parlamentari, con un
saggio di Bonvecchio, Senato della Repubblica, Archivio storico, Bologna,
Mulino, L'Asino di Buridano. Gli
italiani alle prese con l'ultima occasione di cambiare il loro destino -- Opere
scelte” (Milano, Guerini); Considerazioni retrospettive e altri scritti, coll.
Opere scelte, Milano, Guerini e Associati,
Lo scienziato della politica, coll. Opere scelte di M., a cura di Galli,
Milano, Guerini, Guerra, pace, diritto, La Nuova Guerra, S.l. Milano, La
Scuola, 1 Scritti politici, Bassani, coll. I libri del Federalismo, Roma,
Pagine, Modello di Costituzione Federale per gli italiani Torino, Giappichelli;
“La Padania e le grandi regioni, L'unità economico-sociale della Padania Fano,
Associazione Oneto); “Il Cerchio, Schmitt. Saggi, Palano, Brescia, Scholé Morcelliana); “Le origini e i primi sviluppi
delle dottrine giuridiche internazionali pubbliche Torino, Aragno; “Vocazione e
destino dei Lombardi” (S.l.Milano); “Regione Lombardia, Prefazioni Oneto,
Bandiere di libertà: Simboli e vessilli dei Popoli dell'Italia settentrionale.
In appendice le bandiere dei popoli europei in lotta per l'autonomia,
Effedieffe, Milano, Morra, Breve storia del pensiero federalista Milano,
Mondadori; Governo della Padania, Manuale di resistenza fiscale” (Gallarate,
Oneto, “Croci draghi aquile e leoni. Simboli e bandiere dei popoli
padano-alpini; Roberto Chiaramonte EditoreLa Libera Compagnia Padana, Collegno;
Sensini, Prima o seconda Repubblica? A colloquio con Bozzi e M., Napoli, Edizioni
scientifiche italiane, Ornaghi e Vitale, Multiformità e unità della politica.
Atti del Convegno tenuto in occasione del compleanno, Milano, Giuffrè, Ferrari,
“Storia di un giacobino nordista Milano, Liber internazionale); Bevilacqua,
Insidia mito e follia nel razzismo; Il rinnovamento, Campi, “Figure e temi del
realismo politico europeo, Firenze, Akropolis La Roccia di Erec, Capua, Scienziato
impolitico Soveria Mannelli Catanzaro Rubbettino, Vitale, La costituzione e il
cambiamento internazionale. Il mito della costituente, l'obsolescenza della
costituzione e la lezione dimenticata, Torino, CIDAS, Luca Romano, Il pensiero federalista
una lezione da ricordare. Atti del Convegno di studi, Venezia, Sala del Piovego
di Palazzo Ducale, Venezia, Consiglio regionale del Veneto-Caselle di
Sommacampagna, Cierre, Lanchester, M. costituzionalista, Rivista di politica:
trimestrale di studi, analisi e commenti, Soveria Mannelli Catanzaro, Rubbettino. Damiano
Palano, Il cristallo dell'obbligazione politica in ID., Geometrie del potere.
Materiali per la storia della scienza politica italiana, Milano, Vita e
Pensiero. Maroni: voglio riprendere l'eredità di M. M. Verde, su miglio verde. eu.
Bossi a sorpresa al convegno su M. a Domaso:"Un grande"Ciao Como, su
Ciao Como, la Repubblica/politica: È morto su repubblica. Ticino COMO: Lunedì a
Domaso i funerali. Riletture. Arianna. il ricordo. Terre di Lombardia, su
terredilombardia. Alessandro, Cristianesimo e cultura politica: l'eredità di
otto illustri testimoni, Paoline, Morra, La vita e le opere, La Voce di Romagna
Il silenzio di M. fa paura alla Lega
Bossi: Pensa solo alla poltrona. "Con Bossi è un amore
finito" Miglio torna nell'arena: è
l'occasione buona M., Una repubblica
mediterranea?, in Un'altra Repubblica?
Perché, come, quando, Laterza, Roma-Bari, U. Rosso, M. l'antropologo. 'Diverso
l'uomo del Sud', in la Repubblica, Non mi fecero ministro perché avrei
distrutto la Repubblica Treccani Istituto dell'Enciclopedia. Dizionario di
storia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Dizionario biografico degl’italiani,
Istituto dell'Enciclopedia Italiana. su senato, Senato della Repubblica.
Associazione Openpolis. Istituto per la
scienza dell'amministrazione pubblica, su isapistituto. Interviste Intervista
sulla Secessione della Padania, su prov-varese. Lega nord. Commemorazione
di M. nell’anniversario della scomparsa di Campi, su giovani padani. lega nord.
Non mi fecero ministro perché avrei distrutto la Repubblica, Il Giornale, su
new rassegna.camera. Interviste a M. sui "Quaderni della Libera Compagnia
Padana" su la libera compagnia. Documenti politici Sezione di
approfondimento sul pensiero di M., dal sito ufficiale della Lega Nord. NOME
COMPIUTO. Gianfranco Miglio. Miglio. Keywords: implicatura ligure. Refs.: Luigi Speranza, "Grice e Miglio,” per il
Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia.
Speranza “Saturdays and Mondays” – The Swimming-Pool Library.
Luigi
Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Mignucci (Roma). Filosofo italiano. Abstract. H.
P. Grice: “Minucci is perhaps the only Italian philosopher – other than
Speranza – who understood my implicature!” Keywords: implicatura.Per una nuova
interpretazione della logica modale di Teofrasto. Vichiana –
H. P. Grice: “the sorry story of deontic logic”. La teoria del Lizio aristotelica
della scienza. Sansoni, Firenze, L'argomento dominatore e la teoria
dell'implicazione in Diodoro Crono, Vichiana – H. P. Grice: “Of course,
Diodorus fails to recognise the genius of Philo!” -- Il problema del criterio
di verità presso gli stoici antichi. Posizione e criterio del discorso
filosofico, cur. di Giacon. Patron, Bologna. Il significato della logica stoica
del PORTICO. Patron, Bologna – H. P. Grice: “I’ve always found Stoic Logic
boring – I mean Mates’s essay, not the logic herself!” -- L'unificazione del
sapere in Aristotele – H. P. Grice: “What I call the Einheit von Wissenschaft
-- Atti del congresso di filosofia, Perugia. Sansoni, Firenze. Le
pseudo-scotiste Quaestiones super libros Priorum Analyticorum Aristotelis e la
sillogistica dello Stagirita. De doctrina loannis Duns Scoti: Acta congressus
scotistici, Oxonii – H. P. Grice: “Being an Oxonian myself, I’ve always hated
Scotus, perhaps because he came from the wrong side of Hadrian’s Wall!” Edizioni
Antonianum, Roma. Aristotele, Gli Analitici Primi. Introduzione, traduzione e
commento. – H. P. Grice: “I was fortunate that I never had to lecture on this
dry tretise, sticking rather to the two first items in the Organon: Categoriae
and De Interpretatione!” -- Loffredo, Napoli. Albert the Great's Approach to
the aristotelian modal Syllogisite. In Arts libéraux et philosophie au Moyen
Age. Actes
du congrès de philoso-phie médiévale, Montréal. Vrin, Paris. Aristotele, Gli
Analitici Secondi. Azzoguidi, Bologna On a Controversial Demonstration of
Aristotle's Modal Syllogistic: An Enquiry on Prior Analytics A 15. Azzoguidi, Bologna Problemi
metodologici di un'analisi formalistica della logica di Aristotele. Saggi e
ricerche su Aristotele ed altri, a cur. Giacon. Antenore, Padova Studi su
Aristotele. Azzoguidi, Bologna Di un passo controverso degli Analitici secondi
di Aristotele. Scritti in onore di Giacon. Antenore, Padova. Universalità e
necessità nella logica di Aristotele. H. P. Grice: “I was never convinced:
I rather speak of the one-at-a-time boy and the altogether boy – whoever they
are!” In Atti del comegno di Storia della
Logica. Liviana, Padova In margine al concetto aristotelico d’esistenza. Scritti in
onore di Diano. Patron, Bologna – H. P. Grice: “I don’t think Aristotle knew
how to pronounce ‘esistenza’. I rather introduced two dyadic relations aIb, a
IZZ b, or a IZZES b, and aHb, a HAZZ b, or a HAZZES b – Aristotle often
confuses these two!. L'argomentazione
dimostrativa in Aristotele. Commento agli Analitici Secondi. Antenore, Padova
Teoria della scienza e matematica in Aristotele. Rivista Critica di Storia
della Filosofia Sur la logique modal des Stoïciens. Les Stoïciens et leur
logique, ed. J. Brunschwig. Vrin, Paris,
reprinted in 2006, with revisions and complements by Crivelli. Tradizioni
logiche e grammaticali in Fredegiso di Tours, Actas del congreso de filosofia
medieval. Editora nacional, Madrid. H. P. Grice : « We don’t do
Spain, due to the Armada ! » -- Sur la 'méthode' d'Aristote en
logique. Revue internationale de Philosophie
"Pseudo-Alexandre critique des Stoïciens Proceedings of the
Congress on Aristotle Thessaloniki, The Ministry of Culture and Sciences,
Athens. Hos
epi to polu et necessaire dans la conception aristotélicienne de la science. Aristotle on
Science: The Posterior Analytics. Proceedings of the Symposium Aristotelicum, Padova,
cur. Berti. Antenore, Padova
Alessandro di Afrodisia e la logica modale di Crisippo. Atti del congresso di
Storia della Logica, S. Gimignano. CLUEB, Bologna La teoria della
quantificazione del predicato nell'antichità classica. Anuario
filosofico Puzzles about Time-Relative (alla H. P. Grice) Identity: Aristotle
and His Greek Commentators. Aristoteles Werk und Wirkung. Moraux gewidmer,
herausgegeben von J. Wiesner. Walter de Gruyter, Berlin and New York Logic and
Omniscience: Alexander of Aphrodisias and Proclus. Oxford Studies in Ancient
Philosophy – H. P. Grice: “My tutor at Oxford, Hardie, also wrote about
omniscience – his own!” -- Temporalità e verità nella filosofia greca. Sapienza antica. Studi in onore di
Pesce. Angeli, Milano Aristotle's Definition of Relatives in Categories. H. P. Grice:
I once referred to these big thngs operating at a conversational level as
‘conversational categories’ – relatio being one of them! – Phronesis Über eine
neue Interpretation des Meisterschlusses. Grazer Philosophische Sitdien
Aristotle's Arithmetic. Mathematics and Metaphysics in Aristotle. Akten des Symposium
Aristotelicum, Sigriswil, ed. Graeser Paul Haupt, Bern and Stuttgart. BOEZIO (vedasi) e il problema dei
futuri contingenti, ossia, come ignora la sua e NECESSARIA propria morte in
carcere! Medioevo Hos epi to poli' und 'notwendig' in der aristotelischen
Konzeption der Wissenschaft Zur modernen Deutung der aristotelischen Logik. Modal-logik
und Mehrwertigkeit, herausgegeben von Menne and Oeffenberger. Olms, Hildesheim,
Zurich, and New York Platone e i relativi. In Elenchos – H. P. Grice: “I
discuss Plato’s eschatology elsewhere!” -- The Stoic Notion of Relatives. Matter
and Metaphysics, Proceedings of the Symposium Aristotelicum, ed. by Mignucci
and Barnes. Bibliopolis, Napoli "Esistenza e verità nel Sofista di
Platone. Atti dell'Accademia di Scienze Morali e Politiche di Napoli Truth and
Modality in Late Antiquity: BOEZIO on Future Contingent Propositions, and why
his death was necessary and thus unknown to him until it occurred! In Le teorie della modalita. Atti
del convegno di Storia della Logica S. Gimignano. CLUEB, Bologna
Alexander of Aphrodisias on Inference and Syllogism. Estudios de Historia de la
Logica. Actas del III simposio
de Historia de la Logica, ed. by Rome-born philosopher Angelelli. Edicio-nes
Eunate, Pamplona, Plato's 'Third Man' Arguments in the Parmenides, Archiv für
Geschichte der Philosophie, La posizione della logica nella filosofia antica, Logica
matematica e logica filosofica, ed. Agazzi. La Scuola, Brescia
Aristotle's De caelo and His Notion of Possibility." H. P. Grice : «
Aristotle ignored my implicature : « What is necessary is also
possible » Or rather the sophisma : « What is necessary is NOT
possible” (“The Causal Theory of Perception”) Biologie, Logique et Métaphysique
chez Aristote Actes du Sèminaire CNRS-NSF, Oléron, ed. by Devereux and
Pellegrin. Éditions du CNRS, Paris Expository Proofs in Aristotle's
Syllogistic. Oxford Studies in Ancient Philosophy – H. P. Grice: “I always
found the collocation, “Oxford studies” offensive. As Edward says in A King’s
Story: Only the poor study at Oxford!” -- Aristotle and the Later Tradition, ed.
by Blumenthal and Robinson. Clarendon, Oxfor. "Simplicio, Isnardi, la logica e il
contesto. Rivista di Storia della Filosofia – H. P. Grice: “I gave a seminar at
Oxford on “The Theory of Context,” but Isnardi missed it – terribly!” -- Aristotele
e gli argomenti sofistici." Lezioni sulla sofistica, ed. by C.
Natali. Jouvence, Roma The Stoic Analysis of the Sorites." Proceedings of
the Aristorelian Sociery The Stoic themata. In Dialektiker und Stoiker: zur
Logik der Stoa und ihrer Vorläufer, ed. Döring und Ebert. Franz Steiner Verlag, Stuttgart In margine
al concetto di forma nella Metafisica di Aristotele. Rivista di
Filosofia Neo-scolastica La sémantique des termes généraux chez Aristote. Revue
philosophique de la France et de l'Etranger – H. P. Grice : « That
is, revue of the whole world ! » Truth and Thought in the De anima. Realtá
e ragione. Studi di filosofia
antica, ed. by Alberti. Olschki, Firenze Verité et pensée dans le De
anima." Corps
et âme. Sur le De anima d'Aristote, sous la direction de Romeyer Dherbey and
Viano. Vrin,
Paris Ammonius on Future Contingent Propositions. Rationality in Greek Thought,
ed. M. Frede and Striker. Clarendon,
Oxford Che cos'è un sillogismo aristotelico? Momenti di storia della logica e
di storia della filosofia, a cur. di Guetti e Puija. Aracne
editrice, Roma Aristotle's Theory of Predication – H. P. Grice: “The topic of
my seminar with Strawson on the categories!” Studies on the History of Logic.
Proceedings of the Symposium on the History of Logic, ed. Rome-born philosopher
Angelelli and Cerezo. Walter de Gruyter, Berlin and New York, Consistenza e
contraddizione in Aristotele. Diancia Logique. In Le savoir
grec. Dictionnaire critique, sous la direction de Brunschwig et Lloyd. Flammarion, Paris Logica." In
Aristotele, a cura di Berti. Laterza, Bari L'interpretazione hegeliana della
logica di Aristotele. In Hegel e Aristotele. Atti del convegno di Cagliari, a
cura di Movia, Arienzo, e Marcialis. Edizione AV di Silvia Valeri, Cagliari –
or Ariskant and Heglato. Remarks
on Aristotle's Theory of Predication. Beitrüge zur antiken Philosophie,
herausgegeben von Günther and Rengakos. Steiner, Stuttgart "Ammonius' Sea
Battle." In Ammonius, on Aristotle on Interpretation, with BOEZIO (vedasi),
on Aristotle on Interpretation First and Second Commentaries, tr. by Blank and
Kretzmann – H. P. Grice: “What’s the point of mastering Greek at your public
school and the first three terms of your B. A. Lit. Hum. if you have to SUFFER
Kretzmann’s rendition!”. Duckworth, London Theophrastus" Logic." In
Theophrastus: Reappraising the Sources, ed.Ophuijsen/Raalte. Transaction Books,
London ARCHIVE "What is an
Aristotelian Syllogism?" In Aristotle on Logic, Language, and Science, ed.
Avgelis/Peonidis. Sakkoulas Publications, Thessaloniki, with Barnes and
Bobzien), "Logic. The Cambridge History of Hellenistic Philosophy, ed. Algra,
Barnes, Mansfeld, and Schofield. Cambridge. "La critica di Teofrasto alla logica
aristotelica." In Anti-aristotelismo, a cur. Natali e
Maso. Hakkert, Amsterdam – H. P. Grice: “Worse than the Anti-Christ!” -- The
Liar Paradox and the Stoics. Topics in Stoic Philosophy, ed. by K.
lero-diakonou. Clarendon, Oxford, Parts. Quantification, and Aristotelian Predication. The Monist -- Alessandro
di Afrodisia e la logica modale di Aristotele. Antichi e moderni nella
filosofia di età imperiale Atti del colloquio Roma, a cur. Brancacci.
Bibliopolis, Napoli – “What an età, the imperial one!” – H. P. Grice. --Ammonius
and the Problem of Future Contingent Truth. Ammonius and the Sea Battle: Tex,
Commentary, and Essays, edited by Seel, Schneider and Schulthess. Walter de
Gruyter, Berlin and New York Syllogism and Deduction in Aristotle's Logic. Le style de la
pensée. Recueil de textes en hommage à Brunschwig, sous la direction de
Pellegrin et Canto-Sperber. Les Belles Lettres, Paris On the Notion of Time-Relative
Identity in H. P. Grice and Aristotle. Individuals, Essence, and Identity:
Themes of Analytic Metaphysics, ed. Bottani, Carrara, and Giaretta. Kluwer, Dordrecht, Boston, and
London La notion de identidat en los Topicos Anuario filosofico Platone e
Aristotele di fronte al problema dell'esistenza Gigantomachia: convergenze e
divergenze tra Platone e Aristotele, a cura di Migliori, Morcelliana, Brescia –
H. P. Grice: “Code did that with my izzing and my hazizng: he just platonised
the whole thing!” Aristotle's
Conception of the Modal Operators." Interpretation und Argumem,
her-ausgegeben von H. Linneweber-Lammerskitten. Königshausen & Neumann,
Würz-burg Alessandro interprete di Aristotele: luci e ombre del commento a
Metafisica Gamma – H. P. Grice – I cite the book in my ‘Actions and Events’ –
Aristotle’s, not Movia’s --. Alessandro di Afrodisia e la Metafisica di Aristotele, a cur.
Movia. Vita e Pensiero, Milano I
principi delle dimostrazioni: un'analisi della seconda aporia di Metafisica
Beta. In Il libro Beta della Metafisica di Aristotele, Atti del colloquio,
Roma, a cura di Celluprica. Bibliopolis, Napoli – H. P. Grice: “In my Oxford
seminars, I started with the ALPHA and hardly reached the BETA!” Aristotle's
Topics and Contingent Identity." In Kann man heute noch erwas anfangen mit
Aristoteles? Herausgegeben von T. Buchheim, H. Flashar, and R. A. H. King. Felix Meiner Verlag, Hamburg Sulla
nozione di possibilità in Aristotele." In Elenchos – H. P. Grice: How clumsy
could Aristotle be when he said that what is necessary is not also possible?”
-- Aristotele e l'esistenza logica. In Filosofia e logica, a cur. Carrara and Giaretta.
Rubettino, Soveria Mannelli (CZ). Nome compiuto: Mignucci.
Luigi
Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Millia: la ragione conversazionale della
setta dell’ottimati a Crotone -- Roma – filosofia calabrese -- filosofia italiana
– Luigi Speranza
(Crotone). Abstract.
Grice: “As an Oxford philosopher with a double first in greats, I know the
story – the sorry story, I might add – of M. quite well. In fact, Austin used
the example as ‘acting on principle. When discussing the phrase, Nowell-Smith
proposed that he saw himself as saying appropriately that ‘he did not accept
bribes on principle’ to Austin’s rebuke: “No thanks” will just do. The M.
example is trickier. M. acted on principle by refusing to touch the beans preferring
death instead.” Filosofo italiano. Pythagorean according to Giamblico. M. is
said to have been one of a group of Pythagoreans who are ambushed but find
their escape route blocked by a field of beans. Being prohibited by
Pythagoreans precepts from even touching beans, M. prefers death to betraying
his principles. Millia.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Milone: la ragione conversazionale e la setta d’ottimati
di Crotone – Roma – filosofia calabrese
-- filosofia italiana – Luigi Speranza (Crotone). Grice: “The Italians rightly claim that philosophy in Italy
starts at Crotona, and it does. It actually possibly perishes at Crotona, too –
as the sorry story of M. testifies!” Filosofo italiano. According to Giamblico,
a Pythagorean. M studies with Pythagoras himself. M. dies when an
anti-Pythagorean mob burns his house down when he is inside it.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Minicio: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale d’Adriano nel diritto romano e Plinio minore-- Roma – filosofia
italiana – Luigi Speranza (Roma).
Abstract. Grice:
“Minicio, Adriano, and Plinio minore may not sound philosophical, but they do
at Oxford. There is no such thing as a Faculty of Philosophy; only a
Sub-Faculty of Philosophy, based at Merton – within the real Faculty, the
Faculty of Literae Humaniores. Therefore, Minicio, Adriano, and Plinio minore
MEAN a lot to the Oxonian philosopher – to the Oxonian philosopher that counts,
that is, the one with a double first in Greats, like me!” Filosofo italiano. Rescritto di Adriano a Gaio M.
Fundano. L'imperatore Adriano, autore del rescritto a Gaio M. Fundano. Il
rescritto di Adriano a Gaio Minucio Fundano è un rescritto imperiale inviato
dall'imperatore romano Adriano a Gaio Minucio Fundano, proconsole d'Asia. Il
documento giuridico, scritto originariamente in latino, fu tradotto e tràdito
in greco ellenistico da Eusebio di Cesarea che si rifaceva a Giustino. Il
testo è noto agli storici e agli studiosi di Storia del Cristianesimo per
essere uno dei più antichi scritti pagani sul cristianesimo. Il documento
di Adriano, pur indirizzato a Minucio Fundano, rispondeva in realtà a
un'istanza sollecitata da Quinto Licinio Silvano Graniano, predecessore del
destinatario: Graniano aveva chiesto lumi sul comportamento da tenere nei
confronti dei cristiani e delle accuse che venivano loro rivolte. Adriano
rispose al proconsole di procedere nei loro confronti solo in presenza di
eventi circostanziati, emergenti da un procedimento giudiziario e non sulla
base di accuse generiche, petizioni o calunnie: veniva stabilito così il
principio dell'onere della prova a carico dei promotori delle accuse. Eventuali
azioni promosse a scopo di calunnia dovevano, al contrario, essere duramente
perseguite e punite, affinché non fosse permesso ai calunniatori di procurare
del male. Il rescritto, che è una delle prime fonti pagane sul cristianesimo, è
anche di somma importanza per la comprensione della politica tenuta da Adriano
e dal suo predecessore Traiano nei confronti dei cristiani: Adriano, infatti,
si mosse su un piano analogo, e anche più garantista, rispetto a quello del suo
predecessore che si era espresso sull'argomento in un precedente rescritto
sollecitato da una specifica richiesta di Plinio il Giovane che era a quel
tempo legatus Augusti pro praetore in Bitinia e Ponto. Giustino sostenne
l'interpretazione più favorevole del rescritto, accettata da una parte della
storiografia moderna. Dubbi esegetici Il significato esatto del rescritto
adrianeo, pur confrontato con quello di Traiano, rimane per alcuni studiosi
controverso. Se è assodata, infatti, l'affermazione del principio dell'onere
della prova da cui, in definitiva, far dipendere la perseguibilità dei
cristiani che avessero agito «contro la legge», non è per tutti chiaro, invece,
fino a qual punto dovesse spingersi l'assolvimento di quell'onere, se fosse
cioè sufficiente provare la sola fattispecie della professione di fede (quello
che Plinio, nella sua epistola a Traiano, chiama il nomen ipsum) o si rendesse
invece necessario circostanziare anche la contemporanea presenza di reati
ascrivibili all'essere cristiani (flagitia cohaerentia nomini), la distinta
fattispecie che Plinio già individuava e intendeva suggerire all'imperatore
nell'indirizzargli la sua richiesta. Tesi di Marta Sordi Marta Sordi,
storica dell'antichità greco-romana e del cristianesimo delle origini,
propendeva per l'interpretazione più favorevole ai cristiani, una posizione
esegetica a cui peraltro già aderiva l'apologetica cristiana, da Giustino in
poi. Secondo la Sordi, Adriano, in linea con la politica del suo predecessore
Traiano, avrebbe non solo confermato il divieto di perseguibilità d'ufficio[8]
ma vi avrebbe anche aggiunto, di suo, due nuovi elementi: Il primo di
essi la Sordi lo individua in quel passo in cui Adriano afferma la necessità di
dover giudicare «secondo la gravità della colpa» (sempre nel caso - beninteso -
di una denuncia sorretta da prove). Il riferimento a una graduabilità della
colpa escluderebbe, secondo Marta Sordi, che quest'ultima potesse ridursi al
solo 'essere cristiani', una fattispecie che poteva rivelarsi vera o falsa, ma
che non poteva ammettere graduazioni: seguendo questa interpretazione, bisogna
quindi ritenere necessaria l'associazione a un diverso reato, ascrivibile allo
status religioso ma non coincidente semplicemente con questo. Questa
interpretazione, inoltre, sempre secondo la studiosa, sarebbe in sintonia con
il tono generale della prosa dell'imperatore, da cui trapela, infine, persino
insofferenza nei confronti di possibili derive intolleranti. L'espressione di
questa insofferenza, sottolineata anche da un'interiezione, è contenuta nella
frase «ma, per Ercole, se qualcuno accampa pretesti per calunniare, tu,
stabilitane la gravità, devi senza indugio punirlo». E proprio in questa frase
si rinviene, secondo Sordi, il secondo elemento di novità rispetto
all'atteggiamento del predecessore: la necessità che le conseguenze di
azioni prive di prova, e pertanto temerarie e calunniose, dovessero ritorcersi
contro gli stessi proponenti. Gianluigi Bastia, Lettera di Adriano, Eusebio di Cesarea, Storia Ecclesiastica,
Giustino Martire, Apologia Il testo
greco, in Giustino, è riportato in calce (v. Apologia. Rescritto di Adriano a
Caio M. Fundano, proconsole d'Asia (o su
Giustino, Apologia Plinio il Giovane, Epistulae Plinio il Giovane, Epistulae.
CIL Sordi, I Cristiani e l'impero romano, Jaca Book, Milano. Sordi, I Cristiani
e l'impero romano, Jaca, Milano, Bastia, Lettera di Adriano. Eusebio di
Cesarea, Storia Ecclesiastica, Giustino
Martire, Apologi, Plinio il Giovane, Epistulae, CIL, M. Fundano, Gaio, in
Treccani Enciclopedie on line, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Voci
correlate Rescritto di Traiano a Plinio il Giovane Fonti storiche non cristiane
sul cristianesimo Gesù storico Storiografia su Gesù Ricerca del Gesù storico
Storicità di Gesù Onere della prova Ius puniendi Portale Antica
Roma Portale Cristianesimo Portale Diritto Portale Gesù
Categorie: Fonti del diritto romanoStoria antica del cristianesimo Adriano [altre]
Military diploma (CIL) attesting his consulship suffect consul. In office Nationality: Roman;
Occupation: politician. A Roman senator who holds several offices in the
Emperor's service, and is an acquaintance of PLINIO MINORE. He is suffect
consul with Tito Vettenio Severo as his colleague. He is best known as being
the recipient of an edict from ADRIANO (si veda) about conducting trials of
Christians in his province. This is known from an inscription recovered at Baloie
in Bosnia. The first office listed is military tribune with Legio XII
Fulminata. Next is quaestor, and, upon completion of this traditional
Republican magistracy, he would be enrolled in the Senate. Two more of the
traditional Republican magistracies follow: plebeian tribune and praetor. The
last appointment, before the inscription breaks off, is his commission as
legatus legionis or commander of Legio XV Apollinaris. Other sources attest
that he was governor of Achaea. The terminus post quem his governorship is when
Gaio Caristanio Giuliano is known to have governed. The terminus ante quem he
leaves his post is the year of his consulate, although the letters he receives
from PLINIO MINORE (si veda) indicate he is no longer in Achaea. The
inscription from Baloie mentions he has been admitted to the Septem-viri
epulonum, one of the four most prestigious ancient Roman priesthoods. Because
this inscription does not mention his consulate, it can be assumed his entrance
precedes that office. Most, if not all,
of the letters PLINIO MINORE (si veda) writes to M. fall before is suffect
consul. In the first letter of his collection, PLINIO declares that living on
his rural estate is preferable to living in Rome, where he is subject to
constant pleas for assistance. The second letter petitions him to appoint the
son of Plinio’s friend ASINIO RUFO as M’s quaestor for M.’s upcoming consulate;
The last letter is another petition to M., canvassing him on behalf of GIULIO
NASONE, who is running for an unnamed office. While all of these letters
demonstrate M. And PLINIO MINORE are acquainted, they fail to show the warmth
of a friendship. Following his
consulate, during the reign of TRAIANO, M. is governor of Dalmatia. It is through a rescript the historian EUSEBIO
preserves at length in his Ecclesiae Historia that we know M. is proconsul of
Asia. M.' predecessor, QUINTO LICINIO SILAVNO GRANIANO, asks ADRIANO how to
handle legal cases where some inhabitants are accusing their neighbours of not
following the Roman cult through informers or mere clamour. ADRIANO’s reply is to
state that any such accusations had to be through a law court, where the matter
may be properly investigated, and if they are guilty of any illegality, thou M.,
must pronounce sentence according to the seriousness of the offence. This
rescript is important as an independent witness to the existence of one or more
non-Roman sects in this part of Anatolia. The only other contemporaneous
evidence we have for these communities is the list of the VII churches of Asia
in the book of Revelation. M.’s wife is
the daughter of a MARCO STATORIO. We know her name from a funerary inscription,
which suggests that she died before M.’s consulship. The name of their
daughter, Minicia Marcella, comes from two independent sources. Minicia dies young.
Her funerary vase has been identified, which states her age at death as XII
years, XI months, and VII days. PLINIO MINORE also attests to her existence,
revealing information about the girl that shows that he and M. are better
friends than the surviving letters he writes to M. suggest. In the letter,
addressed to one EFULANO MARCELLINO, Pliny notes that, although she was not yet
XIV years old, she was betrothed. Pliny describes the preparations for her
wedding, with which M. was busy; and he asks Marcellinus to send M. a letter
consoling him for his loss. It is not known if M. has any other children. Smallwood, Principates of Nerva, Trajan and
Hadrian, Cambridge, CIL, ILJug., Talbert, The Senate of Imperial Rome, Princeton;
Wheeler, "Legio XV Apollinaris: From Carnuntum to Satala—and beyond",
in Bohec and Wolff, eds. Les Légions de Rome sous le Haut-Empire, Paris; Eck,
"Jahres- und Provinzialfasten der senatorischen Statthalter”, Chiron; Pliny,
Epistulae, I.9 Syme, Tacitus, Clarendon;
Eusebius, Ecclesiae Historia; Williamson, Eusebius: The History of the Church, Harmondsworth:
Penguin; Political offices Preceded by Acilius Rufus, and Quintus Sosius
Senecio II Consul of the Roman Empire with Titus Vettennius Severus Succeeded
by Gaius Julius Longinus, and Gaius Valerius Paullinus Categories: Roman
governors of Achaia Suffect consuls of Imperial Rome Roman governors of
Dalmatia Roman governors of Asia Epulones of the Roman Empire Minicii. Keywords:
Roman law, Adriano a Minicio -- Gaio Minicio Fundano. Not to be confused with
Minucio. Minicio. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e
Minicio.”
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Minnomaco: la ragione conversazionale della diaspora di
Crotone -- Roma – filosofia pugliese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Taranto). Filosofo italiano. Taranto, Puglia. A Pythagorean
according to Giamblico. Grice: “Cicerone argues: Minnomaco speaks Greek;
therefore he is no Roman!” Minnomaco.
Refs.: Luigi Spranza, “Grice e Minnomaco.”
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Minucio: la ragione conversazionale e l’implicatura
conversazionale dell’eulogio ad Ottavio da Frontone -- Roma – filosofia lazia
-- filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Abstract: Grice: “At Oxford, you are introduced to philosophy
via the classics – more specifically, you matriculate to the Faculty of Literae
Humaniores – the only faculty to offer a course in philosophy --, organized
since 1913 as the sub-faculty of philosophy. After Grief and Laughing for five
terms, as Carroll has it, you get to know the Porch, and all the other philosophical
sects. So Minucio does mean something to me. He was my gate to philosophy!” -- Filosofo
italiano. He writes “Ottavio” – draws on a speech
by Frontone. La gente: Minucia Marco Minucio Felice. Marco M. Felice (in
latino; Marcus M. Felix; Cirta, filosofo, scrittore e avvocato romano. Non è noto
con certezza quando vive. Il suo Octavius è simile all'Apologeticum di Tertulliano,
e la datazione della vita di M. dipende dal rapporto tra la sua opera e quella
dello scrittore africano. Nelle citazioni degli autori antichi (Seneca,
VARRONE, CICERONE) è considerato più preciso di Tertulliano e questo
concorderebbe col suo essere anteriore ad esso, come afferma anche Lattanzio;
Girolamo lo vuole, invece, posteriore a Tertulliano, sebbene si contraddica
dicendolo posteriore a Tascio Cecilio Cipriano in una lettera e anteriore in
un'opera Per quanto riguarda gli estremi della sua esistenza, Felice menziona
Marco Cornelio Frontone; il trattato Quod idola dii non sint è basato
sull'Octavius; dunque se quello è di Cipriano, M. Felice non fu attivo oltre il
260, altrimenti il termine ante quem è Lattanzio. Anche la zona d'origine di M.
è sconosciuta. Lo si ritiene talvolta di origine africana, sia per la sua
dipendenza da Tertulliano, sia per i riferimenti alla realtà africana: la prima
ragione, però, non è indicativa, in quanto dovuta al fatto che all'epoca i
principali autori di lingua latina erano africani, e dunque il loro era lo stile
cui ispirarsi; la seconda, inoltre, potrebbe dipendere esclusivamente dal fatto
che il personaggio pagano dell'Octavius, Cecilio Natale, era africano, come
attestato da alcune iscrizioni. Cionondimeno, è significativo che entrambi i
personaggi dell'Octavius abbiano nomi citati in iscrizioni africane, e che lo
stesso valga per il nome M. Felice.Octavius L'Octavius è un dialogo che ha per
protagonisti lo stesso scrittore, Cecilio e Ottavio e che si svolge sulla
spiaggia di Ostia. L'opera si è conservata per errore dopo i sette libri
dell'Adversus nationes di Arnobio come (liber) octavus. Mentre i tre
passeggiano sul litorale, Cecilio, di origine pagana, compie un atto di omaggio
nei confronti della statua di Serapide. Da ciò nasce una discussione in cui Cecilio
attacca la religione cristiana ed esalta la funzione civile della religione
tradizionale, mentre Ottavio, cristiano, attacca i culti idolatrici pagani ed
esalta la tendenza dei cristiani alla carità e all'amore per il prossimo. Alla
fine del dialogo Cecilio si dichiara vinto e si converte al Cristianesimo,
mentre Minucio, che funge da arbitro, assegna ovviamente la vittoria ad
Ottavio. Il Cristianesimo di M. è lo stesso dei ceti dirigenti, che non
vogliono che il cambiamento di religione sia accompagnato da sommovimenti
sociali e sono convinti che debbano, comunque, sopravvivere la finezza e
l'equilibrio costruiti da secoli di civiltà greco-latina. Del resto, di questo
ceto sono i personaggi dell'Octavius, tutti e tre avvocatiː il pagano, Cecilio
Natale, era nativo di Cirta (dove l'omonimo registrato dalle iscrizioni aveva
ricoperto cariche sacerdotali) e viveva a Roma, come Minucio, di cui seguiva
l'attività forense; Ottavio, invece, è appena arrivato nella capitale all'epoca
in cui è ambientata l'opera, e ha lasciato la propria famiglia nella provincia
d'origine. Girolamo gli attribuisce una seconda opera, De fato, di cui però non
vi sono tracce. Divinae Institutiones, De viris illustribus, Ottavio Ianuario a
Saldae, CIL, e Cecilio a Cirta. A Tébessa e Cartagine. Bracci, Il linguaggio di
M. Felice. Fra dialogo filosofico e disputa religiosa, in Controversie: dispute
letterarie, storiche, religiose dall'Antichità al Rinascimento, a cura di G.
Larini, Padova, Libreriauniversitaria Vecchiotti, La filosofia politica di M.
Felice. Un altro colpo di sonda nella storia del cristianesimo primitivo,
Urbino, Università degli Studi, De viris illustribus L'Ottavio di M. in
italiano: play. google. com/ books/ reader?id=xj GOJAAAAEAJ& pg=GBS.PA0 Lejay, M., in Catholic EncyclopediaBracci, la
lingua di M. Fra dialogo filosofico e disputa religiosa, in Controversie:
dispute letterarie, storiche, religiose dall'Antichità al Rinascimento, a cura
di G. Larini, Padova, Libreriauniversitaria.it, M. Enciclopedia Britannica,
Encyclopædia Britannica, Inc. M., su Internet Encyclopedia of Philosophy. Marco M. Felice, Cyclopædia
of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature, Harper. Opere di Marco M. Felice, su MLOL, Horizons
Unlimited. Audiolibri di Marco M. Felice Marco M. Felice, su LibriVox. Marco M. Felice, Catholic
Encyclopedia, Robert Appleton, Higgins, Felix, M., Encyclopedia of Philosophy. Opera Omnia dal Migne, Patrologia Latina, con indici
analitici, su documenta catholica omnia. eu.. V D M Padri e dottori della
Chiesa cattolica Portale Antica Roma Portale Biografie Portale Cristianesimo
Portale Letteratura Categorie: Scrittori romaniAvvocati romaniScrittori
Scrittori Romani Romani Nati a Cirta Apologeti Padri della Chiesa Scrittori
africani di lingua latina Scrittori cristiani antichi [altre] M. – Roma –
filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo italiano. CONGRESSO DI
SCIENZE STORICHE, Roma. Sezione Storia della Filosofìa Storia delle Religioni.
L’APOLOGETICO DI TERTULLIANO E L’OTTAVIO DI M. COMUNICAZIONE di RAMORINO ROMA
LINCEI SALVIUCCI. Ancora non è stata risolta in modo definitivo la questione
dei rapporti che intercedono tra il discorso di Tertulliano in difesa de’
Cristiani e il dialogo di M. Felice, dove alle accuse formolate in un discorso
d' ispirazione pagana messo in bocca a Cecilio Natale, op- ponesi una eloquente
difesa del Cristianesimo per bocca di Ottavio dal quale il dialogo prende nome.
Ancora non sono state date sufficienti ragioni per stabilire se Tertulliano
abbia avuto sott’ occhio M., o se invece questi abbia tratto da quello come da
sua fonte, e quindi quale dei due abbia da considerarsi come cronologicamente
anteriore. La questione ha un vero interesse per la storia del Cristianesimo in
Occidente perchè trattasi delle prime scritture latine d' ispirazione
cristiana, e dipende di qui il sapere chi primo abbia divulgato fra le genti di
parlata latina le ragioni addotte dagli Apostoli del Cristianesimo, già da più
decenni diffuse tra i Greci. Tale questione sorge dal fatto che tra le due opere
corrono tali e tante analogie di pensiero e di frase, da dover senz’altro
ritenere che l’un dei due abbia avuto sott’occhio l’altro. Si può ben
congetturare anche, e s’ è in fatto congetturato, abbiano entrambi attinto a
una fonte comune, che per noi sarebbe perduta. Primo propose quest’ ipotesi l’
Hartel, poi cercò sostenerla in apposita monografia il Wilhelm. Più tardi De
Lagarde pensa a dirittura a un’apologià scritta da papa Vittore I da cui
Tertulliano e M. avrebbero copiato a man salva; infine l’Agahd in una sua
ricerca di cose Varroniane, voi. supp. dei Jahrbiicher di Fleckeisen,
ammettendo anche egli un’apologià cristiana latina anteriore a Tertulliano e
M., ne investigò le fonti in VARRONE e in qualche altro libro dell’età
alessandrina. Ma noi vedremo che i riscontri verbali tra l’Apologetico e
l’Ottavio sono tanti e tali da escludere l’ipotesi d'una terza fonte co- mune,
se non forse per uno speciale punto di dottrina derivato dalla scuola di
Euemero. Tra quelli che rinunziando all’ipotesi di una terza fonte comune,
riducono la questione ai soli Tertulliano e M., gli uni credono anteriore M.,
gli altri Tertulliano, e le due schiere sono egual- mente notevoli per numero e
autorità di aderenti. I fautori della prio- rità di M., come si fan forti di
una espressione di Lattanzio, così vantano l’adesione di uomini quali Eber,
Baehrens, Norden, ecc. Gli altri si rifanno dall’attestazione di Gerolamo, e
hanno compagni uomini di incontestato valore come Schultze, Neumann, Harnack,
nome che vai da solo per molti. Ultimamente si schierò da questa parte anche il
francese Monceaux che con tanto studio e dottrina s’ è occupato della
letteratura affricana. Non è qui il luogo di ripetere le ragioni addotte da
tutti questi studiosi, nè di discuterle. Intendo qui di istituire un confronto,
il più completo possibile, di luoghi Minuciani e Tertullianei, presentandoli in
modo che ne riesca chiaro il contenuto e sia facile ai lettori di trarne le
debite conclusioni. Prendo per base il discorso di Tertulliano, seguendone l’argomento
come filo conduttore, e additando via via i luoghi paralleli di M. Nei primi
tre capitoli del suo Apologetico, mira Tertulliano a far vedere, come fosse
iniquo l’odio che si aveva contro i Cristiani. Vol- gendo nell’esordio la
parola ai reggitori del Romano Impero, dice che, se non era loro lecito fare
una pubblica inchiesta intorno alla causa dei Cristiani, se a questo solo
fattispecie o temevano o arrossivano di volgere l’attenzione pubblicamente, e
se le troppe condanne private avevano compromesso la difesa della setta
cristiana, doveva pur essere lecito a lui cercar di giungere alle loro orecchie
per la via letteraria; la verità cristiana ben sapere di essere peregrina sulla
terra e di trovar facilmente nemici tra gli estranei, ma non voler essere
condannata senza essere conosciuta. Condannarla inascoltata essere una
iniquità, e far nascere il sospetto che i governanti non vogliano ascoltare ciò
che non potrebbero più condannare conoscendolo. La scusa dell’ignoranza non
essere che apparente, anzi aggravare il carico dell’iniquità; perchè qual più
trista cosa che l’odiare quel che si ignora, anche se la cosa meriti
effettivamente odio? Se poi si viene a sapere che la cosa non meritava odio,
chi era solo colpevole d’ignoranza, cessata questa, cessa anche di odiare; come
fanno appunto i convertiti al Cristianesimo, i quali cominciano a odiare quel
che erano e a professare quel che prima odiavano. Invece, dice Tertulliano, gli
avversari nostri segnalano bensì il fatto delle molte conversioni, ma, anziché
arguire che ci sia sotto qualche gran bene, seguitano a ignorare e a odiare. Si
dirà che le molte conversioni non vogliono dir nulla, perchè ci si volge anche
al male. Ma il male, avvertasi, per natura o si teme o se ne ha vergogna; ed è
perciò che i malvagi voglion rimanere nascosti; sorpresi trepidano, accusati
negano, anche tormentati non sempre confessano, e condannati poi n’han dolore.
I Cristiani non si vergognano, non si pentono; si gloriano d’ esser notati ;
accusati non si difendono ; interrogati confessano ; anzi confessano
spontaneamente, e condannati ringraziano. Non è dunque questo un male se non ha
le circostanze connaturate al male, il timore, il rossore! il pentimento, il
rimpianto. Anche la procedura che si segue con noi Cristiani, continua
Tertulliano, è iniqua. Non ci si concede libertà di difesa, e si vuol da noi
soltanto la con- fessione del nome, senza poi esaminare il crimine. E mentre
per un omicida, per un incestuoso, per un nemico pubblico si indagano le cir-
costanze dei fatti, il numero, il luogo, il tempo, i complici dei delitti, per
noi non si procede così ; anzi un famoso editto di Traiano ha proi- bito che si
inizino processi contro noi, mentre poi ha disposto che data una denunzia, ci
si deva punire ; disposizione contradittoria ed ingiusta. Si viene così ad
applicare per noi un’assurda procedura, quella di torturarci, non per farci
confessare come gli altri, sì perchè neghiamo, mentre se si trattasse di male,
noi staremmo sulla negativa, e la tor- tura ci si applicherebbe per farci
confessare. È evidente che non un delitto è in causa nel caso nostro, ma solo
il nome. Si arriva al punto di biasimare uno che si riconosce come un
galantuomo, solo perchè è cristiano; si cacciano via dalle case, anche contro
ogni interesse, le mogli pudiche e i buoni servi, solo perchè cristiani; è
tutto in odio al nome. Ma che cos’ ha di male questo nome che significa « unti
» o, se si piglia la forma « Crestiani » usata talvolta per errore, ha a
connettersi con « buono » ? Odiasi forse ia setta per il nome del suo autore ?
Ma anche le sette dei filosofi sono denominate dai loro autori, e niuno se
n’offende. Prima di odiare il nome, conveniva indagare e riconoscere dalle
qualità della setta l’autore o da quelle dell’autore la setta ; invece non si è
fatto e non si fa nulla di questo, e si seguita a far ingiusta guerra al nome.
Fin qui l’ introduzione dell’Apologetico Tertullianeo. Con le idee qui espresse
si ha qualche riscontro nell’Ottavio, a metà circa del discorso in difesa della
nuova dottrina. Accenna Ottavio all’opera dei cattivi spiriti che insinuano
l’odio contro i Cristiani anche prima che siano conosciuti. Il capitolo
seguente tocca la procedura usata coi Cristiani, e Ottavio ricorda che anche
egli prima, credendo alle solite calunnie, usava le stesse arti diaboliche
contro i Cristiani. I demonii appunto ispirano quelle dicerie sciocche le
quali, se mai, hanno un fondo di verità per i pagani non per i Cristiani. La
confu- tazione di tali calunnie si estende. Si chiude con l’ affermazione delle
virtù cri- stiane, la pudicizia, la temperanza, la serietà. L’aumentare del
nostro numero, dice, non è accusa di errore, ma testimonio di lode, e non è
meraviglia se noi ci riconosciamo al segno dell’ innocenza e della modestia, e
se ci amiamo a vicenda chiamandoci fratelli. Ecco alcuni riscontri verbali:
Min.: nec in angulis garruli sumus si audire nos publice aut erubesciti s aut
timetis » (intendi: non è vero che noi facciamo pettego- lezzi di nascosto, se
invece siete voi che pubblicamente rifiutate di darci ascolto o perchè
arrossite o perchè temete di farlo. : ic occupant animos (im- puri spiritus)
... ut ante nos incipiant homines odisse quam nosse, ne cognitos, aut imitari
possint, aut damnare non possint. Anche noi, prima della conversione, credevamo
alle calunniose voci sparse contro i Cristiani, e non ci accorgevamo che eran
tutte dicerie sen- za fondamento ; « malum autem adeo non esse, ut Cliristianus
reus nec eru- besceret nec timeret, et unum solum- modo quod non ante fuerit
paeniteret. Tertull. Apolog. I princ.: .si ad hanc solam speciem auctoritas
vestra de iustitiae diligentia in publico aut timet aut erubescit inquirere
inauditam si damnent, praeter invidiam iniquitatis etiam suspicionem merebuntur
alicuius conscientiae, noleutes audire quod auditum dan- nare non possint. Quod vere malum est, ne ipsi
quidem quos rapit defendere prò bono audent. Omne malum aut timore aut pudore
natura perfudit. Denique malefici gestiunt latere, devitant appa- rere,
trepidant deprehensi, negant accu- sati, ne torti quidem facile aut semper continentur,
certe damnati maerent. Dinumerant in semetipsos mentis malae impetus, vel fato
vel astris imputant, nolunt enim suum esse quia malum agnoscunt. Christianus
vero quid simile? Neminem pudet, neminem paenitet nisi
piane retro non fuisse. Si denotata gloriata, si accusata non defendit,
interrogatns vel ultro confi- tetur, damnatus gratias agit. Quid hoc mali est
quod naturalia mali non habet, fimorem, pudorem, tergiversationem,
paenitentiam, deplorationem? Quid? hoc malum est cuius reus gaudet? cuius .accusatio
votum est et poena felicitas ? Qui
si osservi come a un cenno fuggevole di Minucio rispetto al non essere un male
il cristianesimo, corrisponde in Tertulliano tutta una spiegazione psicologica
della natura del male e del contegno dei malvagi col quale si confronta quello
dei Cristiani. Apolog. c. IL Si critica la procedura usata coi Cristiani. Tra
l’altro, si dice. Ceteris negantibus tormenta udhibetis ad confitendum, solis
Chri- stianis ad negandum. Quo perversine cum praesumatis de sceleribus no
stris ex nominis confessione, cogitis tormentis de confessione decedere, ut
negantes nomen pariter utique negemus et scelera... Sed, opinor non vultis noe
perire, quos pessimos creditis. Si non ita agitis circa nos nocentes ergo nos
innocentissimos iudicatis cum quasi innocentissimos non vultis in ea
confessione perseverare, quam necessitate non iustitia damnandam sciatis. Vociferata homo: Christianus
sum. Quod est dicit; tu vis audire quod non est. Veritatis extorquendae
praesides de nobis solis mendacinm elaboratis audire. Oct.: Noi prima della
conversione, mentre assumevamo la difesa di sacrilegi e incestuosi e anche di
parricidi, hos i Cristiani nec audiendos in toto putabamus, nonnunquam etiam
miserantes eorum crudelius saeviebamus, ut torqueremus confitentes ad negandum,
videlicet ne perir ent, exercentes in his, perversam quaesti onem nòn quae
verum erueret sed quae mendacium cogeret . Et si qui infìrmior malo pressus et victus
Christianum se negasset, favebamus ei quasi, eierato nomine, iam omnia facta
sua illa negatione pur- gata ». Dopo avere nell’Apologetico confutato il
pregiudizio che il Cristianesimo non fosse permesso dalle leggi romane, facendo
vedere come le leggi potessero essere benissimo pattate, e mu- tate furono
tante volte attraverso ai secoli, Tertulliano passa a confutare le calunnie
lanciate contro i Cristiani, d’ infanticidio e di cene incestuose. Queste cose
si dicono sempre, ma nessuno mai si cura d’ indagare so sono vere. La verità è
odiata, e ha nemici da tutte le parti. Chi ha mai visto a spargere sangue di
bambini, e abbandonarsi, dopa il pranzo e dopo fatti spegnere i lumi da cani
lenone s tenebrarum, a orgie incestuose? Se i nostri ritrovi son segreti, chi
può rivelare quel che vi si fa? non gli iniziati che hanno interesse a non si
tradire; non gli estranei, appunto perchè non penetrarono mai. È dunque tutto
opera' della fama. E qui Tertulliano ha una bella pagina sulla natura della
fama o si dice. È antico il motto : fama malum quo non aliud velocius ullum
Virgilio. Perchè è un male la fama? perchè veloce? o non anzi perchè essa è per
lo più menzognera? anche quando ha del vero, non è mai senza bugia, togliendo,
aggiungendo, mutande dal vero. Ed è di tal natura che non persiste a essere se
non in quanto mentisce, e vive solo fin quando non si arriva alla prova dei
fatto vero. Quando si ha il fatto, cessa ogni « si dice », e rimane la notizia
del fatto. La fama, nomen incerti > non ha più luogo dov’ è la certezza. Ora
alla fama uom savio non deve credere. Si sa come na- scono le dicerie. Hanno
principio da qualcuno che è mosso o da ge- losia o da dispetto o da mania di
dir bugie; e poi passate di bocca in orecchio, e via ripetute, nascondono
sempre più la verità. Meno male, che il tempo poi rivela ogni cosa, per felice
disposizione della natura- per cui il vero si fa strada. Le accuse sono nient’
altro che dicerie, ma non hanno fondamento di verità. Si soggiunge che noi
promettiamo la vita eterna a chi uccide bambini e commette incesti. Ma anche se
tu credi a questo, dice Tertulliano, io chiedo se tu stimeresti tanto questa
eternità da arrivarci con simili infamie. Tu nè vorresti farle queste cose, nè
potresti ; dunque perchè crederai che vogliano e possano farle i Cristiani, che
sono uomini come te ? Si dirà che sono iniziati a tali cerimonie quando non ne
sanno ancor nulla; ma in tal caso, una volta conosciute tali infamie, non
continuerebbero a parteciparvi, per la stessa avversione che avrebbe impedito
loro d’ iniziarsi nel caso che ne fossero informati. Tale il contenuto
dell’Apologetico. Vi corrispondono il M., ove con le accuse d’ infanticidio e
di cene incestuose si confutano anche quelle di adorazione d’una testa d’asino,
o dei genitali di sacerdoti, o di un uomo crocifisso, o della croce stessa. E
siccome di queste accuse si parla anche dove Cecilio Natale le espone facendo
eco alla voce comune, così è da tener conto anche di questo capo per taluni
riscontri verbali: Apolog.: quod eversofes luminum canes, lenones scilicet
tenebrarum, libidinum impiarum inverecundiam procurent candelabra et lucernae
et canes aliqui et offulae quae illos ad eversionem luminum extendant. Veni,
demerge ferruin in infantem, nullius inimicum, nullius reum, omnium filium, vel
tu modo adsiste morienti komini antequam vixit... excipe rudem sanguinem, eo
panerai tnum satia, vescere libenter Nego te velie ; etiamsi volueris, nego te
posse. Cur ergo alii
possint si vos non potestis?... qui ista credis de homine potes et tacere. Quis
talia facinora cum invenisset celavit?... Si semper latemus quando proditum est
quod admittimus? immo a quibus prodi potuit? Natura famae omnibus nota est (v.
il riassunto precedente)... quae ne tunc quidem cum aliquid veri offerti sine
mendacii vitio est Tam- diu vivit quam diu non probat, siquidem ubi probavit
cessat esse et quasi officio nunciandi functa rem tradit et exinde res tenetur,
res nominatur. Nec quisquam dicit verbi gratia: 'hoc Romae aiunt factum 1 aut :
‘ fama est illuni provinciam sortitum sed: sortitus est ille provinciam ’, et :
hoc fa- ctum est Romae \ Fama, nomen incerti, locum non habet ubi certum est.
Min. Oct.: canis qui cande- labro nexus est, iactu offulae ultra spatium lineae
qua vinctus est, ad impetum et saltum provocatur. Sic everso et exstincto
conscio lumine impuden- tibus tenebris etc. Illuni velim convenire, qui
initiari nos dicit aut credit de caede infantis et sanguine. Putas posse fieri,
ut tam molle corpus, tam parvulum corpus fata vulnerum capiat? ut quis- quam
illum rudem sanguinem novelli et vixdum hominis caedat f fundat, exhauriat?
nemo hoc potest credere nisi qui possit audere nec tanto tempore aliquem
existere qui proderet nec tamen mirum, cum omnium (quoniam, Vahlen) fama quae
semper insparsis mendaciis alitur, ostensa ventate consumitur. Anche qui si noti che il modo di esprimersi di
Minucio intorno alla fama non solo è conciso, ma chi legge quell’ostessa
ventate consu- mitur non lo intende se non quando lo confronta con la pagina di
Ter- tulliano, la quale può servire assai bene di commento. I Cristiani non si
contentavano di scagionarsi dalle accuse calun- niose mosse loro, ma le
ritorcevano contro gli avversari, facendo ve- dere come essi, all’ombra della
religione, molti infanticidi e incesti davvero commettevano. Di ciò tratta
l’Apologetico, da confrontarsi con alcuni passi dell’Ottavio. Ricordano
entrambi i sacrifizi di bambini fatti in Africa in onor di Saturno, divoratore
dei propri figli: Apolog.: cum propriis filiis Saturnus non pepercit, extran
eis utique non parcendo perseverabat, quos quidem ipsi parentes sui offerebant
et libenter respondebant, et infantibus blan - diebantur, ne lacrimante s
immolarenturi. Oct.: Saturnus fìlios suos non exposuit sed voravit ; merito ei
in nonnullis Africae partibus a parentibus infantes immolabantur y blanditile
et osculo comprimente vagitum, ne flebilis hostia immolar etur. Ma Tertulliano
ha maggiori informazioni su questi sacrifizi d’infanti in Affrica, durati
ufficialmente fino al proconsolato di TIBERIO, poi vietati ma seguitati a
praticare occultamente: et nunc in occulto per - severotur hoc sacrum facinuSj
perchè nessuna costumanza delittuosa si può sradicare per sempre, nè gli Dei
mutano costume. Oltre questo poi altri sacrifizi umani vanno imputati alla
religione antica. Entrambi i nostri scrittori ricordano i sacrifizi umani fatti
in Gallia in onor di Mercurio, e nella Taurica (M. aggiunge anche, da CICERONE.
Rep., e da LIVIO (si veda), il ricordo di Busiride Egi- ziano e di antichi riti
romani), e l’uso ancor vigente di sacrificare con- dannati a morte nelle feste
di Giove Laziale. E all* infuori della religione, rinfacciano entrambi agli
avversari l’abitudine di esporre i bambini ap- pena nati o ucciderli, o quello
più tristo di spegnere la vita appena iniziata nell’utero materno. b) Apolog .
IX: « conceptum utero dum adhuc s angui s in hominem deli- batur, dissolvere
non licet. Homicidii festinatio est prohibere nasci ; nec refert ratam quis
erìpiat animam an nascentem disturbet. Quanto poi al bevere uman sangue,
Tertulliano ricorda da Erodoto (est apud Herodotum, opinor) alleanze strettesi
fra alcuni popoli col ferirsi a sangue le braccia e bevere gli uni il sangue
degli altri; (ISO) Oct.: u snnt quae in ipsis vi- sceribus medicaminibus epotis
originem futuri hominis extinguant et parricidium faciant antequam pariant
ricorda poi Catilina, e alcune genti Scitiche divoratrici dei proprii morti, e
il rito dei sacerdoti di Bellona consistente nel ferirsi la coscia, rac-
cogliere il sangue nel cavo della mano e darlo a bere. M., più conciso, non
menziona che la congiura di CATILINA e Bellona con brevi cenni. L’uno e V altro
poi fanno menzione dell’uso di dare a bere sangue umano agli epilettici, ma
Tertulliano solo adduce il particolare, che ai raccoglieva a tal fine il sangue
scorrente dalle ferite dei delinquenti .sgozzati nell’arena. In tutto ciò è
strano il modo come Minucio mette questi ricordi in relazione con la menzione
fatta avanti delle cerimonie in onor di Giove Laziale: ipsum credo docuisse san
- guinis foedere coniurare Catilinam et Bellonam sacrum suum J ecc.; quasi che
proprio Giove Laziale abbia insegnato a Catilina e ai Bellonari i lor
sanguinosi usi ; il che è del tutto fuor di proposito. Infine, sempre intorno
alle bibite di sangue, entrambi gli apologeti ricordano l’avidità con che solevano
alcuni acquistare, per cibarsene, la carne delle bestie uccise nell’arena, dopo
che quéste s’ erano empite le viscere di membra umane. Ma Tertulliano è più
ricco di particolari, come è più immaginoso ed energico nell’espressione.
Confrontisi: Tertull.: Item illi qui de harena Min. : non dissimiles ei qui de
haferinis obsoniis cenant, qui de apro qui rena feras devorant inlitas et
infectas se est quandoque memoriara dissipari, et simili error impegerit,
exinde iam tradux proficiet incesti serpente genere cum scelere. Tunc deinde
quocumque in loco, domi, peregre, trans freta Comes et libido, cuius ubique
sal- tus facile possunt alicubi ignaris filios pangere vel ex aliqua seminis
portione, ut ita sparsum genus per commercia humana concurrat in memorias suas,
neque eas caecus incesti sauguinis agnoscat. Min.: etiam nescientes, miseri,
potestis in inlicita proruere, dum Venerem promisce spargitis, dum passim liber
os seritis, dum etiam dorai natos alienae misericordiae frequenter exponitis,
necesse est in vestros recurrere t in filios inerrare. Nella diversa
disposizione dei pensieri, pur si riconosce l’affinità dei due scrittori, dei
quali Tertulliano è più ricco e compiuto, aggiun- gendo qui tra le ragioni di
figliuoli dispersi anche l’adozione. Alla corruttela pagana poi opponesi la
continenza cristiana la quale o si contenta di legittimo matrimonio, o aspira
anche alla verginità. Tertull.: quidam multo secu- Min : plerique inviolati
corporia riores totam vim huius erroris virgine virginitate perpetua fruuntur
potiua continentia depellunt, senes pueri. quam gloriantur. Dove non isfugga
l’esagerazione del plerique minuciano di fronte all’espressione tertullianea
più conforme al vero. Gli Dei pagani erano in origine uomini. Nell’
Apologetico, passa Tertulliano a ragionare di un’altra recriminazione fatta ai
Cristiani, quella che non venerassero gli Dei e non sacrificassero per gli
imperatori ; onde erano fatti rei di sacrilegio e di lesa maestà. Ora egli dice
che i Cristiani cessarono dal prestar culto agli Dei pagani dacché conobbero
che tali Dei non esistevano; e non esser giusto il punirli se non quando tale
esistenza fosse dimostrata. E questa convinzione soggiunge che i Cristiani
ricavavano dalle stesse testimonianze pagane, concordi nel lasciar chiaramente
vedere che i pretesi Dei non erano altro che uomini di- vinizzati. Infatti se
ne adducevano i luoghi di nascita, le regioni ove avevano vissuto e lasciato
tracce dell’opera loro, e si mostravano anche i loro sepolcri. Serva d’esempio
per tutti Saturno, cui gli scrittori come Diodoro e Tallo fra i Greci, Cassio e
Nepote fra i Latini attestarono essere stato uomo. La qual cosa è comprovata
anche da prove di fatto, verificatesi sopratutto in Italia, ove egli fu accolto
da Giano, ove il monte che abitò fu chiamato Saturnio, la città che fondò ebbe
pari- mente nome Saturnia, e anzi tutta l’Italia dopo il nome di Enotria
ricevette quello di Saturnia. Da lui l’origine delle legali scritture e del
conio monetario, onde la sua presidenza dell’erario. Dunque era uomo, è nato da
uomini, non dal cielo e dalla terra. Ignorandosene la pa- rentela, fu detto
esser figlio di quelli onde tutti possiamo esser figli, chiamandosi per
venerazione il Cielo e la Terra padre e madre, e figli della terrà denominando
il volgo quelli la cui parentela è incerta. Sa- turno dunque era uomo; e lo
stesso si può dir di Giove e di tutto l’altro sciame di divinità pagane. Si
dice che furono tutti divinizzati dopo morte. Da chi? Bisogna vi fosse un altro
Dio più sublime, ca- pace di regalare la divinità, giacché da sé questi uomini
non si po- tevan certo crear Dei. Ma perchè il Dio Magno avrebbe donato la
divinità ad altri esseri? Forse per esserne aiutato nel grande còmpito di
dirigere l’universo? Ma che bisogno vi poteva essere di ciò, se il mondo o era
ab aeterno, come volle Pitagora, o venne fatto da un essere ragionevole, come
disse Platone? Del resto questi uomini si lo- dano per aver trovato le cose
utili alla vita, ma non le hanno create, perchè già c’erano. Si dirà egli che
la divinizzazione fu un premio alle loro virtù? Ma, a dir vero, anziché
virtuosi, erano costoro pieni di vizi e piuttosto da cacciar giù nel Tartaro
che accogliere nel Cielo. Ma mettiamo anche fossero buoni, o perchè allora non
s’ è dato lo stesso premio a uomini lodatissimi come Socrate, Aristide,
Temistocle, ecc.P Di tutta questa dimostrazione ragionata a fil di logica,
Minucio non ha nell’Ottavio che un punto solo, l’affermazione che i pretesi Dei
erano uomini. E questa si contiene nel cap. 21 del dialogo, il quale fa seguito
alla parte fisolofica del discorso di Ottavio e alla sentenza che le favole
mitologiche erano tutte finzioni poetiche, da spiegarsi seconde la teoria di
Evemero, della quale cita altri rappresentanti antichi come Prodico, Perseo, lo
stesso Alessandro il Macedone. Connettesi con tale ordine di idee il ricordo di
Saturno già uomo. E qui diversi riscontri: Tertull. Apol.: Saturnum ita- que,
si quantum litterae docent, neque Diodorus Graecus aut Thallus neque Cassius
Severus aut Comelius Nepos neque ullus commentator eiusmodi anti - quitatem
aliud quam hominem promul- gaverunt. Min. Oct.: Saturnum enim omnes scriptores
vetustatis Graeci Ro- manique hominem prodiderunt. Scit hoc Nepos et Cassius in
historia ; et Thallus et Diodorus hoc loquuntur. È questo il passo che
all’Ebert e a’ suoi seguaci parve e pare dimostrativo della priorità di
Minucio, per la ragione che il Cassius Severus di Tertulliano in luogo del
semplice Cassius (ossia Hemina) è un errore, e per la presunzione che chi
sbaglia copii. Se tale indu- zione sia giusta, vedremo in seguito. Per ora
notiamo solo che Ter- tulliano aveva fatto lo stesso sbaglio in Ad Nationes:
Legimus apud Cassium Severum, apud Cornelios Nepolem et Ta- citurna ecc.
Tertull. ibid.: in qua Italia Saturnus post multas expeditiones postque Attica
hospitia consedit, exceptus a Iano vel lane ut Salii volunt. Mons quem
incoluerat Saturnius dictus, civitas quam depalaverat Saturnia usque nunc est,
tota denique Italia post Oe- notriam Saturnia cognominabatur. Ab ipso primum tabulae et
imagine signa- tus nummus et inde aerarlo praesidet. Si homo Saturnus utique ex
homine, et quia ab homine, non utique de caelo et terra. Sed cuius parentes
ignoti erant facile erat eorum fìlium dici quorum et omnes possumus videri.
Quis enim non caelum ac terrai matrem ac Min.: Saturnus Creta profugus Italiana
metu filii saevientis accesserat et Iani susceptus hospitio rudes illos homines
et agrestes multa docuit ut Graeculus et politus, litteras imprimere, nummos
signare, instrumenta conficere. Itaque latebram suam, quod tuto latuisset,
vocari maluit Latium, et ur.bem Saturniam idem de suo nomine ut laniculum Ianus
ad memoriam uterque posteritatis reliquerunt. Homo igitur utique qui fugit,
homo utique qui latuit, et pater ho- minis et natus ex homine. Terrae enim vel
caeli filius (se. est dictus) quod apud Italos esset ignotis parentibus
proditus, ut in hodiernum inopinato visos patrem venerationis et honoris grati
a appellet? vel ex consuetudine humana, qua ignoti vel ex inopinato adparentes
de caelo supervenisse dicuntur. Proinde Saturno repentino utique caelitem
contigit dici; nam et terrae filios vulgus vocat quorum genus incertum est.
Etiam Iovera ostendemus tam hominem quam ex homine, et deinceps totum generis
examen tam mortale quam seminis sui par. Nunc ego per singulosdecurram? Otiosum
est etiam titulos persequi totum generis examen caelo missos, ignobiles et
ignotos terrae filios nominamus. Eius fìlius Iuppiter Cretae excluso parente
regnavit, illic obiit, illic filios habuit; adhuc antrum Iovis visitur et
sepulcrum eius ostenditur et ipsis sa- cris suis humanitatis arguitur. Otiosum
est ire per singulos. Saturnum principem huius generis et examinis. Per la divinizzazione dopo morte, M. ha
considerazioni diverse dai ragionamenti di Tertulliano. Ricorda Romolo fatto
Dio per lo spergiuro di Procolo, e il re Giuba per il consenso dei Mauri ;
furono consacrati Dei come si consacrano gli altri re, non per attestare la
divinità loro, ma per onorare la potestà che hanno esercitato in terra. Queste
stesse persone che si divinizzano, dice, non ne vorrebbero sapere, e sebbene
già vecchi declinano quell’onore. Rileva poi l’assurdo di far Dei esseri già
morti o nati destinati a morire. E perchè non nascono ora più Dei? Porse s’ è
fatto vecchio Giove o s’ è esaurita Giunone? 0 non è da dire anzi che è cessata
questa generazione perchè nessuno ci crede più ? E del resto se si creassero
nuovi Dei, i quali di poi non potreb- bero morire, s’avrebbero più Dei che
uomini, da non poter essere più contenuti nè in cielo, nè nell’aria, nè sulla
terra. Tutte queste riflessioni di Minucio sono differenti da quelle che fa
Tertulliano ; sicché in questo punto non vi possono essere riscontri. Però
confronta: Ad Nationes: qui deum Caesarem dicitis et deridetis dicendo quod non
est, et maledicitis quia non vult esse quod dicitis. Mavult enim vivere quam
deus fieri. Min.: Invitis his hoc nom.en adscribitur: optant in homine
perseverare, fieri se deos metuunt, etsi iam senes nolunt. Tertulliano passa a
considerare che cosa sieno effettivamente i supposti Dei pagani. E prima parla
dei loro simulacri, i quali son fatti di materia identica a quella dei vasi e
strumenti comuni, o forse dai vasi medesimi artisticamente elaborati. Son
dunque Dei foggiati per mezzo di battiture, di raschiature, di arroventature;
proprio il trattamento che si fa ai Cristiani, di che questi possono avere
qualche conforto. Se non che questi Dei non sentono i maltrat- tamenti della
loro fabbricazione, come non sentono gli ossequi dei loro fedeli. Tali statue
di morti, cui intendono solo gli uccelli e i topi e i ragni, non è egli giusto
non adorare? Come sembrerà che offendiamo tali esseri, mentre siam certi che
non esistono affatto? Riflessioni analoghe fa M.. Detto delle favole
mitologiche irriverenti e corrompitrici, nota che le immagini di tali Dei adora
il volgo, più abbagliato dal fulgore dell’oro e dell’argento che ispirato da
fede vera; e richiama l’attenzione sul fatto che tali simulacri sono formati
dalla mano d’un artista, e se di legno, forse reliquia di un rogo o di una
forca; sono sospesi e lavo- rati con l’accetta e la pialla, se d’oro o
d’argento, magari tolto da vaso immondo, sono pesti, liquefatti, contusi tra il
martello e l’ incudine, ecc. Ecco riscontri: Tertull. Apoi.: reprehendo...
materias sorores esse vasculorum instrumentorumque communium vel ex isdem
vasculis et instrumentis quasi fatum consecratione mutantes. Min.: deus aereus
vel argenteus de immundo vasculo, ut accicipimus factum Aegyptio regi (Amasi,
Erodoto) conflatur, tunditur malleis et incudibus figuratur nisi forte nondum
deus saxum est vel lignum vel argentum. Quando igitur hic nascitur? ecce
funditur, fa- bricatur, sculpitur, nondum deus est; ecce plumbatur construitur,
erigitur, nec adhuc deus est; ecce ornatur consecratur oratur, tunc postremo
deus est, cum homo illum voluit et dedicavit. Piane non sentiunt has iniurias
nec sentit lapideus deus suae et contumelias fabricationis suae dei nativitatis
iniuriam ita ut nec postea, vestri sicut nec obsequia ». de vestra veneratione
culturam. Statuas milvi et mures et Quam acute de diis vestris attinane ae
intellegunt. malia muta naturali ter iudicant ! mures, hirurrdines, milvi non
sentire eos sci uni; rodunt inculcant insident, ae, nisi abigatis, in ipso dei
vestii ore nidificant; araneae vero faciem eius intexunt et de ipso capite sua
fila suspendunt. Vos tergetis
mundatis eraditis et illos qoos facitis, protegitis et timetis. Si noti qui la maggior quantità di particolari in M.,
il che come deva spiegarsi diremo in seguito. Tertulliano invece è poi solo nel
notare che i pagani stessi prendono a gioco illudunt e offendono le loro
divività, non riconoscendo tutti le stesse, e trat- tando alcuni Dei come i
Lari domestici con compre- vendite, pignora- menti, incanti, tal quale s’usa per
le case cui sono annessi, altre volte tsasformando, poniamo, un Saturno in una
pentola e una Minerva in un mestolo. Di nuovo entrambi ricordano, di passata,
le strane cerimonie del culto pagano (Tertull. in., Min. e rilevano le
invereconde leggende dai poeti ripetute intorno agli Dei, auspice Omero, e
l’aver gli Dei combattuto o pei Greci o pei Troiani, e Venere ferita, e Marte
incarcerato, e Giove liberato per opera di Briareo, ecc., ecc. Tertull.: Quanta
inverno ludi- Min.: hic enim Homerus bria! deos inter se propter Troianos et
praécipuus bello Troico deos vestros, Achivos ut gladiatorum paria congres -
etsi ludos facit, tamen in hominum resos depugnasse, Venererà humana sa- bus et
actibus miscuit, hic eorum pagitta sauciatam, quod filium suum Ae- ria composuit,
sauciavit Venererà, Mar - nean paene interfectum ab eodem Dio- . tem vinooit
vulneravit fugavit. Iovem mede rapere vellet, Martem tredecim narrat Briareo
liberatum, ne a diis cemensiìms in vinculis paene consumptum, teris ligaretur,
et Sarpedonem filium, Iovem ne eandem vim a ceteris caeli- quoniam morti non
poterat eripere, tibus experiretur, opera cuiusdam moncruentis imbribus
flevisse, et loro Ver stri liberatum, et nunc flentem Sarpe - neris inlectum
flagrantius quam in aduldonis casum, nunc foede subantem in teras soleat cum
Iunone uxore consororem sub commemoratione non ita cumbere. dilectarum
iampridem amicarum. L’esempio d’Omero indusse altri poeti a irriverenti
invenzioni: Quis non poeta ex auctoritate Alibi Hercules stercora egerit, principis
sui dedecorator invenitur Dee- et Apollo Admeto pecus pascit. Laorum ? Hic
Apollinem Admeto regi pa- medonti vero muros Neptunus instituit scendis
pecoribus addicit, ille Neptuni (forse: construit) nec mercedem operis
structorias operas Laomedonti locat. Est infelix structor accipit. Illic
(Vulcanus, et ille de lyricis (Pindarum dico) qui aggiunge TUrsinus) Iovis
fulmen cum Aesculapium canit avaritiae merito, quia Aeneae armis in ineude
fabricatur, cum avaritiam nocenter exercebat, fulmine caelum et fulmina et
fulgura longe ante iudicatum. Malus Iuppiter si fulmen il- fuerint quam
Iuppiter in Creta nasce- lius est, impius in nepotem, invidus in retur
artifìcem. Dal contesto di Tertulliano apparirebbe ch’egli attribuisse le
leggende di Apollo pastore presso Admeto e di Posidone operaio al soldo di
Laomedonte ad altri poeti che ad Omero, mentre è noto che già in Omero vi è un
cenno di queste leggende. Ma forse Tertulliano aveva in mente ulteriori
elaborazioni di dette leggende forse in drammi (ad es., per Apollo pastore,
l’Alcestide d’ Euripide), come dopo fa espressa menzione di Pindaro. In Minucio
invece tutte le ri- cordate leggende par si attribuiscano ancora ad Omero, il
che viene a essere inesatto per il racconto di Ercole che scopa le stalle d’Augia,
in Omero non menzionato, e per il ricordo delle armi di ENEA opera di Vulcano,
tolto da VIRGILIO (si veda) non da Omero. In connessione col precedente
argomento, Tertulliano ricorda an- cora le irriverenze contro gli Dei scritte
dai filosofi, specie dai cinici (tra cui pone Varrone, che chiama il Cinico
Romano e a cui rimprovera l’aver introdotto ter centos foves sive Jupitros sine
capitibus), e quelle peggiori contenute nei mimi e nella letteratura
istrionica, aggravati dalla circostanza che gli istrioni spesso rappresentano
essi stessi la divinità, e, dice: vidimus aliquando castratura Attin, Mura Deum
ex Pessinunte, et qui vivus ardebat Eerculem in - dueraL Di tutto ciò nulla in
M.. Invece di nuovo vanno di con- serva nel rinfacciare al paganesimo i sacerdoti
corrotti e corruttori. Apoi.: in templis adul - Oct.: dopo ricordati i molti
teria componi, inter aras lenocinia incesti delle Vestali, continua: «ubi
tractari, in ipsis plerumque aedituo- autem magis a sacerdotibus quam inter rum
et sacerdotum tabernaculis sub aras et delubra condicuntur stupra, isdem vittis
et apicibus et purpuris tractantur lenocinia, adulterio medithure flagrante
libidinem expungi. tantur? frequentius denique in aedituorum cellulis quam in
ipsis lupana- ribus flagrans libido defungitur. Si avverta nel latino di
Minucio il meditantur usato passivamente con una ripetizione inutile di
concetto dopo il condicuntur stupra ; si noti [Salvo se V alibi di M. voglia
interpretarsi: «presso altri autori. Ma tale interpretazione ripugna al contesto,
perchè poco di poi, ricordato ancora Tadulterio di Marte e Venere, e i rapporti
di Giove e Ganimede, soggiunge : quae omnia in hoc (scil. Homero) prodita ut
vitiis hominum quaedam auctoritas pararetur. pure l’esagerazione del
frequentius quam inipsìs lupanaribus che guasta il concetto espresso dal
plerumque di Tertulliano ; in terzo luogo si avverta l’epiteto flagrans
attribuito alla libido, in luogo del thure fla- grante così significativo di
Tertulliano. Infine quel defmgitur, usato assolutamente, e con soggetto di cosa
in senso di « si sfoga » o in quello passivo di viene saziata è tanto poco
giustificato da altri esempi di scrittori latini (*), che fa pensare a un
errore del testo. Forse in luogo di defmgitur, va letto: expungitur .
Tertulliano dopo le cose dette, si dispone a venire alla parte po- sitiva della
sua Apologia, ma prima confuta ancora le dicerie sparse sul conto de’
Cristiani, che essi adorassero una testa d’asino e avessero in venerazione la
Croce. Quanto alla prima, ne attribuisce l’origine a Tacito, che avendo narrato
nel quinto delle Storie l’esodo degli Ebrei dall’Egitto, e la sete patita nel
deserto, e il fatto che una fontana era stata indicata da alcuni asini
selvatici, aveva soggiunto che gli Ebrei grati a queste bestie del beneficio
ricevuto avevano preso a venerarle. Di poi la stessa cosa sarebbe stata
attribuita ai Cristiani come setta affine ai Giudei. Eppure, dice Tertulliano,
lo stesso Tacito narra bene che quando Pompeo presa Gerusalemme entrò nel
tempio, non vi trovò alcun simulacro. Piuttosto ai pagani possono i Cristiani
rinfacciare che i giumenti e gli asini intieri venerano insieme colla dea
Epona. Quest’ultimo punto, e solo questo, trovasi anche in Minucio onde può
riscontrarsi: Tertull. Apoi.:Tostameli Min.: vos et totos asinos non negabitis
et iumenta omnia et totos in stabulis curri vestra \jveT} Epona concantherios
curri sua Epona coli a vobis secratis, et eosdem asinos cum Iside (cfr. ad
Nationes: sane vos totos religiose decoratis. asinos colitis et cum sua Epona
et omnia iumenta et pecora et bestias quae perinde cum suis praesepibus
consecratis. Impersonalmente trovasi usato defungor in Tee. Adelph.: utinam hic
sit modo defunctum, purché la finisca qui » ; e con soggetto di cosa pub
ricordarsi il barbiton defunctum bello di Orazio, la lira ha finito le sue
battaglie d’amore ». Abbastanza frequente è il defungor usato assolutamente ma
con soggetto personale come in Ter. Phorm.: cupio misera in hac re iam de-
funger e in Ovid. Am.: me quoque qui toties merui sub amore puellae, defunctum
placide vivere tempus erat . Sempre defungi ha senso di « finire la parte sua,
esaurire il proprio mandato. Il ricordo degli asini nel culto d’ Iside è solo
minuciano, e si aggiuuge ancora menzione di altri culti strani, come quello del
bue Api e di altre bestie venerate dagli Egiziani (forse dal De Nat. Deor. di
CICERONE. Quanto al culto della Croce, osserva Tertulliano che anche i pa- gani
adorano i loro idoli di legno ; sarà dunque question di linee, ma la materia è
la stessa, sarà question di forma, ma è sempre il corpo del creduto Dio. Del
resto, dice, le immagini in forma di semplice palo della Pallade Attica e della
Cerere Paria, che gran differenza hanno dal legno della croce? poiché ogni palo
piantato verticalmente è una parte della croce. Poi gli statuari, quando
fabbricano un Dio, si ser- vono d’uno scheletro ligneo a croce, tale in fondo
essendo la figura del corpo umano ; e un sopporto di legno della stessa foggia
usasi pure nei trofei e nelle insegne militari. M. parla di ciò. Ecco alcuni
riscontri: Tertull.: Qui crucis nos reli- giosos putat, consecraneus
(correligionario) erit noster. Cum lignum aliquod propitiatur, viderit habitus
dura materiae qualitas cadera sit, viderit for- ma dum id ipsum Dei corpus sit.
Diximus originem deorum vestrorum a plastis de cruce induci » (allusione a Ad
Nationes dove la fabbricazione degli idoli con uno scheletro ligneo a forma di
croce è ampiamente descritta. Sed et Victorias adoratis cum in tropaeis cruces
intestina sint tropaeorum. Religio Romanorum tota castrensis signa veneratur...
Omnes illi imaginum suggestus in signis monilia crucum sunt; sipbara illa
vexillorum et cantabrorum stolae crucum sunt. Laudo dili- gentiam. Noluistis
incultas et nudas cruces consecrare. Ad Nationes: Si statueris hominem manibus
expansis, imaginem crucis feceris. Tertulliano poi parla ancora della
venerazione del Sole attribuita da alcuni ai Cristiani per l’uso loro di
pregare rivolti ad Oriente Ma anche questo, dice, non è rimprovero che si possa
fare ai Cristiani, Min.: Cruces... nec colimus nec optamus. Yos sane qui
ligneos deos consecratis cruces ligneas ut deorum vestrorum partes forsitan
adorates. Nani et signa et cantabra et ve - xilla castrorum quid aliunt quam
inauratae cruces sunt et ornatae? tropaea vestra victricia non tantum simplicis
crucis faciem verum et adfixi hominis imitantur. Signum sane crucis naturaliter
visimus in navi cum velis tumentibus vehitur, cum expansis palmulis labitur;
et, cum erigitur iugum, crucis signum est,* et cum homo porrectis manibus deum
pura mente veneratur. praticando anche i pagani la preghiera al levar del sole.
E se i Cri- stiani fanno festa il giorno del sole (la domenica), fanno ciò per
ben altra causa che la religione del sole : pure i pagani nel dì di Saturno (il
sabato) si davano all’ozio e al mangiare, scimiottando, a sproposito, i Giudei.
Di ciò nulla in M.. Infine nell’Apologetico ricordasi la pittura da un
miserabile mu- lattiere messa in pubblico, a Roma, rappresentante una figura
umana con orecchie d’asino, e l’un dei due piedi ungulato, vestito di toga e
con un libro in mano, appostavi la iscrizione: Deus Christianorum òvoxoirjtrjQ.
Era un Giudeo l’autore di questo indecente scherzo (ad Nat.); e la gente ci
credette e per tutta la città scorreva sulle bocche quell’ Onocoetes. Ma di
tali mostri, soggiunge, veneransi più fra i pagani che tra cristiani; chè essi
hanno accolto tra i loro Dei esseri con testa di cane e di leone, e corna di
capri e d’ariete, e coda di serpenti, alati le spalle o i piedi. Un fuggevole
ricordo di tali mostri è anche in M., che del resto si tace: d) Tertull. : «
Illi debebant adorare statim biforme numen, quia et canino et leonino capite
commixtos, et de ca- pro et de ariete cornutos, et a lumbis hircos et a
cruribus serpentes et pianta vel tergo alites deos receperunt. Solo è invece M.
a scagionare i Cristiani dell’accusa di adorare sacerdoti virilia; alla quale
occasione ritorce contro gli avversari la taccia di impudicizia, ricordando le
licenze sessuali onde quei cinedi si disonoravano. Min.: item bonra capita et
capita vervecum et immolatis et colitis, de capro etiam et de homine mixtos
Deos et leonum et canum vultn deos dedicatis. Ma venendo ornai alla parte positiva della dottrina,
Tertulliano celebra il Dio unico, creatore del cosmo, invisibile sebben si
veda, incomprensibile sebbene in via di grazia divenga presente, inestimabile
sebbene coll’umano sentimento si stimi. E in quanto si vede, si comprende, si
stima, Egli è minore dei nostri occhi, delle nostre mani, dei nostri sensi; ma
in quanto immenso, a sè solo è noto. Così la sua stessa grandezza lo rende noto
e ignoto insieme a noi. Ecco appunto il gran delitto, consistente nel non voler
riconoscere Dio, mentre non si può ignorare. Non lo attestano le sue opere? non
lo attesta la stessa anima? la quale sebbene incarcerata nel corpo, svigorita
dalla concupiscenza, fatta ancella di falsi Dei, pure quando rientra in sè e
sente la sua sanità naturale, esce fuori in esclamazioni, quali: Dio buono e
grande!, e: ci sia propizio Iddio!, e : Dio vede, e : a Dio ti raccomando e
simili; e queste cose, esclama, non rivolta al Campidoglio, ma al Cielo, sede
naturale del Dio vivo. In M. la parte positiva del discorso, per quel che
riguarda la filosofia o teologia razionale, precede la parte polemica o
negativa. Del Dio unico parla Ottavio in principio del suo discorso, e trovansi
diversi luoghi paralleli a passi di Tertulliano. Eccoli: Tertull.: deus ...
totam molem istam verbo quo iussit, ratione qua disposuit, virtute qua potuit
de nihilo expressit. Per il dispensare in confronto col disponere, vedi
CICERONE. Orai.: inventa non solum ordine sed edam momento quodam atque iudicio
dispensare atque disponere . Invisibilis est incomprehensibilis... inaestimabilis.
quod immensum est, soli sibi notus est. Anima cum sanitatem suam patitur, deum
nominat. Deus bonus et magnus et quod Deus dederit 1 omnium vox est. Iudicem
quoque contestato illum ‘ Deus videt ’ et Deo commendo, et Deus mihi reddet \ 0
testimonium animae naturaliter Christianae! Denique pronuntians haec non ad Capitolium sed ad
caelum respicit». Su questo tema dell’anima naturalmente cristiana è noto che
Tertulliano scrisse più tardi un opuscoletto a parte intitolato appunto De
testimonio animae, dove le stesse idee sono esposte con maggiore ampiezza ed
efficacia. Min.: Qui Deus universa quaecumque sunt verbo iubet, ratione
dispensai, virtute consummat hic non videri potest... nec comprendi potest nec
aestimari. Immensus et soli
sibi tantus quan- tus est notus ». « Audio vulgus; cum ad caelum ma* nus
tendunt, nihil aliud quam * o Deus ’ dicunt et ‘Deus magnus est’ et Deus verus
est’ et ‘ si Deus dederit’. Yulgi
iste natoalis sermo est an Christiani confidente oratio ? L’Apologetico e
importante per le indicazioni delle fonti letterarie della dottrina cristiana.
Ricordati i primi storici ispirati dall’Ebraismo e i profeti e i libri ebraici
tradotti in greco dai Settandue per suggerimento di Demetrio Falereo al tempo
<ìi Tolomeo Filadelfo, ricordata l’antichità dei primi scrittori ebraici
molto maggiore di qualsiasi memoria greca, e fatto anche un cenno di altre
fonti storiche greche, egiziane, caldee, fenicie fino a Giuseppe Ebreo, notata
la concordia e completezza delle profezie che pronunziarono gli avvenimenti
secondo verità, e hanno acquistata autorità sicura anche per le cose ancora da
venire, Tertulliano espone la dottrina di Cristo uomo e Dio. La teoria della
Trinità divina in unità di sostanza è qui già chiara- mente formolata, e
confermasi l’idea del Àóyog, o parola o ragion divina artefice dell’universo,
con testimonianze di antichi filosofi. Poi si riassume la storia di Gesù e
ricordasi la divulgazione della dottrina di lui fatta dagli Apostoli, fino alla
persecuzione neroniana. Ecco dunque, conchiude, qual’ è la nostra fede, che noi
sosteniamo anche fra i tormenti : Deum colimus per Christum . Cristo è uomo ma
in lui e per lui Dio vuol essere riconosciuto e adorato. Di questa, che è la
sostanza del Cristianesimo, Minucio tace affatto; non nomina neppur Cristo, pur
parlando a ogni piè sospinto de’ Cristiani. È questo il lato debole dell’
Ottavio. Solo in un punto uvvi una non chiara allusione alle dottrine
dell’uomo-Dio, uve per iscagionare i correligionari dall’accusa di venerare un
delin- quente dice : « molto siete lungi dal vero, se ritenete si creda da noi
deum aut meridie ìioxium aut potuisse terrenum, che un Dio o si rendesse
colpevole da meritar supplizio o potesse come cosa terrena subirlo; parole non
abbastanza chiare nel testo latino, e che diedero luogo a ben disparate
interpretazioni. Minucio in questo luogo è rimasto inferiore a sè stesso, nè
s’avvide come questa dottrina fondamentale meritava più ampio svolgimento in
una difesa del resto eloquente e sentita della nuova religione. Continuando
Tertulliano la esposizione sua, parla dell’esistenza di sostanze spirituali,
esistenza ammessa già dai filosofi e poeti antichi come dal volgo; e, ricordata
la caduta di alcuni angeli e l’origine dei demoni, parla dell’opera di costoro
tutta rivolta a dannar l’uomo; son essi che eccitano le più strane passioni u
pazzi capricci e corruttele dell’anima; son essi che ingenerano la fede negli
Dei falsi e bugiardi, e, colla loro rapidità di movimenti e parziale notizia
del vero anche futuro, ispirano oracoli e vati, e in tutto contribuiscono a
ingenerare inganni e deviar la mente dal vero Dio. I miracoli dei maghi son da
loro ; da loro spesso i sogni e ogni specie di divinazione. La più bella prova
di ciò, dice Tertulliano, è questa che se uno invaso da un demone si trovi in
faccia a un Cristiano, e questi dia ordine al demone di parlare, quegli
senz’altro si confesserà, quel che è ; e così pure quelli che son creduti
invasi da un Dio, in presenza d’un cristiano confessano di essere nient’ altro
che demoni. Il nome di Cristo basta ad atterrire questi esseri ; una prova di
più cho il nostro è l’unico Dio e vero, e che non esistono gli Dei pagani.
Sicché si vede quanto poca regga l’accusa di lesa religione romana, mentre di
vera irreligiosità si macchiano gli avversari coll’ adorare i falsi Dei, e
diversi nelle diverse regioni, e altresì coll’ impedire a noi il culto del vero
Dio. Tali pensieri trovansi su per giù anche in M.. Ottavio discorre degli
spiriti mali, degradati dalla loro primiera innocenza e tutti intenti a perdere
anche gli altri. Tale discorso continua r offrendo vari luoghi paralleli a
Tertulliano. Tertull. Apolog,:Sciunt daeraones philosophi, Socrate ipso ad
daemonii arbitrium exspectante. Quidni? cum et ipsi daemonium a pueritia
adhaesisse dicatur, dehortatorium piane a bono. Omnes sciunt poetaen. Min.: eos
spiritus daemones- esse poetae sciunt, philosophi disserunt, Socrates novit,
qui ad nutum et arbitrium adsidentis sibi daemonis vel deeli nabat negotia vel
petebat. Il demonio socratico è da Tertulliano giustamente detto debortatorium
a borio; meno esattamente Minucio gli attribuisce efficacia e positiva e negativa
contro la nota verità storica. Quid ergo de ceteris ingeniis vel etiam viribus
fallaciae spiritalis edisseram? phantasmata Castorum, et aquam cribro
gestatara, et navem cingalo promotam f et barbam tactu inrufatam, ut numina
lapides crederentur et deus verus non quaereretur ? Min.: de ipsis daemonibus
etiam illa quae paullo ante tibi dieta sunt, ut Iuppiter ludos repeteret ex
somnio, ut cum equis Castores viderentur, ut cingulum matronae navicula
sequeretur. Tali esempi di miracoli erano conosciuti volgarmente dai libri
relativi all’arte divinatoria, e in riassunti dottrinali non fa meraviglia di
veder citati or gli uni or gli altri. Tertull.: « Iussus aquolibet chrifitiano
loqui spiritus ille tam se daerannem confitebitur de vero quam alibi dominum de
falso. Aeque producatur aliquis ex his qui de deo pati existiraantur Ista ipsa
Virgo caelestis pluviarum pollicitatrix, ipse iste Aesculapius medicina- Tum
demonstrator nisi se daemones confessi fuerint Christiano mentiri non audentes
etc. vobis praesentibus erubescentes. Credite illis, cura verum de se lo-
quuntur, qui mentientibus creditis. Nemo ad suum dedecus mentitur, quin potius
ad honorem de corporibus nostro imperio «xcedunt inviti et dolentes sciunt
pleraque pars vestrum ipsos daemonas de se met ipsis confiteri, quotiens a
nobis tormentis verborura et oratìonis incendiis de corporibus exiguntur. Ipse
Saturnus et Serapis et Iuppiter... vieti dolore quod sunt eloquuntur. nec
utique in turpitudinem sui, nonnullis praesertim vestrum adsisten- tibus mentiuntur
. Ipsis testibiis esse eos daemonas credite fassis adiurati per deum verum et
solum inviti miseri corporibus inhorre- scunt et... exsiliunt. Un altro
riscontro ancora notasi volgendo rocchio a Tertulliano ove si riprende il
discorso degli angeli e dei demoni. Licet subiecta sit nobis tota vis daemonum
et eiusmodi spirituum, ut nequam tamen servi metu nonnunquam contumaciam
miscent, et laedere gestiunt quos alias verentur. Odium enim etiam timor
spirat. Inserti mentibus imperitorum odium nostri serunt occulte per timorem ;
naturale enim est et odisse quem timeas et quem oderis infestare si possis. In
Tertulliano sono i demoni che temendo i Cristiani, appunto per ciò qercano di
offenderli, perchè il timore partorisce odio. In Minucio si fa che i demoni
insinuino nei pagani Todio contro i Cristiani per mezzo del timore. Ma ciò, si
noti, è meno naturale, perchè i pagani non avevano nessuna ragione di temere i
Cristiani. Li odiavano invece senza conoscere la loro dottrina ; ma ciò non ha
a che fare col timore. Non a proposito dunque Minucio fece sua
quest’osservazione psicologica dell’odio figlio del timore. Infine a riguardo
della varietà politeistica, Tertulliano ricorda le bestie venerate in Egitto ;
e qui è da fare un raffronto con M. Tertull.: Aegyptiis permissa est tam vanae
superstitionis po- testas avibus et bestiis consecrandis et capite damnandis
qui aliquem huiusmodi deum occiderint. Min.: nec eorum (Aegyptiorum) sacra
damnatis instituta serpentibus, crocodilis, belluis ceteris et avibus et piscibus,
quorum aliquem deum si quis occiderit etiam capite punitur. Una delle ragioni
che i pagani opponevano più frequentemente alle censure dei loro Dei fatte dai
seguaci del Cristo, era questa che a buon conto Roma doveva la sua grandezza
alla religiosità tradizio* naie e al rispetto degli Dei e delle cerimonie
istituite in loro onore. Di questa idea appunto si fa interprete Cecilio Natale
presso M. nel suo discorso in difesa del paganesimo. I Cristiani dovettero
ribattere queste ragioni, mostrando che Roma se era grande non doveva nulla ai
falsi Dei. Tertulliano svolge questo punto nell’Apologetico. Con ironia
comincia a chiedere se Dei quali Stercolo e Mutuno e Larentina hanno potuto
promuovere l’imperio ; poiché, dice, non è da supporre che Dei forestieri, come
la Gran Madre, favorissero Roma, a detrimento dei loro fedeli indigeni. Del
resto, soggiunge, molti Dei romani furono prima re ; da chi ebbero la podestà
regia? Forse da qualche Stercolo. E il potere di Roma già era, molto prima che
si costituisse il culto ufficiale, e che di idoli greci ed etruschi fosse
inondata la città. Ma poi tutta la storia romana è prova di irreligiosità
piuttostochè di religiosità. Guerre e conquiste di città come si fanno senza
ingiuria agli Dei, senza distruzione di templi e stragi di cittadini e di
sacerdoti, e rapine di ricchezze sacre e profane? E come può essere che gli Dei
delle città vinte tollerino poi d’essere adorati dai conquistatori ? Non
possono dunque essersi fatti grandi per merito della religione quelli che crebbero
coll’offenderla o crescendo l’offesero. Anche Ottavio in M., svolge questi
pensieri, ricordando le scelleratezze compiute da Romolo in poi, e mostrando la
improbabilità che i Romani siano stati aiutati dai loro Dei vernacoli come
Quirino, Pico, Tiberino, Conso, Pilunno, Volunno, Cloacina, il Pavor e il
Pallor, la Febbre, Acca Laurenzia e Flora; tanto meno li aiuta- rono gli Dei
forestieri come Marte Tracio, Giove Cretese, Giunone o Argiva o Samia o Punica
che dir si voglia, Diana Taurica, la madre Idea, o le non divinità ma
mostruosità egiziane, (ricordi attinti a CICERONE e Seneca, v. ediz. Waltzing.
Ecco qualche riscontra con Tertulliano: Tertull.: Tot igitur sacrilegia Min.:
totiens ergo Romania Romanorum quot tropaea, tot de deis impiatum est quotiens
triumphatum, quot de gentibus triumphi, tot manu- tot de diis spolia quot de
gentibus et biae quot manent adhuc simulacra capti- tropaea. vorum Deorum. Omne regntim vel imperium bellis
quaeritur et victoriis propagata. Porro bella et victoriae captis et eversis
plurimum urbibus Constant. Id negotium sine deorum ini uria non est. Eadem
strages moenium et templorum pares caedes civium et sacerdotum, nec dissimiles
rapinae sacrarum divitiarum et profanarum. Tertull.: Videte igitur ne ille
regna dispenset cuius est et orbis qui regnata et homo ipse qui regnat...
Regnaverunt et Babylonii ante ponti - fices et Medi ante XVriros et Aegyptii
ante Salios et Assyrii ante Lupercus, et Amazones ante Virgines V est ale s.
civitates proximas evertere cum templis et altaribus disciplina com- raunis est
Ita quicquid Romani tenent colunt possident, audaciae praeda est: tempia omnia
de manubiis, i. e. de ruinis urbium, de spoliis deorum, de caedibus sacerdotum.
Hoc insultare et inludere est.... adorare quae manu ceperis, sacrilegium est
consecrare non numina. Min.: ante Romanos deo dispensante diu regna tenuerunt
Assyrii, Medi, Persae, Graeci etiam et Aegyptii, cum pontifices et arvales et
salios et vestales et augures non haberent nec pullos caveas reclusos quorum
cibo vel fastidio reip. summa regeretur. Per
non volere i Cristiani sacrificare agli idoli, erano tacciati sì di
irreligiosità, ma non potevano essere processati per questo, essendo ciascuno
libero di avere, come gli piaccia, favorevoli o sfavorevoli gli Dei. Formale
accusa invece si moveva loro per non volere sacrificare in onore dell’
imperatore divinizzato, e chiamavan questo lesa maestà. Di ciò parla
Tertulliano. La cosa si capisce, die egli ; voi avete più paura e usate
furbescamente più riguardi a Cesare che a Giove stesso in Cielo. In fondo avete
ragione; perchè un vivo vai più dun morto. Ma commettete voi in questo colpa
d’irreligiosità, dando la preferenza a una dominazione umana; e più presto si
sper- giura da voi per tutti gli Dei che per il solo genio di Cesare. A questo
punto è a notare una lieve somiglianza col discorso di Ottavio presso Minucio,
là dove rimprovera i pagani del prestar culto divino ad un uomo, e dell’
invocare un nume che non c’ è ; pure, dice, è per loro più sicuro spergiurare
per il genio di Giove che per quello del re. Tertull.: citius de- Min.: et est
eis tutine per nique apud vos per omnes Deos quam Ioyìs genium peierare quam
regis. per unum genium Caesaris peieratur. Segue in Tertulliano un gruppo di
capitoli bellissimi in cui con calorosa eloquenza si fa vedere quanto più
onesti ed efficaci voti facessero i Cristiani pregando per la salute
dell’imperatore il Dio uno e vero, e a cbi solo può dare chiedendo per lui
lunga vita, securo imperio, casa tranquilla, forte esercito, senato fedele,
popolo probo, mondo quieto; e ciò non con apparati di culto esterno, ma con
sincerità d’anima e innocenza di vita. I Cristiani, dice, hanno imparato dal
loro Maestro a pregare anche per i nemici e i persecutori; e nel far voti per
la diutur- nità dell' impero, sanno di ritardare quel cataclisma che minaccia
all’orbe universo la fine. Ma non possono chiamare Dio l’ imperatore senza
derisione di lui e ingiuria al vero Dio. Perchè dunque saranno qualificati come
nemici pubblici? Forse perchè si astengono dalle licenziose feste pubbliche
celebrate a solennizzare qualche lieto avvenimento della casa imperiale? A buon
conto, non dai Cristiani, ma dal novero dei Komani escono e i Cassii e i Nigri
e gli Albini, cioè i ribelli all’autorità imperiale; i quali pure avevan preso
manifesta parte alla feste pubbliche e ai pubblici voti per la salvezza dell’
imperatore. La vera sudditanza e fede dovuta all’autorità sta nei buoni costumi
e nei rapporti d’onestà quali noi Cristiani serbiamo con tutti. Amando noi i nostri
nemici, chi possiamo ancora odiare? Inibita a noi la vendetta, chi possiamo
offendere? Quando mai i Cristiani pensarono a vendi- carsi neppure del volgo
che li malmenava, non rispettando nemmeno i morti? Eppur quanto facimente
avrebber potuto preparare le loro vendette in segreto, o anche dichiarare
aperta guerra, tanto numerosi essi già sono in tutte le città, nelle isole, nei
municipi, nei campi militari, nel senato stesso e a corte! Potevano anche
senz’armi pugnare, ritirandosi in qualche angolo remoto del mondo e lasciando
dietro sè una spaventosa solitudine. Eppure ci avete chiamati nemici del genere
umano, anziché « dell’errore umano. Che ragion vi era di non considerare la nostra
setta come una factio licita, dal momento che non facciamo nulla che turbi la
società, e produca divisioni, attriti, violenze? Una repubblica sola noi
riconosciamo, il mondo. Ai vostri spettacoli rinunziamo, perchè ne conosciamo
l’origine dalla falsa religione. In che v’offendiamo, se abbiamo altri gusti e
piaceri? L’unità della fede e della speranza ci unisce e ci affratella. Ci
aduniamo a pregare e a leggere i libri santi; ivi ci esortiamo a far bene, e ci
rimproreriamo se manchiamo ai nostri doveri. Si contribuisce un tanto al mese
per alimentare i poveri e so- stenere le spese delle sepolture e dei derelitti.
Il nostro mutuo amore 4, dà noia agli avversari, perchè essi si odiano, noi
siamo pronti a morire l’un per l’altro, quelli ad uccidersi l’un l’altro. Ci
riconosciamo fratelli, perchè abbiamo lo stesso padre Iddio,, e come si
mescolano le nostre anime, così mettiamo in comune le sostanze. Tutto è da noi
accomunato, salvo le mogli. Le nostre cene sono parche e denominate con parola
significante amore, e lì si prega prima di mangiare come dopo, e si canta, chi
sa farlo, in onor di Dio. Che male c’ è, o a chi torna di danno tutto ciò, da
parlare di factìo illicita? A questo punto, il dialogo di M. offre qualche
possibilità di riscontro coll’Apologetico. Giacché, dopo confutata l’accusa di
cene incestuose, Ottavio nel suo discorso prende subito a celebrare l’
innocenza dei costumi cristiani, e qua e là il suo pensiero corre parallelo a
quel di Tertulliano. Tertull., fin.: haec Min.: nec factiosi (così coitio
Christianorum merito damnanda THerald; il cod. ha: ‘fastidiosi 1 ) su- I si
quis de ea queritur eo titillo quo de mus, si omnes unum bonura sapimus
factionibus querela est. In cuius perni- eadem congregati quiete qua singuli.
ciem aliquando convenimus? Hoc su- mus congregati quod et dispersi, hoc
universi quod et singuli, neminem lae- dentes, neminem contristantes. Sed
eiusmodi vel maxime dile- sic mutuo, quod doletis amore ctionis operatio notam
nobis inurit pediligimus, quoniam odisse non novimus, nes quosdam. Vide,
inquiunt, ut in vicem sic nos, quod invidetis, frati es vocamus, se diligant;
ipsi enim invicem oderunt; ut unius dei parentis homines, ut con- et ut prò
alterutro mori sint parati; sortes fidei, ut spei coheredes. Yos enim ipsi enim
ad occidendum alterutrum pa- nec invicem adgnoscitis, et in mutua ratiores
erunt. Sed et quod fratres nos odia saevitis, nèc fratres vos nisi sane
vocamus, non alias opinor, insaniunt ad parricidium recognoscitis. quam quod
apud ipsos omne sanguinis nomen de affectione simulatum est. Fra- y tres autem
etiam vestri sumus at quanto dignius fratres et dicuntur et habentur qui unum
patrem Deum agnoverunt, qui unum spiritum biberunt sanctitatis, qui de uno
utero ignorantiae eiusdem ad unam lucem exspiraverunt Veritatis. Tertull.: Deo
offero opimam et maiorem hostiam... orationem de carne pudica, de anima
innocenti, de spiritu sancto profectam. Tertull.: Aeque spectaculis vestris in
tantum renuntiamus in quantum originibus eorum, quas scimus de superstitione
conceptas, cupi et ipsis rebus de quibus transiguntur praetersumus. Nihil est
nobis dictu, visu, auditu cum insania circi, cum impudicitia theatri, cum
atrocitate arenae, cum xysti vanitate. Min.: qui innocentiam colit Deo
supplicat, qui iustitiam Deo libat... qui hominem periculo subripit, opimam (il
cod. ha optimam) vidimavi caedit: a nos. . merito malis voluptatibus et pompis
et spedaculis ve- stris abstinemus, quorum et de sacris originem novimus, et
noxia blandimenta damnamus. Nam in ludis circensibus (così leggo io, il cod.
ha: currulibus) quis non horreat populi in se rixantis insaniam ? in
gladiatoriis homicidii di- sciplinami? in scenicis etiam non minor furor et
turpitudo prolixior ; nunc enira mimus yel exponit adulteria vel monstrat, nunc
enervis histrio amorem dum fingit infigit L’Apologetico contene la confutazione
dell’accusa che delle pubbliche calamità fossero causa i cristiani, come s’anda
già fin d’allora vociferando, e si seguitò a dire per molte generazioni.
Tertulliano ricorda molti cataclismi, isole scomparse, terremoti e maremoti, e
il diluvio, e l’incendio di Sodoma e Gomorra, di- sastri avvenuti tutti avanti
al Cristianesimo. E col distruggersi delle città, dice, si distruggevano anche
i templi degli Dei; prova che non veniva da loro ciò che anche a loro accadeva.
Bensì il Dio unico e vero non poteva essere propizio a chi ne disconosceva i
favori. Del resto, i mali ora sono minori di prima, e ciò è dovuto alle
preghiere dei Cristiani che disarmano l’ira divina. Che se il nostro Dio per-
mette i disastri anche a danno de' suoi cultori, ciò non ci stupisce nè
sgomenta, aspirando noi a vita più alta e migliore. Di tutto questo in Minucio
non v’ è parola. Altro titolo d’ ingiurie contro i Cristiani era il ritenerli
alieni dagli affari e disutili al commercio locale. Tertulliano dedica a questo
argomento l’opera dove fa vedere l' insussistenza di questo rimprovero.
Vivevano bene i Cristiani come gli altri, serven- dosi e dei mercati e delle
botteghe e delle officine e dei bagni pubblici. Che se si astenevano da certi
usi, se non si coronavano di fiori la testa, se non intervenivano agli
spettacoli, se non sovvenivano i templi pagani coi loro contributi, avevano
bene ragione di farlo. E del pari certo quattrini non ricevevano da loro nè i
lenoni, nè.i sicari, nè i magi, nè gli aruspici, nè altri tali ; ma in compenso
i Cristiani eran tutte persone innocue da non dar ombra a nessuno. Qui,
rispetto alluso di portar corone di fiori in capo, si può con- frontare :
Tertull.: non amo capiti coronam. Quid tua interest, em- ptÌ8 nihilominus floribus quomodo
utar ? Puto gratius esse liberis et solutis et undique vagis. Sed etsi in
coronam coactis, nos coronam nariòus novimus, viderint qui per capillum
odorantur. Min. :quis autem ille qui dubitat vernis indulgere nos floribus, cum
capiamus et rosam veris et lilium et quicquid aliud in floribus blandi coloris
et odoris est? his enim et sparsis utimur, mollibus ac solutis, et sertis colla
complectimur. Sane quod caput non coronamus, ignoscite;
auram bo- nam floris nariòus ducere non occipitio capillisve solemus haurire. 1
due capitoli che seguono in Tertulliano sono rivolti a segnalare l’innocenza
dei Cristiani, proveniente dal se- guire essi una legge non umana ma divina, e
dal considerarsi come in presenza di Dio sempre, di Dio scrutatore, giudice e
vindice. Terlull. Tot a vobis nocentes variis criminum elogiis recen- sentur;
quis illic sicarius, quis manti- cularius, quis sacrilegus aut corruptor aut
lavantium praedo, quis ex illis etiam Christianus adscribitur? aut cum Christiani
suo titulo offeruntur, quis ex illis etiam talis qttales tot nocentes? De
vestris semper aestuat career, de vestris semper metalla suspirant, de vestris
semper bestiae saginantur, de vestris semper munerarii noxiorum greges pascunt.
Nemo illic Christianus nisi piane tantum Christianus, aut si et aliud iam non
Christianus. : quid perfectius, prò- hibere adulterium, an etiam ab oculorum
solitaria concupiscentia arcere? : u Christianus uxori suae soli masculus
nascitur. Min.: de vestro numero career exaestuat, Christianus ibi nullus nisi
aut reus suae religionis aut'profugus: vos enim adulteria pròhibetis et
facitis, nos uxoribus nostris solummodo viri nascimur. Pur vinti da tanta copia
di fatti e bontà di ragioni, non si arrendevano gli avversari de’ Cristiani, e,
a corto d’altri argomenti, finivano con dire che in sostanza le massime
cristiane non erano cosa nuova, ma erano già state professate e praticate dai
filosofi. Di ciò Tertulliano, dove istituisce un eloquente confronto tra le
massime e la vita pagana da una parte e i precetti e costumi cristiani dall’
altra, per dimostrare la superiorità dei secondi. Qui un riscontro con M.:
Tertull.: a ... licet Plato Min.: u Platoni... in Ti- adfirmet factitatorem
universitatis ne- maeo deus est ipso suo nomine mundi que inveniri facile et
inventum enar- parens, artifex animae, caelestium ter- rari in omnes difficile.
Plat. Tim. renorumque fabricator, quem et inve-: « Tòv fxhv noirjrijy xai nire
difficile praenimia et incredibili naréga tovóe tot) navròg eògeìv re eg-
potestate (cfr. Plato qui inve- lo!', xai etigóvia elg ndvrag àóvvarov nire
Deum negotium credidit, et Xéyeivn. cum inveneris in publicum praedicere
impossibile praefatur. Non può negarsi, riconosce Tertulliano, che i filosofi
antichi hanno espresso molte cose vere, ma queste son derivate dalla fonte dei
nostri profeti. E queste stesse verità sono involute e com- mescolate a ipotesi
e opinioni disparatissime, sicché poi questi filosofi sono in completo
disaccordo gli uni cogli altri. Tale varietà d’opinioni pur troppo venne anche
introdotta nella setta cristiana, sicché bisognò prescrivere ai nostri adulteri,
quella essere regola di verità la quale venga a noi trasmessa da Cristo per
mezzo de’ suoi compagni. Per queste adulterazioni della verità, insinuate dagli
spiriti dell’errore, certi prin- cipii già si trovano tra i pagani, come il
giudizio finale delle anime, le pene dell’inferno e il soggiorno delizioso
degli Elisi, ma tali prin- cipii in quanto hanno del vero, sono di origine
nostra. Tertull.: quis poetarum, quis Min.: animadvertis philososophistarum,qui
non omnino de prò- pbos eadem disputare quae dicimus, pbetarum fonte potaverit?
non quod nos simus eorum vestigia u Unde baec ... nonnisi de nostris
sasubsecuti, sed quod illi de divinis praecramentis? Si de nostris sacramentis,
dictionibus profetarum umbram inter- ut de prioribus, ergo fideliora sunt no-
polatae veritatis imitati sint ». stra magisque credenda, quorum imagines
quoque fìdem inveniunt. Una delle credenze cristiane più combattute e derise
dagli avversarli, era quella della resurrezione finale dei corpi e del ritorno
delle anime in que’ corpi che già avvivarono. A questo dogma dedica Tertulliano
la sua opera, adducendo la ragione della divina onnipo- tenza, che come ha dal
nulla creato il mondo, così può far risuscitare i corpi morti. Non è
quotidianamente sotto gli occhi nostri il segno della resurrezione
nell’alternativa della luce e delle tenebre, nel tramontare e rinascere delle
stelle, nel rifarsi delle stagioni e dei prodotti della natura? Se a Dio fosse
piaciuta altresì l’alternativa della morte e della resurrezione, chi l’avrebbe
impedito? Volle invece che alla condizione presente di vita passeggera, si
contrapponesse un’altra vita eterna, e a questa passassero tutti risorgendo coi
corpi, per vivere un’eternità di premio o di pena secondo i meriti di ciascuno.
E il fuoco eterno che aspetta i dannati, è di natura ben diversa dal nostro;
come altro è il fuoco che serve agli usi umani, altro quello che apparisce nei
fulmini del cielo o nelle eruzioni dei vulcani, perchè questo non consuma
quello che brucia, e mentre disfa, ripara. Tali principii se sono professati da
filosofi e da poeti, si tollerano e si lodano; perchè noi Cristiani dobbiamo
esserne derisi e anche puniti? Infine queste credenze sono utili, perchè
allontanano dal mal fare colla paura dei divini castighi, e, alla peggio, non
fan male a nessuno. Anche M. mette in bocca al suo Ottavio alcune considera-
zioni sulla fine del mondo e la risurrezione dei morti, dedicandovi tutto il
capo 34 e parte del 35. Sulla fine del mondo ricorda le opinioni degli Stoici e
degli Epicurei e anche di Platone circa la conflagrazione finale dell’universo,
e giustifica così la credenza cristiana. Per la risurrezione pure cita Pitagora
e Platone, ma solo per dimostrare che i saggi pagani in questo vanno in qualche
modo d'accordo coi Cristiani. Ricorre anch’egli all’argomento dell’onnipotenza
divina e alla possibi- lità che rinasca dal nulla quello che dal nulla ebbe
origine, come accenna pure ai segni di risurrezione dati dalla natura, e alle
condizioni del fuoco eterno. Qui alcuni riscontri: Tertull.: sed quomodo,
inquis, dissoluta materia exhiberi potest? Considera temetipsum, o homo, et
fidem rei invenies. Kecogita quid fueris antequam esses. Utique nihil; Min.:
quis tam stultus aut brutus est, ut audeat repugnare, hominem a Deo ut primum
potuisse fingi, ita posse denuo reformari? Sicut de nihilo nasci licuit, ita de
nihilo limeminisses enim si quid fuisses. Qui cere reparari? porro difficilius
est id ergo nihil fueras priusquam esses, idem quod non sit incipere, quam id
quod nihil factus cum esse desieris, cur non fuerit iterare. Tu perire et Deo credis possis
rursus esse de nihilo eiusdem si quid oculis nostris hebetibus subipsius
auctoris voluntate qui te voluit trahitur ? » esse de nihilo ? Quid novi tibi
eveniet ? Qui non eras factus es; cum iterum non eris fies. Et tamen facilius
utique fies quod fuisti aliquando, quia aeque non difficile factus es quod
nunquam fuisti aliquando. Lux
coti die interfecta Min. ib. 11: «in solacium nostri resplendet et tenebrae
pari vice dece- resurrectionem futuram natura omnis dendo succedunt, sidera
defuncta vive- meditatur. Sol demergit et nascitur, scunt, tempora ubi
finiuntur incipiunt, astra labuntur et redeunt, flores occi- fructus
consummantur et redeunt, certe dunt et revirescunt, post senium ar- semina non
nisi corrupta et dissoluta busta frondescunt, semina nonnisi cor fecundius
surgunt, omnia pereundo ser- rupta revirescunt». vantar omnia de interitu
reformantur. Tertull. ibid.: Noverunt
et phi- : Illic sapiens ignis losophi diversitatem arcani et publici membra
urit et reficit, carpit et nutrit. ignis. Ita longe alius est qui usui hu-
Sicut ignes fulminum corpora tangunt mano, alius qui iudicio Dei apparet, nec
absumunt, sicut ignes Aetnaei monsive de caelo fulmina stringens, sive de tis
et Vesuvi montis et ardentium ubi- terra per vertices montium eructans: que
terranno flagrant nec erogantur, non enim absumit quod exurit, sed dum ita
poenale illud incendium non damnis erogat reparat. Adeo manent montes sem-
ardentium pascitur, sed inexesa corpo- per ardentes, et qui de caelo tangitur,
rum laceratione uutritur. salvus est, ut nullo iam igni decinerescat. Et hoc
erit testimonium ignis aeterni, hoc exemplum iugis iudicii poenam nutrientis. Montes uruntur et durant. Quid nocentes et Dei
hostes? Eccoci all’ultimo capitolo dell’Apologetica, dove il grande scrittore
africano giustifica l’atteggiamento dei Cristiani, esultanti di essere
perseguitati e di soffrire anche la morte per la confessione di Cristo. Tale
atteggiamento era oggetto di vive censure; eran considerati i Cristiani come
gente disperata e perduta. Pure gli antichi avevano celebrato invece come eroi
gloriosi alcuni uomini che avevano patito, senza scomporsi, i più atroci dolori,
quali un Mucio Scevola, un Attilio Regolo, ecc. Perchè han da stimarsi pazzi i
Cristiani che fan lo stesso? Del resto, conchiude Tertulliano, fate pure, o
buoni governanti, contentate la plebe tormentandoci, condannandoci,
uccidendoci; codesta crudeltà non servirà che ad aumentare il nostro numero; il
nostro sangue è seme; il nostro esempio e l’ostinazione che ci rinfacciate, fa
scuola ; perchè chi ci vede e ammira, sente di dover ricercare che cosa ci sia
sotto, e conosciuto vi si converte, e convertito desidera patire alla sua volta
per redimere la sua vita anteriore e ottenere Feterno premio. Di analogo
argomento, della resistenza dei Cristiani al dolore e della lotta loro contro
le minaccie e i tormenti dei carnefici, discorre pure Ottavio in Minucio. Anche
per lui il soffrire non è castigo, è milizia, e non è vero che Dio abbandoni
chi soffre, anzi lo assiste e a sè trae. Che bello spettacolo per Dio quando il
cristiano scende in lizza col dolore e le minacce e le torture, e contro re e
principi difende a testa alta la libertà della sua fede, non cedendo che a Dio,
vincitore anche di chi lo condanna e uccide. Glo- rioso ritiensi colui che
tormenti ha sostenuto con costanza; ma altret- tali e peggiori soffrono col
sorriso sulle labbra i fanciulli e le donnicciuole cristiane, evidentemente
perchè li aiuta Iddio. In manifesta affinità di pensieri, non mancheranno
riscontri di parole: Tertull. c. L: Victoria est... prò quo certaveris
obtinere. Haec desperatio et perditio penes vos in causa gloriae et famae
vexillum virtutis extollunt. Mucius dexteram suam libens in ara reliquit: o
sublimitas animi ! Empedocles totum sese Catanensium Aetnaeis incendiis do- navit : o vigor
mentis! Aliqua Cartaginis conditrix rogo se
secundum matrimonium dedit : o praeconium castitatis! Regulus ne unus prò multis
hostibus viveret, toto corpore cruces patitur: o virum fortem et in captivitate
victorem! etc. Min.: vicit qui quod contendi obtinuit. vos ipsos calamitosos
vi- ros fertis ad coelum, Mucium Scaevolam, qui cum errasset in regem perisset
in hostibus nisi dexteram perdidisset. Et quot ex notfris non dextram solum sed
totum corpus uri, cremari, sine ullis eialatibus,pertulerunt,cum dimitti prae-
sertim haberent in sua potestate! Viros cum Mucio aut cum Aquilio aut Regulo Comparo?
pueri et mulierculae nostrae cruces et tormenta, feras et omnes suppliciorum
terriculas inspirata patientia doloris inludunt. Messoci sott’occhio ordinatamente e nel modo più
compiuto possibile il materiale di raffronto fra Tertulliano e M., possiamo
risolvere il problema, quale dei due abbia avuto sott’occhio l’opera
dell’altro. A questo fine chi ci ha seguito fin qui voglia con noi fare due
osservazioni. La prima è che in molti luoghi si trova la stessa materia
trattata con ampiezza e originalità di vedute da Tertulliano, e accennata
brevemente da M.; ad es. al § 1 c, come già s’è osservato, a tutta una teoria
tertullianea sulla natura del male morale e sull’atteggiamento del malvagio,
teoria addotta per mostrare che non era un male Tesser cristiano, corrisponde
in Minucio un cenno fuggevole della stessa sentenza; così al § 2 d, la natura
della fama o diceria è rilevata con minuziosa analisi da Tertulliano, ed è, in
frase inci- dente, come per transenna, e con parole per sè sole non chiare,
toccata da M.; lo stesso dicasi sullo scheletro ligneo a forma di croce
adoperato nel fabbricare gli idoli; e sull’essere i delinquenti in massima
parte pagani e d’altri brani ancora. In tutti questi casi si ha egli a pensare
che Tertulliano, visto il breve cenno minuciano, n’ abbia preso occasione per
ampliare e a volte costruire una teoria intiera basata sull’osservazione
psicologica? o non si presenta anzi spontanea l’ipotesi che M. abbia conosciute
e fatte sue le spiegazioni tertullianee, riassumendole dov’ e’ credeva
opportuno? A chi non parrà questo secondo processo ben più naturale del primo?
Non è questo il modo comune di lavorare in opere letterarie, quando non si
tratta di amplificazioni rettoriche e luoghi comuni? Chi potrà credere il
rapporto inverso, se tenga conto dell’ ingegno vigoroso, del ragionamento
serrato e a fil di logica di Tertulliano, in comparazione dei discorsi alquanto
rettorici da M. messi in bocca agli inter-locutori del suo dialogo? La seconda
osservazione che noi vogliamo si faccia, ci conferma nell’ ipotesi della
priorità di Tertulliano; e questa riguarda i passi dove Minucio presenta lo
stesso pensiero e la frase tertullianea, ma o in luogo meno opportuno per la
concatenazione delle idee, o con aggiunta od uso di parole che alterano il
concetto esagerandolo. Fin dal prime riscontro segnalato, il cenno del non
volere i pagani udire pubblicamente i Cristiani desiderosi di difendersi, vien
fuori poco opportunamente come argomento del non essere essi Cristiani in
angulis garruli Così al § 3, già s’è notata la stranezza del derivare dalle
cerimonie di Giove Laziale gli usi sanguinarii di Catilina e di Bellona. Il
riscontro f ci dà un esempio di esagerata espressione in quel plerique
sostituito al quidam di Tertulliano; è fuor di squadra il frequentius.
Inesattezze pure riscontrammo dove è attribuita ad Omero una leggenda che non
gli appartiene, e ove del demonio socratico si parla men corretene)] tamente
che in Tertulliano. Ma il passo più significativo è ove poco a proposito, come
già s’è rilevato, M. fece sua l’osser- yazione psicologica del timore che
partorisce odio. Tali difetti dell’esposizione minuciana sono una evidente
conferma della priorità ter- tullianea ; è nella natura delle cose che l’
imitatore non afferrando con precisione i concetti dello scrittore che gli
serve di modello, alteri i rapporti delle idee e le renda in modo difettoso ;
mentre è ben più raro, se non impossibile, che un imitatore, prendendo le mosse
da un lavoro altrui, ne emendi tutti i difetti, raggiungendo una precisa coe-
renza e spontaneità, quale spicca in Tertulliano. Vi sono però due luoghi che
paiono far contro la nostra tesi. Uno è al § 5, b e d, ove a una semplice
parola o proposizione tertullianea: consecratione; d: statuas milvi et mures et
araneae in - ielligunt) corrisponde in Minucio una descrizione più ampia e
ricca di particolari. Ma, se ben si guardi, ciò non vuol dir nulla contro la
tesi che sosteniamo. Già prima si può pensare che Minucio, come per altre parti
del suo dialogo prese da Cicerone e da Seneca, così per questa abbia attinto ad
altra fonte oltre l’Apologetico, desumendone sia la descrizione dell’ idolo che
finché vien lavorato non è Dio e lo diventa appena è consacrato dall’uomo, sia
quella dei topi, delle rondini, dei ragni che rodono e fanno il nido e le
ragnatele nelle statue dei templi. Ma può anche darsi che qui s’abbia a fare
con una semplice amplificazione del pensiero suggerito dall’espressione di
Tertulliano, amplificazione non contenente altro che osservazioni semplicissime
e di dominio comune. Tanto più è probabile che tale lavoro si deva attribuire a
M., quanto che la caratteristica del suo stile, cioè l’uso degli asindeti
trimembri con omeoteleuto, si trova qui più volte: funditur fabricatur
sculpitur; plumbatur conslruilur erigitur; ornatur eonsecratur oratur; rodunt
inculcant insident; tergetis mundaiis eraditis, ecc. L’altro punto che deve qui
discutersi riguarda il fatto già segnalato, a, pel quale Ebert e molti altri
conchiusero senz’altro per la priorità di M., vale a dire l’errore commesso da
Tertulliano completando in Cassius Severus il nome dello storico Cassius così
letto da lui nelle sue fonti. Pur riconoscendo che Tertulliano ha qui commesso
un errore, era proprio necessario di supporre che l’indicazione di quelle fonti
storiche, Diodoro e Tallo Greci, Cassio e Cornelio Romani, egli l’avesse presa
da M.? Si noti che il discorso si aggira intorno alla spiegazione euemeristica
degli Dei pagani, e si ricercano le vicende di Saturno e di Giove per
conchiuderne che costoro in origine erano nomini. Ora questa tesi non era solo
degli apologeti cristiani, ma da secoli era di dominio comune in molte scuole
filosofiche. Può dunque ben darsi che in qualche libro euemeristico del primo o
del secondo secolo dell’era volgare già si citassero Diodoro Siculo e Tallo,
Cassio e Cornelio Nipote, e anche Varrone, a conferma della dottrina ; può
essere che la citazione di quei nomi fosse diventata come un luogo comune;
tant’ è vero che un secolo dopo Tertulliano, ancor la ripete con poche varianti
Lattanzio. Questo è l’unico punto in cui ritengo vera l’ipotesi di una fonte
comune anteriore a Tertulliano e M.. Il che se si ammette, l’errore di
Tertulliano non dice più nulla a favore della priorità di M. e contro la tesi
inversa da noi propugnata. Da questa stessa fonte euemeristica potrebbero
supporsi derivati i particolari minuciani che sopra avvertimmo non trovarsi in
Tertulliano, come pure ne derivarono le tradizioni simili a quella che si legge
nel De origine gentis Romanae e nei breviari storici concernenti le origini di
Eoma. Sia dunque lecito di conchiudere che l’ Ottavio di M. è posteriore
all’Apologetico; di non molto forse, se al tempo della sua comparizione era
ancora sì viva la memoria dell’oratore Frontone da ricordarlo nel modo che
fanno i due interlocutori del dialogo: Girtensis noster, : Pronto tuus. Non
andarono forse errati quelli che supposero composto il dialogo nel primo o al
più nel secondo decennio del terzo secolo, come certo l’Apologetico è degli
ultimi anni del secondo. Insù . : omnes ergo non tantum poetae sed historiarum
quoque ac rerum antiquarum scriptores hominem fuisse consentiunt Saturnum. Qui res eius in Italia gestas
prodiderunt, Graeci Diodorus et Thallus t Latini Nepos et Gassius et Varrò. V.
il Minucio del Waltzing. Marco Minucio Felice – He wrote “Ottavio” – draws on a
speech by Frontone. – cf. Marco Minucio Felice. Refs. : Luigi Speranza, “Grice e Minucio,” The
Swimming-Pool Library. Minucio.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Miraglia:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale di CICERONE – la
scuola di Reggio -- filosofia emiliana -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Reggio). Abstract. “At Oxford, you are introduced into
philosophy after five terms into Grief and Laughing! Therefore, once you meet
Cicero, you know what he is talking about! – or about which he is talking, as
he’d have it!” -- Filosofo italiano. Reggio, Emilia. Grice: “Miraglia is the
type of philosopher beloved by the Oxford hegelians; but then he is a
Neapolitan Hegelian!” Grice: “I always found Kant easier, but there’s nothing
like a ‘filosofia del diritto’ in Kant! And Hegel’s ethics itself, compared to
Kant’s is mighty more complex – that’s why I taught Kant!” Si laurea a Napoli, dopodiché insegna filosofia del
diritto nella stessa università, ed economia politica alla scuola superiore di
agricoltura di Portici. Segue una
corrente di pensiero eclettica, ad esso contemporanea, che mira
all'integrazione di pratiche giuridiche ed ispirazioni filosofiche. Sindaco di
Napoli. Tra le più famose si ricordano: “Condizioni storiche e scientifiche del
diritto di preda (Napoli); “Un sistema etico-giuridico” (Napoli); “Filosofia
del diritto” (Napoli). Nella sua biografia ufficiale per la Treccani è nato a
Reggio nell'Emilia, mentre nella sua scheda storico-professionale sul sito del
Senato si riporta a Reggio di Calabria. Giuseppe Erminio. Enciclopedia
Italiana, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, (latinista) Sindaci di
Napoli Senatori della legislatura del Regno d'Italia Luigi Miraglia, su Treccani Enciclopedie,
Istituto dell'Enciclopedia Italiana.
Opere su open MLOL, Horizons Unlimited srl. su Senatori d'Italia, Senato della
Repubblica. I sistemi filosofici ed i principi del diritto. La speculazione greca
e LA DOTTRINA ROMANA. Fichte. Spedalierie Romagnosi. Gli scrittori della
reazione. La scuola storica e la scuola filosofica. Schelling e Scleiermacher. Hegel
Rosmini. Herbart, Trendelenburg e Krause.Le varie fasi della filosofia di
Schelling. Sthal e Schopenhauer Il materialismo, il positivismo ed il
criticismo. L'idea della filosofia del diritto. La Filosofia e le scienze. Il carattere
della Filosofia mo. L'idea del Diritto
ed i metodi logici. L'induzione e la deduzione. L'induzione, l'osservazione e
l'esperimento. L'idea del Diritto naturale e quella del buono civile di AMARI
ricavate dall'induzione. L'importanza del metodo storico-comparativo secon do VICO
Amari, Post e Sumner-Maine. Parallelo fra lo sviluppo della lingua e lo
sviluppo del Diritto. L'induzione statistica. Il compito della deduzione.
L'universale astratto e l'universale concreto come principi. Moderna divinato
da VICO. La Filosofia del Diritto come parte della Filosofia. L'idea umana del
Diritto se condo la dottrina di VICO, e le definizioni di Kant, di Hegel, di Trendelenburg,
di ROMAGNOSI e di SERBATI. La teoria sociale e la teoria giuridica. Il Diritto
e la Filosofia positiva. L'idea induttiva del Diritto. Lo studio della
coscienza etico-giuridica dei vari popoli. Il contributo della razza ariana e
della razza semi tica nella storia della civiltà. L'idea del diritto come
misura in LA RAZZA ARIANA. La misura riposta nel l'ordine fisico, nella legge
positiva e nella ragione. Il principio della personalità. Gl’elementi organici
e spi rituali della persona e la loro corrispondenza. La spiegazione del
materialismo. La teorica dell'evoluzione. La critica dell'evoluzionismo
meccanico La teorica dell'evoluzione e la Psicologia. Il sentimento
fondamentale e le sensazioni. La coscienza e la sua origine. Le
rappresentazioni sensibili e le rappresentazioni coscienti. Il pensare e le categorie. La cognizione secondo
l'empirismo oggettivo. La critica di questa teoria. I presupposti pratici
dell'idea deduttiva del Diritto. Sviluppo e partizione. L'istinto, il desiderio
e la volontà. L'arbitrio e la libertà morale. La costanza degl’atti umani
rivelata dalla Statistica. Il fine dell'uomo ed il bene. Il bene umano ed il
Diritto. La forma imperativa, proibi. I presupposti teoretici dell'idea
deduttiva del Diritto. Seguito dei presupposti teoretici. tiva e permissiva del
Diritto. Il Diritto come principio di co-azione, di coesistenza e di armonia.
La tri-partizione razionale del Diritto. La divisione di Gaio. Analisi critica
delle principali definizioni del Diritto. Le dottrine che riguardano a preferenza
il contenuto sensibile del diritto: Hobbes, Spinoza, Roussean, Mill e Spencer.
Le dottrine che considerano il diritto come astratta forma razionale: Kant, Fichte
ed Herbart. Le definizioni di Krause e di Trendelenburg. Ciò che vi è di vero
nelle dottrine esaminate. Il Diritto, la Morale e la Scienza sociale. Il
Diritto come disciplina etica. I rapporti fra Morale e Diritto nella storia.
Critica della confusione e della separazione dei due termini. Il fondamento
comune e la differenza reale. L'Etica e la vita sociale.VICO, Süssmilch ed i
fisiocrati precursori della Scienza sociale. La Sociologia di Comte ed i vari
indirizzi. La Sociologia di Spencer. La Sociologia come Filosofia delle scienze
sociali. Le analogie tra la società e l'organismo. Le relazioni fra il Diritto
e la Scienza sociale. Il Diritto, l'Economia sociale e la Politica.
L'ordinamento sociale-economico ed i filosofi del Diritto antichi e moderni.
L'Etica, la Sociologia fondata sulla Biologia, la Politica e la Storia come
presupposti dell'Economia. Il carattere del fatto economico. I rapporti tra il Diritto
e l'Economia. Il concetto della Politica. La Politica, la Scienza sociale,
l'Etica ed il Diritto. L'idea compiuta dello Stato. Il Diritto razionale ed il
Diritto positivo. Fonti ed applicazioni. La distinzione del Diritto razionale
dal Diritto positivo in sé e nella storia. La consuetudine ed il costume
primitivo. La giurisprudenza ed i suoi uffici. La legislazione ed i codici. L'efficacia
della legge nello spazio.L'efficacia della legge nel tempo. Esame delle diverse
teorie sulla retroattività . Diritto Privato. La persona. I diritti essenziali
o innati ed i diritti accidentali o acquisiti. Il principio dei diritti. Il
diritto alla vita fisica e morale. Il diritto alla libertà. I diritti all'eguaglianza,
alla sociabilità ed all'assistenza. Il diritto di lavoro . Il concetto storico
dei diritti innati. I diritti dell'uomo nello stato di natura.Lo stato di na.
tura dei filosofi del secolo decimottavo in rapporto. La persona ed i suoi
diritti. Le persone incorporali. Lo scopo delle persone incorporali. La teoria
della fin. La proprietà e i modi di acquisto. La proprietà e dil suo fondamento
razionale. Dottrine in torno a questo fondamento. Le limitazioni ed i
temperamenti della proprietà. I modi originari e deri vativi di acquisto La
storia della proprietà e dei modi di acquisto. L'attività procacciatrice
dell'animale e dell'uomo. La storia della proprietà e la storia della persona.
La proprietà collettiva. La comunità di famiglia. Il Cristianesimo ed il valore
della persona individua. Il feudo. La riforma ed il diritto naturale.La com
piuta individuazione ed itemperamenti della proprie tà privata. I modi di
acquisto primitivi. Le distin zioni dei beni. L'usucapione, l'equità e la
procedura civile.. ! all'ordine di natura dei giureconsulti romani e dei
filosofi greci.La teorica della conoscenza ed ilmodo di concepire i diritti
essenziali della persona. I diritti innati e la Filosofia moderna. Il regime
dello status e del contratto . zione e dell'equiparazione. La teoria che
riguarda la persona incorporale come veicolo. La teoria del patrimonio sui
juris. Le idee dei pubblicisti tedeschi.Il soggetto reale nella corporazione e
nella fon dazione. I diritti delle persone incorporali ed il jus confirmandi
dello Stato. La teoria di Giorgi. La proprietá prediale. Il collettivismo
territoriale. La teoria di Wagner sulla proprietà dei fabbricati. La teoria di
Spencer sulla proprietà del suolo. La proprietà privata del suolo e la rendita.
Le dottrine di George e di Loria sul la terra La proprietà forestale e
mineraria. Le funzioni dei boschi. La libertà del taglio. Il vincolo e le sue
ragioni. La proprietà mineraria e le fasi della industria. La critica degli
argomenti in favo re del proprietario del suolo. La dottrina che attribuisce la
miniera allo scopritore . La merce lavoro ed il suo prezzo. Il lavoro come pro
prietà. La coalizione e lo sciopero. La giuria industriale.La proprietà del
capitale ed il profitto. Il collettivismo ed il mutualismo. La teoria di Marx.
La critica del collettivismo e della teoria di Marx. Le coalizioni
degl'intraprenditori. La proprietà commerciale, il diritto di autore e di
scopritore. Il concetto della proprietà commerciale. La libertà dello scambio.
La concorrenza. La nozione primitiva del commercio. Il diritto di autore prima
e dopo l'in La propriatà industriale. La classificazione dei diritti
sulla cosa altrui. Le servitù gimento dell'istituto nelle legislazioni.
Esposizione critica delle varie dottrine assolute e relative. Il fon damento
razionale. La critica della teoria di Ihering sulla volontà di possedere. Le
obbligazioni. zioni. Le loro varie specie e modalità. I differenti modi di
estinzione . Il contratto e le sue forme. L'indole del possesso. La sua
origine storica. Lo svol L'obbligazione. La sua origine. Le fonti delle obbliga
La nozione del contratto. Le sue fasi ed il suo fonda. mento. I requisiti
essenziali. I vizî del consenso ed alcune recenti teorie. L'interpretazione dei
contratti. Le loro classificazione e le dottrine di Kant e di Trendelenburg. venzione
della stampa. Il suo fondamento ed il suo carattere. La garentia del diritto
dello scopritore I diritti reali particolari. e le loro specie. In quali modi
le servitù nascono, si esercitano e si estinguono. L'enfiteusi. La superficie.
Il pegno e l'ipoteca. Il carattere del diritto di ritenzione Il possesso. La
libertà di contrarre ed il contratto di lavoro. La libertà di contrarre, i suoi
limiti e la sua guarentigia.. L'interesse e la sua limitazione. La libertà
dell'interesse. L'usura ed i suoi procedimenti. L'usura come forma
dell'ingiusto civile ed i modi di combatterla. L'usura come delitto. Critica
della teoria di Stein. La figura specialedeldelittodiusura.La leggeela vita. La
società, la cambiale, il trasporto e alcuni contratti aleatori. Il contratto di
società e le sue forme. La società e la. Il prestito usurario. persona
incorporale. Il regime dell'autorizzazione e della vigilanza. La cambiale
antica e la moderna. L'indole del contratto di trasporto. L'assicurazione e le
nuove teorie. Il giuoco. La missione sociale del diritto privato. L'eguaglianza
delle parti nella locazione di opera. I sistemi che regolano la responsabilità
dell'intraprenditore negli infortuni del lavoro. La famiglia primitiva. L
accoppiamento e l'istinto di riproduzione fra gli animali. Le teoriedi LUCREZIO
e di VICO. Le unioni pri mitive. La famiglia femminile. L'erogamia ed il ratto.
Gl'inizi e lo sviluppo della famiglia patriar . matrimonio. Le sue
condizioni.Il matrimonio civile. La precedenza del matrimonio civile. I
rapporti fra i coniugi. L'autorizzazione maritale. Il libro di Bebel e le idee
di Spencer. I sistemi con cui si regolano i beni nel matrimonio.
L'indissolubilitá matrimoniale ed il divorzio. L'ideale dell'indissolubilità.
Le esigenze concrete della vita.La quistione del divorzio in rapporto ai
diritti individuali ed alle ragioni sociali e storiche. Il divorzio e la
Chiesa. Le cause di divorzio.Le cautele. La tendenza a rivivere in altri. Il
fondamento e le fasi della patria potestà. La tutela,le sue specie e la cura. L'adozione.
I figli nati fuori del matrimonio. La ricerca della paternità. La
legittimazione . Idea, storia e fondamento della successione. Il concetto
dell'eredità. La successione legittima e la te. stamentaria nella storia. La
successione ed il culto degli antenati. Le dottrine intorno al fondamento
cale. La progressiva individuazione della parentela. Il processo di
specificazione e la fine della famiglia. L'amore come fondamento del
matrimonio. L'idea del La societá coniugale.. La società parentale. della
successione. Il condominio domestico ed il diritto di proprietà come basi della
successione. La successione legittima e la testamentaria. La prossimità della
parentela e del grado. La capacità
di succedere. Le classi degli eredi. La rappresentazione. La capacità di
testare e di ricevere per testamento. Le specie di testamenti, La legittima. Il
diritto di rappresentazione e la successione testamentaria. L'errore nella
causa finale ed impulsiva, e le condizioni.Il diritto di accrescere. La
sostituzione e la fiducia. I principi comuni ad ogni specie di
successione. Il mondo romano è il mondo del volere, e quindi del diritto e
della politica. Il volere in siffatto mondo da un lato continua a mostrarsi
negli ordini superiori ed inflessibili dello stato, e dall'altro comincia a
svolgersi in forma di diritto individuale. Con il principio del volere, di sua
natura soggettivo, il diritto privato non può non sorgere, e lo stato non può
più per lunghissimo tempo conservare le rozze sembianze d'una organica
oggettività naturale. In Roma, il diritto privato ė nei suoi primi momenti
stretto, ferreo ed arcano. Poi è ampliato, oltre al divenire palese, giovato,
supplito e corretto dall'equità, ch'è lo stesso diritto in opposizione ad una
legge, la quale non ha saputo attuarlo. Alla fine è diritto umano, e per
conseguenza proclama il principio, che la schiavitù, istituto delle genti e contronatura,
non riguarda l'anima, echegliuomi ni innanzi al diritto naturale sono liberi ed
eguali. CICERONE, il filosofo più alto del mondo romano, non avendo coscienza
scientifica della manifestazione del diritto soggettivo, come atto
dell'astratta potenza del volere, ė inferiore alla stessa realtà romana. CICERONE
non è autore di una filosofia propria, e segue d’ecclettico gli scrittori greci.
CICERONE professa il dubbio, non crede che la mente possa Il vuoto
soggetto, rappresentato dall’accademici come oggetto, riceve ora tutta la sua
concretezza, ed è in seno del Cristianesimo determinato quale Verbo o mente
assoluta. La filosofia quinci innanzi s'informa al principio soggettivo.
L'uomo, immagine di Dio ed in carnazione del verbo, si riabilita; e lo stato
antico, perdendo il suo alto significato, è costretto a rimpiccolirsi. La parte
più intima dell'individuo non è più sottoposta alla potestà politica, sibbene
alle nuove credenze, che in origine si mantengono in quell'ambiente ce leste in
cui sono nate, e si oppongono al mondo ancora pagano. L'Apostolo scorge una
contraddizione tra gli stimoli della carne e gl’impulsi dello spirito. LATTANZIO
crede che la vera giustizia sia nel culto di un divino unico, ignoto ai
gentili. AGOSTINO parla di una città celeste, sede di verità e di giustizia, in
antitesi alla città terre stre, fondazione di fratricidi e prodotto del peccato
pri 6 essere assolutamente certa, é pago della semplice verosimiglianza. Nell'etica
elimina il dubbio per leconseguenze dannose, e fa appello alla coscienza
immediata, in cui si ritrovano i germi della virtù, ed al consenso del genere
umano, per definire l'onesto e per stabilire alcuni pre supposti speculativi di
esso. Preferisce il principio etico del PORTICO, che tempera da uomo pratico. Trae
il diritto non dalle leggi di le XII tavole o dall'editto, ma dalla natura
umana. Riproduce la teoria aristotelica del lo stato, e si attiene alla forma
mista, propria degl’ordinamenti politici di Roma. NOME COMPIUTO: Luigi
Miraglia. Miraglia. Keywords: Cicerone. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e
Miraglia” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Misefari:
la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale -- implicatura anarchica – la scuola di Palizzi
-- filosofia calabrese – filosofia italiana -- Luigi Speranza (Palizzi). Grice: “My pupil A. G. N. Flew once referred to
Humpty-Dumpty as defending what Flew called ‘semantic anarchism.’ Of course,
Flew never read the Alice books! On the other hand, Misefari did, and he was a
REAL anarchist!” Grice: “Etymologically, ‘anarchy’ is lack of principles – as
in Austin!” – Grice: “Cicero could not translate or would not translate this
dangerous Hellenic concept!” -- Filosofo italiano. Palizzi, Reggio Calabria, Calabria. ‘Io non sono italiano; io sono calabrese!” Fratello
di Enzo (politico calabrese del P.C.I., storico e poeta), di Ottavio
(calciatore reggino tra i più conosciuti nei primi anni del secolo; giocò nella
Reggina e nel Messina) e di Florindo (biologo, attivista della Lega Sovversiva
Studentesca e del gruppo "Bruno Filippi"). Dopo aver
frequentato la scuola elementare del piccolo paese di nascita in provincia di
Reggio Calabria, a undici anni si trasferì con lo zio proprio a Reggio
Calabria. Già da adolescente, influenzato dalle frequentazioni di socialisti e
anarchici in casa dello zio, partecipò attivamente alla fondazione e allo
sviluppo di un circolo giovanile socialista (intitolato ad A. Babel,
rivoluzionario tedesco dell'Ottocento). Iniziò a collaborare al giornale Il
Lavoratore, organo della Camera del Lavoro di Reggio Calabria, firmando gli
articoli come "Lo studente". Collaborò nello stesso periodo a Il
Riscatto, periodico socialista-anarchico stampato a Messina; e con Il
Libertario, stampato a La Spezia e diretto da Binazzi. A causa della sua
attività anti-militarista esercitata all'interno del Circolo contro la Guerra
italo-turca, fu arrestato e condannato a due mesi e mezzo di carcere per
«istigazione alla pubblica disobbedienza». Fu nei due anni successivi che
M. si convertì dal socialismo all'anarchia. Ciò avvenne soprattutto con la
frequentazione da parte di Berti, suo
professore di fisica presso l'"Istituto Tecnico Raffaele
Piria". Si trasferì a Napoli e si iscrisse al Politecnico, dopo
avere studiato fisica e matematica alle superiori, e anche per non dispiacere
al padre, proseguì tali studi. Pesò inoltre su questa decisione il fatto che in
quegli anni, dopo la tragica distruzione della città di Reggio Calabria a causa
del terremoto del 1908, il lavoro che garantiva le maggiori certezze era
proprio quello dell'ingegnere. Nondimeno continuò per proprio conto gli studi a
lui prediletti: politica, filosofia, letteratura, come aveva fatto fino ad
allora. A Napoli si fece subito avanti nell'ambiente anarchico. Il movimento a
Napoli contava allora di un centinaio di aderenti. Si rifiuta di
partecipare al corso allievi ufficiali a Benevento e fu condannato a quattro
mesi di carcere militare. Diserterà una seconda volta, trovando rifugio nella
campagna del beneventano in casa di un contadino. Tornato a Reggio Calabria,
interruppe una manifestazione interventista nella centrale Piazza Garibaldi,
salendo sul palco e pronunciando un discorso antimilitarista. Venne per questo
motivo arrestato e condotto presso il carcere militare di Acireale; sette mesi
dopo venne trasferito presso quello di Benevento. Da lì riuscì ad evadere
grazie alla complicità di un amico secondino. Fu tuttavia intercettato alla
frontiera del confine svizzero; ancora incarcerato, riuscì nuovamente nella
fuga. Tocca il territorio svizzero, ma i gendarmi lo condussero al carcere di
Lugano. Giunte dalla Calabria le informazioni su di lui, essendo un uomo
politico, dopo quindici giorni fu lasciato libero con la facoltà di scegliere
il luogo di residenza. Indicò subito Zurigo, dove sapeva di potere rintracciare
Misiano, suo caro amico e noto esponente politico socialista, anche lui
accusato di diserzione. A Zurigo trovò ospitalità presso la famiglia Zanolli,
dove si innamorò della giovane Pia, che diventerà sua compagna di vita.
Durante il periodo di esilio in Svizzera, Bruno svolgeva attività politica
tenendo i contatti con Luigi Bertoni e con altri gruppi anarchici elvetici,
collaborando anche al giornale: Il Risveglio Comunista Anarchico. Svolse una
serie di conferenze in varie città della Svizzera. M. si autoannunciava con un
suo pseudonimo anagrammatico Furio Sbarnemi. A Zurigo frequenta la Cooperativa
socialista di Militaerstrasse 36 e la libreria internazionale di Zwinglistrasse
gestita dai disertori Monnanni, Ghezzi e Arrigoni; in questi ambienti conosce
anche Angelica Balabanoff. Venne arrestato per un complotto inventato
dalla polizia. Fu incolpato innocentemente con l'accusa di avere fomentato una
rivolta nella città e di «aver fabbricato bombe a scopo rivoluzionario». Con
lui furono arrestati diversi attivisti politici, tra i quali lo stesso
Francesco Misiano (che fu poi rilasciato perché socialista e non anarchico).
Rimase in carcere per sette mesi, e venne poi espulso dalla Svizzera. Grazie ad
un regolare passaporto per la Germania, ottenuto per ragioni di studio, si recò
a Stoccarda.Lì entrò in contatto con Zetkin (che gli rilascia una lunga
intervista sul movimento rivoluzionario in Germania) e Vincenzo Ferrer. Poté
rientrare in patria, in seguito all'amnistia promulgata dal governo Nitti. -- è
a Napoli e poi a Reggio Calabria. E un periodo intenso per la sua vita
militante di M. A Napoli partecipò come oratore a molte manifestazioni, si
prodigò a favore dei suoi compagni colpiti dalla repressione, denunciò le
provocazioni della polizia; tenne numerose conferenze e comizi. Con il dentista
anarchico Giuseppe Imondi, stampò alcuni numeri del giornale: L'Anarchia. In
autunno fu chiamato a Taranto a svolgere il compito di segretario propagandista
presso la locale Camera del Lavoro Sindacale. Ha stretti contatti con
Malatesta, Berneri, Binazzi, Borghi, Vittorio e altri esponenti dell'anarchismo
e del sovversivismo italiano. Si impegnò su più fronti per la campagna a favore
degli anarchici Sacco e Vanzetti. Nello stesso periodo e corrispondente di:
Umanità Nova, settimanale anarchico diretto da Malatesta e collaborò al
periodico: L'Avvenire Anarchico di Pisa. Continuò i suoi studi a Napoli
con qualche salto a Reggio Calabria con la sua compagna Zanolli, che sposò. Si laureò a Napoli.
Successivamente si iscrisse anche alla facoltà di filosofia. Nonostante
l'avvento del fascismo, fondò un giornale libertario, “L'Amico del popolo,” che
però dopo il quarto numero fu soppresso dalle autorità. Nel primo numero del
giornale,scrisse un editoriale dal titolo “Chi sono e cosa vogliono gli
anarchici.” Lo scritto è l'espressione del suo pensiero libertario:
«L'anarchismo è una tendenza naturale, che si trova nella critica delle
organizzazioni gerarchiche e delle concezioni autoritarie, e nel movimento
progressivo dell'umanità e perciò non può essere una utopia.» Da esperto
di geologia, progettò per primo in Calabria l'industria del vetro e fondò a
Villa S.Giovanni, la prima vetreria in Calabria (Società Vetraria Calabrese).
In quegli stessi anni subì però persecuzioni continue da parte del regime. E cancellato
dall'Albo di categoria e non poté più firmare progetti. Gli venne mossa
l'accusa di avere «attentato ai poteri dello Stato, per il proposito di
uccidere il re e Mussolini». Fu prosciolto dopo venticinque giorni di carcere.
La polizia ravvisò in un discorso di commemorazione durante il funerale di un
amico (tra l'altro un industriale fascista, Zagarella) un'ispirazione anarchica
e pertanto lo propose per l'assegnazione al confino. Fu arrestato, in carcere
si sposa con Pia Zanolli, fu inviato per il confino, prigioniero a Ponza.
Tuttavia sembra che tale provvedimento fosse stato determinato da altri motivi.
M., che era ingegnere minerario, si era attivamente impegnato nello
sfruttamento su larga scala di giacimenti di quarzo, materia prima per
l'industria vetraria, che fino a quell'epoca dipendeva, in gran parte, dai
silicati stranieri. Assunto come direttore tecnico della Società Vetraria
Calabrese (di cui era stato finanziatore e Presidente il succitato Zagarella)
egli si era dovuto ben presto scontrare con l'assenteismo e l'inettitudine del
consiglio di amministrazione che si schierò contro di lui con l'intenzione di
eliminarlo in qualsiasi modo, ricorrendo anche ad espedienti politici.
Giustizia e Libertà, in un articolo anonimo ddal titolo «Politica e affarismo.
Il caso di un ingegnere libertario», attribuisce la causa del confino alle
manovre dei suoi ex soci. Durante il confino stringe amicizia con Torrigiani,
Gran Maestro del Grande Oriente d'Italia, il quale lo affilia alla
Massoneria. L'amnistia del decennale del fascismo lo liberò dal confino
dopo due anni. Ma tornato in Calabria vide il vuoto intorno a sé; scrive
infatti a sua moglie: "Amnistiato sì, però a quale prezzo: la salute
sconquassata, senza un soldo, senza prospettive per l'avvenire". Gli viene
diagnosticata l'esistenza di un tumore alla testa. Va e viene con la moglie da
Zurigo a Reggio Calabria. Riesce a trovare il capitale necessario per
l'impianto di uno stabilimento per lo sfruttamento della silice a Davoli (in
provincia di Catanzaro). Le sue condizioni di salute peggiorano a causa
del tumore. Perde conoscenza, viene ricoverato in stato gravissimo nella
clinica romana del Senatore Giuseppe Bastianelli, e lì si spense la sera
stessa. Ancora ragazzo, studente, cominciò a ribellarsi contro
l'ingiustizia del mondo che lo circondava: Palizzi Superiore, un paese tra i
monti dove il castello feudale dei signori locali dominava la valle, dove si
ammucchiavano piccole e povere case desolate di contadini. E si ribellò a quel
mondo, costruito secondo quell'immagine topografica che portava impresso nella
memoria: sopra, chi comanda e non lavora, sotto, chi subisce e lavora. E ancora
ragazzo cominciò a sognare un mondo in cui quella gerarchia fosse sovvertita
prima, distrutta poi. Poteva scegliere di ispirarsi al socialismo marxistico o
al socialismo libertario. Del primo apprezzava l'analisi dell'antagonismo tra
le classi, ma mostrava perplessità circa i mezzi proposti dalla diagnosi
marxistica per fronteggiare il pericolo di una rivincita dell'avversario di
classe. Inclinò perciò verso il socialismo libertario. «Nel comunismo
libertario io sarò ancora anarchico? Certo. Ma non di meno sono oggi un amante
del comunismo. L'anarchismo è la tendenza alla perfetta felicità umana. esso
dunque è, e sarà sempre, ideale di rivolta, individuale o collettivo, oggi come
domani. M., Taccuino personale. La scelta della diserzione fu coerente con il
suo obiettivo di combattere non la guerra degli stati, ma a fianco degli
oppressi di tutto il mondo contro il loro nemico, tenendo alta la bandiera
dell'internazionalismo. Pur sottoposto senza tregua alla persecuzione della
polizia e all'inquisizione della magistratura, fu sempre al suo posto accanto a
coloro che lavoravano e soffrivano. Come ogni rivoluzionario sincero e
coerente, pagò col carcere e col confino la sua fede in un ideale. Chi
sono gli anarchici. Secondo M., essere anarchici voleva dire per prima cosa
proclamare, contro ogni violenza, l'inviolabilità della vita umana. Inoltre
significava lottare per l'abolizione della proprietà privata e a favore della
socializzazione dei mezzi di produzione e di scambio. Proprio per questo gli
anarchici sono, di fondo, dei socialisti. A questo esperimento di vita sociale andava
affiancata la lotta contro lo Stato, che ne impediva la realizzazione. E la
lotta contro lo Stato non poteva essere vittoriosa se non con la rivoluzione.
Dunque gli anarchici sono socialisti, antistatali e rivoluzionari. Elemento
fondamentale della lotta, secondo Misefari, era l'allargamento di essa alla
sfera internazionale. È comunque una lotta che non si fa violenta. M. è
fortemente pacifista, contrario all'uso della forza e della violenza armata.
L'anarchico è inoltre antireligioso: la religione infatti è considerata
"fattore di abbrutimento per l'umanità". Antimilitarismo Per M.
la guerra è pura barbarie, speculazione capitalistica consumata in nome dello
Stato. «L'esistenza del militarismo è la dimostrazione migliore del grado
di ignoranza, di servile sottomissione, di crudeltà, di barbarie a cui è
arrivata la società umana. Quando della gente può fare l'apoteosi del
militarismo e della guerra senza che la collera popolare si rovesci su di essa,
si può affermare con certezza assoluta che la società è sull'orlo della
decadenza e perciò sulla soglia della barbarie, o è una accolita di belve in
veste umana.» Religione La religione è considerata come un anestetico
delle facoltà critiche della mente umana. Sarebbe proprio la religione a imprigionare
le energie morali dell'uomo, a inebetire lo spirito critico e di riflessione.
Perciò i popoli più religiosi sarebbero i meno progrediti e i più afflitti
dalla tirannia, mentre, laddove la religione sparisce, lì è florida la libertà
e il benessere. «È il più solido puntello del capitalismo e dello Stato,
i due tiranni del popolo. Ed è anche il più temibile alleato dell'ignoranza e
del male.» È forte nel pensiero di M. la volontà di sottolineare
l'uguaglianza sociale tra uomo e donna. In anni difficili e lontani dalle
battaglie del femminismo di metà Novecento, egli afferma che la donna nobilita
e abbellisce la condizione di vita umana. È dovere della donna lottare per
risollevarsi da una condizione di inferiorità, che è tale in virtù di un
"delitto sociale" e non dovuta a leggi di natura. «Donne, in
voi e per voi è la vita del mondo: sorgete, noi siamo uguali!» M. vive di
sogni, di ideali. Nella sua concezione non esiste un artista, che sia poeta,
filosofo, persino scienziato, che si sia mai messo al servizio della menzogna.
Se tutti potevano essere vili, un artista non poteva. «Un poeta o uno
scrittore, che non abbia per scopo la ribellione, che lavori per conservare lo
status quo della società, non è un artista: è un morto che parla in poesia o in
prosa. L'arte deve rinnovare la vita e i popoli, perciò deve essere
eminentemente rivoluzionaria. Poesia composta da M.: FALCO RIBELLE. Un
giovane falco che drizza il libero volo Ne l'alto, ove sono i fulgori di soli
immortali Un giovane falco ribelle o piccoli, io sono. Mi spinge ne' campi
ignorati, un acre desio Di sante ideali battaglie, di luce e di gloria. Mi
splende nell'occhio la speme di certe vittoria, Mi parla nel core la voce
sinfonica, dolce D'un caro sublime Pensiero, ch'è Bene ed Amore. Ho giovini
l'ale e robuste, o venti, o cicloni, O fulmini immani feroci, vi lancio la
sfida. Voi soli potete pugnare col giovine falco, Chè Luce, chè Forza, chè Vita
multanime siete. Ma voi, piccoli, no. Coi vermi guazzate nel fango, Dal fango
mirate del falco il libero volo.» Frammenti «Prima di pensare di
rivoluzionare le masse, bisogna essere sicuri di aver rivoluzionato noi
stessi» «Ogni uomo è figlio dell'educazione e della istruzione che riceve
da fanciullo. Gli Anarchici non seguono le leggi fatte dagli uominiquelle non
li riguardanoseguono invece le leggi della natura» «Prima l'educazione
del cuore, poi l'educazione della mente» «Socialismo vuol dire
uguaglianza, vuol dire libertà. Ma l'uguaglianza non può essere senza libertà;
come la libertà non può essere senza l'uguaglianza: dunque socialismo e
anarchia sono due termini dello stesso binomio, sono i due inseparabili fattori
della redenzione proletaria.» «Quando la giustizia non sarà la durda
infame delle tirannidi, quando l'amore non sarà deriso, quando il ferro non
sarà legge e l'oro non sarà dio, quando la libertà sarà religione e sola
nobiltà il lavoro, allora, solo allora, il mio rifiuto della guerra sarà
benedetto.» «M'è questa notte eterna assai men grave del dì che mi mostrò
viltà dei forti e pecorilità di plebi schiave. Lungi da quì il pianto: sto ben
coi morti! (epitaffio) Opere complete M.,
Schiaffi e carezze, Roma, Morara, M., Diario di un disertore, La Nuova Italia,
Entrambi i testi sono stati pubblicati postumi sotto lo pseudonimo Furio
Sbarnemi. Le schede biografiche di alcuni esponenti anarchici calabresi,
A/Rivista Anarchica, Antonioli, Antonioli, E. Misefari. Antonioli, Pia Zanolli era nata a Belluno. Dopo il
matrimonio con Misefari, fu iscritta nell'albo dei sovversivi pericolosi,
venendo poi arrestata col marito a Domodossola (cfr.: A/Rivista Anarchica) Chi sono e cosa vogliono gli anarchici, ed.
settembre. Antonioli, Pia Zanolli, L'Anarchico di Calabria, Roma, La
Nuova Italia, Utopia? No, Pia Zanolli, Roma, ALBA Centro Stampa, E. Misefari,
biografia di un fratello, Milano, Zero in condotta, M. Antonioli, Gianpietro
Berti, Santi Fedele, Pasquale Luso, Dizionario biografico degli anarchici
italianiVolume 2, Pisa, Biblioteca Franco Serantini, Bruno Misefari, Schiaffi,
Carezze e altro, Pino Vermiglio, Laureana di Borrello, Ogginoi, Furio Sbarnemi,
Diario di un disertore, Camerano (AN), Gwynplaine, Dizionario biografico degli
italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Horizons Unlimited srl. Bruno
Misefari presso l'International Institute of Social History di Amsterdam, su
iisg.amsterdam, Fondo M. presso la Fondazione Lelio e Lisli Basso di Roma, su
fondazione basso. Gli anarchici contro il fascismo, celebre articolo di Giorgio
Sacchetti. NOME COMPIUTO: Bruno Misefari. Misefari. Keywords: implicatura. Refs.:
Luigi Speranza, “Grice e Misefari” – The Swimming-Pool Library.
Luigi Speranza –
GRICE ITALO!; ossia, Grice e Mocenigo: la ragione conversazionale – filosofia
italiana – Luigi Speranza (Venezia).
Filosofo italiano. Venezia, Veneto. Abstract: H. P. Grice: “In Italy, ‘philosopher’ does
NOT mean ‘analysit of ordinary-language’!” -- The Institutiones of M. serve as a systematic exposition of the philosophy
of the Lycaeum – that the Italians spell ‘lizio’ --, specifically designed to
modernise and structure the ancient concepts of logic, rhetoric, and
communication for a Renaissance audience. M.'s Institutiones is part of a
broader Renaissance tradition of "institutional" writing — works
intended to establish foundational principles of a discipline. The
treatise typically follows the Organon, of the Lyceum, organizing knowledge
from a simple term to a complex syllogism. It aims to provide a framework that
bridges the gap between theoretical logic and the practical application of
language – civile conversazione -- in civil life. While focusing on logic, it
integrates elements of rhetoric and ethics, viewing communication not just as a
technical skill but as a moral responsibility of the citizen. M. develops
the model of the ‘lizio’ by shifting it from a strictly "utterer-centric"
oral tradition to a more comprehensive "logic of discourse" suitable
for written and institutional communication. M. emphasises the unity
between Logic (Logos), Rhetoric (Pathos), and Grammar, refining Aristotle's
view that communication is a tool for revealing truth rather than just
persuading an addressee. The Enthymeme as a Link: He focuses on the enthymeme, a
rhetorical syllogism, as the primary bridge between formal logic and public
communication, allowing complex philosophical truths to be communicated
effectively to a non-expert addressee. Civil Communication: He develops the
concept of comunicatio as a civic bond. While communication in the ‘lizio’ is often
one-way (utterer to passive addressee), M.’s treatise frames it as an essential
component of social institutionalization, where shared logical structures allow
for stable governance and legal order. M. expands on Ethos by linking the utterer’s
s credibility – H. P. Grice: trustworthiness -- to their mastery of the
Institutiones themselves—arguing that a communicator's authority is derived
from their systematic training in logical and ethical principles. Nasce da Chiara di Carlo Contarini e da Piero dei M.
di S. Samuele detti di Casa Vecchia, prestigiosa famiglia del patriziato. Studia
filosofia a Padova ed è affiliato dell’accademia di Venezia. Copre le cariche
di savio agl’ordini, ambasciatore straordinario in Polonia, provveditore alle
Pompe e avogadore fiscale. È eletto oratore ordinario al duca di Savoia appena
re-integrato nel suo stato quando, ancora laico, gli si spalancarono le porte
della carriera ecclesiastica. Infatti, è designato da Venezia come candidato
per l’arcivescovato cipriota di Nicosia -- da cui dipendevano le diocesi di
Famagosta, Paphos e Limassol. Lo stesso Pio, in ottimi rapporti colla serenissima,
ne propose la nomina in concistoro su raccomandazione del cugino ex fratre
Alvise M. -- all’epoca ambasciatore a Roma e poi doge -- e del veneziano
Commendone, vescovo di Zante e nunzio pontificio. Alla carica di metropolita è associato
il titolo di legatus natus, che da diritto all’abito color porpora e alla
precedenza sugli altri arcivescovi. Ricevuto il pallio arcivescovile, M. è consacrato.
Salpa da Venezia per l’isola di Cipro con una numerosa familia che annoverava
il filosofo Patrizi, il vicario ferrarese Sacrati, nipote di Sadoleto e futuro
vescovo di Carpentras, il maestro di casa Graziani, cui si aggregarono due
gesuiti. Entra trionfalmente a Nicosia, primo vescovo residente dopo una serie
di ordinari assenteisti tratti dalla nobiltà cipriota. Lascia Cipro per il
concilio di Trento dove si ferma sino alla conclusione. Qui si pronunciò a
favore della residenza divino iure, pur conservando un atteggiamento di ferma
difesa del primato papale e della struttura gerarchica della Chiesa che il M.
condivideva con il suo teologo, il domenicano Adriano Beretti, poi inquisitore
di Venezia. Da Trento in compagnia di Beretti si recò a Roma, dove fu
consultore del S. Uffizio (Arch. di Stato di Firenze, Mediceo del principato).
Nominato commissario generale dell’Inquisizione del Regno di Cipro, fece
ritorno nell’isola. Qui dovette destreggiarsi tra le resistenze del clero
greco, la politica veneziana volta a non turbare i rapporti con i sudditi greci
e la necessità di applicare le norme tridentine, in ottemperanza alle quali
convocò il sinodo diocesano. In quel periodo compì probabilmente un viaggio in
Terrasanta. Dopo aver generosamente contribuito alla fortificazione antiturca
di Cipro, nel maggio 1568 fu convocato in patria per giustificare davanti al
Consiglio dei dieci la lite con un vescovo greco dell’isola, gli echi della
quale suo malgrado erano giunti a Roma sino a Pio V. Poté quindi scampare alla
conquista ottomana di Cipro, a seguito della quale perse gran parte delle
proprie entrate e sostanze. In patria riallacciò i contatti con docenti dello
Studio padovano e con uomini di Chiesa veneti: i filosofi Federico Pendasio e
Francesco Piccolomini, il canonico Alvise Giustiniani, i vescovi Giovanni
Dolfin e Giulio Savorgnan, il teologo domenicano Gerolamo Vielmi, vescovo
suffraganeo di Padova, il patrizio Diedo, nella cui abitazione padovana si
organizzano dispute filosofiche. Nel palazzo di famiglia in Prato della Valle M.
ospita con il suo seguito l’amico e coetaneo cardinal Commendone, inviato
legato apostolico alla corte imperiale. È un periodo di studio ma anche di
crescenti difficoltà finanziarie aggravate dalla lite scoppiata per ragioni
patrimoniali con il fratello maggiore Marcantonio, per dirimere la quale
dovette intervenire il cugino doge. Il nunzio a Venezia Facchinetti scrive a
Roma. Questo prelato è di casa Moceniga, della famiglia del principe et dei più
stretti parenti ch’egli habbia; si ritrova povero, è riputato molto erudito
negli studii di filosofia e di costumi buonissimi -- Nunziature di Venezia, cur.
Stella, Roma. Alla stessa data risalgono lettere accorate di M., l’una a
Gregorio, l’altra a Borromeo affinché gli trovassero un ruolo entro quella chiesa
postconciliare cui, dopo aver rinunciato al servizio della patria, è ansioso di
essere utile con i propri ampi mezzi culturali -- Milano, Biblioteca Ambrosiana.
M. partì per Roma dove alloggiò nel palazzo del cardinal Commendone, proposto
da Venezia per la carica di coadiutore con diritto di successione del patriarca
di Aquileia Grimani. Nel corso delle delicate trattative – la Repubblica ha facoltà
di proporre tre nomi per la successione di Aquileia solo alla morte del
patriarca – emerge l’esistenza di un procedimento a suo carico presso il S.
Uffizio, basato sulla denuncia presentata da fra Antonio da Venezia,
inquisitore domenicano di Pera. Questi aveva accompagnato M. nel viaggio via
terra da Costantinopoli a Venezia alla volta di Trento e, mentre l’arcivescovo è
impegnato nei lavori conciliari, lo denuncia a Roma per il possesso di un libro
proibito -- la geografia di Tolomeo commentata da Münster -- e per aver esposto
pubblicamente durante il viaggio tesi sospette sul rapporto tra fede e opere,
sostenendo la necessità di riaprire la questione al concilio. Inizia allora una
lunga e segreta trattativa -- M. è primo cugino del doge in carica -- tra
l’ambasciatore veneziano Tiepolo, il papa e i cardinali inquisitori Rebiba, Gambara
e Madruzzo. Tiepolo, grande amico di M., giunge al punto d’esortare il papa a
contenere l’autorità dei cardinali inquisitori e a chiuder loro compitamente la
bocca onde non potrieno più parlare di religione in concistoro -- Arch. di
Stato di Venezia, Senato, Roma. Dinanzi a Gregorio che si scherme affermando di
essere giurista e non teologo, il cardinal Commendone e Tiepolo ottennero che M.
fosse esaminato dal teologo gesuita Toledo, il quale concluse che i cardinali
dell’Inquisitione procedevano alle volte troppo rigorosamente, ed alle volte
ancora s’ingannano prendendo errori notabilissimi. Alla fine, M. dove
rinunciare alla successione di Aquileia -- per la quale fu nominato un altro
candidato proposto da Venezia --, rassegnandosi a ricevere il titolo onorifico
di assistente della cappella pontificia in conformità al principio teorizzato
dai cardinali inquisitori che neppure un’assoluzione seguita a un processo
formale avrebbe potuto cambiare la sua situazione, dal momento che il solo
sospetto d’eresia rende inabili alla cura d’anime. Rimasto in curia, negli anni
successivi vide sfumare tutte le possibilità di nomina ai benefici vacanti nel
domino veneto. Il Dialogo della perfettione della vita politica di Paruta,
ambientato a Trento, pone M. all’apice del suo prestigio tra gl’interlocutori
dell’immaginaria conversazione di uomini di chiesa e patrizi veneziani sullo
sfondo del concilio. Pubblica le Universales institutiones ad hominum
perfectionem quatenus industria parari potest -- Venezia, Manuzio --, imponente
trattato latino in folio organizzato secondo le partizioni della filosofia del
lizio. M. delinea l’utopia di una perfetta società gerarchica e di un sistema
educativo articolato in collegi, all’apice dei quali si trova il sommo
sacerdote, unico garante delle verità di fede e giudice supremo delle
controversie. È un’evidente esortazione a Gregorio, cui il trattato è dedicato,
affinché, scavalcando l’Inquisizione, giudica il suo caso esercitando il ruolo
che gli spetta. L’opera, ristampata a Venezia, è ripubblicata a Ginevra in
un’antologia filosofica includente scritti di CESALPINO (vedasi) e di TELESIO
(vedasi) -- Tractationum philosophicarum -- con rimaneggiamenti nell’ultima
sezione, dove l’autorità del sommo sacerdote è sostituita con quella di Cristo.
Le Universales institutiones sancirono la fama di filosofo di M. Se l’amico
Valier gli dedica il De recta philosophandi ratione – pubblicato con espunzione
della dedica al M. (K. Müllner, Reden und Briefe italienischer Humanisten,
Wien) –, il senese PICCOLOMINI (vedasi) lo annovera col cardinale Valier tra coloro
che hanno purgato la filosofia umana da ogni errore e l’hanno congiunta con la
sapienza divina -- Universa philosophia de moribus, Venezia. Già M. aveva
chiesto l’aiuto di Venezia affinché la sua posizione fosse chiarita a Roma, ma
i conflitti che stanno ridisegnando gli equilibri politico-istituzionali
interni al patriziato veneziano e l’appartenenza della sua famiglia allo
schieramento dei vecchi indussero la Repubblica a disinteressarsi del suo caso.
Incalzato dalle sue richieste, Gregorio lo rinvia quindi al S. Uffizio
presieduto dai cardinali Santoro, Madruzzo e Savelli affinché fosse sottoposto
a giudizio. Il processo inizia. A rafforzare il fragile apparato accusatorio
venuto alla luce nove anni prima, dagli archivi inquisitoriali emerge un’altra
denuncia presentata contro M. dal benedettino Teofilo Marzio da Siena,
collaboratore del S. Uffizio in varie inchieste. M. gli da da leggere le Vie et
progressi spirituali, un trattato spirituale da lui redatto in volgare e
dedicato alla sorella Paola. L’opera è inedita ma aveva già ricevuto licenza di
stampa dalle autorità ecclesiastiche veneziane. Precedentemente è stata
emendata su richiesta di M. dal gesuita Adorno, il quale suggerisce alcune
correzioni per attenuare le accentuazioni spiritualistiche del testo. Gli
interrogatori del S. Uffizio, condotti personalmente da Santoro e basati su una
lista di tesi filosofico-teologiche estrapolate dal trattato volgare, si
trasformarono in un serrato confronto dottrinale tra M. e il cardinale
inquisitore. La sentenza è pronunciata coram sanctissimo: M. non è eretico né
sospetto d’eresia ma le copie manoscritte delle Vie et progressi spirituali sono
condannate alla confisca e alla distruzione pelle proposizioni ambigue, oscure
e pericolose che il trattato contene. Lasciata Roma, M. muore nell’eremo
camaldolese di Rua sui colli Euganei. Città del Vaticano, Arch. della
Congregazione per la Dottrina della Fede, Sant’Ufficio, Censurae librorum, ff.
47-191 (processo con allegati antecedenti); Raccolta dei libri delle Censurae
librorum, f. V: Vie et progressi spirituali; Concilium Tridentinum, Diaria,
Friburgi Br., ad ind.; P. Sarpi, Istoria del concilio tridentino, a cura di C.
Vivanti, II, Torino; L. de Mas-Latrie, Histoire des archevêques latins de l’île
de Chypre, in Archives de l’Orient latin; A. Dyroff, Ueber Fr. Bacon Vorläufer
(Mocenigo), in Renaissance und Philosophie, Beiträge zur Geschichte der
Philosophie, XIII, Bonn; A. Serrai, Storia della bibliografia, I, Roma, Setton,
The Papacy and the Levant, Philadelphia, Cozzi, La società veneziana del
Rinascimento in un’opera di Paruta: «Della perfettione della vita politica», in
Ambiente veneziano, ambiente veneto. Saggi su politica, società, cultura nella
Repubblica di Venezia, Venezia, Caravale L’orazione proibita. Censura
ecclesiastica e letteratura devozionale nella prima Età moderna, Firenze 2003,
pp. 115-121; E. Bonora, Giudicare i vescovi. La definizione dei poteri nella
Chiesa postridentina, Roma-Bari, ad indicem. ITVTIO* num ad n ommum perjeet
tonem quateruu induftrta parari potejl, Contemplatio Prima: Qux, humanat
indurtrix initia.proccfliis, atque confummationem attingens, exterorum, qux
ptxtcrca ad humans perfectionis decentem adeptionem contemplanda funr, exordia,
feries, ac difpoGcioncsconilituit. De primi f Ijhmmu Jnduflri m cam[is
.exoreUque 4 faentifica perceptione j umendo. | A t v i « diuina vi» rerfi
omnium \ bonum» ac confummationc mten j dir. I taque iit , quz rationis» ele k
ttjonifque munere funt dertituta ■ indelebilem auandam ad propriu j opus
propennonem ingenuit , vt, f ane, qua nec peteipiunt , nec imi- * tantur,Ted
referunt cicdrn, impel- lente,ac dirigente, 8 c proptia munia obeant, eorun-
dem fruftus abunde recip jant.Homines vero, qui ratio- re, ac cle&ic/nc
ducuntur,ipfamque diurnam artf per- cipiunt,& imitantur , ne j redto harum
vfu facile rece- dere poffent, illius legis vinculo dcuinxir.tjuz eiufdcm
proprij muncr is amorem, ac funftionem indefinencet proponit, &: imperat,
fimulque hominum rationem, ele- ctionem , ac vires ita coarfiat, vt huius
vinculi difiolu- cionem neqUe aggredi , neque expetere , neque conci- pere
poflint. ldeoque homini propriiffimum eft.fingu- la cum regulx alicuius
tortanti fcu inquifitione, feu vfu aggredi, & exercere, arte fcilicetac induftria
vti. Hinc etiifuenit , vt hominfi vnicuique vehemens quidl fen. fuum omnium ,
ac in primis oculorum amor diuinitus tribuatur.miraque cupiditas fenticndi,ac
fingula expe- riendi-dum enim, his impellentibus, fenfus exercet , ac
experimentis infirtit , nonnulla illi interne infigantur, qux totius humanz
indurtriz exordia ac femina conti- nent »& hominem quam tutiffime dirigere
poffunt ad cicera omnia , qux vim habent ad eiufdcm tam funda- menta tutius
iacienda , firmanda excitandaquc,quim curfum omnem(prout conuenit)confumm*ndu.
Exhis autem illa prxeipuum fibi locum vindicare videntur, quibus certiotes re
idimur, De lingulis rebus vere affir- mare nos pofic , aut negare , Infinitum
pertranfir» non poffc, Bonum amabile, ac opeabije efTc, Malum fugien- dum,
& odio profequendum , Qux Natura confiant, appetere bonum, cftcraquceiufdem
generis «quibus propter fummam eorum euldemiam vnufquifque af- fentitur. t Hi*
tero abfque vllo erroris metu fuperaddutur alia, videlicet: Ex rebus quafdam
cuique vtiles, quafdam in- utiles elfe. Ex asionibus, alias perfc&a», alias
imperfe- 6Us, Ex cogitationibus , atque fentent iis quafdam cer- tas, incenas
alias, ertoribulque inuolutas Itaque, nifi his Dei* ac Naturx direftiombus
obfirtamus , ad id de- ducimur, vt attim tutirtime decernamus, hxc mala a nobis
fugienda dic, bona texo hisoppofiu profequen da, fimulque fummam operam
nauandam * vt ab opera- tionibus noftris defedus , i cogitationibus, ac femen-
tiis enor omnis repellatur. In his autem afCdud , ac fe- dulbperfirtemesifacild
percipiemus, tutiffima perfe* dionis humanx femina,fimulque humanz indurti iz
ex- ordia,exilla perceptione fumenda dfe,quz prxilantio- ri hominis parti vere
aptatur : quzque, communiori ra- tione,fcicntificx vocem obtinuit, quamuis enim
Indu, ftrix humanz vis verfari poflic , 6c folcat circa corpora externa , circa
proprij corporis operationes, cit*a eiuf- dera corporis habitus , morales
aftus, morum habitas* circa certare determinata propofita, circa confulratio-
nes, difcurfufque omnes, Se circa ipfum fcire , reliquo- rum camen nullum, nifi
fcientix przceptis diligcntifli- mc cultum fuerit, ad fumma perfectionem
peruenict. Ad fcienciam vero eatenus mdurtria valet, quatenus nos ad illius
inquifitionem excitat, & in cius quafi pro- fpcdutn, atque complexum adducit
, illam vero perfe- ctione aliqua decorare nullo modo potert. veritas nam- que,
& certitudo fcientiz , ita naturales funr.vr, fi quis harum alteram ab ea
fciungar, ipfammet feientiam tol- lat* fcientia enim fexuatinon potert, falfita
t i feu ambi- guitati adiun&a. Cum igitur imperfeftio oriatur ex
permixtione bo-» nlfif mali,ptauitas vero ex fu perato booo,& excedente
contrario malo, (nanifcfiumert,fcientificam perceptio- nem ex fuimet natura ab
omni imperfectione ac praui- tate liberam «fle, fimulque perfedtionem ac
bonitatem fibi confonain c fient ialiter obtinere. Hoc cztcrorum nulli
conucnit: nam confilia,propo- fica, morum, artiumque habitus, & adtiones
PcrfeCtz,& Imperfc3x, Bonz,ac Malz appellantur, & funt. Aliud quoque
fingulare,ac vere przclaruro , quodque extern omnibus crt denegatum, ipfum
fcire obtinuit,vt fcilicee ex proptix naturz vi non tanedm exteris omnibus pro-
priam virtutem iaiiciat , fcd ea etiam ratione, vt tum circa fe ipfum , cum
circa alia omnia verfari poffit. licet enim difeurfus , confiliaque
przrtamiffimc huic aftioni nobilitate proxima circa feipfa etia , & circa
alia omnia exerceantur, hoc tamen non exproprix natur* vi illi» couenir, fcd
quatenus principiis aliquibus ab ipfo fcue acceptis , arte quadam proprias
refledtam vires , atque circa feipfa verfentur. Quantum autem attinet ad
Voluntatis nortrj propo- fita, ad morum habitus corudemque vfus ad artes, cor-
porifq, asiones , qoifquc fui ingenij vi intueri poterit* Is Vniuetf. Inft. ad
hoiti. pcrf. Mtortyiuwfeadf* fenis amplitbdfoe acpOtcftatclongcYtteflcje. J
'Ki> rationibus pdtcre potcft , imcrta , qh* ad ho*i. Ilum perfcdioncm
tnduftria parandi ajiau* rtnonc va Icat .Scientiam pruna» parro viutticav . vt
prl. Vnam perficiendi /ifift utero n*qUC 1^? - pcrfeflibilta clfe,& ipfms
fcicnti$ vitlutc untuinlWfflo f^m^oscertitudmfcm impertitur, inquirctium intuua
purgari ac perfici pdlfe. fi ndiil cft quod fciri poflit,rcnim tamen {j ibilium
refla difpofitio ex Certitudinum ‘ordine ducenda erit, nam fitienna ipia
cxilUr, ac conftituitur non ex re fibi lubic- cta.fedex certo Rationis obtutu,
qui itiins cft forma, tyis animaducriik,quam qu primus, Certitudo fc ipfam
‘•—'et. neque eni n) ,.quod ccrtiffimum cft , ic ceteris C a i* v t i».
Dtfatnnpw frrrrpuorvn cafulM .«>« ( 4‘ r MT«- neffur « «,&€x tajpuJwpjE
hmnrn ru.o*fmi. J)t vtutputpu rc venom | V » fupciii» conftituti funt ,
continent ettor- i huinluxln4uflii,.»<;p«fc<li°W*- Nunl!
fcrtnutSincieniemJ.procdlubaf COnfumma — ‘ tioncucictperc eni:ci\dG pft-lv»
c1n;m. tL'[ ' none Oppu^ri rijJHQdib an, nc^auonlbus vntur.
dcIincaMiitutluspbftntoduittdiriJieiMfttwawptton^, \ Jtitijn etnn ifbtrrifltfb
tilntidlde Vatlontfita.' jpfiui humanz peifcflioms, quatehiuib InfllUSa <m- tur.(imu!cj longe dccftioaob.cmpBab^uMegoJcon
flitua.qua ad propriu munus indcfinenfaiMpcnimlrt. n in quorum vnoquoq, ubbis
coaflauicr mfudandum qlt, nc deficiamus nobisiplis^c cctcns.qmb.Det acNaturx
legibus deuincimur. Qu«iraos IgitilrCerntudinf ali- qua,qux prima fit.quxque.fi
referatur adeetcra.quxlub (cientum cadunt^eandem vim habeat in illli dirlgcdis,
quaromcoufiWis.propofms.moribus.aliifquedilponcn dis, feientiam ipfam obtinere
diximus. allciedum uqui- dem ell , Certitudines omnes ea ratione difpolitas
cllc, vt altera ab altera pendeat, vnaque aliam contequatur, oirntts vero
perducantur ai vnam, omnium euidennr #• : l.i . ,'.Arft linum , atque primam,
Iqua exortxftlht. Si quis eutein cx certitudinibus hanc connexionem
toIleie,calJ*m- que omnino d.fiunflas 3 (Terere velit, is facile rcipfa fa-
teri cogetur, quod verbis negat- nam vel rationem ali- quam ad fuam fententiam
confirmandam adducet, ve! nullam. Si nullam profcict , inanem opinionem olten-
det,Sb voluntariam: fi a1iquam,eamexCettituaineaIia ducet . Certitudinum igitur
connexione , re vtctflr, quam herbis rufiulerat. Si veib concedat , elTc quidem
coniunflioncm aliquam Certitudlhuttt ,fcd quamlibet a fuperiori pendere,
nullamquc elTc primam, infinitum certitudinum numcrUm inducet, qiio nihil repugnan-
tius dici potcft. Quid enim magis certitudinem tollit, quam Infiniras?Denique
fi ad ui confugerit, vt & certi- tudinum ordini alfcntiatur, 8r Infinitati
aducrlerur, di- catque illud tertium, repetiri plures ordines certitudi- num,ac
in horunj vnoquoque aliquam piimam cfTe, ex qua oriantur aii*, qux in eodem
funt genete . primas tamc neque ab.codcm principio haUriu, neque in eun- dem
finem tendere ,fcd inter fe omriino difparatas clle, rerum , ac Naturx ordinem
labefaflabit , Initia noftrx oerfeflionis , qu* abipfa feienua pendere diximus,
at- que adeo feientiam , 8f Perfeflionem ipfam dlucllct. Deinde , vt acutius
etiam huiufcc opinionis lalfitatem videamus, feifeitor ,Ex his multis
Certitudinum gene, ribusvnumnc ad omnis fcientix conftitutioncni fuffi ciat,
vel omnia requirantur? Si vnum fufficit , reliqua inania etunt.quod repugnat
Naturf.fin vero omnia ne- cefiaria funt.fingula quoqde vim aliquam in hanc
feten- tixconftitutionein conferent, quod.niiiab vno princi- pio in vnum finem
ducantur , intelligi non potelt. nam qux impulfus plani diuctfo* habent,
finifquc penitu* difiunflos afpiciunr , comrnuoe opus conAitucre nullo
modopoflunt. EA itaque vna prima omnium cuidcn- tiffima Certitudo, i otia
ducuntur alix. At veri prima hxc Certitudo fcdulo perquirenda cft. hac enim
com- prchcfa, 8 c tamquam communi aliquo femine in api mu admiffa , cx illius
vi in eorum ptofpcflu facile Jeucnic- m us, qux ad Induftriam texendam,
perfeflioneque pro- iequendam , prxtcrea ^xpeteda funt.lllui autem in pri- mis
ammaduertidum ccnfcmus,hanc,quam nunc infti- tuimus,ContcpLationem pertinere
non ad Res, qux co- Snofcendx funt.fed ad cognofcendi modu.ad ipfamvi- clicc;
Ccrtitudincm.quamqui eniro uolla cft Icicntia» fatis vulgata, «ua affer»-
irenos po(|e ; aut nc- . iqux omnes illius viri- bus iDnitantur,lpfa Vci3
Jpcipla tantpmr^bdo pendear. Id facile aiumaducttcr.qui eam in dubiu tcuocare
tcn> taucnt. nam firqul oninei noftras cogitationes adducec in
fufpiuonem,dceodcmidemafHrmabit , atque nega- bit, demtimque omnem afKrmadi ac
negandi rationem tollet qua fublaepj nuHa erit Ccititodo-defiiqie vet in-
■uituseo reubhiemt.qiro mitrime Vult.ih cutn hSt^ alfdt Rationes vero, quibus
cetetx Certitudines fcientifi- qrqpc perceptiones i prima, quam ii
conftituimus, de- riuari poftunt, prxeipue colligendx funt ex illius parti-
bus,cx earandefri pirtium viacdifpofitione. nccefTirid liquide- n cft.has
parces, qux primf Certitudinis mate- riam vere condit ourj: , rerum ommum
differentias , ac Certitudinum omnium materias virtute haud iccus co- tinete,
quam ipfa ceteras omnes Certitudines virtute cfitincat.Siquis enim hoc in
dubium rcuocare velit, hic Prirtu: certitudinis munus i\on attinget , vel iam
con- ftitutis aduerfabitur. Simili etiam ratione , hatum par- tium vires, ac
difpoficiones , ceterorum omniu cogno- lcibilium vires ac^ifpofujoncm obncifr.
Patet autem, rerum omr.ium differentiis, fimutque earundrui viribus ac difpolh
tonibus refle perceptis , nos vlteriOslatete non polle , quid ptimu Jocp ac quo
paflo /odcemplan- dum fit , l'cu quo oxdiuc cctcra fint p «ofequeoda. >.4
fll. --r- • ; .! Dt tribui £erjvn arAuttbur , excnbut Pruni CtrtitnAi '■» mt
fumOuf cct/ijriAit ,*< de hi<, eju t feu atnmbut "• funt
<or»MUJH.t ‘fni propria. Rixa Certitudinis partes fune tres.Rcs.de quibus
vcrcaffii mare , fcu negate portumus. ta, qux vere affirm.intur,fcuncgatur^V:
ipfa- met Affirmatio, fcu Negatio. Hatum vnaquf- que non vnum
tamdm,fcdpIutaobiicit. nam, cumdi*. citur, De vnaquaque re yci um efl,
affirmare, feu nega- re, clard adn>odurn dcnionlir.it ur , Res, de quibus
aliud quid affirmatur, fcu negatur, plures clfc- Ex hoc autem tam. eorum, qu*
de eiUlem affirmatur, fcu negan tur, quam affirmationum, ac negat lonu
muUirudinem refl^coJligi.cxploratumclE Ex his igitur Primx Certi- tudinis partibus
non tres res, fcd tres Rerum feries col- ligitur qcccfle eft.Ea vcrejqux harum
lericrum.feu vni- cuique communia funr,feu lingulis propria, cx carundi partium
vi, attfuc cxipfa commumifiinx Certitudinis fententia, facile dcinonflrari
poftunt.fimulque probar*^ Nullum cognolcibilc extra has dari ppftc. conujncitqc
enim omnia, qux (eu prjnum.lcu feaindjm.fcutcriia*» fetiem ingrediuntur, pofle
Rei nomen admittere, mente concipi, verbis profcrri,ac ventatem.fimulque
(cuVifEc mationem, fcu negationem fullinere. nain.txifi partit m vnaquxque in
ipfa comuniffimx Certitudine cenis qui- bufda vocibus profenUr,‘qux cum ncq«c
inanes, neque inutilesfiiit,re aliquam, mente concept j.fen concipien dam.ex
neceftitatc proponunt. Vrrii aute ea,qu^ Rei no men adralttunt.ac concipi
polfunt.apta fint ad vciitatf, alTercioneniq. fuftinendam,ex eadem prima
certitudine aperte? co&l rgirvir. alTcrit enim, Rei vnteuique verita- tem
adiungi polTejhuiufmodiqucadiunfljoor affirma- tione, vel negatione proponi.
Hxc , tuum partium vnicuique , fitnu|que vnicjuquc Rerum fenei, commiu ilia
funt. Quxnam autem /Ttigulis fiiit propria, non dilli- mflt ratione colligi
potetit. ciim enim vnaquxque vox cenam Contemplatio I. Pars I. is cereum
conceptu excitet.ac rem certam obiiciat, mani feflfi cR.plurcs voces , in prinu
cemtu Jinc aflumpus , plurcs conceptus vere excitare, ac res plurcs obticere,
boc enim no admitto, fcqucrctur, Vocum multitudine vanam dTe. l>rxterea,
coniundio abfquererum coniun- darum multitudine dari non poteA. Itaque »n ili
hz vo- ces diucrfz diuerfa obticerent, nulla ex his partibus co- pulatio,
copulacionifuc certitudo fperada clfet. Paret e- tiara, priorem partem, qttx
Rei nomine proponitur, ref- P«du itlorQ quz illi vere adduntur, fundamenti feu
fub iedi munus exercere, ira ramc,vt ex illorum adiedionc manifeftetur,
Secunda, Adiundi feu przdic at i , Tertiam vero aiTumt,ncqi taqua fundametum,
neque tanqua ad- itionum feu predicaifi,fcd vr demon Arante modos, qui- bus
fubicdi ac przdicati copulatio, adimpleri potelt.I- dcoque quatenus rcfpiciatur
, vt Rcs.quz veritati, nec non affirmationem feu negationem admittit, eam Re-
rum fer icm pariet , quz a prima atque 1 fecunda rerum ferie fuAincri poteA,
ita tamen vt ad vtriufque mani* fellat tonem pertineat. Primus igitur Rerum ordo
cx illis rebus erit cfiAitu- endus , quz verz , reah ac propitz exiRcntiz
innitun- tur, idcoque ad alias omnes rclarz, fundamenti par- ies fuftioerc
polTunt , ac Rerum , feu Primarum rerum nomen libi decenciOimc aflumunt,
perfectiori tamen ac hnperfcdiori ratione, prout peifcdiusfeu mtnusper-
fcdefubfiAuntfuppofitacnnn harum remotione , reli- qua omnia auferri occede cA.
Huiufmodj fuut Deus Opt.Max. Angeli, Homo,.Cx- lum^lementa, Corpora mixta,
Arbores, Plantz, atque Animalia , necnon fingulx illorum partes, quatenus rci-
pla determinateque fubfiRutir. Secundus ordo illas res compleretur , quz nulla
propria fubfiAcntia przditz funt , vel certe refpedu propriz fubfiftentix
contemplari non poliunt, fed men- tibus noflris fefe intuendas obiiciunc,
quatenus Rerum veri fubfificntium occalionc excitat* exercent pio- priam
concipiendi vim. H* igitur , quz dtuerforum lunt graduum, atque in rebus vere
fubfiAcntibusaffir- mari teu negari polTunt , fi proprioribus vocibus vten- dum
fic , non Primz res , fed Sccundz , lcu Realicatcs appdlandz erunt i propria
enim fubfiAcutia carent, ac rebus fubGRentibus innituntur. Talia fune Ettc , Eden- tia ,
Vetius , Bonitas , Pulchritudo , omncfque vniucr- fales conceptus , vtputa ,
Homo , animal. Se alia huius ordinis , qur vere propria fubfiAcntia carent,
neque e- Him E (Tentu aliqua adu repetiri poteft, quz non fit vel ipfius Dei ,
vel alicuius Angeli , vel alterius Rei yexi lubfiAent is , quem admodfi neque
communis homo per (e fubfifiit , licet per fc concipi poffit. Tertius rerum
ordo (vt cx eifdem colligi poteA)iliis reiwontinet.qux neque propria
fubfiAcntia fulciantur, neque mentibus nothis , quatenus vere fubfiAcntia re-
fpicir, fefe obiidunt , fed nihil aliud funt , quam Modi, quibus ratio fefe
exercet circa vere fubfiAcntia , ac cir- ca ca,qux in vere fubfiflentibus
relucent , & hoc ratio- ris adus admittere folenc. Quapropter neque Kes ab-
lolutd, feu Primz res appellanda erunt , neque res fe- cundz, fen Realirates ,
fed res Terti*, feu Katiooaina- tes , vel Rationis Entia. Huiufmodi funt ,
affirmatio, negatio,fubiedurn,prxdicatum,fpedcs,diflfcicntia,fyl-
logifmus,indudio,&- reliqua fimilia. P imo rerum ordini proprium eR.non
tantum mente •concipi polle, fed fcnfu etiam vccunquc percipi, licet non eodem
modo, aliqua enim per fi: ipfa fenfutn mouentptliqua vero per elfcdus. Eifiiem
etiam conuc- nit, polle proferri non citura communibus, fed propriis etiam
vocibus , nominibus fciliccr , illarum vmcuiquc fiogubritcr.fcu cx lingulari
relatione impolitis. Sccfido rerum oxd:n:,:pfis fciliccc Rcalitatibus, pro-
priu eft, fcnfu percipi non poflc,(ed rationis tantumodo vi attingi, ita came
vt nulla animi rerteftione requirant, tifdcm etiam proprium erir,profcrri polTc
non tantum vocibus corqunibus.fcd propriis eti*,qu$ ramcrclatiue Kantfimodo
dctcrroinctur,ac vt ReslublUlctcsrcfpicifir. Tertio, demum rerum ordiai , ipfis
icihcct Rationa- i litatibus , proprium erir,d ratione concipi pofle, quate-
nus.aciem luam circa ptoprios adus refledit. Quare Sccund* etiam Intentiones
appellari folent. Hz voci- bus poterunt fignificari, fed omnino communibus,
nort aurem feu abfolutc.fcu relatiue proprus.de/iciunr enim non tantum i
fubfiAcntia abfo!uta,‘ffid etiam arelatiua. Nullum autem Rerum ordinem prztcr
hosinueniii pofic.Sr ratio fic rerum experientia demon Arant.qucm-, admodum
enim ratio conuincir, fieri non potfe vt res a- liqua inueniatur, quz neque
propria virtute fubfiftac neque his quz propria virtute fubfiAunc, adhzrear.ne-
que ad harum conceptionem feu explicationi rationis vi conAituatur: ita etiam
cx rerum vfu alTcntiri cogi- mur^a omnia quz mentibus noAris obiiciuntur ac c6-
cipi polTunt ,ad horum ordinem ver$ pertinere. C a e v x i i x t. Dtfnpdorwn ordinum connexionibus ,
ac limtibiu. De duplici e orudetn , ac humanarum cogtmtonum ferte, de jue ilhut
cognutanUyCX yua humat: a pnfeflio dt- ducenda cll fartibus ac dijojhicne. V a
pertinent ad difpofitionem horum ordi- num , ncc non partium , quz ab illorum
vno- quoque contineatur, facilius ac tutius per- cipientur , fi duo prius
innotuerint , quz eo. rumdetn copulationem Ntturz confonain demon Arare
pof.unt. Piimum cA , idem refpedu eiufdem fubtedi fic przdicati partes fuAinerc
non pofie : idem enim eodem atque eadem comparatione fic notius cfTec &
ignotius , indicaret 8e indicaretur, quod Primz certitudini repugnae Secundum
cA , Subicdorum 8 c przdicacoruro ordines certos habere fines , exrr* quos non
exeanc , alioquin infinite progrederentur. Itaque cx rebus, quz veri
fubfiAunt,aIiquz SUbieilita- rummodopartes agere poterunt, non aurem przdicati,
cx rebus fecundis, feu ex Realitatibus.quzdam rclueflu rerum fubfiAentium ,
Przdicati ,quxdam vero rclpcdlu Entium ratioius, fubieili tantummodo panes
admit- tent. Ex rebus tertiis , feu ex rationis Entibus quzdam Przdicati
tantummodo, nonautem (ubie^ti, locum ob- tinebunt. Neque tamen fufpicandum cll
, cx huiufmodi conAitutionibus infirmati communiffimx certitudinis ventatem,quf
aircr:c,vnamquamque rem veritatem feu expreffionem admittere.nuac enim
attendenda non eft przdicatorum poffibihtas,qux ad Pnm* afiertionis ve- ritatem
tutandam fufficir,fcd przdicatorum vtiliras,qu{ ' exnoui alicuius perceptione
tantumodo deduci potcA. Vt igitur non cA negandum, aliquid addi polTc Rei, cui
inter prxdicata vltimus locus apunduscA,fic diuerfum aliquid vere addi poffe,
affirmare non liccr.Iraque dato, fignificabile huiufmodi effc , licebit quidem
dicere , fi- gniheabile efl fignificab)le^t,cu nihil extemu aut igno cfi
addatur, talis additio inutilis erit.firuAra enim tenea- tur illuArarc id, quod
no tanxu cx fcipfo claru eft.fcd c* rcra omnia dira reddit.Simili ratione, illa
alio fubicdto fulcicda n6 lut.qufcztcris omnib.cfiparaca fubiedli par tcsexercctjui
feipfa fuftmct.Licebic tamf dicere exeplt gratia, (quiuis fine vllo comodo)
Socrates e A Socrates. Quz hadenus didafunt,demoiiArire poflunr.primf ac
eommunilfima certitudini proponere non tantu fci- bilia omnia, & reliqua
quz quacumque alia ratione co- gnofccda funt, fed duplicectiam eorude
difpofitionem obiicere.alteta fciliccc qua ab his exordiatur, quz fubie
ditantfi munus admittunt, alter^ huic oppofiti , cuius initifi ab his fumitur,
quz tantumodo przdicitur.Et hz «juide feries refpondent duplici rationis no Arx
profpe- dui-dQ enim Naturz tantu impulfus viget, mens no Ara prius intuetur Res
primi ordinis, quz exteris rcru ordi- nibus fubiiciumur, harumq; perceptioni
accedunt co- prehefiones corD, quz his vere ac rcalittt anoc&ucurj fir
poArcmo loco anidmaduertutur^quz magis rationa- liafunt fic refpcdualiaru rcru
ac cetciori rationis En- ‘ tiu lemper Prxd^ati munia fuAinct.DXL veTb non Natu
rz,lcd artis potius, atq; induAn* exeredur vis , perfe- daque contemplatio
exordienda ac conzexendfi cA, or- dine omnino commutato , primo loco rycculanda
iim; a." ‘ij. Vniuctf. InrtL ad hom. perf. rationis Entia» qux Ircbus
exiftcntibus quam maxime didant, qux cpteros rerum ordines illuftrarc.ac
manife- dare&: polfuntSc debent, ac deeifdem prxdicantur, 8f veri
prpnofcenda funt.nam.ficut abfque illorum perce- ptione extera pcrfelt^cognofci
no poffiint,ita'his reltc perceptis ad extera tuti defcendicur. Et hx quidem
fe- riet ea etiam difponent.qux continentur in vnoquoque retum ordine: femper
enim ex fimplici Naturx impii lu ea prius attenduntur , quibus fundamenti
partes magis aptantur,exinduftrif veibdire&ionibus contemplatio ab illis
eft exordienda. qux, fi aliis comparentur, de illis prkdicantur. Tunc igitur
fcientificx perceptiones de- ccntiffimc confummabuntur, dum exordiO accepto ex
his,qux i rebus fubfiftentibus quam maximi didat, fin- gulx feries abfque vllo
(altu perludrabuntur. Silentio tamen demandandum non ed , Res omnes tertij ac
fe- cundi ordinis pertinere ad ipfum fcire. nam, cum illarfi vnaquxquc
immutabilis fu, fcictificx perceptionis cer- titudinem ac
inuariabilitatemfuftinerc poted. Rerum verb,qux ingrediuntur primum
ordinem»plutimx, cor- ruptioni obnoxix funt,idcoque non fcientia,fcd fenlu
tantummodopercipiuntUr. Sternis etiam quxdama- ptatur edenti aliter dc
ncceffarib.idcoquc fcientiam de- centiffime patiuntur, quxdam no necelfarid,
fed volun- tarie, quorum nullum fcientificam perceptionem ad- mi:tit,fed ex
diuina rcuclatione cognofccda lunt.ltaqv humane cognitionis tresTeuordines/eu
gradus admit- tendi funt, videlicet, Scibilium, Eorum qux ex libero e- lethonis
altu circa xccrna contingunt , &t Scnfibilium, quatenus reipfafubfiftunt,
ac fenfu tantummodo perci- piuntur Siquis autem hos ordines adinuicem confe-
rat, facile intueri poterit, Scttntificam pcrceptioneplu- rimum excellere eam,
qux fenfibus exercetur, fedfum me deficere ab illius dignitate , qux obiicit
xternorum mutationes volutatis vim coplc&cntcs , quxquc neque fenfuu, neque
rationis vi, fed diuina reuelationctantu- modo attingi polTunr. Igitur non
diffimili ratione horfi perceptio eritdcfidcrabiTior quauis fcietifica
perceptio- ne,quam tamen efle fumml expetibilem cx propria na- tura , ex
fupetioribus patet. Corruptibilium perceptio ex propria natura homini neque
bona, neque expeti- bilis erit.omnis fiquidem illius bonitas ineo tantum- modo
condituitur, quod fcu fcientiis adipifeendis, fcu cofiliis ineundis, atque
propoficis dirigedis, cxtcrifquc i agendis deferuire poftit.Ipfa verb
fciennfica perceptio* qux hominum naturx quam maximi propria eft, ea ra- 'tione
inter prxftantiorrm ac minus prrfcdam confli- tuitur media, vt de
cofiliis^humanifquc omnibus ptxfir, fimulque fenfibiliu ac corruptibilium
omnium cogni- tionem exerceat ac moderetur , & prxdantiorem intcl-
ligentiam affidu£ exoptandam feduloque profequendi demondret- Horum autem
vrrumque eo firmius prxfta- re poterit , qu£> plenius ac firmius ea omnia
percurret quxfub illi cadunt, quorumque vnumquodque propria 3uadam ratione ad
fcientix confummationem coducit. cccns fiquidem Entium rationalium perceptio
dedu- cit ipfum Scire ad decentem difpofitionl, ac diftinltio- nem/imiilque
mentem noftram paratiffimam reddit ad proprios altus icite tutique exercendos,
ob id facul- tatem logicam parte. Comprehendo cotum, qux fecun- dum Entium
ordinem con(Vtuunt,necnon Alternorum omnium, quatenus fcientificd percipi
poftunt , fi plcoe perluftrentur nofttum Scire primo prfftantiori tefolu- tione
illuftrabir, primamque (cientia tonftituer,£m6lq) rationem pr$clarifflrais
veritatibus Ornabit, eidemque 1'uauiflimos lapientia frudlus delibandos
obiiciet. Se- cundo fcientif vim ad pleniorem refolutionem perdu- cet, ex qua
oriuntur NaturalisPhilofophia &c Icifcif Ma- thetmticx mentemque noftia
admirabili rerum omnift difpofitione proportionique decorabit ac nutriet- po-
ftremo Scire noftrum ad fumma plenitudinem accon- fummationl diriget parietque
Motu dircltnce Philo* fophiam,&r Medica facultatem, cx quibus oritur decens
Scicntiaru extenfio ad inferiores animi vircs,8t ad cor- ruptibilium
perceptionem, fimulque relta ratio confu- lendi propofiti»intentioniTque
firmandae ac dirigcd(,t4 ad Motu virtutes altu adipilcendas, tu ad eas altu
exer- cendas.Hac autcScietix perfcltionc coftituta,ficuti ra- tionis humanx vis
his omnibus decorabitur , ex quibo* deducenda eft hominfi pcrfcltio. quatenus
ab Induftria pendet, ira fperandum eft, illi defuturas no clfe illuftra- tiones
corii que diuinicus reuclada funt,cftetiqur do- na prxftantiora.Obtcmpcrintes
igitur prxeeptis huiu* Conttplationis,qup copleAicui cicerarum femina, has
omnes Scientfx partes, eodemq*, feruato otdme.pro vi- ribus profcquemur,iis
tamen prxtcrmiffii qu j pertinet ad Mathematicas, atque ad Medicinam : nitn
hominum pcrfcltioni infirmius deferuire videntur. CONTEMPLATIONIS S, JtfUE
CIRCA RATIONIS ENTIA VERSATTR, ET Ltgicat» facultatem ctnflituit. IN QVA
SIMPLICES animi conceptio- nes, illarumquc multiplices differentur explicantur.
De hiuiu Contemplationis fubieflo,p*rribiu> nc dijfofuiont. A T i o s f * Entia ,vt ex
fuperioribus patet, nihil aliud funt, quam modi, quibus tum humana ratio
afpiccre poteft Res, rerumque veritates omnes : tum res ipfir L ac veritates
Rationis vim recipere pof- funt. Rationis vero, du tes veritatemque puri refpicit,
tres funt prpcipuxxinerationes. Prima aliquid fimplici- tcr concipit. Secunda,
<juod (impliciter cocipit (impii- citer copul JT.Tcrtia,quod (impliciter
copulauir,ad no- uamignorimque veritati ejiciendam contungit- Id au- tem eft
iifcuiTcre,feu ratiocinari.Cxtera rationis opera ex horfi repetitione varia
exoriutur. Ex hoc auti mani- feftu eft , horum trium vfuu vim non param
immutari po(Te,fimuIaue ad I6gi prxftatiorem ordinem perduti,4 dum ratio fioi
ipfi ,fcu difeurrenti , fcu proponcnti,feu fimpliciter concipienti ,fingulari
quadam ratione affi- ftit Sc prxcft Quapropter, ex huiulmodi vfb fi n6 quar- ta
rationis operatio , quartus certe operandi modus de- ducendus erit, qui, vt
exterorum altuum vnufquifque, propiiam contemplationem videtur expofcerc. Ex
his verb quatuor, qux prxfentem pertradationem in qua- tuor partes fccant,iilud
primo loco contlplandum erit, quod magis ab ipfis Rebus diftat , ide^que
reflexum r*- tioms intuitum poftremo loco exercet. Reliqua etiam eadl lege difponenda erunt. Primo
igitur fimpliciter concipiendi , fecundo proponendi, tertio dilcurrcndi, quarto
Contemplatio II. Pars I. V qturto moderandi fcu dirigendi altus cotcmplabimur.
ratio enim, dum exNaturx ordine reflexum intuitum exorditur , primo acfcngit
propriam in propriis actibus dirigendis vitrotem, fecundo difcimendi. tertio
propo- nendi,quarto (impliciter concipiendi. Eidem autem di- fpofitioni illx
quoq, rationes fauct.qux docent, In fpe- culandi altu (impliciora prxfcrenda
clfc magis cotnpo- fi:is,&: communiora minus communibus, conitat enim,
Simplices animi perceptiones, tamquam exteris (impii ClOfe*,ingiedi,proponen
Ji.difcurtendiquc altus, ncc- non horum altuum dircltionem , non autem econtra.
Patet etiam , horum poftcriocG altuum vnutnquemquc fimpliciter concipi polTc.Propofitionct
fiquidcm,dif- cutfus, Sc dircltiones lingularibus vocibus , quatenus Ungulis
aptantur.internc obiiciuntur. Ipfx vero fimpli- ces perceptiones, vt
communiores, neque proponendi, neque dilcurrendi , neque moderandi altus
admittent. Harum autem partui tics priores, qux (ibi explicandos affirmant tres
rationis altus, nccnb dilpofit tones omnes eorundem , rerumque ac veritarum hos
alienus rcfpi- cientium fultincniiumque, quatenus decenter percur- rentur ,
parient rationalis huuis contemplationis, qux Logica appellari
fo!et)thcoiiam,feu ipfaro docente Lo- gicam. Quarta vcrb,a qua demonftrandxfum
diieltio- nes,mod eram inique dcccntiflima eorundem altuu iam apprime
perceptorum, colHtuctpraxim eiofdem ratio- nalis corcmplarionis.feu I o^icx,
finemque huic noltrx contemplationi impone: icttc enim conceptis lingulis
rationis alhbus,eorundcmqucdncltionibiis,nibilpi$- tcrea expetendum erit, quod
ad veritatem feu indagati* dita, feu diiudicandam conducat. Inipfatum autefim-
pliciam perceptionum pcttraftatione, qux primo loco contemplationem nortram
exercere debet , tua pocilli- mum prxftamla (unt.Piimdfingularuiti ordines, ac
di& ferentix proponendx funt,vt abfolute atauc in fcipfis r,. T rationis
vijn admittunt. Mox varix eorundem relatio- nes pcrquircndx ; quarum vnaquxque
fimpliccm con- C»p.i*. ceptionem admhcit. Poftremb riinandx atque enatran- dx
erunt feries ac difpoliuones omnes , quibus flmpli- cei conceptiones Rationis
vim admittere atque attin- gere folcnt. Vina autem hxc fimplicium conceptio-
num dolii ina extendi non potefcfingula enim ex com- muni difpofitionc ac
ordine Sc petheiutur 6e conquie- fcunt.Ad vniufcuiufqueverb conceptionis
confumma tionem ttia pariter fiiot neccflaria.-vidclic ciRes feu ve- ritas
concipienda , Certus aliquis concipiendi modus, & Certa aliqua
concipiendarum etprelliorqux, licet ex fui natura externam prolationem
afpiciar, ad internam cameticonccptionern coufummandam atqnc illullran- dam
plurimum condunt. Igitur cum horum.vnuquod- que (implicem rationis noftrx eonccptioncot
admittat, ma nifeft u m c ft , c or uni ,qux ab folu ti, a : q; in fcipfis fi m
- plicitet concipi polTunt,trcs ordines dari. Cap j. Primus retum
cxpiefflbilitatem omnem vna cum ex- primendi rationibus complcllicur. C*p.j.
Secundus oominct fimpliciter concipiendi rationes, 8c rerum ea(dem recipientium
aptuudmcs. Cjp. s. Tertius docet ratlonl^quibusrcs fimphcUer conce- ptibiles
difiinguendx ac ditponcndx funt. Horum autem ordinum voufquifquc compleUitui
quidem ex nfcccffitatc eadem tria, Coceptibile fcilicet, Conceptio ncm\ atqhc
Lxprcflioncm , ea tamen rario- ne,vt ordo polhemos aptetur rcbuscoccptibilibus
po* thS quam Conceptioni feu Exptcffioni, Secundus con- ceptionem prxeipue
refpiciat, Tertius demum circa expreffionem exprcflibilicatcmque quam maxime
det i neatur. Quapropter ,ficuti hic tertius 1 rebus rcrumque veritatibus
plurimum Jiftat, ita primus recipiet repeti tum atque omnino rationalem
rationis intuitum, no* ftrxquc huic contemplationi pmno loco fubiicietur. Ntque
vero latete nos debet , admirabili rcium omniD difpofitionc falhitn e (Te , vt
rerum lignifTcabilmm cer- tifque (ignis cxptcflibriiu dollrina, nos rclh>
quali tra- mite ducere poflitqn .mo ad multiplices conciofcdi ra- tioncs.mox
verb horum doftnna acccdcnte, ad eoncc- pti bilium omnium dccearififimas
difpoficionef attin- IO gendas. quemadmodum enim cetra figna cerros animi
conceptus excitant, certi conceptus certam aliquam rem feu rei veritatem
obiiciunt , fta fignorum dcltrina communis ad conceptuum dodrlnam communem nos
dirigit. Ec hxc coceptuum dollrina nos manu ducet ad res rcCle comprehendendas
, quatenus conceptibiles iunt.quod cafdem ob caulas circa extera omnia, qu$ de-
centi ferie horum contemplationi accedunt, cuenite credendum efl. Cmr II. De
conceptuum ac rerum conecpubthum , quate mu cer . titfigms ac vtcibuj proferri
PoJJunt , r.uH ra & 'proprietatibus. I 6 N o K V M, quibus animi cocepros,
refque ipfx ac rerum veritates proferri polfunt.qup- dam vifibilia funt ,
quxdam veto auditu per- cipiuntur. Quemadmodum autem inter vili-
°i!ia,charaHcrcs,charaltcrumqoc copulationes diuer- fx,ira inter ea, qux ad
Auditum pertinent, arctculatx ho minum voces, prxeipuas (ibi vindicant partes.
Hiprt- cipuc lignorum ordines , feipfus mutuo lignare poliunt, chaiailerct
enim, qui certas referunt voces ,ccrtis voci- bus fignarf folcm.Manifeftum rami
elt, charalleres co- ftitui ad cenas voces vocfique dcarticulationcs lignan-
das, voces vero ad certos animi conceptus excitanJos, certafque res, feu rerum
veritates interne obiiciendas. Charaltcrum igitur vis ex folofignantiu ipfofque
con- ft i tuentium arbitrio pendet. i rebus enim reiumque ve- ritatibus elt
omnino Iciunda >fimu!que his legibus fo. luta quibus dcuinciuntur tes
rcrumque veritates, ex ei aptitudine qua naturaliter exprimi poliunt. Eandem c*
tiam ob caufam ipfi charalleres fubterfugiunt contem- platioricjiomnem , qua
res renimque veritates intueri foIent-Voccs vei b dcarticulatx, atque ad
figntficandutn airinnpcz, hcet a rebus rerumque veritaribus non paru diftent,ab
illis tamen omnino non feiunguntur : ex na* rurali enim difpofttione ad illarum
internas obieUio- 4°! nes efTent ia liter pertinent. Quare arbitrium illotum,
qui rebus lingulis nomina voccfquc imponunt, (eu iam impolitarum vfum
recipiunt, non pcrducirur ad ea,quat effluunt ex retum expielfibilium natura ac
differentiis, fcd ad certarum vocum dcicllum tantummodo exten- ditur.
Quapropter, licet res eadem pluribus vocibus li- gnari foleac, neque Uiflm ex
idiomatum diucrfitatc, fcd m eodem etiam idiomate , exquo lynonimn conditui l
olent, tignilicandi ratne modi neque augeri, neque mi- nui,neque immutari
poliunt. Idcoquc ipfx voces ad fi- gnificandumafiumpix, vteumque pertinent ad
contcm piationem rerum ac verirati^n,exprenionem admitti, tium.ln illarum vero
fpccul mone , illx rerum cxprcfli- bilitatcs tantummodo attendenda erunt, qux
(implici- tet ac primo c&ccptibiles atque explicabiles funt, qux- que
nullam preterca concipiendi rationem complcltu- tur, neque in alias priores ac
notiores voces potiunt re- foloLfcuvllim interpretationem recipere,
illa^xccpta, qux fcucxrciipfius obteHionc.fcu per fynonima excr- eari folct.
Huiufmodi funt, homo, nlbcdo,fcnberc, ea nempe , qux his vocibus exprimuntur ,
vere primo ac fimpliciter cxprcflibilia funt: neque enim illatum voces vllamfcu
tefolueianemfcu interpretationem fuftinent. quod aliis pluribns vocibus
eucnirec6ftat,vt puta, hu manum, album, fcribcns.A' huiufmodi ,&
alixquxtllit Rebus aptantur,qur primo exprellibilcs non funt.quod exeo
manifrflc deducitur, quoniam illarum vnaqufqutf refolutionem atqae
Intcrprcrationcm admitth dicimus enim huoianum ctfc id, quod homini conucmt ,
idclTc album, quod albe Jinlm contine: ,5: etimelTr feriben- o ' c.qui
feribendi altum exercet. Horuaiitcvnnmquodqi ficut certO alique modii cStinct
coru.qup primo ac fini- pliciter exprclfibflia ac concertibilia funt, ita ex
certo hoc concipicdi modo expreffibile redditur, ac proptec- ea ad pofteriore
fimplicium conccptuii ordinem dedu- ccnduserit.quitauicnexhoc teflexo rationis
intuitu primb obiicitur. Ipfa autem primo ac fimpliciter ex- A)ii )• Vniuerf.
Inft. ad hom. pcrf. ii preflibilii , neceffjrib communi i Ico imictcrmirma funt
licet enim particul tria primo fcnfihus noftnllub- iiciantut, nihilominus, vt
alibi elatius demonlltabitur, hotum nulUa cipteflionc admittit, abfque illius
virtutis adicaionc.cui indeterminata Se eomunia airmgere da tueft, quique
eortlndeciprenibilitjtemvetc concipit. His autcin primb ac fimpliciter
caprcdibilibuscom. mune eft.folitatiam tantummodo perceptionem atque
conceptionem admittereicuius illud cetttflimum lignu eft, quoniam rocuin
(ignificantium vimerprimere ten- tantes , voces fingulasfeiunilim perpendere
cogimur, neque nobis illarum copulationes ,( nifi forti eacmplt alicuius
gratia) intueri permittitur. Eadem etiam ab- inuicem d .ferunt .quoniam quidam
non folitani tan- tum concipi puifunt , fed ea etiam latione, vt nullum aliod
fignificabile innuantfeu connotent . quidam al- terius fignilicabilis
connotationcm nccclTarib comple, dluntur . Priora, qui nihil priterea innuunt,
nomine tantummodo profetti poffunt. Ecuntra etiam, qui- cumque nomine
ptofetuntur , fi primi eaprerfibilia lint , fingulariter poliunt proferri ,8r
nihil prxeerea con. notarc.nuiulmoai lunt, homo, albedo, paternitas Pollcriora,
qui aliud pmerca connotant, non tan- tum nomine, fcd alia quoque otationis
parte ptoierrl poliunt, quatenus enim vnum tantum prltcr i d ,quod fignilicant,
innuunt, fcu verbo, leu pronomine , Icu ad- uerbio proferenda erunt, id
fiquidem , qu;d innuitur, quadoque nihil aliud eft, quam Uuratio quidam . tunc-
que Verbi vfus requiritur , vt puta , amare , amar i,clfc, quorum
vnumquodquerem Sttei dutationem explicat. quandoque nominiscapredionem tcquiiit
.tuntqoe id totum, quod exprimitur, pronomine erit ptofctcndu n: pronomini enim
ptoptmm eft .alicuius , quod nomine proferri poteft .conttaClioncm
determmationimuc in- tuendam obiicere , vt puta, ego, tu.ille.qaandoquc ver-
balem prolationem admittit, tu neque AJueibij vox requiritur, vt puta , dum
dicitur , Velociter. Adaetbla i*ntur pronomini proportione quadam rclpondent.
vt enim pronomen, illius, quod nomine lignandum eft, contractionem
determinationemque proponit , ii ud- queob id ex necifficate innuit , ita
aductbium .illius, quod verbalem prolationem admittit , contractionem proponit.
leu tclpe^ii ciporis , leuloci/eu modi Icu al- terius circuftatix: ideuq; illud
id5 connolct neccllc eft. Dum autem ea qui lignificantur , non vnum tan-
tdnvconnotant, fcd plura , illis proprium erit, 1'cu con iunilione , fcu
prxpofitionc (quarum dirterentias i- pfa Grammatica docet) explicari polle
.-nam ,qux plu- rium copulationcmfv.il ddiunfiionem proponunt, Co-
iun&iorte : qux veto plutitfm ordinem fcu relationem obiiciunt
.Prxpofitionefijfunda funt.Prxrcr hascon- ceptibilium ac cxpreflibUmm differentias,
nulla alia prarterea Jari poteft. nam quxeumque primi» exptef. libiliaac
conceptibilia funt ,feu nomine, fcu verbo, fcu pi momine , fcu aduerbio ,
fcuconiuntfionc , fcu propofitionc , optime proferri ac exprimi polfunt-Par.
ticipium verb, atque Interi e%>, qu| his Orationis partibus a Jiungifolcnt,
alterius ordinis videntur effe. Participium fiquidem concipiendi inodum
eifentiaU- ter continet , neque ca obiicu qux primo conceptibilia funt.
Interic&ro vero animi potitu affectionem quam conceptionem obiicit. Cilm
autem conftitucum fit ta, quibus exprclfibilitas primo ac fimpliciter conucnit
, lolitanc tantummodo exprimi ac cocipi potie.manifcftu eft horum relationes
nuftas dati.quxcuque enim lolitaric concipiuntur, qua- tenus ita coctpiutur,ab
omni relatione fubtrahi ncccf- fc eft, Neque vero his aducrfantur,qu$ de eorude
i innui - tiombus acconotatiombus didla fuere. huiufmodi enim innuitiones ac
connotationes exe;ccntur non ex vira- % que parte > fei| mutuo , fed
fingularirer t Stdmtidfcoai rr lationu quidem femina ac exordia
coutinent>fcd relati nes perficere nullo modopoffune. 12 Capvt ttt- De p
Utribus reOtcmintt concipiendi , ac di diu pruno ex ambiti mjUHC Conceptiones,
Substa: tu a & Dcnomu- ',:MlHA^IbfJ* A dr A cUttUA , <jf CTCtA & Nm
ea, qux primb ac fimpliciter fignifica- bilia atque conceptibilia funt, (de
quibus fu- perius diximus:) qux ConiunitiombuS ac Prxpofitionibus proferuntur ,
vnica tantum ratione concipi poflunt. Idem iis cuenirc videtur, qux feu
Aduerbio , fcu Pronomine proferri folent.hxc rame aliquando ex Nominii feu
Verborum, quibus adiungG- tut, virtute, fecundarii multiplici conceptioni
admir. tunt.Ea vcrb,quxfeu nomine feu Verbo fignificantur» primb ex propria
natura, multiplici ratione,ammic6ce ptioni exercere folent. Quapropter horu
vnuquodquc ficutl ex proprix naturp vi ab aliis.qux eiufdcm ordinis (ut,
diucrfficft.ira excocipiidi rarionc a feipfo differre poteft Reliqua vero
effctialiiertatG inter fc difliguQtur. Ea qux feu nomine fcu verbo proferri lolcc.tr ibus ex
caufis multiplicem conceptionem admittunt. Prima ex eofumitur , quoniam horum
vnumquodque humanx rationis intuitum multipliciter exertere poteft. Sc-
cunda,quoniam linguli itUrum conceptus pluribus ra- Cap.*. tionibo» ad v Ium
deduci folenr. Tertia, quoniam non c*p-S. voaqu jrque eodem patio poteft
fignificar i. Quod ad primam attinet , manifertum <ft. Res hu- uiftnodi non
tantbm infeiplisac primb conceptibilia cifcfcufabftamiu&frd etiam, quatenus
aliis copulan- tur.fcu dcnominatiuc, quatenus ad alia non referun- tur, feu
abfolutc,quatcnus adalia referuntur , fcu rela- tlut, quatenus a nullo
eliciuntur, fcu concrete , fle qua- tenus ab al iis cliountut,fcu abftradi*.
Sciendum autem, Dctiominatiuam & Relatiuam co- Ceptioncm temper concretam
efle: ftmulquc connorare aliquid, cui oppofitx conceptiones conueniant,fub-
ftantiua fcilicet 5r abfoluta , conceptionem abductam fempetetieabfolutam ac
lubftamtuatn,ipfam vero l'ub- ftaotiuam conceptionem tam concrctxquimabftradx
jfTociart: euenireque ob id , vteorumqux Nominis vi primb proferenda lunt,
quatenus primb concipiuntur» quxdam fubftanftuam,abiblwam,&r concretam
conce- ptionem exerceant, vtputa Homo,quzdam fubftanciua* abfolutam &
jbftraitam , vr puta Humanitas , albedo, & patctnitis.Horum vcrb.vt alus
copulantur , quxdam Dcnominatiuam S: concreti conceptione inducunt, ve puta
Albedo , ex qua oritur album '• quxdam rclanuific concretauijvrputa Paternitas,
ex qua nrirtii Pjtcr:qux- dampariunt conceptioncfimplicitcrfubnaniiua Se co-
cretam, vt Humanitas, qua ipfc homo conft{;ui:ur. F,i, quibus verbalis prolatio
primo &r etienti aliter co oemtffubftantiuam , ablolutamiatquc concretam
con- ceptionem non luftinent. namque huiufmodi res. Rela- tionis femina
cffcntialttcr continent. Relatio vero ficut Abfoiutiom ailueifatur.ita abfque
concreta ac fubftaa- tiua conceptione non datur. Prima igitur
illorftcficeptio.qux proferri folcr ex mo do infinito NominO naturitefetete
atqut xmulatc, ea- tenusSubftatiiiaatqiAbrolutaappcllari poteft, quaten*
coccptio fit abftnda: vt puta dudfcim*atMare,currere. Horum verbabftradio» fi
idem infinitus modus ad Nominis natura propius accedar, atque ad verbalia No.
mina pctduv.irur,clariusadmodu apparebit: vt putadfi dicitur, Amor, curfus , 8e
reliqua huiufmodi, qux omnia cdm abftrada fint, huhftatiua ctu atqm* Abibiuta
fune. Eadc,qux Verbis proferri fulet» Dcnomiratiua quoque acrelatiua
conceptione admittunt, quarum vnaqufquc femper cocreta eft. Et prior
quidc,quunia magis ablolu- ta eft, Participiis qux Denominatione cticntialiter
con- tinent,erit proferenda, vt puta Ab dicimus, Amas,8t cur- tes.Pofierior
vero verbalem prolationi exercet , vt puta du dicimus,Ego amo»vcl Ille amat:
tunc liquidi Relatio vere elucefcet, clarius tamen , feu obfcurius , quaterus
res prolara magis ac minus ad Relationi fir prona. horu enimfignificibilium
naturx non parum inter fediftant. Idcnque, quxda quibuldam verbis proferenda
funt,qu( fi aljiscoparctur verbis, propriori quadam ratione Re« latiua
appellari potiunt: vt puta Poteft , Debet, aliiqne nonnul- Contemplatio . r s 1
& S 13 nonnulla. Siquis autem enumerat at conceptionum ra- tione»
adinuiceu» conferat, facile animaduerter , duas excremas , Subfhntiuam
videlicet, (imulque Abfolu- tam atque concretam, nccnon abflra&am ,
(imulque fobftamiuam arque abfolutam duabus mediis longe clariores ac tutiores
efle. Nam certa conccptibilia f*t- qoecx certiori quadam ratione intuentur,
medias ve- ri, Denominactuam videlicet ac relatiuam , fe mutuo arAtflime « Grpi
etiam indiflolubtlitcr comple&i: (icut enim Denominatio abfque inhzrentis
& recipientis re- latione non datur, ita relatio certam Denominationem
inducit, atque etiam ex certa aliqua vi , qux denomina- troara conceptionem non
indecenter exercet, nec dia- rio deducenda eft. Ideoque redte nonn unquam
ambigi fdec,vtrum conceptio denominatiua an rclatiua fir.nul Ia tamen ratione
dubitandum cft , quin denominatiua conceptio, quatenus cx Nomine pendet, his
proximior fit, qux cx propria natura fubftantiuam, abfolutam , &r concretam
couifeptionem admittunt: horum namqne rationes, Se extera omnia , qux illis
virtualiter inhxrct, licet rclatiua voce proferantur , denominatiuc tamen funt
concipienda, vt puta, Rationale, in quo hominis ra tio incfl,& Rifibilc,q»
in rationali virtualiter cotinctur. Rclatiua vero conceptio vt a fubrtamiuis
abfolutis ac concretis longe didar, ita his quim maxime adhxrct qux cr propria
natura abftradialunt , quxquc Conce- ptionum omnium ordinem claudere videntur:
neque enim res ad infinitum deduci polTunt. Huiufmodi autc videntor clTc ea,
quorum abftradlio non i nomine fed i verbo colligendi eft , vt puta
Intellectio, vifio, allocu- tio fcu foetetas,.vrcliqua ciufdcni ordini$:horum
liqui- fiemvnamquodque cx plurium Rclatiuorum copula- tione atque codcurfu
confticuatur ncccflc cfl : nam In- Vile&ioorltUrcxconcurfu
inteltlgibilisfle intclledliuf virtuus.St vtfio pendet cxconluncitone
vifibilisSc vi- denti»,licuti focietas perficitur ex foderatis recipiendj
aptirudine Sc eiufdem indacendx virtute. Ex hoc autem dcmonftratur,fccundam
denominatio- nem,qux Ptrficipi| vi proferenda eft, fiuic concipiendi rationi
«ftcfifialicer copulari: data enim vtfione , viden- tem actilum non dati
impoflibileeft, Animadueriendii veri» efl,dan etiam nonnullas denominationes,
quarum fundamenta fumi folentex relationibus rerum non o- maino cohxrcntlutn ,
fed potius difiundtarum, vt puta In platea efle.feu certo aliquo tempore,
nccnon certum fittim conil(taere,& aliquid habere- Ad horum autem
conccptibiitum vnumquodque cla riilsdignofLeiidlim,Abfliactx conceptidnis vfus
quim maxime prodcflepotcft.Hxc enim exteris omnib. fim- pticiur ac pu •
jorjliis omnibus quodam modo a(liftcrc atque ptxdTc vi Jetur Quapropter,
quemadmodum Co- ccptibilibus omnibus aptari potclhita, quatenus ad co cretam
conceptionem deducitur , Ungulorum naturam optime indicat:cxcofiquidcm
percipimus, Hominem expropna natura fubflant(Uam,abfolutam Sc coctetam
conceptionem exercere, quoniam ex humanitatis adic- Aionc nullam denominationem
, nullimquc relatione, fed proprium tantummodo Efle proponit: iimilique ra- tione
intueri licet, Patris coccptionem clfc relatiuam, Albi autem
depomtnatiuam.quoniam Pater , ex Pater- nitatis additione, rei,cui additur,
relationem obiicit, Al- bos vcx^j, ex ajjacdinis additione , eiufdem rei
denomi- nationem dcmonftratjhorumque nullum proprium rei efle*:oocipiend
proponit " De vants 'pmpltait
doceptianu deduni- tmCiceprm vnuurfuit s ydinune t ,tn< dn .;c
p.trticu/urer. i X f 1 1 c ■ mv s diuerfos fimplicium conce- . ptionum vfus, cx
quibus fecundam multipli 1 citer concipiendi rationem pcndeic diximus. Voces,
ad fignificandum aflumptx, aliquando folitanc proferende funt, aliquando non
folitaric , fed cum additione alterius vocis, qux prioris vim fcu con- trahat ,
fcu dirigat,fcu determinet. Horum vero vfimm vnufquifque propriam quandara
concipiendi rationem exercer. Huiufmodi rame vfus ac addiriones.alitcr ab his
qux Nomine proferunrur admitti foIent,& aliter ab his qux verbalem
prolationem expofeunt. Igitur,vtfingula tedlc percipiantur, vtrumque Con-
ccptibilium ordinem percufremus. Nomina dum foli- tari^ proferuntur , Rei
prolata naturam abfblutd atque in fcipfi concipiendam vtplurimum proponunt, vt
pu- ta fi dicatur, Homo, fcu Animal:cunc enim ipfam homi- nis fcu animalis
natura in Igfpfa rcfpicimus,& propter- ea hi conceptus vere atque
abfolutcVniucrfales appel- land^crunc. Aliquando tamen eadem hxc nomina, abf-
que additione prolata, Rei quidem naturam proponGc, non tamen abfolutc, atque
in feipfa acceptam, fed qua- tenus indirtinfte atqujj indeterminati, feu
communica bilis eft , feu iam altu communicata, vt puta ium dici- inus.Homincs,
tunc enim naturam humanam iam ipfos homines conftituentcm refpicimus. Idcbque
extali- bus vocibus Vniuerfales quidem conceptus colligendi ctunr.non tamen
(impliciter tales, fed qui Vniuerfales, vagi.leu communes redlc
dcnominentur.illorum liqui- dem vts,dum rerum conceptarum natura id patitur ,
ita ex certorum lignorum additionibus immutari folct , vt inducit conceptus tum
communes, tum medios, tfl par- ticularesdeu vago», fcu pluribus rationibus
determina- tos.C6ccptus redduntur communes, dum adduntur li- gna, Omnis, vel
Nullus : vt puta Ii dicatur , Omnes ho- mines, feu, Nullus homo.Conccptas
redduntur Medij, dum adduntur ligna, Quaplurimi, plure», perpauci, pau-
cifiinu.vt pota, Ii dicatur, IMutimi hominum. Hlurcs ho- mines, Pars hominum, Pauci,
ac 1’auciflimi homines. Conceptus redduntur particulares, Sr vagi, dum addun-
tur ligna, Vnus, Aliquis vd Aliqui. Conceptus reddun- tur particulares, ac
determinati, dum addunrur ligna, II- li,vel Ille,lfti,vcl Iftc.vt puta.fi
dicatur.llli homincs^el Illi homines, Ille homo, vel lf!c homo. Animaduertcn-
dum vero eft, talia ligna dcccntiifimc adiungi pofle co- munibus Nominibus, qux
concrete concipiuntur, feu abfolutc, feu
fubftantiuc,liucdcnominartuc,liuercIati- ui concipiamur, ab illfs vcrb.qux abftraffe
concipiun- tur,non fuflineii.ldeoque,quamuis redlc dicatur, Patifl pars maior,
vel Partum plurimi fle. Homines plurimi: non tamen dicere licet , Plurimx
paternitates, vel Plu- rira* humanitates, quod afetibendum eft Abftradl$ co-
ceptionis fuminx puritati ac fimplicitati. Hxc enim o- irmino abfolute Rei
concipicndx naturi artingir, atque ob id inflexibili quadam ratione.Qux autem
ex propria natura, fubllantiu.i.nblbluta, ac concreta funt,plures co -cipiendi
rationes admittunt non tantflm cx fuptadidlo- rum lignorum additionibus , fed
etiam ex propriorum Nominum additione : quod nulli aliorum conceditur, »8«
quatenus ad hxc referuntur . Et hxc quidem proprii nomina, puta Socrates 8;
Plato, quorum vnum- quodque ccrtun) hominem fignat , minus determinant, quam
ligna lftc,vc! ItH. Nomina enim propria, rem, tan- quam fupradi&oruin
lignorum vicorurahibilem,vidcn tur proponere , ligna autem modb enumerata.rcm ,
vt iam contra Aam,ob)iciunr. Prxter iamconfliiuta ligna, qux Vniuerfalibus
vagis tantummodo adiungi atque vtplurimum prxponi con- lucueiunt.alia ciiatn
recipienda funt, qux non tantum his apponuntur, qux vniuerfaliter concipi
folent, fed iis quoque , qux cx propriorum Nominum prolatione obiiciuntur. Hxc
duorum ordinum videntur efle : qua- dam enim conditionem feu expreflionem
aliquam con- cinent , vtputa dum dicimus.Homo philofophus , Deus
iratus.Socrates fanus & fimilia. Et hxc quidem, qucmadmoduip participalibus
addi- ta»ca vuumque contrahunt, ita vniucrfalt vagoadiun- Qu illud ad
particulare vagum dedueflt, atque ea ratio* ue.vt ex talibus additionibus magis
contrahatur, quam ex lignorum qux particulare vagum condituum ; duci? enim
dicimus Homo philofophus, Conceptus homi- nis vniucrfalis magis contrahitur,
quim fi dicatur V- nus homo , feu Aliquis homo . Quxdam non con- a. liij.
Vniucrf. Inft. ad hom. perf. i} ditionem, fed pstuls limitationem ,fen certam
quan- dam vim videntur alfctrc.Hic autem ligna duo funt, vi- delicet lignum
Quatcnus.Se Cgnum (Juia.leu alta, qua eandem vim continent. Horum vnumquodque
Ita pofl- ponitut.vt alterius etiam vocis additionem requirat. Ptimum vocibus
communibus decentius additur : deccntiffimc enim dicitur Humo, quatenus homo ,
& Homo , quatenus ciuilis : quotum vis obtundi videtur, fi dicatur
Homo.quia homo.Sr Homo, quia ciuilis. Secundum propriis nominibus rcdlius
adiungitur: rcdtidlimc enim dicitur, Deqa, quia bonus, 8r .Socrates, quia
philofophus. Differunt etiam inter fc huiufmodi figna , quoniam fignum Quia ,
vim caulx manifcftx explicat , licet non femper proprijflimain caufam obiiciat:
fignum veto Quatentia, aliquando vim caufx non exprimit, fcd rem tantummodo
contrahit , vt puta dum dicimus , Homo, quatenus libertate prxditus , dum autem
caufam expri- mi r.propr i ifliraain caufam exprimit. Sed iam deueniendutn eft
ad enumerationem figno- rum immutantium Conceptionem rerum verbis profe-
rendarum.Horum prxeipua atque ipfit Verbis quam ma Xtme confona figna illa
videntur elFe.qux temporis dif- ferentias ac partes obiiciuntHjc ideo
fingularitcr enu- mctalfc fufHciet, quoniam extera, qux locprum,modo. tum ac
reliquarum circumftantiatum diftindboncm of- ferre folent.his refte perceptis ,
facile admodum coli i- §entur.Signa,qux Verbis adiunfta , temporis rationes,
iflferentus ac parte«^roponunt,funt,Semper,Nunqua, Vetis tcmpore,illo tempore,
Zc Hoc tempore. Horum autem ptopottionem ad illa qux communibus nomini • bus
sdiungi folent numerumque rcfpiciunt , vnufquif- que facilelntucrtpotcft.
Conflat enim,Isl,quod refpc- £fcU numeri eft Omnis, feu Nullus .refpcdlu
temporis cfTc Scmper , feu Nunquam , fimilique ratione id.quod in numero eft
Plurimi , Plutes , 8 c reliqua huiulmodi, rcfpeilu temporis cftc
Sxpiflime,Sxpc,Rarb,Rai iffim£, & eiufdcm ordinis reliqua : quod in numero
eft Ali- quis,vel Vnus.in tempore clfc Aliquando, vel Vno tem pore : quod in,
numero eft Homo philofophus , in tem- pore elTc Veris tcmporc:quod in numero
eft llle,vcl Il- li, ifte vel Illi, in tempore eflc Illo tempore, & Hqc
tempore. Deftmpha.tm Conceptuum dijferemus,<jut ex TtMttrA rerum conee^nbiludn
deduci fetent, T tertia ratio, ex quafimplices Concejftus fw multipliciter
exerceri folent, clarius «tingi poftit , animaduertendum cftc exiftimamus,
—JmSb !i' Comumbus omnibus proprium effe.cxcom. muni eorum, quibus aptari
poliunt, rationeconflitui ac denominari, huiufmodique rationem aliquando eadem
omnino cffc,vt puta Animalis conceptio , qux eadem penitus ratione Homini ,
Equo» Leoni, ac reliquis o- mnibus conuenir . Hotu enim vnumquodque ideo ani-
mal appellatur, quoniam lingulis xqualiter cdnuemt fentiendi virtute pixditum
efte- Et hi quidem commu- nes conceptus Vniuoci,voctfquc cafdcm referentes V-
niuocz appellari folent. Aliquando verb communis Denominationis ratio neque
omnino eft eadem, neque omnino diuerfa.ita tamen, vt res communiter acccptx, rcalem.fimulque
abfolutum conceptum admittant ex communi ipfarum rctum conceptarum intuitu
atque obieltione , veputa fchfcis conceptio , quam huiufmodi j vere cflefuppon
imus , idquefuoloco clarius demoa- ftrandum crir. Ipfius igitur Entis vox,
neque eadem dfnnino , neque diuerfa omnino ratione prxdicabi- rur de Deo , Sc
de rebus qux a Deo fune - Qua- propter ilWus conceptus , cztcriquc huiufmodi
con- 16 ccptus, ac voces ex Analogia denominationem ac- cipient. Voces vero,
qux rebus pluribus rarionco. mnino diuerfa aptari poffunt, A-quiuocx dicuntur »
vt- puta Canis vox , qux animali ac Aellis duabus , qux in Leone funt.conucnit.
Hx nullum certum animi con- ceptum referunt, idcoque eliminandx erunt ro tantam
a perfcdlis feientiis, fcd etiam i quocumque difcurfu, fi veritatis folius
conceptio atque expreftio attendatur. Si quis autem Vniuoca, Analoga, Sc
ALquiuoca inter fc conferat, facile intueri poterit, Analoga mediuin lo- cum
decentiftime obtinere, idcoque co magis ac miniis certe ac tute animi intuitum
atque conceptionem diri. gerc,qu6 magis ac minus accedunt feu ad Vniuoca, quf
omnino perfe&c figtuficant, feu ad Asquiuoca , qux 3uammaximc decipere
poffunt. Inter Analoga ea vi- entur Vniuocis proximiora , qux fubftantiuam ,
ab- folucam atque concretam conceptionem exercere pof- (unt: vt puta Ens, quod
vere huiufmodi efledemon- drabitur , dum de rebus agetur, huius (fnim
denomina-, tionis ratio tjuamuiscx certa aliqua re omnibus Enti- bus communi
elici non pollit, elicitur taincn cxquodS rcali quod i nullo Ente fciungitur,8c
vere eandem con-' ceptioncm admittit. Analoga verb, (qux 8c denomina-
tiuafunt,8r denominatiuam conceptionem requirunr, vt puta , vox fani , qux
aptari folet corpori rcipfa fano, Mcdicinx corporis fanitatem inducentiffcinx
eandem indicanti, ) licet vete non fint Aquiuoca ,ab illorum tamen dcfctfu non
omnino teceduttr. hoc autem nta- nifcftc percipimus.animaduertcntcs harum
yocumco- ccptionumquc rationes ita inter fc diftare,vc coceprio- nem omnino
diuetfam requirant, corpus enim con- cipitur fanum ex denominatiua conceptione
, reliquas verb dicuntur fana cxconcrptionc relariua, qux etianf pro
multiplicibus relationibus, multiplicibus lationi^ bus efTcntiabtcr diliundl is
innititur. Supradiih tamen fanitatisvox ',‘ac rcliqux eiufdcm ordinis , iEquiuocs
appcllandx non funt ,quoniam , vtfuperius conftitu- tum eft.Dcnominatiux atque
Rclatiup conceptiones ea intuentur ,qu^iArerfcrautub^r£tiflimc,fxpc etiam in-
dilfolubilitcr copulantur, ldeoquc licet diuerfa pro- ponant , ea tamen , non
vt diuerfa ,fcd vt fe munio pa- tientia atque ad idem tendentia obiiciunt. Ad
Aiqui- uocationem autem facilius deprehendendam, fimulq. ad Analogorum virtutes
tutius dignofeendas ,non pa- rum conducere pofte exiftimamus , fi lingula ad
abftra- ftam conceptionem deducantur; ipfacnim abft radia conceptio, tamquam
cfteris omnibus purior atque fim- plicior , vt animi intuitum non diuerrit, in
eundem i quacumque hallucinatione quammaxim£ tutum reddit. C»MT tl. . De rerum
eortcepnbdium dtilifithombut ac /eriebue. his, qux de variis concipiendi
rationibus hadlcnus didlafunt, quam tutifflmc collige- re licet* plures rerum
conceptibilium feries admittendas , cafque ex quatuor prxeipuis fontibus
deducendas cftc.* videlicc Exhisquz/ub- ftantluam, abfolutam atque concretam
-onceptianym expofcunt.&r ex triplici abftradtorum otdine , quorum prior
dcducifolctex Dcnominatiuis puro nomine pro- ferendis , Secundus ex Rclatiuis ,
Tertius ex Dcnotni- * natiuis , qux participio funt exprimenda , atque criam cx
aliis Denominatiuis , de quibus fuperius didlutn eft. Qux fubftantiuam ,
abfolutam fimulque concreram conceptionem expofeunt , eam Rerum feriem okii-
ciunt,quxcxteratum omnium eft prxeipua. Hoc autem ex eo demonftrari poteft ,
quoniam ex his Concretis ea AbftradU eliciuntur , qux nullam Rerum feriem con-
ftituere Contemplatio I I. Pars I. ftinierepolTunt : ea enim ratione Concreti»
adiiciun- rur,srtncquc relattuam, neque denominatiuam conce- ptionem inducant ,
fcd ad ciufdem Concreti eflentlam veri pertineant. Harum exemplum Homoprxbere po-
teft e* homine enim humanitas abftrahitur ,qux,licec non fit homo , ficut neque
homo eft humanitas, nullam tamen circa hominem denomiiiatiuam feu relaciuam •
conceptionem inducit-.ad hominis enim ElTe atque con ftitutionemelTcntialiter
pertinet. Idcoquccum homo abfqae humanitate dati non poffit, neque ccontra.ma-
nifeftum eft horum vnumquodque ad eandem feriem veri deducendum elTe : hoc
autem Abftra&orum nulli conuenit , horum enim nullum Rei,cui adtungitur ,
cf- fatum complebitur . Qutpropter neque «b eidem fam&um Jeftniitilliat
elTe feu coftitutioncm. Et quo deraonllt uur.hotum Abductorum «numquudque cet
om Rerum feriem conttirucrc. Sicut igitur illorum.qux fubftantiue, abfolutc con
creti concipiuntur » vnica tantummodo lericseft ad- mittenda.cui eriam.tanquam
pixcipux.dccentirtimea- ptanda erit fubftantix vox , ita exterorum feries
plure» erunt, qux etiam, quoniam fubftantiis inniiuntur»Acci- dencium voce
profetri folent . Ad harum autem fe- rierum numerum ac dilpofitionem rede
concipien- dam i animaduertendum elfe exiftimamus , Dcnomina- tiuam concipiendi
rationem ( feu Nomini feu Par- ticipio innitatur ) inniti poflc pluribus , qux
elTcn- lijlrtcr diftinguuntur. Ideoque obiicerc plures etiam feries Abllradorum
fimplicitctque conccpubilium. Eorum enim , qux a Denominarim puro nomine pro-
ferendis eliciuntur, quxdainipfam fubftantum quo- tam reddunt , vt Numerus ,
feu Difcreta quantitas, qux diuifionis iam confummatx vim continare vide- tur.
Quaedam quanram , vt quantitas Cominua , qux prinum rerum diuifibilitatcmobiicic.
Quxdam aliam quandam Denominationem illi addunt ex multiplici feu forma Sc
figura , feu paflionc 8 e paflibili qualitate, feu naturali potentia vel
impotentia , feu habitu ac d»f- po (itione- Hxc tamen communi Qualitatis nomine
fi- gaan folent , ficuti Numerus ac Continua quancius communem Quantitatis
vocem admittunt. Animaduertendum vero eft , non tantfim fubjtan tijm vi
quantitatis denominati Quantam , fcd etiam Tempus, Locum , Orationem quoque, ac
exteras a- dionesfle partiones, quorum tamen nullum Quanti- tatis vocem
abflrad* admittit. Neque enim primb di- utfibiliafunt,vt«pfa quantitas.
Supradidaium autem Denominationum vnaquxque ex his elicitur aux veri
permanentia funt.fic omnino imrinfeca ipfitubftamix cuiadhxreni , f « Relatio
verb omnis , qux ex Relanuorutn abftraba conceptione deducitur , atque vnicam
conccptibi- lium feriem parit,lice» permanens fit, fubftantix ta- men cui
adhxrct non eft omnino intrinfeca , fcd par- titn intrinfeca, partim
extrinfeca. Quare ranquam me- dia conftituit ut inter Abftraba eorum quxputo No
mine exphcarufir , & eotum qux Verbali nomine funt proferenda, ac
reliquorum. Ea qux a Verbis elidun- tur eum Relatione conueniunr, quoniam
lubftantix coi inhxrenc partim intrinfeca partim extrinfeca funt. Differunt autem
ab eadem, quoniam Permanentia ca tcnt,led influxu quodam conftiruunnir, feu
certi Du farionem vtcun- ..c connotant. Cartera veto permaneo tiaq »domi'-..t
,* fcd fubftantix cui inhxrent omnino ' extrinfeca. Qux ex Verbis eliciuntur ad
duasprxei- puas feries deducenda videntur , adAdioncm lcilicct & Partionem.
Reliqua Subftantix omnino extrinfeca quatttor feries parient. Eam videlicet qux
diciiur Vbi* quxque elicitur ex Re , quatenus eft in loco , vt puta Pomi » feu
in Platea. Eam , qux Quando appellatur, quxque colligitur ex Re quatenus eft in
tempore, vt puta Hoc tetnpore.Hanc autem rerum feriem , ficut 8c feriem Loci ,
8c duas pofteriores , ideo permanentia continete diximus , quoniam temporis
fluxum tefpi- IS cit , non quatenus eft huiufmodi ,• fed quatenus defini- tur
ac permanentium naturam exercet. Tertia Rerum feries , omnino extrinfeca
fubftantix, cui aptatur , oritur ex Rei , Quantitatis, Sc fi^urx re- latione ,
quatenus aliorum quantitatem figuramveaf- fociac , feu aliter rcfpicit , &•
fitus denominatur, vt pu- ta Erebus, Pronus. Quarta ccontra , oritur ex
relatione alicnx quanri- tatis & figurx , propriam quantitatem 8c
figuramaflo- ciantis , feu aliter refpicientis. St dicitur Habere, vt puta ,
armatus , vcftitu*. His autem fex poftrcmis Re- rum conccptibilium feriebus
commune eft oriri ex Re- laiiuorum concurfu . Nam ipfa relatiua , dum adtf
concurrant , exuunt relaciuam fimulque donominati- uam naturam» atque, prout
vnicuiquc conuenit, deducuntur ad cenam Abfolutoruro feriem. Id4ue ex eo coniicere
licet, quod, hac copulatione remo- ta , concurrentes paries ad Relationis
feriem reuer- tuntur. Licet enim Adio& Pallio ingrediantur Ad;o- ' nis 8c
Partionis feries , Agens tamen &: Patiens icU- tiua funt. Idem etiam facile
dcmonftran poceft circa Locum, vt nonadhuc continet, fed vt contentiuoseft, nec
non circa Tempus, vt non adhuc definitum, fcd ytdcfinl- bilc eft , circa
figuram , vt non adhuc collocata, fcd vt collocabitis , St circa vcftcm , vt
non adhuc induta, fed vt induenda. Horum enim vjiumquodque vt fic acceptum ,
non pertinebit ad feriem feu Loci > feu Temporis, leu Situs, feu Habere, fcd
tantfim ad Re- lationis feriem. Harum fericrum vnaquxque complebitur vniucf-
falia, Srnon vniuerfalia. eilmeniroca, qux infingu- lis feriebus continentur ,
neque idem penitus, neque diuerfa elTe polfint , neceflarium eft, vt in
aliquibus conucnianc ', (cx quo Communia St Vmuerfalia confti- tuuntur ) in
aliquibus differant, quod tandem ad non vniuerfalia perducit. Vniucrlalium
autem quxdam fottaffe dicenda etunt Analoga , quxdam Vniuoca. Quod tamen circa
Relationis feriens locum habere non videtur. Relatiua cmm omnia ex eadem peni-
tus rat ione Relationi fubiiciuiitur, ex eo fcilicet , quod ad Aliud dicantur. De
fiignl.rMn Prxdic ementorum pro* frietutibot. Vistantix , vt fubftantia eft ,
pro- prium videtur effe, contirfere vim primam feu agendi , feu recipiendi.
Quinctiam illi fortaffe conuenit , nulla ratione recipere Magis feu Minus ,
nifi forte refpedu illorum , per qux pcrfebiiis feu impc|febifl» propria munia
exercere po- teft, qux maiorem romoremque perfedionem admit- tunt . Quod tamen
afcnbtndura eft potius Acciden- tibus, fubftantix miniftrantibus, quam ipfi
fubftan- tix. Et hxc quidem conueniunt tantfiin fubftamiis lingularibus, ac
particularibus , noo autem vniucr- falibus. Numerus conuenit cum communi
fubftantia , quo- niam nulla ratione recipit Magis feu Minus, ab eadem verb
"quam maxime differt, quoniam illi nulla agendi patiendive vis decenter
aptari poteft. Quantitas ficuti ex diuifionc efficitur minor, ita ex alterius
quantitatis adicdione efficitur maior. Inter Qualitatis feries, form»&
figura circa quanti- tatem continuam prxeipui vetfantur, atque Abfolu-
torumnaturam perfebe retinent. Reliqox verb ad Re- lationem quim maximi
propenfx funt. , Formx igitur atque figurx conueniunt cum Quan- # cicace
.quoniam refpebu extenfionis adaugeri ac dimi- nui pomint:ab eadem tamen
Quantitate differunt, quo- niam timctfi nullam agendi feu patiendi vim afferant
fubftantix cui adhxrenc , vtcumque tamen deferuiunt Abioni taquam mftrumencum ,
Paflioni vero unquam difpofitio. Paffio & pailibilis qualitas, fubftanrix,
cui inhxrcnt, agendi vim (eu patiendi aptitudinem videntur afferre, vel certe
asionem PafTiondmve confequuntur. Illis e- ciam propriiflimum cft , rcfpebu
intentionis admittere Magis ac Minus : quod tamen de mediis illarum gradi- bus
eft intelligcndum : nam , quxfummc intcnfx funt, vltcrius intendi non polfunt.
Naturalispotcntia vel impotentia , qux videtur oriri exconcurfa duarum
qualitatis fpecicrum iam confti- tutarum, recipit Magis ac Minus , rcfpebu
virtutis qux firmior, feu infirmior eflc poteft. Huic propriO cft, Sub- ftantix cui ineft afferre
agendi vel patiendi vim, feu il- liuspriuationem. Habitus Sc Difpofitio
praecipue inferuire videntur Naturali potentix vel impotenttx feu firmandx feu
de- bilitande : quare hac etiam ratione refpicient Adtionc feu Paflionem. Illis
pToprium cft admittere Magis ac MI nus.idque rcfpebu cum perfebioris ve! impcrfcbiorls
gradus, tum firmioris inhxrentix vel minus perfebx. Relationis vis admirabilis
omnino cft: nam pluribus rationibus extenditur ad vnamquamque Rerum feriem Sc
adfingulas vniufcuiufque partes, feu communes, feu proprix,feu analogx.fcu
vniuocx fincatque, vt ad a£tu deducitur, vnumquodquecomungit feu feparar.
Illius partes enumerare neque Logici munus eft, neque ccttx alicuius Scientix ,
fed vnaquxque fpeculatio atqi fcien tia.pro fubicdotum fuorum latitudine atqu e
limitibus, demonftrat certas quafdam relationes. Manifeftumca. men eft ,
cas,qux a noftra hac facultate refpiciuntur,ef- fe exterarum omnium
communiffimas , Sr reliquarum omnium rationem vtcumque complebi.Hoc autem cla
rius admodum intuebimur, cdm dc totius huiusDobri- nx vfu agendum erit. A&ionis
Sc Paftionis feTiebus proprium videtur, re- cipere Magis ac Minus, non tantum
rcfpebu Extenfio- nis Sc Intentionis, fedVelocitatis etia ac Perfeuerantif .
Quatuor poftremi Accidentium ordines, qui funt o- mnino exteriores
Subftantixcui conucniunt .nullum Accidens recipiunt, neque enim Rcsad infinitum
dedu ci polfunt. Idcoquc etiam Magis ac Minus penitus fub- terfugiunt. Omnis
autem illorum diuerfitas accidenta- lis ortum ducit ex diucrfis extetorum
Accidentium con curfibus atque relationibus. Vniuerf. Inft. adhom.pcrf. 20 pulx
vero admittent expreffionetn , tantummodo vi Verborum, vt verbalem naturam
retinent, & indica- tiue proferuntur. Dum autem Verba, certi alicuius
Termini partes fuftinent, femper refolui poliunt in Participium , atque in
aliud Verbum , fententia nulla- tenus immutata , vtputa dum dicirur. Homo
currit. fententia , Verbo ad Participium refoluto , fundi- ter profertur, dum
dicitur,Homo eft currens. Hoc tamen femel cantdtn cuenire poteft : Vetboe- nim
femel refoluto, Verbum, Eft, quod Participio anne- bitur , verbalem naturam ca
ratione retinet , vtvlte- riorem refolutionem non patiatur. Idcoquc Ctopulx
tantummodo munia fuftinet. Huic primx Conceptibilium relationi illa adiungi-
tur, qua Termini propriori quadam ratione ad fcinui- De C a r v t V 1 I L
Conceptuum ftmpltcutm 9 Rentmefue fimpi ceptibihnm relAhomb*s : fimultjue de T
t Copula: de Prtdieato drfnbtedn. >1 't citer con- ' emunis CT r O k’ e r p
1 1 h d x ratfones multiplices non /tantutncdftituunr diftinbioncm ConceptuG
ffimplidnm Rerumque (impliciter conceptu I bilium: fed eofdcm etiam ConccptUs,
fimulqi Res fic conceptas, idoneas atque aptas reddunt ad exer- cendas mutuas
relationes , prout vniufcuiufque naturx conucntt. Harum relationum vnaquxque
certas deno- minationes expofcit,certafque proprietates inducic.il* !a vero
videtur prior atque fimplicior , qux pendet ex certa Conceptibilium aptirudine
mutux copulationis admittendi, 8c ex certa ciufdem copulationis cofum- mandx
virture. Exhac igitur relatione, Con iungendi vinus , Copulx : ipfa vero
coniungibilia, Terminorum denominationem confecuta funt. Terminis proprium
eritjNomine tantum proferri poffc , feu alia Orationis, pane, qux Nominis vim
feucxplicitl feu impliciti com plebatur, quatenus huiufmodi vim complebitur-
Co* cem referuntur . Nam illorum aliquis necefiarib Co- pulationem ingreditur
tanquam manifeftabilis fimiil- que lu ft i nens , aliquis vero tanquam
manifeftans at- que fuftinenti adiunbus. Ex huiufmodi autem rela- tione,
Terminus fuftioens .Subiebi vocem fortitus eft : Adiunbus vero
Prxdicati.Subiebo , vt fubiebuaa eft, proprium videtur efTc Nominis vi,
explicftc pro- lati, tantummodo proferri, ita tamen vt Verborum Modus infinitus
non repellatur, quem diximus Nomi, num naturam xmulari. Eidem etiam fubiebo
Subftan- tiua atque Abfolota conceptio ca ratione? conucniunt» vt fi
denominatiuum feu relatiuum aliquod jflumatut ad fubiebi locum, attiimi
tantummodo poffit ex fub- ftantiua atque Abfoluta conceptione. }de6quc dum
(exempli gratia) dicitur. Album cft coloratum , vox Albi prxctpuc fubiicie rem
fubftanttuam atque abfo- lutam,cui albedo ineft. Simili etiam ratione dum di-
citur, Pater eftphilofophus , illum prxeipue fubiici- mus » cui accidit Patrem
effe , quique vere fubftanti» uam arque abfolutam conceptionem exercet. Hxc au-
tem'ftibftantiua & abfoluta conceptio, quxSubiebo quam maxime conuenit,
indiftinbc copulari poteft conceptioni tam Concretx i quam Abftrabx. Homo
namque concreti acceptus, & Albedo abftrabe, Sc reliqua eorundem ordinum,
Subiebi partes deccntif- fime fuftinenc. Ptjrdicatum , vt prxdicatum , fcu
expliciti feu im- pliciti Nominis vimcomplcbarur , non incongrui de Subiebo prx
dicari poteric. Quatenus enim Nomen implicite continer,Copuix etiam virtutem
complebi- tur : vt puta dum dicitur , Homo currit , qux illi xquU pollet qua
dicitur, Homo cft currens. Eidem prxdica- to cft proprium omnes concipiendi
rationes admitte- re: ideoque illius vi fingulaadiungipoftunr, prout y-
niufcutufquc natura patitur . Quemadmodum autem Prxdicatum omnesconcipiendi rationes
deccntiflimi fuftinet, ita omnem Signorum additionem repellit; nam ad Subiebi
manifeftat tonem pertinet. Itaque fi- cuti ab ipfius Subiebi vniuerficate
deficere non po- teft , ira neque proprix vniuerfitatis vim vitra illius
limites extendere atque exercere . Subiebi aurem ma- nifcf Vatio, adimplenda
Prxdicati virtute, conium ma- ri folct aliquando ex certx alicuius rei
adiunbionc.a- Hqttando ex certx alicuius rei remotione. Quapropter ex Prxdicati
idiedione femper quidem certa animi concfcptio Subiebo adiungitur : at ex
huiufmodi ad- iebionc non femper denotatur Rei conceptx adiebio» fed fxpc
fciunbio. Dum rei conce^ *o , 6c res ipfa Subiebo adiungitur , Prxdicatum
aifii.natism.j’ an- t pcllartdum erit : illius enim copulatio affirmationem
tonftiruit.Dum conceptio tantum a nnebitur, res ve- to concepta reficitur,
Negatio conftituctur , ipfumque Prxdicatum Negat iuum dicetur. Et hx quidem
denominationes aptandx etiam erunt tpfiCopulx.cuius vi tam
AfHrmacio.quamNcgatiocpn fOmmanda cft. Quatenus autem ipfa Copula fic affir-
matiua , proferetur abfque vita additione , vt puta, dum dicimus.Homo cft
animal. Quatenus fit negatiua, i fignum, Non, illi prxponendum erit , vt puta
dum dici- tur, Homo non est lapis. Contemplatio' . De Rehtwmbus tum
ufprmatuwsum negattuis, <jujt rx murtus etnccynbrhktn cofkliiuotubtu tum
uffimiu- t tuis sum negjutuis inumurjitnul 'ju‘e At dtuerfy, At genere ,de j)'
e ese, & At indiuiAuis, - y*' |Naimtii Relationibus illx accedunt» ! qux
ortum ducunt ex eorundtm Conccptibi* [ litmi mutuis
copulatiooibustutnaffirmatiuis, 5 tum negattuis , Natuiz difpofic ioni
congruis- Has autem quatuor ordinum cife manifcftumeft » qua- dam enim
conftituuntur ex plurium conccptibilium (ericbus.quatcnusprnpriamconcipicndimioncm
re- tinentes lc mutuo rcfpiciunt. Quxdam pendent ex mu- tuo intuitu eorum qux
eandem Conceptibilium fenetn ingrcdiuncur. Quxdam oriri folent ex alTociatione
plu- rium ferierum, quatenus ex concreta fimulque denomi- natiuaconccptionefeu
inter fc copulaniur.feu ab inui- c«m d inunguntur. Quxdam demum exurgunt ex
plu- riura tumciufdcm tum noneiufdcm feriet aflbciatio- nc • quatenus ex
concreta fimulquc relatiua conceptio- neconcurrunt ad certum aliquod fcu
confticuendutn fcu dcfttucndum. Si diftintix rcium Conceptibilium feries ad
inuicem referantur, Se fingulx proptiam con- cipiendi rationem retineant, (ita
fcilicct, vt qux ad Subitaneum pertinent , concrete concipiantur, qux veto ad
Accidentium feries, abftratifc) illatum vna- quxque vni cum his , qux a
lingulis contincntur,ab v- naquaque diucrfa erit : nam ficuti fubftantia
d.ftingui- tut anumero , i quantitatccotuinua , a quacuma; qua- litate^
relatione, atque a exteris rerum conceptibilium fcncbus.tta illarum vnaquaque
ab vnaquaque feiungi- tur.Hx igitur feties fic conccptx , negatiuc tantummo- do
inter fc annectentur, non autem atfirmaiiue.Ula,quf eandem conceptibilium
feriem ingrediuntur, neque inter fe o tnnino conuen iunt, neque otnnino
diferepant, plurefquc vnitierfalitatis gradus complctiutur, duabus rationibus
ad inuicem reterri poterunt, quatenus fciti* cet ineodem gradu vniuerfalitacis
non conueniunt , 8c quatenus in eodem conueniunt.Exca relatione,qux o ritur
cxdiucrfo vnitftrfjlitatis gradu, femper affirma- tiuc inter fe copul.<ri
poterunt ,it a tamen vt id quod cft vniuet falius prxdicrtur de eo quod eft
minus vniuerta le,& non econtra.Et cx hac quidem prxdicationis exer ccndx
virtute fingulx conceptibilium feries certi alicu iosPixdicamcti nomen
obrinuete.ficut etiam id quod eft magis vniucrfalc , 8c prxdicatur de alio
vniucrfali, Gc.icrts denominationem cft confequutum.Vniuetfalc vcro.quod
illifubiicitnr.fpccies appellatur. Hxc autem cum vniuerfal i> lit, prxdicari
potent dc particularibus ab ca comprchcnfis , iplaquc particularia cx huiufmodi
relatione, Indiuidua dici con(ucu£re. Harum przdica- tionum vnaquxque in Quid
exercenda erit ,vt fcilicct pertineat ad rcfponfioncm illius interrogationis,
qua Rei natura inquiritur: Przdicatum enim vniuerfalius fpetiat ad effentiam
Subicdli minus vniuerfa!is,8r ex eadem ferie accepct.Sicut igitur Genus
prxdicatur de Specie in Quid,vt ;>uta dum dicitura Homo cft animal:
itaSpccicsdr ’..uiuiduis in Quidprxdicabitur, vtpu- ■ c dum utcltur, Socrates
eft homo, . Quoniam vero in vnaquaque rerum concepribi- lium lerie magis ac
minus vniuctfalia ea ratione admic tenda funt vt neutra cx parte Res poflint
deduci ad in- finitum in vnaquaque conceptibilium ferie , fcu in v- noquoque
orxdicamento , adinittonda erum &: Genus cogimuni fumum &: Species, qux
dcnullo alio vniucr fali prxdicari pofsint. Et ipfum quidem communiffi- mum
genus, Genus genera! i llimum appellatum cft, Spe cies vero.vltimum locum
obtinens inter vniuctfalia, Speciei fpecialiffimx denum: nationem accepit.
Media vero dcccntiflim^ dici folent Sc Genera fubalterna 8 c fpccies
fubahcxnx-quatcous enim de minus vniucifalt- . ' 21 bus prxdicantur Generis
munia fuftinent, fpceiet vero quatenus de magi» vniuerfalibus,fubiiciumur.
Vniuer- falia, quibus conuctiit affirmari dc multis^ quatenus re- fpctiu Pixdicabilium
vniucrfaliorom retinent parces fubictii,admutunr additionem lignorum tam commu-
nium quam particularium > Mediorum autem omnino defugiunt : facut enim
deccntiiTimedicitur, Omnis ho- mo cft animal, & Hic homo cft animal , ita
nullo pafto dicendum eft, Hominum pars maior cft animal. Copula quoque, dum
Prxdicaium cft huiufmodi, proferenda c« iit abfquc vlla additione : ueq-, enim
dicendum eft, Ho- mo verti tcmpore/cujioc tempore eft animal : nam ea
quxvniuerfalitm irtfunt,ficu:i lingulis infunt, ita fem- per Se ybiquelnfunt.
Vtrum autem Analoga conceptio aptari fcu n6 aptari poflir fingulis Retu
ordinibus, vt ab aiiis feiungfiturpto Ura hfc Contcplatio nihil cotinere
videtur quod ad id fcu allerendu lcu negandu nos dirigat.ldc6q; id ex Re- rum
lpfarumfpeculatianibus eliciendum erit, illud ta- men compertum cft ,
admirrendam effe Communiffi- mam conceptionem, qux de vnaquaque Rerft ferie
prx- dicari poffir , hineque Analogice ncccflarib prxdicari. Analoga enim
conceptio, qux neque re commune, neq» communem rerum gradum obiiett, fcd
commune tan- tum conceptibiliratcm, communior cft vniuoca conce- ptione,qux
femper rem communem feu rerum cororau nem gradum attingir.Siquis autem
interroget,an com- momliima hxc conceptio concreta vet abftratia fit, re- fpondeudum
fortafte crtt.vtramque harum conceptio- num vel indeterminate ab ca recipi, vel
vtcumque in ca copulari.Superius enim conftirutum eft, neque concre- ta dc
abftratiis, neque abftratia de concretis ita affirma ri polle, vt concretam fit
abftratiu.aut abftratium con- cretum. Quaproptei.fi communiffima conceptio
eflet limplicitcr c6creta,rctic quidem prxdicarctur dc Sub- ftantiarum ferie
concrcta. fed de Accidentiam fenebus, qux Abftratia tantummodo compt-tiuntur
«dici non pdTet. Ecoiura veto, fi fimpIic«cr*bftiatiaieiTer,apta- rctur
tantummodo Accidcnciii fciu bus, non autc fub- ftanciarum fcriei. Prxtetea ,
ptxftantiffimarum rerum narura eft huiuf- modbvt concreta 8c abftrafta illarum
conceptio nihil dtuerfum obiiciat.vt puta Deus Se Deitas. Itaquemani- feftum
cftiCommuniffimum genus analogum vttoque modo dc his prxdicari polfc ; ficut
enim retic dicimus, Deus eft Ens, ita etiam qua^utiffime dicere licet. Dei- tas
eft Ens, quod nullo patio liceret , fi communiffima Entis conceptio feu
fimplicitcr concreta elTct , feu fim- pliciterabftratia. Animaduertvndumtamcn
ex illima- mus,fi res(vt rcipfa^mt)Jtrcndantur,CommunilTimam hanc conccptionem
concrctam potius elTe , quamab- ftratiam, qux ex rationis conatu dici folct;
patet enim neqi quantitatem, neq. qualitate alia ratione d3ri polfc, nili quia
Quantum & Quale datur: idcmqUc compertu cft euemre tum in exteris rerum
leriebus,tum etiam in his in quibus abftratium& concretu idem funt.Quam-
obrem retiiffime aflciucre diectes, horum vnumquod- * que appellandum clfc Ens,
non quia Ens,fed quia Entis. Eandem ob caufam etiam feientia exercenda erit prt
mo circa bubftanttas, confequcnter vero circa Acci- dentia. Numerus tamen &
Quantitas, quoniam magis adhx- renr*fubftantiz,propriori quadam ratione
contfplstio- ntm admittunt, licet non ex proptiaexiftendi vi,fed po tius cx
hutnanx rationis conatu. Ac quoniam fuperius a nobis fancitfi cft, Ea, quf Par-
ticipio proferuntur, Denominatiua potius qui Subftan- tiuatn conceptionem
exercere , animaduertendutn vi- detur,Genus analogum communiftimum, licet
proferri foleat Entis vocc^ux Participi; naturam retinet , verd tamen requirere
lubftantiuam cunccpt ionmi,h-ud fu- cus qui fi Rei nomen proferatur. Idedqi
decentius lo- qui videntur proficientes noEns,fcd id quod rft. Comti niffimo
igitur generi, quod neccftarib eft analogu, pro- priiffirou erit lubftantiuaSe
abloluta conceptione ca r* tione rcciycrc,vt coctet x Se abftutix f occpttonis
\uu V » complebatur. Ideoquc de omnibus, qux fcu cocrctam feu abfhabam
conceptionem exercent , affirraatiuc przdicari poterit. Specierum aurem
analogarum, quzdam prxdicabi- les erunr>& iccircogenerisvniuoci
commumlTimi par* * tes exercere poterunt, vr puta Corpus corruptibile: quzdam
vero non erunt prxdicabiles, vtjrota Deus. Et hx quidem ita Spectes
fpecialiflimx appellandx erunt, vt dum propriz natur* vim indiuilibiliter
complebun* tur , limul indiuidui furti neant partes '. qux tamen Indi- uidua
dicenda erunt potius lingularia quim patticula- ria.cilm eaquzfpeciebus
fpecialiftimus vniuocis fub- iiciuntur , particularia potius quam lingularia
appellari poflinr. Horum autem tum lingularium tum particularium conceptio
nullam lignorum additionem patitur : ne- que enim dicendum eft, Omnis Deus,
Aliquis Deus, Hic Deus , liue , Omnis Socrates, Aliquis Socrates , Se Hic
Socrates, nili fort£ dum Vocum zquiuocatio ti- menda cft. Vniucrf. Inft. ad
hom. perf. De differentia ac proprietatibus de Defmbih ac propno Jitbiello. ’ E
i v m conceptibilium eandem feriem in- gredientium, atque ex vario
Vniuetlitatis gra I dudifiunbarumRclationcs ita cxplicatf lint. • Quantum autem
ad earum relationes , qux eandem limiliter feriem ingrediuntur, limulqueean.
dem vniucrGlitate retinent , fciendum eft, harum quaf- dam fufeipere
affirmatiuam tantummodo copulatio- nem,quafdam vero negatiuam tantummodo. Qux
aftirmatiuc tantummodo copulantur , ea ratio- ne Imi mutuo inh*rebunt,vt non
tatilm fubiedtum abf. que Przdicato dari no poffit,licut in generis ac fpeciei
copulationibus cueuit , fed neque Przdicatum extra Subiebum reperiatur ,
quodeifdcm generis ac fpeciei copulationibus negatum eft.-ctenim genus, cdm Iit
fpc- cie communius , ncccffc eft etiam extra illam inucniri porte . In
huiufmodi autem copulationibus, Przdicatum duorum alterum fubiebo adiungit»
videlicet vel iplius fubiedi conftituentcm , ac maximi cffcntialemvirtu-
tem,vcleaquz eandem virtutem primo atque effentia- liter confcquuntur : neque
enim pixter hzc aliquid in- ueniri poteft quod Subiedoafiumariui addatur atque
vniuerfale zqualiter fit. Dum Przdicatum profert virtu- tem maxime clfentialem
ac conftieqcntem,alfumic no- men Differemixconftituenos, limulque adzquatz ac
defimbis. Subiebum vero ex huiufmodi relatione De finibile dicendum ccit.Horum
exemplum cx ipfo homi ne ac rationali accipere licet : rationale enimeft horni
nis differentia adxquata atque conftituens , homo verb .cxrationalis adicdione
definitur atqt explicatur. Dum Przdicatum ea proponit quz primo ac
effentialiter con fequuntur propriam Subiebi vinutem , przdicatum ex huiufmodi
relatione Proprietatis vocem confequitur. Subiebum vero Subiebum proprium
dicendum erit. Horum exemplum prxberc poliunt Homo, atque rifi- bilis :
rifibilis enim eft hominis proprietas , homo au- tem huius proprietatis
fubiebum proprium. Huiufino- di autem ditfercntiz ac proptietares eacenus
Subiebi przdicamentura ingrediuntur, quatenus limplicitet re- ferunt internam
illius vim in quavirtualiter continen- tur. Quatenus vero huiufmodi vis, in qua
continemur i- niria relationis , efHuir, ad aliam Prxdicamcnti feriem deducenda
erit , neque proponet amplius differentiam feu proprietatem , fed differentiz
ac proprietatis vfum. Hx autem diiferentix ac proprietates conuenittnt tan-
tummodo vniuerfalibus atque lingularibus , quxfpe- cici partes fuftinere
poffunt , particularibus veto non apuntur : neque enim Socrates , fcu Plato ex
certa differentia particulari conftuuirur , fed ex cena tan- tummodo
concradionc communioris diffcrcntnr.Qga propter , certas limiliter fpecificarum
proprietatum contrabiones recipient.lpfz autem differenti* ac pro- >rietates
propriori quadam przrogatiua conucmunt iis qux fubftantix prxdicamcntum
ingrediuntur. Dif- ferentiarum tamen ac proprietatum vfus clarius reci-
>iuntea prxdicamcnta, qux abfolura ac permanentia unt.vt puta Numerus,
Quantitas, & Qualitatum ordi- nes. Relationum vero differfriz ac
proprietates omnes vitfemur confequi tantummodo rerum relatarum natu- ram,
idemque Abioni ac Paflioni fortaffe euenit : harfi enim vnaquzque oritffr
cxrelatiuorum concut fu. Reli- quis remotioribus Rerum ordinibus nullz
differentiz fcu proprietates aptari poffunt, nili forte cx exterarum rerum
annexionibus. Et hzc quidem Rationi omnino confona func.nam, R vnaquxq; rerum
fefies cx propriz differentif ac proprietatum vi poffet remotiora recipe- re
& noua parere, infinitx Rerum feries exorirentur* hanimque copulatio
confummatione careret, quam ta- men decentiflime adimpleri manifeftum cft, dum
rcmO tiora i prioribus pendent , 6e priora a remorioribus de- terminantur.
Vniucrfalia autem , quibus differentix conftituentef & proprietates rcbi
aptari poffunt, neceffario funt feu fpecies,feu genera , atque horum
vnumquodque non e- adem ratione. Differentiarum igitur ac proprietatum, quxdam
Gcnericx erunt, quzdam fpecificx. Eadem ©• tiam admittet denominationem tum
Spccialiflimarum* tum Subalternarum,atquc etiam Analogarum,& vniuo carnm ,
quatenus fcilicet proponunt vinutem primam Generis, vel generalidimi, vel
fubaltemi , & fpeciei vel fpccialiifimx , vel fubalccrnx, & Analogorum,
liue Vni- uo eorum , atque ea , qux primam virtutem coufcquun- tur.Eafdcm etiam
oh caulas, tam differentiarum , quia proprietatum, quxdam erunt magis communes
, quxdfi vero minus communes, prout aptari poffunt generi- bus ac fpcciebus
magis ac minus communibus. Ee illx quidem , qux magis communes fune, prxdicari
poterunt de minus communibus tum fpeciebus tua differentiis ac proprietatibus,
neque ideo infirmabunt veritas eorum quxfupcriusconftituta funt circa gene- ra
aefpecies.-ditfcrenci* enim acjproprietatcs,quatcnu* de minus communibus
prxdicantur , fufeipiunt atque exercent naturam generis:quatenus vero eifdcm
ftibii- ciuntur.Speciei. Quamuis autem propriifllmum Diffc-* rentiz opus iit
conftitucre, illi tamen decentiffimd a- ptari poteft etiam Dtuifibi!itas,exqua
colligenda cft o- mnisrct utn diuerfiras.neque enimGenus,Specicbus v-
niucrfalius, ad Species contrabiores deduci poffet, nlfi differentia, ipfura
conftitues,diucrfimod£ contrahi pof- fet,atque cx huiufmodi contrabionibus
coftiruere plo- res fpecies fub eodem Genere. Hoc tamen non couttZH
nitDifferentiis,lpecics fpecialiflimas conftituemibus: hxenim indiuilibiles
funt. Proprium autem differt ab i- pfa Differentia, quonia conftituendi vi
caret,flteffentia- liter eft confecutiuum. Differt etiam ab eadem differta tia,
quoniam ipfa refpebu cuiufcunquc generis vel fpe- ciei,(cuiufcunque
ordinislint)vna tantummodo eft. Proprietates autem fxpiusfuntplurcs. quemadmo-
dum enim Dolito aliquo genere, vel fpecie aliqua, atque vniufcuiulque
differentia conftituta , aliqua Proprietas confequitur, ita etiam accidere
poteft, atque fzpius ac- cidit,vt prima proprietate polita ali. -onfcquatur quz
fecundum teneat locum , Secundam c '’r'iuar*»r ier. tia,T ertiam quarta, atque
ad ampliorem etiam numeifi dcucniatur.ita tamen, ve infinitum omnino vitetur ,
fed in illis terminus conftituatur,cx quibus apparete poteft quonam pabo
Res,cuius proprietates rimamur , com- munem Rerum omnium ordinem ingrediatur,
in coque proprium bonum fcu aliis imperriarur,feo ab aliis rcci- piat,fcu etiam
vtrumque prxftct. Euenic etiam , dum id quod conftituitur fimplex non eft fed
compofitum , vt dux proprietates feu duo quz ad proprietatem pertinent , Rei
conftirutionem primo confequantur , quod rebus corruptibilibus quam maxi- me
conuenit,vt ex fetentia Naturz conftare poterit. Proprietatum autem, (prout
magis minufvc Effentk adhx- Contemplatio 1 1. Pars II 35 4 dhxrent)quxdam erunt
magis abfolut x , quam relati- ixquxJam magis rcbctux.quam abfolutz. Abfoluta-
um etiam, quidam erunt Primx , quxdam Non prim£, Icut relatiujxum quadam
conflirucnt relationem in- ternam , quzdam vero externam. Horum ramen vnum-
auodquede illis proprietatibus e(l inrclligcndum,quz Subdant las contequnntur.
Reliqua veto, auzexRcla- liuorum concutfu exoriuntur, vel paucis.vcl nullis
pro- prietatibus fulciuntur, liuc quoniam iam ingrediuntur communem ordinem ,
liuc quoniam ita ad illum acce- dunt ,vtproprictaium multitudine ad illum
deducen- da non fint, i‘cd vel pauca fuJficianc, ve) 'nulla requi- Dt
Jtjftrentumm propriet a/umyat analogarum ac -j>MUC.mun natura e r
propner.uibui. iVjtTiNTiroiv» abfolutorum ac f concretorum differentiz femper
rcfpiciunt a- H liquam fubicdri virtutem , prout illius naturp
l?conucnitcpotcft. Et fiqaidcm differentia fit analoga & commun illima ,
illi proprium eric a nulla ccrra determinataque virtute procedere : ita enim
tan- tummodo communiflfimo generi abfoluco, omnia cora prehendenti proporcion e
rcfpondcbit. Differentiis a- nalogis fpecificis proprium erit inniti varits
operandi ac dlcndi modis, jttonimquc virtute fpccierum natu- rirocxpritnere.Ec
hz quidem prius Nobiliflimam con- ftiruent fpecicm . reliquas vero pofter
ius,ca ferie ferua- ta qua a Pcrfe&if&ma recedunt : cdm entm innitantur
operandi modis, nili pctfctf iffimi przccdanc conceptus, Imperfectiores oriri
aut dari non polfunt. Different iz vniuocx.Stibftantiuum atque abfolutum
aliquod tonftuuentes, femper innitentur alicui actio- .-rideterminatz'. ha enim
tantummodo Entireali atque ▼niuocoredlc aptari pofTunt.Pnus igitur Rerum eflen-
tiam proponent , poflea vero efTcndi atque operandi nodos. Et fi quidem fint
gene ral illi mx, innitentur illi rei aut aftioni quz exteras omnes , qux fub
eodem gc- i ere continentur, przccdit, & ab illarum vnaquaque ‘.apponitur
,ob idque exterarum omnium eritimper- faflnfiuna. Differcnrix vnioocx
fubaltcrnz ita communiffimatn «.omrahent.vt prius impcrfctliffimaro conftituant
Ipe- ciem.gradatim autem pcrfcdtiorcs .quoufquc ad perfe- vfiffimam dcueniatnr
,quz comprehendens omnes hu- :ofce generis perfectiones, perfettionem maiorem
non admittic-Et harum vnaquzqucpro Spccicrum dignita- te iUnitctur virtuti
nobiliori vel ignobiliori. Dum au- tem perfedtiores gradus imperfectioribus
adduntur, neque commifccntur rerum naturx fpcciClvc , neque 5 lutes fpecics
conftituontur, fed vnica fpecies, quz, icet virtute fit multiplex , rerum tamen
perfectarum multitudinem omnem repellit, minus enim pcrfcCM radus ex
pcrfc&ioris additione perducuntur ad no- ■»um ElTendi ordinem , ex quo
rerum fpccies vere con- fidunt. Proprietates eorundem abfolutorum
fubflantiuorum ac concretorum , anatenus pendent a generibus analo- ^is.ion
Moctdr genere ,tanquam i caufareali.nam v.„* certo rerum gradui non innituntur
, fcd abeo ■rtum ducunt, quatenus ratione percipi potclt. Data ilquidcro
genetici conceptus veritate, multotum etiam diorum vcritarein dari ncccllc eft.
Hx igitur propticta- < es quatenus gcueraliffimxfinr, erunt omnino indeter-
minatz, quemadmodum etiam cil indeterminatum C6- •nu^iffimum genus res omnes
comprehendens, & illius differentia conftitutiua. Quatenus vcio non fint
gene- raliflimx, contrahent proprietates gcucr;liflimas, vir- tute diuerfot um
modorum , prout dc analogis differen- dis ia rn dictum cft.eadtmquc ratione
plenam determi nationem recipient prius nobiliores , poiterius vero
'^nobiliores. Quzlibet aurem proprietas aliis rebus incommuni- cabiliscft,
ideuquc dum recedunt i perferi illimo mo- do,ncccflarib deducuntur ad naturam
omnino diuer- fam, quod analogis etiam differentiis cucnjre diximus. Vniuocz
prooriecatcs, eorundem SublLntiuoruin ^ rationibus iamfonftitutis, fempet oriri
folenr ex ccr- I tis rerum apcitudinibus,ob idque ctiatn determinari prius ad
imperfcdifsimam fpecicm , pofiea veto ad eas qup perfectiores fuiit. Ita tamen
vt proprietates, qux coucniunr impeifedioribus fpecicbus.rarioncpioprij gradus
fint omnino incommunicabiles , licet quatenus perfectioribus anncriantur.ad
perfectiores modos at- que vfus perduci poffint. SpccialifTimisproorietatibus
vniuocis proprium erit# nullam abfoluum determinationem admittere, fcu re-
fpedu modi cffentialis , feu refpeCtu Naturx. Quam- obrem omnis illarum
diueriitas ortum ducit feu ex variis relationibus , feu ex aliquorum
Accidentium additione. v CtMT XII. De relattombiu , ex quibus plure t res , vnum yfru non
tnutn.pluribiu modis appellari folenr taiijue de va- nis ear undem oppojuio)
ibtu. Is ficconflirutis explicandz funt relationes J ac relationum differentrx
illorum quz fnne i ciufdcm fer ici ,fcu prxdicamemi , fimulque ciufdem vniuerfalieatis,
& ncgatiuc tantum- modo copulari poffunr. Accipimus autem vnicuique rerum
conccptibilium ordini commune effc, contineri fub genere aliquo commun illimo ,
tum vniuoco , tum analogo, ( quod vniuoci communitatem excedit^ fi- mulque
complcdi genera Subalterna , quz Genus ge- neraliflimum diuidant,& Species
fpeciatiffimas ,qu« eadem genera Subalterna diuidant, atque etiam Indiui-
dua.quz Species fpccialilfimas contrahant. Sicut igitur hxc omnia refpcdu
gencraliflimi generis vniuoci vnfi funt, ita, quatenus communiffimum genus
diuidut , ne- ceffaTio diucrfa erunt , Siquis eniin hoc neget , conce- dat
ncccfTc eft,Oroma vnum atque idem efle, omnemq; differentiarum vim aufferedam.
Hxc vero vniueifaliras plurium ordinum cfl : Inque ea , ex quibus gcncralif-
fimi generis difiundiones priores pendent, in ipfoge- ncraliffimo genere Vnum
tantummodo appellandae- tunr : In genere vero Subalterno Diucrfa, vr puta Cor-
pora inanimata Se Corpora animata , feu fcnrientia non fentient ia,uux,vt
corpora , vnum luuc,vt talia cor- porum genera, diucrfa, Ea, qua ipfa etiam
genera fubal- terna diuidtmi.abac Species fpecialiffimat deducunt, Vnum' erunt
Qpn tantum m genere generaliffimo , fcd etiam :o generibus fubaltcrnis.
Kcfpc^lu vero Speciei diuerfarveputa homo,leo,bos. Indiuidua demum , quz ab
eadem Specie continen- tur. atque eandem multipliciter contrahunt. Specie v-
num funt, &’ folo numero diuerfa. Siquis autem ca,quz continentur 1 genere
vniuoco, illis conferat quz omnem vniuocationcm excedunt, iu tamen vt eidem
analogo fubfint,vtputa Deus,& homo, percipiet hzc piufquam geneic differre.
Et hx quidem tam diuetfitatum quam vnicatum rationes multiplices, communes funt
lingulis feriebusrerum conccptibilium ita tamen vt diucrfitatis vis pro
vniufcuiulqu^natura non parum immutari poffir : quod intclligendum cil de
diuerficate Generum ac Spccicrum.Indiuidua enim fem per retinent fimplicem
diflinttionem exfi^o numero acceptam. Eucnst igitur vt Subfhmiarum diuerfitas
fiinpiicicer foimalis appellari poffit, quoniam virum- que oppofitorum continet
certam agendi vim, cui a&io oppoiitis generis fcu fpccici non aducrlatur.
Numerorum ac continuarum quacitatum oppofitio- nes in eo diferepare videmur a
Subftantiarum oppo- fitionibus, quoniam inducere lolcmnon agendi viro, b. ). VniuerC
Inft. ad hom. pcrf. vr fcd pafliuam aptitudinem, qtndiuifioncm recipere feu non
recipere poflunt .Itaque tales oppofitiones appel- ljndz erunt non formales ,
fcd materiales. Figurarum oppofitiones , medi* videntur elTe inter oppofitiones
Subftantiarum , & eas quz aptantur numeris ac quanti- tatibus : et eo enim
quod agendi virtute carent* forma- les non funt , ex eo vero quod adioni
deferuiunt, rece- dunt i natura illarum quz funt (impliciter materiales.
Oppofitio Paflibilium qualitatum acpaflionum, non tantikm formalis eft , fcd
etiam contraria. Nam, quz ta- liter opponuntur fe mutuo definiunt. Naturales
potenttx &c impotemix ia inter fe oppo- nuntur,vt alterum oppofitorum ex
fola oppofitx virtu- tis priuatione confiituatur. Idcoque talis oppofitio Pri-
uatiuz nomen fortita eft. Habituum ac difpofitionum oppofitiones, pro habituum
difpofitionuroque differen- tiis &: contrariz&priuatiuz appellari
pofiunt. Relatiuorum oppofitio, quz pro relatorum natura ac relationum variis
fundamentis diucrfa eft , dum oritur ex fimplici relatione , continet minimum
oppofitionis, & dicitur rclatiua. Oppofitiones adionum ac paflfionum
confequuntur natuam agentium &r patientium. Qjiaproptfer appella- ri
poterunt feu (impliciter formales, leu (impliciter ma teriales.fcucontrarix.fcunoncomrarix.
Quatuor t>o- firemz rerum conccptibilium feri es, vt cx fuperioribus
colligere licet, nullam oppofitionem admittunt , atque iccirco optime deferuire
folent diftindioni Indiuiduo- rum , quz carent omni oppofitione. At filcntio
deman- dandum non eft , Subftantiarum oppofitiones aptari primo concretis»
& abftradis confcquentcr. Econtra veto Accidentium oppofitiones aptari
primo abftradis & concretis confcquentcr : ficuti enim humanitas op-
ponitur formalitcr cquinitati*quoniam homo 6c equus formaliter differunt, ita
ideo calidum dicitur cotrarium frigido, quoniam calidi tas eft contraria
frigiditati. 2* C a p v r XIII. De primo ordine relduonion,qu e aptarifoftt
rebus ejua tentu cxtflunttM(]Ke ob mutuam copul.atonem .<ou- crete
conapiuurwjex /fuibtu deducende funt tepm- norutn copulatione} EjfentiaJis
&nec efjarta , Effen- tudts dr non NecejjartA.NeeejJanA erno c fient ta-
lis , N ee ejfentialu nec necefiaria. sEt. atiomss quz aptari folent rebus fub-
l fiftentibus,quatenusob copulationem rerti \ plurium otdinum concretam
conceptio - k nem admittunt , duotum ordinum funt. Pri- mus eas relationes
complcditur quz oriuntur cx apti- tudine,qua i es, plures rerum feries fcupluxa
prttdica- menta ingredientes , varii copulari poflunt Subftantix, & fibi
inuiccm,fcu etiam ab inuiccm difiungi. Secundus ordo continet eas relationes,
quz oriri fo- lent cx mutuo intuitu plurium fubftitiarum feu per- fectarum,feu
imperfedarum, feu propriam vim rctmen «ium,fcu eandem immutantium , feu
agentiulii,fcu non agentium , necnon cx his quz eafdcmadioncs conco- mitantur.
Earum quz primum ordinem ingrediuntur, quzdam funt Effentiales, fimulque
abfolute ncceffariz , quzdam Effentiales 6c neceffarix.non tamen abfolute,
fedex a licuius conditionis additione , quzdam Nccc(Tariz,fcd non effentiales,
quzdam Eficntiales & accidentaliter non ncceffariz , quzdam Effentiales Sc
abfolute non ncceffariz , quzdam omnino Accidentales , nulli, que ex parte feu
Effentiales feu neccffariz. Ulz funt Effentiales atque abfolute ncceffariz ,
quz oriuntur cx v» alicuius natur* proprietatem (ibi cffentialem ad v- fum
deducentis, atque cx certa quadam externi Subie- t\i aptitudinc:vt puta. Animas
hominum i Deo creari, fimulquead beatitudinem dirigi. Et hzc quidem prz- notari
poffunt communibus ac particularibus fignis; fcd non mcdiis.Sicutenim
decentilfime dicitur, Omrfes humanz ammz a Deo exeatz funt .atque ad beatitudi-
nem dir(guntur,nccnon,H*c,{cu illa, feu Socratis ani- ma a Deo creata eft,
atque ad beatitudinem dirigitur, ita afferere non licer,Animatum partem a Deo
creatam effe 3c ad bcatinidincm dirigi. Illz funt Effentiales, atque etiam
ncceffariz ,non ta- men abfolute » fed cum alicuius vel aliquarum condi- tionum
appofitionc feu fuppofitionc , in quibus Praedi- catum ita eft edentule &
neceffarium.vt impediri non poftit : vc puta dum dicitor , Animalia omnia
confcquft- tur propriz fpccici figuram , nifi Natur* opus impedia- tur feu
corrumpatur, &, Omnis hominum manus habet quinque digitos, nifi Naturz opus
impediatur. Harum autem Subicda decentius videmur proferri vage atqi abfqucvllo
figna lllz funt Ncceffariz , fcd non effentiales, quz oriun- tur no cx forma
fcd ex neceffaria difpofitionc materiei, vt puta dum dicitur , Omnis coruus eft
niger. Hz in eo conucnirc videntur cum gencrisac fpccici connexio- nibus ,
quoniam illarum Sobicdum non inucnitur abf que Prxdicato , Pxzdicatum aurem
abfque Subicdo inucnitui. lllz funt Effentiales & ex accidenti non
ncceffariz. quz recedunt a ncceftitatc, atque ad contingentia de- labuncur ob
alicuius conditionis remotionem, vt puta. Hominis manus habet quinque digitos.
Harum conne- xionum veriras cilm a ucccffitate recedat , tutanda erit cx
Signotum mediorum additione. Illarum exempla facile colligi polfunr cx exemplis
Superiorum, dicendo fci licet, Animalium pars maxima propriam confcquirar
formam , Bc , Hominis manus , vt in pluribus , habet quinque dicitovHarum autem
connexionum vnaqux- |Uc etiam aifiundionis vim continet:cum enim conce- las ,
Manus, vc in pluribus.habcre quinque digitos , fe- quitur . Eas quinque digitis
aro carere . Et hoc qui- dem facile dcmonftrarc poteft harum connexionum in-
firmitatem. Tales connexiones, (dum illarum Subiefla funt par- ti cula ru,fcu
cxSignorum additione patticulatium vim recipiunt ) probabiliter tantum
veritatem proferunt^ vel certe fcnfuum tertimonium exquirunt, vt puta dutn
dicitor, Socratis manus habet quinque digitos. lllz funt Effentiales &
abfolute non ncceffariz, quz ex vfu differentiarum conftitucntium feu
proprietatum ca ratione colliguntur, vt neque femper neque vt in pluribus
maneant , vt puta dum dic itur , Socrates adu ratiocinatur , adu ambulat , feu
adu tidet. Hz fempet particulares erunt , & aliquo pado attinebunt ad Sub-
icdi feu bonum feu malum , magis tamen leu minus, prout funt magis fco minus
cffcmiaIes.His totidem ne^ gatiuc adiungi poffunt. lllz neque Effentiales,
neque Ncceffariz funt, fcd o- mnino Accidentales , quarum Subicda fimiliter
parti- cularia funt , Przdicata autem non pertinent ad Subie* di feu bonum feu
malum, vc puta dum dicitur, Socrates eft albus, & alia huiufmodi , quz
Accidentia per Acci- dens dici confucuere. In horum autem terminorum
copulationibus Prxdicatum ea ratione Subiedo adiun- gitur.vc vtrumque ab vuoque
difiungi poffit. Idcoque in eorundem difiundionibus ipfi Termini eo pado in-
ter fis difiungentur , vt etiam coniun«.i poffint c a »• v t x 1 1 1 De fecundo
ordine relationum tju* rebus exigentibus a- ptanturxxejuibsu co/ijhtuitntur
plure s rtjfechuT o- ttus tum permanentis . tum fuccejimt , ac parvum fuarum. N
t t % fecundi ordinis relat iones illa cotn- ? rnuniffima eft, atque ob id
etiam prima, qua * T o tum comuniter acceptum refertur ad par- £ccs
conftitucores communiter acceptas, & tales 29 * tal Contemplatio 1 1. Pars
I. Se talctjpnet ca;u ad Totum quirn ad fc inuicem- Ha . ompfcSumnrcxtcias
omnes, tanquim fpccial. Hl- mm veto fpecicnim .quidam fuccclTioncin non com-
□Icduntur , quidam fucceflionem rcfpiciunt. Qui 'nccellionem non comploduntur,
rcdeiomnino per manenribu» ortum ducunt.itcrum diftmguer.di erunt, atque ad
quatuor oldinc» deduci poteinnt. Primum ordinem ea ingrediuntur, qui
iuconftituflt qooddam Totum. vt Totina ac panium lingularum a«io fit ciufdcm
uatun , idcoquc partta 1 toto dtfiun- Cn proptiam virtutem confcruam : vt puta
Aqul.Ac- rh^e Terti panea. Et hic quidem patiunt Totum ho- moeenoum . Se pane»
homogencas. Ad eundem otdi- netn poctiuctc vidcntnt ictum coacctnatatum collc-
aio , 8c tdiqua , qui ad inuicem copulantur fcu re- fpeflu foliut numeri . fett
refpcdu foliua quantitati!, inducfmequc Toiumfeu numetale , feu qua um anuum.
Ad fecundum otdtucm deducentur illa qui plura funi, 8rTutum qnoddatn iu
confluuunt.vt vnaquique par- tium propriam vim amiuat . TotiVuque tantummodo
operetur, partee veto itoto dtliungt non polnnt , vt pu- tadum liquida mifcentut
, St icliqua , «quibui ontur totum ex corammione. Ad eundem otdmem pettine-
revideneue gradua qualuatum paffibilium . potentu fit Impotem ii , habftuumqoc
ae difpoiitionum.cx qui- bo» oriti folcm pariet giadualoa.feu poientulea.teu
in- teniionia- In tertio Oldinc illa collocamur , qui cum finrpturaac Totum
quoddam cnnftituaut. umanont quidem partium lingulatum vituucs. qui etiam dimr-
Ufum , fcd ipfx pane» propnam viriutcm amiltunl,- n v» puta animalium
mcmbia.llie pariuntwtum organi- cum fir parte» organica» , inducunt enam
ligularum pattca.Qn artu» ordo ea continet qui ua aijbaantur.vt paititam
vnaquique Sr ptoptiam vim retineat, St pro- pria quadam tauonc eandem cacrceae
, atque etiam quatenus driiungi polTie.poll diuifionem piopiiumtOe confctnet.
Huiufoiodivideniur cite Vniuerfi Icr.libilia partes, atque;fi humana
rcfpiciantur )^om,nuJV !udo ad decent i* foci erat ii formaro rcd*£U.Talts
etiam eftatqac longe pr*#an*ion ratione allocutio lingula- -iatn. qux vrnuocam
ptxdicaiioncm non admittant, ipfbtuirlTc illcct i ntettigib --I tu :n. * Qui
pariunt Torum aliquod lueecMiuom , Se tonut lUeccfliut fun: paites.iluoruoidinu
videntur cIVc : qui- dam enim ad iplam ftccelSqncm fimplieitct pertinent,
quida.n vcib ea piitetea cnmplcflnntur , nux ad hu- iufmod! fuccclluv
Mctcifldoa atque confummamlos a- liqua ratione coticotruu:. Priotct igitur
dicfndx erunt Paper fubordinatiof-.iviii-m «quadam fnbotdinatto-
neadfucecdionenapcttinem pqftcriorea Panium coocomitantiunl vocem admlt-
teut.quoniaui fucceflionem copcomftantalt. Partium fub tdioataium quidam lunt
Uieccltioni eOeutialcs,qu idam accide ntilas, fiflenttalmmcllibe- risatlionibut
erit crcmp!om>confulcatio,delibcrano, commlflio , citccucio. H* pro asionum
dmeifiutc ferapet diucrlz criuic , Orpc etiam pauciores & plores. Innue in
aediUcationc 1‘attcs fubotJsnauc lunt funda* mcntocur.initio . murorum,
conftrudho » culminufu oerpo/tro ,& conus opemconfummatio. In otatiooc
«ordium, iMirraiio, confirmatio , confutatio, Sepa - ratio H* tamen omnes
ncccffarn» nettincot vel ad rium vel ad proce»1*- , vel ad contumroatiooc.n,
rarfcSiiW .inuuiiit aef dentales ilUfunt, qux o-a.uiuo« accidens requiruntur
,vi mira fiqas* nm ettlUns , 5»' aliquid Senatu. perruadere nuendent. dsedam
confcciidat , ciuitatern ttiprediatut » togam accipiat ,atquc subnatam venia».
Kxc tfllm omnta accidenta’. iter jfctfujfiori»®- ptrecdanc. Nam , Ii in Senatu
exiflen* hoc detreuiflet tyruni nttUup agen- Panium concomitantium qy/dam
nGionemdeu lue ceffioncmparitinc .idcoquc clTcnuales dicendr fun:, -ardam veto
attiatiem ipfam ndn conn.|iiunt,fcd ab ca non difiungumur.ob ijique Accidcnn^J
videmur effc , licet fottade necdftri*. 30 Partes con comitanti* cflentijlcs ad
denarium nu- merum redigi pofiunr,cttinrquc primodpfa rev operis, 9 quf ctiamCauf-
clfiticnvappcllan fbler,rtputa Homo. Sccund6,V}* illa, qua: moucntem impellit ,
vtputj Ira, ' fcu cupiditas,fcu amor, ftunriorcfia. Tertio, aes cui I bonum vel malum cxjAiunc infertur
/vel linis Cui , vt , puta Patt ia. Quarto, Bonum quod agens intendit, atque j
ad illud tanauamidfincindiriguur/eucaufa fina!is,vt j pota Patti* libertas.
Quinto, Media, per qtur linis ob- «o - tinctur , vt puta Tyranni cxpulfio ,
Bonocum congre- t at io, at que optimarum legum promulgatio. Sexto, csciroquam
vel circa quas idlio veifacur. Septimo, Vires praecipue quibus vtendum cft in
a&ionis confum- inarione. Odaub, Auxilia qur ad idem conferunt, in- ter qux
Inftiomcnca etiam ponenda lunt. Nono, Ea quaecx tali aftionc circa alia vel ab
aliis cucnicnr. De- ciiub. Agendi atque oprtanJtmodi. Hxcomniaef- fcntialitcr
A&ioncm concomican videntur, quoniam agens per intsIJc&um inquxhbet
asionis parte ad illa icfpfcit. Panes Contomitantix non efTemiales fune
quinque. Pumi» ci:im attendendus cfl Rerum flatus ante* Clionia initki®,Sectmdb,Agwtdi
occalio.Tertib, .Aliquorum prxfcuti i fcu abfemia , Quarti» , AdlionJs
rcmpus.Qu uno, A flmnis locus. Adn:maducrtendu<n tamen cft , nonnunquam Wqm
rcfpe^tu diuer forum, Totius A: paitis munia fu P.uicrc, Rtinque candem plurcs
relationis modos fullincie, pluu-fquc denominationes ad .nittci e. * , C*rv r
xv. DrCtpul.muH dtjprcntiit jr/pie i tnb*n hmlrp 'uilnu. »0 » v explicationem
relationum , qux inter ^ferminos i nu eniti pr*lfunt , aliqua c«rea illas
^relationes dicenda funt.qux oriri Iolen* cx ;vari* copularum natura, ac variis
earttndcm veribus, quamuts erum Copuit et tatione copulationi perflcijnt, qua
Teimini copulationem aduiittetepof- funt , nofliz utnea Contemplationis ratio
non parum roboris adipjftetur, G nfqux ex terniiaonun relatio- nibus funt
pcrloflrara, etiam ex Copularum intuitu fuflr trf potnint: : frpe cnimcutnit ,
vt qux cx vno re- latiuo non aninguuutur , alterum obiiciat fcu Jongc fa-
cilius teddat. Prxcipui: verb flatucudqm vidctni.Ver- bum rfl , quatenus fcm^l
a Participio feiunflum vlre- riorcmrclolutioncm non admittit, Copulx partes
fim- pbcitcr fuflincicj neque nliqui Icomplcili quod per- tineat ad
Przdicaium/cziera autem Vcrb^ , quamuis In dt catille prolata , Copulx munia
vere 0 flincant, ali- quod pixtetea compleitiquoJanioct ad prxdicatum magis
tamen ac minus, prout magis ac minus rclatiaa funt: ea enim qux minus funt
relatiua , foliraii? prola- tafcntentlam magisfifinant , idc6.qucPr*dicatt
potius quimCqpulv naiutam videmur alfetre. Econtra.qu* lunt magis relatiua, 'nili
*1iud fcu Verbum fcu Nomefl ” nt mtum >>arjuni4'Qoiproptcr,Co-. joiiq “
ctbomfci addatutToullarofciMentumpatiiirtl^ Q^tpro oecm prdprioU quadam ratione
Tufcipiunt. pol: Quamvis autem hafum relationum plures dentur adus.adidt
Ihcietea veil ileque appcl ommiio relatiua. tainrn quod intendimus perficiendum
v :ba fcleeiife quxfunt maxime relatiua, re/leque appellari polfljnt fontes
exterorum qu* fune Hxc funt , Habee .Pbtcft, Scit, VuIt,Debet,& Con-
fuihiit.Hiscomaiuuls /Ailllonis vox accedit: reliqua c« mm vetbaqu* Omnino
relatiua non funt, fcd relatio- nem Vteumque retinent atqoc Copulx vires
fuftinenr, cpiue alicuius adtionis vim conrincnt. Exfuperioribus auici» pater,
Cepulam is jddfdara feu potius prx- fSrcfulj rfle-Omqlum igitur copularum
radices ac fon- tes ad oftoiiaxjum namet tim non incongiue deducen- tur,
ensufquc EH llabcr.Pofefl.ScitvVult, Hebet, Con- fueuit(8r AgftiHi
mocopularulhfontesquatuor ratio- nibus diffundi*£V extendi polTurtt. Prima
raoooritttr ex vatio illarum vfu. Secunda cx illarum adiua feu patiTtuJ
fignificatione, Tcriia ex perfeda fcu unpcrfc* b. ij. V iiiucrf. Inft. ad hom.
pcrf. 31 fla copulatione. Quarta ex honifn copulationi» feu ae- qualis fcu
inxqualis initio, fcu perfcuerantia.fcu fine. Si attendantur varij vfus,
dicendum erit Copulam Eft manifeftarc Aliquando vocem fcu conceptum,feu ora-
tionem,potius quam rem aliqua: vt ptitafi dicatur, Vox canis cftxquiuoca ,
Entis conceptu» cftgcncricus , & Propofitio hxc vera eft vel falCi, refte
fcu non reflcco- pofita, Aliquando perfonam feupcrfonx nomen, vt puta dum
dicitur , Hic eft ille quem vocant Socratem , Ali- quando rem aliuuam , quod
pluribus etiam rationibus efficere potell. aliquando enim nunifeftat
fubftantiiu abfoluta, aliquando denominatiua , aliquando reiatiua, • tdque vel
abfolutc.vt puta dum dicitur, Socrates eft al- 1 bus,vcl comparatme>vr puta
dum dicitur, Socrates eft magis albus, quam Plato, vel /impliciter, vt puta,
dum di cimus , Homo eft animal , Homo eft albus, &: Homo eft I pater.vel
cum additionibus lignorum, qux vetbis apta- ri polfunc,vt pura , dum dicimus ,
Omnis homo eft ani- 1 mal» Alibilis homo eft albus, & Socrates eft pater.
Copula Habet, catenas d logica refpici folct.quatenus coniungirrcs petmanetes,
atque aliqua ratione inter fe diuetfas.-nam dici refle non potcft,fcu Aliquid
illud ha • bcre quod eft, feu Aliquid illud clTe quod habet.Itaque tlc homine
cui anima ineft vere dicitur Homo habet animjm,cum dici non poffit Homo eft
anima :5edc eo- dem vere dicitur Homo eft animal, cum dici uon poffit Homo
habet animal,ni(i quis fotteabftraflum accipies, dicat.Homo habet animalitatcm,
quod etiam in Acci- dentalibus admittetur. Nam ,cilrn vere dicatur Homo eft albus , vere etiam
dicetur Homo habet albedinem. Differunt autem tales loquendi modi : nam dura
dic a- mus,Horao eft animatus, vel liotuo eft albus, totum ho minem
rcfoicimus.Dum vero dicimus « Homo habet a- nimam,vci Homo habet albcdinemjion
refptcimus to- tum hominem , fedipfiiismatctialia aefuftinentes par- tes,
quibas & animam & albedinem incile alferimus. Copula Potcft, tribus
prxciptii rationibus ad vfum deduci folet: aliquando enim explicat intrinrceas
vir resarque omnino efTenttalcS, aliquando explicat eaf- dem vires quatenus
naturalia inftiumcnra illis perfe- fle vel imperfefle deferuiant , aliquando
rcfpicir exte- riora fcu fubiefla feu inftrumenta , necnon externas vi res ac
impedientia. Priori modo -dic imus de infante nuper
nato, cum polfe currere , licet curfirm aflutunc exercere non poflit. Secundo
modo idem afferimus de viro perfcflojlicet vel xgrotcr vclin vinculisdetinea-
tur Tertio modo idem dicimus de efcdcm viro perfeflo in optima
faniutisdifpofitionc conftuuroac plena li- bertate fi u ente. p , 4 Copula
Scit, Sc copuja Vulr , fignificane quandoque internos habituc.quandoqueinternos
actus.Dum ligni ficunt internos habitus, cn referunt qux admittunt c- tiam vim
copula: Lft»& copulx Habcrnatn refpcfln ha- bicty idem eft dicere Socrates
feie , te dicere Socrates eft feiens, vel Socrates feientiam habet Dura propo-
nunt internos aflus,concurruM quodammodo cum co- pula oflaua. Copula Debet, fex
rationibus prxcipuisad vfum de- duci folet : aliquando enim decentiam
fignificat, vt cfa dicimus Surama bonitas debuit fcipfam communicare, quod idem
eft ac fi dicatur, Summam bonitatem decuit fcipfam communicate .* aliquando 1?
gnificat confonan- tiam,vc puta dum dicimtls , Qui incepit, debet perfi- cere :
fciiicec confonum eft , vt ,qui incepit , perficiat: aliquando fignific at
debitum non declinandi a virtute morum feu debitura gratitudinis, vt dum diciraus.Qui
beneficium recipit, fe erga bencfi&orcm gratnm often- dere debet: aliquando
fignificac debkntn Prudenti*, fcu proprix ac vcrxvtilitatis, vt dnm dicimus ,
Vnuf 3uifquci feipfumad perfeflionetn atque irigere debet : aliqu
ando.fighificat debitum ex paflo, vel cx humana lege.vt puta dum dicimus,
Vnufquifquc paftis ftare debet ac Rcipubl. legibus obtemperare. Aliquando
fignificat debitum et Naturxac Dei opt. lege impolitum, vt dum dicimus,
Vnufquifquc Deo inlcruirc debet. 3« Copula Soler. pliu es vires non videtur
admittere , 1- demque cucnire cojbalz agit , quatenus copulx partes fuftinec,
quatenus autem afliones diuctfas obiicic alte- rius eft contemplationis. F.x
AAiuapafiiuiuc copulandi ratione, copula Eft.co pulaPoteft.St copula Soler,non
immutamur : prima c- mm femper neutri profertur: pofteriofes vero imitan- tur
naturam Verbi, quod illis adiungitur. Copulx vero Habet accedit copula Habetur
, copulx Debet copula Debetur, copulx Scit copula Scitur, copulx Vult copuU
Defidcrjtur,fcu alia, eandem vini referens', copulx A- git copula Agi-.ur. Ex
perfefla feu iraperfefla copulatione , copulx du- pliciter adaugftur :
quandoque enim demonftranc pro- grcfTum 1 gradu perfefliori ad minus perfeflum
, quan- doque ccontra. Deducuntur igitur h copula Eft, copulx Efficitur ac
Dcftiuitnr , i copula Haber,copu!x Acqui- rit & Amittit, Acquiritur &
Amittitur , j copula Se», copul^Difcic acDedifcit.Difcicur 5cDedifcitur,icopu
la Vulr, copulx Accenditur & Remittitur in vdlcndia- fln , & qux his
paffiuc refpondent , j copula Debet * copulr Adfttingitur feu Soluitur debito ,
IScqux his paffiuc refpondent , a copula Soler .copulx Affuc- fcirflr Defuefcit
,& qux his paffiuc rcfpotidcnr, Co- pula Potcft&r copula Agir, quantum
pertinet ad carum propriiQimam vim , femper perfefle comungunt , licet ea qux
eoniungumur quandoque fint perlc&a,quando- qne imperfefla. Ex quaita
rarionc^CopuIx eatenus adaugentur, qua- tenus teferunt duratronem , fcu fluxum,
huneque fcu $- qualem fcu inxqualcm. Itaque ex hac rationeadauge- buntur
copularum vires, quatenus ad ea referuntur quf particularia fcu lingularia fbnt
, prxfcrtiinque refpcfla illorum qux omnino effcntialiter omninoque ncccffa- nc
ijpfis non aptantur.-ficntienim reflenon d:citur»Ho mo incipit, fcu perfeucrat
efle animal, fcu Socrates per- fcuerat clle hominem, refpcflu fubftanttx: ita
decen- tiflim? dicitur,Socrates incipit currere , pcileuerar in curfu, &
definit currere. At filentiodemandandum no eft. Ea qux copulamur vi copulx Eft
, aliquando efle Verba infinita, aliquando Nomina. Dum funt nomina,
i.fiueSubicfli fiue Prxdicati fuftioeanr partes) fempet ponuntur in primo
cafurcdra enim aliquid prxtcrca afluamur extra primum Cafum, id neque Subicfli
ne- que Prxdicati munia fuftinct ,fcd pertinet tantum ad horum contraflionem
feu determinationem. Copula Habet «nomen nomini femper adjungit^ ea tamen
ratio- ne vt femper Prxdicartim a pritno Calli amoucat. Co pulx Potcft, Debet,
Sc Solet, femper adiungu nt Subic- flo verbum altqtiud Modi infiniti: dicimtls
enim exena- ta fi dicatur, Socrates poteft ftudere Euangelio.CopuU Scir,8c
copula Vulr.vidcntur aflbciai enaturas tam co- pulx Habcr.quatn harum quibus
Verba infinita adjun- guntur : dicimus enim, Socrates fcit Grammaticam , Sc
fcit canerc.Vulr equum, 8e vult equirare. Copula ofla- ua vtaflus externos
obiicit , femper Prxdicati partes perfefle fuftinct, ita tamen vt tale
Prxdicatum contrahi ac immutari poffit ex adieflione illorum qux Afliones co
ncomitantur. Itaque dicimus, Socrates curm,nccno, Socrates currit in pLuca,
hodie, coram Platone, atque hufufmodi reliqua. XVI.- I De rerum aneephbilunn
difjmjitioHibiu. jOs 1 fimplicium conceptionum enarra- tionem tum vt rationis
intuittl abfolucdexer- r* cent, tum etiam vr fe mutuo Intuentur, nunc, B quod
tertio loco traftandum eraf,pcrquitcn- dx atque explicandx funt carundc fertos
ac difpofitio- nes , veritatis conceptioni deferuientes. Hx fumendx funt * 1 •
\ , XVj, 33 funcexum dcmonftratis rerum conceptibilium rcla- 1 rienibus, cx
illifquc prxcipuc quibus res afTociantur ad inuicem,&afrirm itionibus
deferuire pofluntiquam- uis enim concipiendi rationes &rrcsipfx conceptibi-
let abfolatc acceptx,cerra quadam ratione inter fc dif- ponantur , redeque ob
id quidam pritnx , qu idam po- ftrcmx.quxdam propria quadam ratione Mcdixappcl
lari polfin: , harum tamen difpofitionum vnaqux- qiccontinctur virtute
inaffirmatiuis eorundem con- ccptibilium relationibus rcalibufquc
copulationibus, cx quibus etiam non dilfimili ratione effluunt difpofi. tiones
rerum ab inuicemdifiundarum ac negatiuarum relationum,!) aud fecus qu jm
negationes*ab affirmatio- nibus ortum ducunt. Difpofitiones verb conccpcibiliu
quar td inuiccm adoriantur . ( vt ex fupcrioribus colli- gere licu)funt duorum
ordinum, quorum vnoiquifquc iterum cft bipartiendus. Primum ordinem ingrediuntur
conceptibilia , qux licet concurrant cx vi certx alicuius relationis, rclanuc
tamen proferri non folent.fcu certe tclatiaam vim non refciunt.vtputadum animal
icu rationale prxdicantur dc homine. Ad fecundum ordinem pertinent
conceptibilia, qnf veri telaciuc accepta ad inuiccm adoriantur, vt puta dum
dicitur, Totum conflat cx fuis pat ribus. Primus ordo iterum diuidendus cfl
quoniam eorum quxabfolutc accepta afTociantur, quxaani ad fc inui- cem
referuntur, tanquam genera Se fpccici, fi-u Indiui dua,&r funcinxqualis
vniucrfiratis, hotitmque difpofi - tio.fcu feries, longitudinis feries dicenda
ctit.t^ttxdam cum intuitum exercent qui exerceri foleti Dchnibili, adherentia,!
proprietate & ab Accidentibus , dum ad inuiccm copulantur, ac eiufdem
vniucrlaliutis funt, ho namque difpoficio vocabitur non indecenter Latitudi-
nis feries. Secundus ordo rurfum fimiliterfcindc-iuserir, quo- niam eorum qux
rclatiui accepta concurrunt, quardam pariunt totum aliquod permanes ,ac
laticudmisferiem quodam modo imitantur , quidam totum fucccfliuum, leu certam
aliquam adioncm.&r quatenus fibi inuiccm foccedant, Longitudinis ferietn
rcfcrunt.quatcnus verb fc inuiccm concomitcntur , fer ici Latitudinis naturam
redolebunt. Harum ferierum vnaquxquc fi referatur ad rationis humani intuitus
ac perceptiones, certe alicuius vix mu nia fuftinet.Iraquc cum illarum fingtilx
cerris limitibus Vtrinqueclaudanrur(neque enim datur Infinitum ) du- plicem
curfum admittunt: nam vtccque terminus Scpri mas Sc extremus occurrere poteft ,
quod neque fi uftra neqi inutiliter eticnit.fcd quam maxime ncccffarib; no-
uimus enim hominum rationi duplicem intuitam apta- ri, quorum alter dicitur
Primus ac naturalis «quoniam Nauu impellente abfquc vlla animi reflexione primo
loco exerceri folet, alter Secundus Sc rationalis, quon ii Vchemcntiorem animi
conatum expofeit, vt prior & naturalis cognitio perficiatur. Ratio igitur
ex priori in- tuicu.qui facilior cfl,fcd imperfedior.ficuti prius fluen tia,
mox firma, prius reljt iua , mox abfoluca cognofcit, ita in his qux Latitudinis
fcricmvcl imitamur vel pa riunt, primo remotiora ac minus tum cflcntialia tum
ne ceifarla attcndit,poftinodum magis nccefTaria magifql cflcntialia ac
intimiora, 8c in his qux Longitudinis Ye- rtem vel redolent vc! ve ri
conflituun: , primo particu- lari? ac poflrrir .poftmodum vniuerfaliffima ac
prio- ra .ationali reto progrclfu,qni perfidior ac difficilior cfl, quique
prioris vfum vtcunque fuppanit, fingula commutantur in co enim primoloco
infpiciun tar qux cx priori intuito occurrunt poflrcma , Sc prima poftiemas
occupant panes. Fa tamen, qui adiones concomitantur,fingulaic quoddam
obtinuere, vt fcilt- cct.-cxordia , qui refpcdu vtriufque intuitus rationi funt
propria , pro diuctfarum adionum natura diuer- (imodd commutentur: cum enim in
his ( vtnouimus) cetta ferie attendenda fint Vis agens , Vis impellens ad
agendum , Finis cui , Fiois propter quem, Media, Sub- 1 ieda, Agendi vires,
Inftrumenta ac Auxilia , Concomi- 1 Contemplatio 34 tatia,8c Agendi morjyi adus attendrntur in
fe fcu emn muniter. Modi refpedu adus cognitionis tam adiux quam palfiuiicx
Natuu intuitu poftremo loco occur- runt,& ex intuitu rationali primo loco
obiiciuntur,ho- rumque ModorUm perceptioni annedunrur.primoCo- comitantia,
fecundo fnflrumcnca , tertio Cognitionum vires, quarto Subicda.deinccpfquc
reliqua quxfcquun tur. Refpcdu verbexterotum aduum, hxc feriesin v- troque
rationis intuitu omnino commutatur; nam ex intuitu Naturi adionum cedi modi
primo objiciun- tur,ac fenfus mouent,8c agendi vires vltimo loco attin-
guntur,qux tamen cx rationali intuitu primo occurrut: contemplantes nempe prius
rerum naturas ac agendi vires intueri debent, mox vero, prout lingulis contem-
plationibus conuenit, attendere vires qux ad agendum impellunt, ea ad quorum
commodum diriguntur, ac reliqua. Hxc veto refpedu cognitionum ideo commutantur,
quoniam ex Natur$ ordine cognitionis adus exteris o- mnibusadionibuspiXcfl.
Itaque fola rationis noflrxa- d orede inhisLogtciscontcmpLtur, no prout effluit
a rationis virrute,(cuius fubfljtia adhuc ignoratur) fed in
fcipfa.acproutprilltyoris cuiufdam neceffitatis le- gibus deuinda, exerceri
potert. atque ab externis attin- gi.Neque alia ratio adduci po« A,cur hf c
rationis fcntia fciundjmfpeculationcm e xpofeant , neque plene dc- monflrati
polfint fcu a prima fcicntia.feu 4 naturali phi- lofophia , licet illarum
vnaquzque verfetur circa Sub- flaciam humanz animf ,ac rationis, 8c ea
dcmbflret qup illi efTentialiterannedun.ur. At filentio demandandum nb cfl, ea
qu$ cx naturali intuitu rationi primo loco ob- iiciuntUr,femper ex ea parte
rationis vim primo actin- gctc,cx quibus poflmodu rationalis intuitus etit
exor- diendus,idquc veritatem continet refpcdu cuiufcuque ferie', feu
logitudmcm fcu latitudinem pariatiqucmad- modum enim dum remotum aliquod
intuemur.loge tu tius affirmamus illud cltc quoddam Ens, fcu quoadam corpus,
qua illud effe viui-s.fcu aninul>fcu homini , fcu Socratem vel
Platonc.quorum tamc vniiquodquc pro- ximius poftmodu accederes , certa quadam
ferie cofpi- cimus : Ita in primo noflrarum cogmtionu exordio , ia quo omnia
nobis ignota funt, prius attingimus circa ea qux fcnfibusobiiciuntur, (licet
omnino confufe)ratio- nem Entis feu corporis, mox vero cadc , prout vuicuiq;
couenit, certa ferie intuemur vt viuccia,vt animalia , vr homines, &* vt
talis homo.Simili etiam ratione ex code redo intuitu licet remotiora ac minus
cflcntialia primo fenfum moucantthoru tamc perceptioni ncceflatiban- nedirur
aliqua confufa ac valde remota conceptio efsc tialium ac internorum.Harurn
veritatum fignum no in- fiimum afferre videtur puerorum cofiictudo: hi nempe
cdm circa parentes communia peius cociplant, omnes homincs,raquam eadem
communia referctes,Parres vo cate folet,c.ifdcmquc ob caufas omnes fr minas
Mati es, mox vero ptopriora attingentes, fingulosdiftingunr.li- dem ctia,fi ira
fcatur, vcftcm alicuius pcrcuti£ces, exifli- matfe illum vbrv percutere. Ideo
autc hxc comuniaSc interna tunc rationalem intuitum no admittunt, quonii adhuc
no petcipiuntur vt vniueifiilia,feu vt eflcmialia, neque enim adhuc attenduntur
rerum conucnientix, different .fcu confequentic,ac longe minus attingun- tur
horum rationes, auatum perceptio paratos nos ted- dit ad rede aftiimandum.quidn
im fcu gencris,feu fpe- ciei.fcu differ£cix,feu proprietatis vocem admittat fcu
fubrerfiigiatipatet amem , nihil vete vniuerlalitcr fcu cflcntialiterconcrpt ,
nili his rationibus rcd£ conce- ptis perfpiciamus harum aliquam rei concepti
vere a- prari: nam, qux funt vniuerfiiha & efTenriilia, ncccffa- rib funt
vnuraexhis.Igitur,cdm vniucrfalium ratione* a Logica dcmonrticntur ,
conuincimur abfquc ipfius Logicx dodrina nihil vcic vniurtraliter feu edentia-
liter concipi poffi , licet concipiatur communirer feu vag£:h*ceuim
conceptiones ex redo rationis intuitu prxccdont vniuerfalibus perceptionibus ,
haud fecus quam repetiti Mcnionz adus prxccdit experimetis co- inunibufquc
pciceptionibus , & varix fenfationes b. ii). 3S Memoris con fiitutionem
prxcunant. Itaque fenfu de medio fumpto cetera confcqucmcr ruunt : reftiffime-
que di Aum efl, fenfu aliquo deficiente Scientis partem ex neccflkatc
deficcrc.nam Cf cum ex naciuitatc de co- loribus difpucare inapoflibile Ex ipfo
autem rationali progreflu Abfolutorum lon- gitudinis ac latitudinis feries
femper anne&endq erunt. Itaque concepto communiflimo genere analogo, quod .
ex longitudinis feric primbobiicitur,abeoreccdcdum non erit , donec omnia
pefluftrentur , qus illi adiun&a pariunt primam ac communiflimam
latitudinis feriem. His vero reft£ collectis , ex decenti diutfione Comma,
niflimum genus per different iaf eidem efTcntialiter con fonas.ad Species
proximiores contrahendum et it,ipfa- que longitudinis feries cx primo gradu
protrahenda, tnoxque reuertendum erit ad latitudinis feriem, quz Ibecie i primo
oblats aptatu r. Et hs quidem feries eade (eruata methodo coulqueprotTahendx ac
repeted* e- runt, donec deueniatur ad illa qus vlteiriotem diuifio- nem non
fuftinent,rctt£que ob id Indiuifibilia appella- ri folent. Hsc vero ( vt
nouimus ex fuperioribus ) funt duorum ordtnum:qu*dam enim tdeo dicuntur Indiui-
fibilia, quoniam cx certa quadam ratione diuidendi oc- currunt vltima.quzdam,
quoniam omnem diuidendi ra tionem effugiunt. Sicuti igitur cx confummatione
pri- mz diuifionis prima fcieria confummatur.ita ex decen- ti vfu diuifionum
omnium, qus abfolutis aptari poliunt, abfolutorum fcientiz omnes ad proprium
terminum perducuntur. Tunc vero ad ea erit deucniendum, qus relationum vi
fciccias exercere ac parere pofTunr, quique haud fe- cus aftionibus przfunt
quam logica contcplationibus. In his omnibus pertradtandis ratio noflra femper
pro viribus alfociabit vrrumque intuitum , naturalem fcili- cet &
rationalem, vt ea qus obiiciuncur rationis vi, con firmentur fenfuum ac
experientis virtute, fimulque re- bus cenis aptentur : ea enim rationis
perceptio infirma atq, omnino fluttuanserit exiAimanda,auxaiVerit,exc- pii
gratia,Dari animal rationale, dum nulla experientia confirmare poteft,Hominem
ver£ ac reipfa talem efle. Sicuti autem fcientiz vniufcuiufque partes ex his
red- dentur faciliores ac firmiores , ita non parum conducet ad pleniorem
vniufcuiufque fcientiz cofummationetn, fi completis dcmonflrationibus qus
defiderantur circa lingulas fpecics.qux in ea tanquam indiuifibiles atten-
dende fune, animiducrtcntur carundcm fpccierum re- lationes, quibus feinuicem
intuentur ac fibi inuicem alfociantur.vt genetis ac illarum natura patitur,
tunc fi- quidem intueri licebit , quonam patto ea qus in vnico genere
copulantur, ad vnurn quoddam eonflituendum concurrant, lll* tamen relationes
femper attendendae erunt, qus oriuntur ex principiis Se caufis eiufdem or-
dinis.rehtiones enim qus pendent a principiis Se cau- fis diucrforu ordinu.i
diuerfis fcienriis fpeculandz funt. Qus ha Aenus diximus , Copularum etiam
feries dc- mon Arare poHunt .prxfcrt im quatenus perfere coniun gununam Copuls
eadem ratione coniungendi adlum exercent, qua termini inter fc coniungendi
funt. Quod autem attinet ad imperfeftas carundcm Co- pularum
copulationes,admonuiirefufficiet,In his, qus fluxum admittunt,Natur* progreffum
prius Rerum tnu tationes concipere, mox ad earundem mutabilitates perduci,
poflremb verb firma atque immutabilia intue- ri, hiincque ordinem omnino
commutari rcfpe&U ra- tionalis intuitu. VniuerC Inft. adhom.pcrf. De
terminorum propr.eunbui tpu ex tHorum diJpofuio- ne pendere folent , ac de
tUorutn denomtnatto - mbutJifniiLfue de depnteudi ruttombut. 'Em i n i,quatenus
ingrediuntur vel ingre- ' di polTunt longitudinis fiuc latitudinis feries.
Proprietates fimulque denominationes quaf- ' damadipifcuntur: illi enim qui
primum lo- 36 cum obtinet, termini Primi vocantur>qui verb non ob-
tinent,primum iocum,vocantur Non primi. Termini, qui ad alios relati illis ita
funr proximi , vt nullus alius intercedat, vocantur termini Immediati.Qui vero
ad a- lios relati illisnon omnino funt proximi, (quoniam alij interponuntur )
vocantur termini Mediati Accidit igi- tur vt terminorum quidam fint Primi
Sclmmcdiati.-qui- da Immediati, fed no Primi: quida nec primi,nec imme-
diati.Et hz quidc term inoru differentis ra in longitudi- nis quam in
latitudinis fer/e admittendx erunt. In natu- rali autem progrcfsu, termini
primi fimulque immedia- ti non dantur.nam fi longitudinis feries attendatur (
vt ex fuperioribus patet) particularia, qus in ipfo Naturs progrefsu primum
occupant locum, cxcomtuunifsinu- ratione ptimb concipiuntur, Quod fi
refpiciatur latitu- diois feries, patebit fimiliter in eodem progrclfu priuv
attendi minus fubflantialia, fed ea ratione vt ab his que magis funt fubflantialia
non diliungantur. Horum autem vnumquodque quam maximi inter fc diflat.Ea igitur
qus fimul funt prima atque immediata , dedocenda erunt ad rationis progrefsum.
Et hsc quidc aptilsima inucmctur ad Scientiaru principia con Aituc da.horu enim
copulatio ex feipfa ita cuidcs efl, vt huic euidentixvterque rationis intuitus
afsentiacur. Termi- norum mediatorum copulatio ex fui natura efl ignota, feu
termini fine primi,lcu non primi.ldeoque hpc fem- f>er fcibilisexir,acquc
Immediatorum vi demonflrabi- is. Hoc tamen intclligendum eArefpedtu illius
fcrici quz latitudinis dicitur: in longitudinis enim feric nihi! obflat mediata
etiam per fc nota cfTc, licet accidet aliter Se aliquo modo demonflrcntur.In
ipfa autem latitudi- nis ferie , Immediatorum fed non primorum connexio cx fe
quidem nota cft , non tamen abfolatb , Se omni- bus , fed illis tantummodo
quibus prscedcntia funt cognita. Termini qui in latitudinis ordine primi fune
femper ex differentia accipiuntur. Quare horum vnuf- quifque pertinet ad
Definitionem , ad ipfutn fc ilicee quod quid efl. Hi etiam , quatenus
dcfinibile fit communiffirnum, conflitucnt definitionem communiflimam iliique
a- ptiflimam . fin autem definibile non fit communiffi- mum , fotiuric accepti
, definitionem non videntur conflituere. definitionis enim munus proprium efl»
Rei definibilis conceptum diflinAurn parere, non au- tem confufum , veexfolius
nominis prolatione cucni- rcfolec. Vera autem diftin&io in his quz cum
aliis conuc- niunt , atque ab aliis differunt , oritur ex huius conue- nientis
& differentis copulatione. Definitio igitur ab- foluta definibilis non
communiflimi ita deducitur ex differentia , vt illius Se generis comunioris
connexione requirat. Conceptus verb fpccierum fpecialiflimatum 3uatenus
oriuntur ex genere plene percepto , & cx itferentix proprix conceptione ,
adipifeuntur non rantbm diftin&ionem , fed omnimodam etiam refolu- tioncrn
, prout fimplicibus conceptibus id cuenire po- teft. ratio efl , quoniam
fpecies fpecialiffims diuifio- neni efTentialem non admittunt. Itaque in
ipfarutn perceptione mens noflra , quantum ad longitudinis or- dinem attinet ,
vere conquicfcit. Et hsc quidem de- finiendi ratio, qus generi differentiam
fubiungit , vc- reque formalem definitionem conflituir, conucnit prx- cipuc vniucrfalibus.quxi
Subftanr e genere comprat- henduntur, reliqua enim vniuerfalia , q.. *
abflr?rt£co- cepta formaliter definiri poffunt,definiuntui perieCUuS, Se
impcifeftius, prout perfediori feu imperfediiori ra- tione differentiis
cfTentulibus fubiiciuntur. Ea etiam, qus non funt omnino firaplicia , fed
illoda forms materialiter fuflinentur , cenaque deferuientix cxpofcunt,tunc
tatummodo perfecte definiuntur , dum definitio materialis, hsc adiuuantia ac
fuftincntia c«m- plc&ens,adiungitur definitioni formali. Ipfa verb
definitio materialis demonflrabilis erit, ac formalis definitionis virtute
femper dcmoArari poterit. Hsc tamen circa illa Entia funt intelligenda , quzcdm
abfolutafint alicuius a&onis principia funt : Numeri enim, Vnlnft.ad
hom.perf. Cont. It. Pars II. 37 enim» Quatitates COfitinux, ac figurx omnes ,
quoniam ex fui natura nullam artionem pariunt, cx fola formali definitione
rerte percipi pofTunt. Exquo eucnitj vt numeroru ac quantitatum fcientix
fciunrttmciififtant, cu neque fubftatix materiales» neqi alix accidcntni feries
fciunrtim feietifie* percipiantur. Quoniam autem definitio confiat cx genere
& diffe- xentiaconftuuentc,qux conucnit tamilm vniucrfalibus & feu
lingularibus vniuerfalium vim complcrtentibin,fc- quitur Vniuerfalia tantummodo
vcii definibilia e fle. Qux vero vniuerfalia non funt»defcriptione aliqua po-
tius quam definitione» explicari poterunt. idem eueniet Accidentibus omnibus»
quatenus con- creti concipiuntur. Harc tamen fignaocur potius quam explicatur» vt pu-
ta,dum dicimus. Album cfi res cui iucfi albedo. CONTEMPLATIONIS S E C V N D AE,
Pars Secunda: IN Q_v A A GITVR DE COPVL ATI ONIBVS limplicium conceptuum , fcu
dc Propofitionibus, aede variis Propoficionum differentiis» C A pr T /. De
prepofiriomim natura , partibus, pantumque mun eribus, in quibus Propofinonet
omnes eo nuentur*. I m p l t c t v m coceptuum concUrfus, qui illorum relatiuam
confequitur virp, Propofitionem confiituit. Huius prxei- puum munus
efi»incomplexarum cogni- tionum feu conceptuum copulationem explicare , feu ad
illius veritatem perci- piendam dirigere; ipix fiquidem voces fignificantcs»
dum fciunrtim proferuntur. Res ipfas feiunrtim intue- dasobiiciunt. Ideoque
illarum aflociatio vana & inu- tilis effet , nili dum adinuicem copulantur
, objicerent carundem rerum ac conceptionum copulationem. Par- tes autcm.ipfam
confiituentes, tres funt: neque illarum numerus feu augeri feu minui poteft.
vniufcuiufque enim propofitionis conftitutio pendet exeaaptitudine limplicium
coceptuum, qua alter alteri adiungi, feu al- ter ab altero fufiineri poteft,
necno ex ea vi qux vtrum- que coniungit ac copulat. Id vero quod adiungitur
ipfum fcilicct Prxdicatfi , neque libi ipfi neque ex pro- pria virtute alteri
adiungi poteft. firnilique ratione, Id S>d fuftinct, ipfum videlicet
Subiertu, neque fcipfum inerc, neque id quod fuftinedum cfi ex propria vir-
tute fibi ipfi adifigcrc aptum efi,(icuti nequ c virtus Prx- dicatum
Subiedtoadiungens,ipfa fcilicct Copula, valet cxvnica copulatione plura
Prxdicata eidem Subiero adiiccre , vel plura Subic&a eidem feu pluribus
Prxdi- catis fupponeic Itaque aflerendu cfi in vnaquaquepro- politionc ita ttia
hxc necefiaria clfe, Copulam fcilicet, Subicrtum , 8e Prxdicatum , vt vnicam
propofitionem ingtediatur vnica tantiim Copula, vnicu tanci\m Subie- d am,&
vnlcum Prxdicatum etenim fi mulex fint copu- 1/, dum vnaquxque propriam vim
coniungedi exercet, tnalta|pctficicP' jniunrtioncs acmul^asconfcquen-
rZxpTt'r'r<:':' -conftituent.(nam illarum aliquam in- u^on clie Natura non
patitur.) Eadem ratione fi ter- ■aioi binarium numerum excederet , vel ad
propofitio- nem non pertinerent , vel pluribus copulationibus co- pulandi
clTcnt, plurcfque propofitiones cofitrucrentur: nam vnica copula ex vnica
copulatione duos tantum- modo terminos coniungere poteft. Siquis autem ad no-
nullis propofitiones rclpiciens , (quarum aliqux Conti- nent piures voces,
reroariiimque excedunt numerum. aliqux vero duas tantum)circa hxc ambigar, hic
admo- nendus erit, ipfas voces ex eo tantummodo ad propofi- r ion em pertinere
, quoniam aliquid iignificant , propo- ittionifque panes fumendas dfenonex
vocum,fcacx fignificatlonum numero. Igitur, fi voces omnei , qtix Copulam
prxcedunr, proferuntur advnam tantilmE- ;nificationem conficiendam, illx autem,
qux copulam 'cquuntur,ad aliam, fi his duobus addatur copulx ligni- ficatio,
inucnienrur tres tantummodo fignificationes» licet maior fit vocum numerus.
Quod fi dux rantfim fu- mantur voces. Copula ipfa , tamquam Participium vir-
tute continens, Quarum partium vim obtincbit.fi enim hac eflet deftituta
virtute , propriam coniungendivitn exercere non pollet: omnis namque coniunrtio
con- jungendorum multi: udinem ex neccffitatc fupponit. Quapropter idem dicet
dicens , Deus eft,&, Dens cft ens. His lic conftitutis circa propofitionti
comune opus ac eiufdem partes, nuc lingularum partium munus pro- prium
explicandum eft.Id vt rerte fiar,accipiendum cft, vim totius propofitionis
partes has coniungentis hu- iufquc coniundionis veritatem ptoferentis ,
intendere bonum ac commodum , fcu tnanifcftationcm certx ali- cuius
partis,atque etiam id quod intendit vere perfice- re, virtute alterius panis.
Patet autc partem, cuius bo- num intenditur, clfe propofitionis fubiertum, 8c
virtu- tem , qua id bonum perficitur, Prxdicato aferibendam eflc: licuti enim Copulx
fufticit proprium conjungendi munus , ita impoflibile cft id quod additur
manifeftari abeocui additur. Proprijftimx igitur panes Prxdicati
erut.manifcftationem inducere, Subicrti vero manifc- ftationem recipere,
Copulx, dum Prxdicatum fubierto adiungit eidem manifeftationi miniftrare. Hxc
crjjo femper erit notior Prxdicato, licuti Prxdicatum fubie- rto cft notius,
manifcftatio fiquidcmfubicrti,vtfubie- rtum eft, femper perficitur ex additione
alicuius rei feu conceptus. Prxdicatum, quatenus eft Prxdicatum, ex nulla vei
rei vel conceptus additione eft manifcftandG,- fcd Nominis tancGm
interpretationem adminet.quod conuenit Grammaticx potias quam Logicx. Copula
vero ipfj*'quacenus copula eft, tanquam maxime nota, nullam feu Rei fcu Nominis
expolitionem fuftinct. ne- que enim Verba , quoad indicandi modum , nouam ali-
quam explicationem admittunt.Quare,fi aliquando ex- plicanda fint , ad alium
Modum redigi folent .prxfer- timque ad Infinitum , in quo nihil obftat quin
fubierti etiam obtineant partes. Itaque dc Copula prxnofcendu eft , Quid vox
prolata lignificct , Se, illius vfum tertum c fle. De Prxdicato tantummodo,
Quid lignificct, reale enim illius cfte feu non cftc, cum cx inhxrcnria pcdcar,
b.iiij. 39 ex tora propofitione colligendu ctit,T>c SubicAo, eco tra, reale
illius fcfle ex neccfficatc prxnofcitur , non au- tem quid fignilicct.nam
proponimus etiam circa Inno minata , ac quibufdam circa ea perceptis , noineo
illis imponimus. yniuerf. Inft.adhom. perf. 4 o De Propofitionum dettom i
>Mitoutb.u,jM r ex diuerfi ter- minorum n.UHr.t deducuntur , de que vurui
ejrutidem ferinis. E V * fuperius diAafunt.ea complcAGrorqux t ptopofitionibus
omnibus funt communia. \ Nunc igitur earundem differenti» ac pro- "
prictates explicandi erunt. Prxcipuc vero diruendum videtur, Pxopofitiones
multipliciter denominari ob multiplicem naturam ter- minorum ex quibus
conftituuntur , ita tamen vt talium denominationum qufdamfequanturSubieAi
naturam, quxJa n naturam Prxdicati, quxdam deducende finr cx vttiiiffiue
termini relationibus ac dilpoficionibus, quxdam demum oriantur ab ipfa Copula.
Hlx, qux pendent a fubieAo, reddunt propoficionem fcu vniueifaiem.fcu mediam,
feu particulari dato enim fubieAo vniucrfali , vniucrfalitcr accepto ,
propolluo vniucrfalis dicenda eft , ficuti eodem lubicAo exiftcn- te fcu medio,
fcu particulari , propolitio fcu medu feu particularis appellabitur. Illx, qux
eliciuntur a Prardicato, efficiunt propofttio- nem feu Analogam, feu Vniuocam.
nam Ptxdicato exi- ftente analogo, propolitio analoga dicitur, licet Subie- Aum
lit vniuocum, fle eode exirtente vmuoco.ccnfctur Vniuoca. Illx , qux
confcquuntur varias terminorum relationes ac difpoficiones, in caufa lunt vt
propoficio- nes vocentur Eifentiales, feu pluribus rationibus Acci-
dentales,necnon immediatx feu mcdiatx.primx ac non primx. datafiquidem
terminorum relatione clfcntiali leuaccidctaliA’ difpolitione feu immediarafeu
media- ta, propofitio dicenda erit Elfentialis feu Accidentalis, Mediata feu
Immediata. Excadcm etiam difpolitione propoftt lones vocantur Primx ac non
Primx, ita tamen vc refpeAu rationalis intuitos, Prioritatis ratio in Lon-
f;itudinrs lctie fumeda Iit ex fubieAo maxime vniuerfa- i, in latitudinis
veroferieex prxdicato maxime clfen- tiali, refpeAu naturalis intuitus ecotra.Ob
Copulf dif fcrcntias propolitio dicirur fcu Aflirmatiua fcu Nega- tiua.nS
exiftente Copula affirmatiua, propolitio dicitur Affirmatiua, fle, dum eadem
cft ncgatiua, propofitio di- citur Negat ma. Et hx quidem ditferetix acccptx ex
ipfa Copula propofitionum qualitatem cflftituunr.lUf vero, qux a SubicAo
pendent, earundem quantitate pariunt; reddunt enim iplas propofitiones lcu
vniuerfilcs , fcu n»edias,feu particulares. Cxtcrx, de quibus ia di Au eft,
immutant fubftatiam potius propofitionu, quam quali- tatem fcu quantitatem ,non
tamen refpeAu formx, fcd refpeAu materne : oriuntur enim ex diucrfa natura par-
tium propolitiouem conftitucmium. Itaque reAi ap- pellari poterunt Materiales.
Prxter has omnes propo- litlonu differentias illx admittendx erunt qux vere
for-' males dicendae funt-* effluunt enim immediate a propo- fitionum munere
multipliciter prxftito .mediate vero ab ipfarum partium munere decenter fcu
indet eter ad totius propofitionis opus exhibito : quotu vnumquod- que aAionem
rcfpicic.ac formf afcribcdumcft. Neque verb in dubium teuocarc licet, quin
Copula poffit per- feA£ S/ imperfcAc coniungcrc, Prxdicatum pcrfcAe fle
imperfcAc manifcft*rc,fle fubicAum pcrfcAe fle im- perfcAc fuftinerc. Itaque,
dum partiG vnaqtixque pro- prium munus deccnttflimc fuftinct, propofitio
fructur perfcAiffima forma propriumqi opus decem illime per- ficier: cx Copulx
nempe vi vere aiicrtiua erit , (tmulque affirmationem ac negationem admittet. Ex Prxdicati munere decenter prxftito , determinate
ac refolure feu affirmabit fcu negabit, & Determinata dicetur. Ex eoo- i
fummatofubicArmunere affirmabit feu negabit abfo- | lute, fle abfoluta
denominabitur. Hx vero propofitiones fimul Alfcrtiux, Dcterminarx, 8e Abfolutz
, vmci voca PcrfcAx Cathcgoricx appellari folent: quarum exem- plum erit, A eft
B.5e,A non eft C. fcu, Homo cft animal • Sc Homo non eft Leo. Dum prxdicaru
proprias partes imperfcAe fuftiner, propofitio no vnicum tantum prxdic atum fcd
plura re- cipiet, qux etiam pro huiufmodi infirmitatis gradu ali- quando Certa
erunt, vt pura dum dicimus, Numerus eft par vel impar , fle, Animal cft
rationale vel irrationale, aliquando incerta, vt puta Hic numerus cft vel par
vel impar, Accidens cft vel bos.vel equus, vel mulus. Dum prxdiCata funt certa
, deficit quidem in refolu- tione.fcd determinationi retinet : nam ea ratione
pro- ponitur, Nutricium parem vel impirem, Animal ra. tionale vel.ii rationale
clfe.determinaturquc veri, dari ^ numerum parem fle numerum imparem, necnfi
animal ^ rationale fle animal irrationale , vt tantummodo rema- neat dubium,
quifnam numerus fir par fle quis imparA quodnam animal fit rationale St quod
irrationale. Qua- propter tales propofitiones Diuifiur appcllandx ei unr. Dum
prxdicata non tantdm funt plura, fcd etijm.in- certa propofitio omni
refolutione ac determinatione deftituctun neque enim praedicatorum vnumquodque
lubicAo vere adiungirur,fed vnicum tantum, ob idque Indeterminata nome
accipiet. Propofitiombus( rn qui- bus prxdicaci virtus infumatur.fcu fint
Diuifiux fcu In- decetminatx, 'commune cft, aftitmationcm tantumoJo reAc
admittere, negationem vero omnino repellere: nam, dum dicitur exempli gratia,
Numerus cft par vel impar, feu , Harum litcrarum numerus cft vel par vel impar,
licebit furtafle talium propofitionum falfitatem vel veritatem fimplicitcr
affirmate fcu negare. Licebit etiam illaiu vnicuique duas propofitiones pcifcAc
af- ferentes obiicct c.i.umcrfi fcilicet parem non effe fle nu- merum non cllc
imparem, fcu, Harum literatu numerfr non clTe parem & harum litcrarum
numerum non elTo imparem-* fcd impoffibile omnino erit , vnicam propo- fitioncm
diuifiuafeu indctci minatam , fimul que nega- tiuam illi opponere. Dum fubicAum
proprias luftinen- di partes imperfeAc obit.idc fubicAb alterius propofi-
tionis vi fuiclcndu erit. -hac enim dcftitutum.Prxdicato nulla ratione fubiici
pollet, quod tamen his adiumentis accedetibus vtrumque fuftinct. Hx vcio
ptopofitiones omni abfolutiorie c arebunt >idebque dicentur C odit >o-
nalcs.vt puta dum dicitur, fi A eft B, A cft C.ft u,fi homo eft animjl.homo cft
fenfitiuus. Harum propofitionu prior pars vocatur Antecedas, pofterior
Conlequfs, prioris enim veritatf cofequitur. Conditionalis proponedi iurm a
admittit affitmatio- nem ac negationem: quarum tamen vnaquxquc dedu- cenda cft
cx qualitate folius Confequcmis: datn enim Confcqucti affirmatiuo, Coditionalis
affirmatiua dice- da cft, licet Antecedens fit ncgatiuun, , 8e dato Conle-
quenti negatiuo Conditionalis erit negatiua , licet An- tecedens fi:
affirmatiuum. Dum Copula i proprio munere recedit, nulla termi- norum ieu
coniunAio fcu difiunAio confummabitur» ipfaq, propofitio omni affertionc
deftituetur, fcd metis noftrx dubia tantummodo proferre poterit : Ideoquc
fimplicis interrogationis vocem admittet, vt puta dum dicitut, A cft B,vel
rion. DefcAus autem qui fingulis prope: panibus aptari pofliint.ita ab illatum
vnaqu.ique admitti iwi«.nt, vt altera alterius dcfcAum nullo modo recipiat.
Quare prxdicatum no fufeipit ambiguitatem: fcu conditione, fnbicAum non patitur
ambiguitatem, ftudiuifionc, fea indctcrminatio’ucm.Copula itidem neque diu
ifioncm, neque indctcrtninationcm, neque conditionf recipit. Propofitiones veiu
ob 1'ola ambiguitatem ita infirmae ac imbecilles reddutur , vt nullum aliud
malum fcu de- fcAti fuflincat abfqi omnimoda deftruAionc.aut ccrt^ abfquc
ftuAusamot onc. fi enim dicatur hoc paAo , A cft B,vel C.an non cft B.^el C.
feu hoc paAo , fi \ oft B. cftne A vel C- vel no C. ex huiufmodi piolationib.
vel »d. 0 41 id, quod in priori parte videtur proponi ,pofterioris panis vi
omnino rcmouctur, vel nihil omnino propo- nitur. Rcliqur pTopofitionum Jmpci
fcftiones , qux ortum ducunt cx detectu tam Subicfti quam Prxdicati, copu- lari
portum non tantam abfque compoficionis ruina a- nim»qucoifenfionc,fcd etiam cum
aliquo fruftu.coniu- gentes enim conditionem cum diuifione.feu cum inde- term
in.it ione, dicimus, fi homo eft animal, eft vel ratio- nalis vtl irrationalis
, & , fi id quod in ftabulo cft inclu- fuon cft animal ,crit vel equus, vel
bos,vclcapra ,vel afa- nus,vc! aliud certum animal. Hi etiam prxdicati defe-
itus admitti portu nc tam a Conditionalis confcqucntc, quam ab antecedente, ita
camen vt quatenus in vtroque repet tatur, Antecedens artum at plura prxJicata
certa, .Confeqiiens autem plura incena , Se non econrra. cum enimConfcquens ab
Antecedente pendeat , ab illius peric&ione deficiat necefle cft.
Propoficioncs vCro^tnr plure* complectuntur dcfcdus.ci Incommoda patien- tur
qux ab illotum vnoquoque^ndete fuperius de- naonftratum cft': ideAqucob
Pntdtcati defedtum aflir- mationem tantummodo admittent. Si quis enim expe-
riatur propoficinncshas ad negationem defledere, di- catqutf. exempli gratia,
Si viuum quod intuemur noneft Contemplatio I f. Pars I L rationale vel
irrationale, no cft animal, fac ile percipere poterit, Antecedens vel nihil m
ferre ,vc! duas negari- uas per felix fornix complcdi.ac fi diceres , Viuum ne-
que cft rationale neque irrationa^ , Cirvr m. M * • * »• , De propofutuuw
proprtcrMib*u qiu pendent e * fanriiimn jlc m.utricnon rcl.thembw. fuperius
enarrata funt,fuflicicntcr(u i faltp Qmar) dcmonftrarc poflunt propofitionum
dif- jfercmias.fcua matctiJ.fen a forma peadcanr. 5 Rimabimur nunc earddera
propofitionum propritates-Hx autem deducendx erunt ex his relatio- nibus, quibus
adanuiccm referri poflunt tum formarum vnaquxqucad vnahjquimqtic materiam, cu
rn ipfp pfo- pofitioncsad inuiccm, nec non ex certfs viribus quibus ob haram
relationum concurfus varios , propofitiones /olent feu deft itui feb decorari.
Noftra vero hxc con- templatio vnamquamque propofliionuny eatenus rc- fpicere
debet , quatenus Sc vera fit &r vafeac veritatis vim feu ad alias
extendere, fcu ab aliis recipere, fimu{qj JalCis propofitiones deftruerc.
Quaiquis igitur fcruita proponendi fonnaj , liceat vnumquqdquc vuicuique
copulare, atque etiam I ditin fpfa forma id fiiftincc , tam afiinnariu£
quimbegyltoc ; mamfcftutn tamen eft, non v~nmquodquedevnoquoque vere affirmari
feu negari pofle , neque vminStpiodque de vnoquoque decernet atque
vtiJicePintenbgarT.quxdarn epim quibufdam ta- nimmodo addenda funtacccru»
tantummodo propo- nendi formis :*quf dam etiam proponenda funr affirraa- twc
tantummodo, quadam negat luctarnummododimi. lique ratione, quxdam decenter
,quxdam indecenter interrogantur. Exordiamur a perfcfliflima proponftldj forma.
Hxc 7erfeturcir<£ omnes materias ac mater ierunf diifereo- rias, illis tamen
exceptis qux accipientes gentis aliquo^ canquam fubicdu"-, illi
adiungtinttanquamPrxdicata1 dium»' fr—r.'7-» differet us, quibus idem genus drai-
ditor e/fcntialiter *.'vtpata dum ‘dicitur. Aounal cft vel rationale vel
irrationale, &, Numerus cft vel parve! un- par : huiofmodi enim tc|piinorum
relationes ( vt vhi- cuiquc facile pater^poteft ) Dmifiux formx aptantur,
Siquis autem interroget, quxnam pars maierierum propriori quadam xuion^aptetur
huic-f erfqdiftimx fonrtfc»refpondcndurq^ric, calla erte ea omnia qopeom-
muniffimam latitudinis feriem conftituunr , atque eo magisquo magis fibi
inuiccm immediati copnlantut: harum enim connexionum veritas euidens cft, atque
itarefoluens ,vt neque interrogationem neque vllam aliam proponendi fornum
admittere poflit , nili forte * 42 ad alicuius peruicaciam comprimendam. Talia
vero nontanrilm nullam aliam proponendi fornum admit- tunt prxtcr perfcfli
(limam ,(e<l neque negationes eiuf- dempcrfeliiftimx formx.nam, qux omnibus
fiint com- munia , de aliquo vCrc negari non poflitnr. Ea etiam, quai
longitudinis feriem rcllc ingrediuntur , propria quadam ratione conucniut eidem
per feltiffimx formx. hortato cnfo verius (vt cx iuperiotibus putet ) euidens
eftjfolimque affirmationem admittit. Diuifiiu proponendi forma exerceri iolet
circa vni- ucrfalia , 8 c circa particulafla , ita tamen vt , quatenus circa
particularia vcrfctur.exaccidctali rerum politio- ne veritatem proferant .•
ytputa fi dicatur, Qui in Pata- uinogymnafio fludiis incGbut,vd philofophif vel
legi- bus incumbunt. quarenus vero exercetur rirca vniucr- falia , femper
accepto genere , canquam fubicflo ,prf- dicat de eo diiferentias diui(iuas,vt
iunt diuifiux: vt pu- ta dum dicitur, Animal cftrationale vel irrationale. Et
hx quidem materix huic formx non tantum propriifli- me conucniunr, fed etiam
folx conueniunc rcfpc&u il- lorum qupeflcntialitcrvcrafunc.lndctcrminata
propo- nendi forma verari poteft circa eadem qux Diuifiuam formam admittunt,
cnamcn ratione vt affigoct con- tracliotibus locUmSubicdU.Qiiamobrem,duni cx
diui- fiua fqrina dicitur, Studentes Patauij, feu Philolophi* incumbunt ,
Animal efl rationale vel irrarrbiialci ex torina Indeterminata dicendum
crit,So- crat<^j quiPatauijftudct, Icu Phslofopliix fcu legibus opcs.i dat
,Homo cftvcl rationalis vel irrationalis, for ma proponendi Conditionalis
vtifatur circa omnia in- difliuftcdm tantummodo exceptis , qux in dubium re-
uocari non poflunt, ad qux tamen decenter extendi po-. terit ,‘dumaMcujus
pcruicacii comprimenda clt.llli au- tem propniffime aptantur ea, in quibus
Subiculum eft particulat c,fed Ignotum : vt puta duin dicimus, Si acce- dens
cft homo , accedens cft rationaliSi Intcrrogati- ua forma (qux exter^ comparata
inuenicur omnium ntnpcrfedbfftina^b his apt?" admitti non poteft, quorum
relatio cft immediata , lcu ab hfc qux panum longi- tudinis ordinem 8e ad lc
inuiccm referuntur , tau- qaam genus addpecies , licet, termini non eflent im-
PscdMti. namdaia horum tbtminnrum notitia, illotum copulatio clipei per fenora,
vel talis vt Prxdicatico- gmtjjOtqntineaturfaltcm/onfiifc in Agnitione Subic-
di.j Ttaque repellit omnem ambiguitatem , cx qua rc- &e furaitur
interrogandi occSfio Reliqua omnia de- center fntctTogationctn recipiunt.
Particularia veri pfopiiiflimc.nam de illis(fiuc fubicol fint ignota, Prx-
dicara vero nota , fiac Prxdicats ignora , fubicdfa vero nota) decctiflimc
iutcirogamusivt puta dum qiifratvr, an animal ia ftabulo pofitum fit Equus vel
hou , Sc , an Socrates incumbat philofdphix vel non. Horum autem vnumquodque
decent^ffim^lntcrroga?i cx eo manife- ftumeft , quoniam cam impcrfcAi quam
pcrferiifxpc ignorant & quxrunt ulia , quorum veritas pendet uon a rati6iic
fcdafcnfu. Cxtcraverbab imperfedis ran- tum interrogamur, quoniam iliorum
certitudo ratibue colligitur. ♦ c \ p ♦ r • t i x i. De relMiotubut ac vinbw
prop+fitioxHm.s 'i qmbus certi forrne 'certu mmertebm .iJfeciMtrur. Exci ri i»
propofitionum proprietatibus prioribus , magifquc internis ac abfolutis,
nunc^oftcrtorcs,rcmoriorcs,ac magis relati r_ ux explicidx funt.H* dcducOtur
non eif pro- pofitionum formis ac materiis , prout fc inuicein com- patiuntur,
fedex carum^propofitionum rclacionibns, fimfilque ex vicibus quibus funt , vel
prxdttx vel defti- curx , &r fc inuiccm fcu commodis fcu incommodis
profeqiinntur. Deducuntur autem ad fenariu numcru.vt res ipfa fa- cile
demonftrarcputeft.Ec primus locus decentcrapta- bitur relationi, qua propofitio
cx propriotfi rerminoru Viiiuclf. Inft. ad hom. pctf. 43 ■ ctuvietfionc fcu
commotitianc aliim propofitioncm coii ruere ro.cR,vt puta a»m pofiw^orwncm
omnem eflcanimil» afferimus, Aliquod annnal tlfc Itaque hic virtus appellari
porerte Vinus CooRtu» ra» cx terminorum conuerfiouc. Sccut.dx.el.tio critrUa,
qua propolitio alteri propofrtion. cr^prirr.quufetrarn 2, eaPc.lli, icar , v,
pura . .Ium J„o Ouuren, ihommen. animal cire.colligimut, xl.quc homini animal
cffe.q. - propter hic v irtur dicetur Collcama excorellano. 1 Tcrtiarelat oe.it
illa , qua ptopofit.o ex futute po- (Itione alteti propolium, . rtaaducrfatur
,vt illm. de. ftruat:». puta Ilum polito, Omnem hominem #aq£ Qua Ita te 1 at io
erh !l“fq« propofitio j"°P,ilm v,!™ in alum propoluioncm extendit ac
jaculator, quxq Effctf.u* vinut,* vocem tc&e admittet. Hxcpiopt.um opu. non
petli.it .nili certa quidam ptopofit.o alh.p-. ponatur, qui quintam
iclat,0iie,n caeiceat il amlc‘ cct qua ptopoutio alter iua propoli., onu «‘«WMK
tutein admittit »ac Receptiua poteuua retlc denomi nl H^um virtutum exemplum
duipropolitionca pro- ponent , quarum prio. d.cat , Omnis homo ell animal,
Secunda veri. afflm Sdcra.es ell homo • licu. ciimt orior pudita efHciente
virtute earn.n podcrtot^l in- ficit, ita pofttrior, exercens Recep.ruam
pnijjjOTh prioris , im recipit, fimulque conumc.t rpfum Socratqm a“se«aCd!mum
rciltio illa erit qua propofitio auxilii tuecouRtuilion, alterius
nropofitionis, q^Wj^a poteft crigete: vt puta dum dicitur, Hic humo cl ratio-
nalis.hic enimptopofitio licet noprobet Anuem ho- minem effe rationale, illius
tamen veriAtl fanet, tdcoq, talif virtus Iiidniliua dtceoda erit. Hi
ptopolitiounm vires (vt diximus) co ilequiintut illarum formas.quatenusmateriis
adiuilas. Itaque tam ex formiquamcx matetietum dilTeientlis «tie immu- tari,
extend». ac contrahi potcruot: formatum tamen vi tes elatius apparete poterunt.
f‘ materi» «x ea parte at tendantur qui propolitionUm tantummodo qualltalcn» ac
quantitatem immutant , h* enuu ditfercntiionqh- tur ab hi. qui rr^is abfolura
funt , qu^ue ormjruu vim ita fullinent, stillarum punrateus nulla raHon
perturbent Incircris, niaterii »is vi»utcm formarum videtur excellere, idedque,
nift decens cautio idhrbea- tur.ea qui pendent icetta materia propolitionum
fol- misalcxibi portent , quod aliajnal«na’a(rumpra lallita , rem inducerer,
luitur, vr ab fflblmus tutiore/, fcccrncq di erunt i prwcmi contcmpJ-*»!'c
differ® ix.quibui prupulitioi.es denomi. lanruf Elfenr.alesTcO Ac.ldcn-
tales,Primi feu non pr.m»,ln.tneJ.*ll feu Mediaii • % # ^ w Cauri V. Ut imbui
pe^e«#nvrpropone/«,>rr;r^»r/^7».i Indu juj’iiuAiif;utJititTy.iiii um , parum
tiurr faAflu-lt^ 1 s anlmaduetf.s , non difficile decernemu. quinam vires,
& quoufque lingui s propone- di formis aptari feri non aptat, pollSn.
Igitui Jj U, formis iptarifcii non aptari polmn. Igitur i * Ipcrfedtiffinia
«mdientes , dici nusilli has omnes vires Ita aptari , vt quam maxime vigeant.
Priot quidem (quam ConRtutliuam ex tou«(ioneappellan- dam diaimusjdum
propolitio ell affirm.nua Se vniucr- falis, inducere uoteR" aliam affirmat
iliam , non quidem vniucrfalcm fcJ particulare ‘omnino indeterminatam, nam
dato',excmplugtatia,Omne A cilc b, necellariblV lendum cR Aliquod Bclfe A-
aliter enfin lueterfiimif lima certitudo ouneipij, ommuuilTimi. Dum propoft.
tio ciu' dem petfcfliifnni fbrmi efl uegatiua, fimulque vniuerfalts vel
communis, conftruet ex eadem vi nega- tiuara eiuffiem quantitatis, nam. Ii veri
dicimus. Nullis 44 A cR R.vetd etiam dicitur( tdqueexfola eiufdem com-
muniffimi ptincipij virtute) NullumB cR A Neque ta- men cxiRtmadumcrt negatiuam
vmucilalem excellere pcrfcflionem affirmatio* vniucrfalis.quf confltuit tan-
rum particularem, licet conRruat negatiuam vniuetU- Icm. no enim oh
excellentiore virtutem hoc illi euemt, fcd potius ob dcfeiluin maiorem, nam
negationis con- Rrutlio DciliuClio potius eR appellanda quimCon.
fttudlio.ldedquc iicuti facilius eR drRrucre quam con- Rrucre, ita etia
facilius cR negare, qulmafnrmaic. Pro- poritioncscluIJcmformz.fetlrefpeau
quantitatis Me- dii feu Patticulates.tlVag* quam Determinati , qoa- tenut
refpcdlu qualitatis funt afntmatiu* , cotiRitucnt alum afHrmatiujm particularem
feff vagam , feu d«er- minatam. dum enim vere dicimus , Pauci hominii lunt
philolophi . vel Aliquis homo eft philofophus , fimul v erectum dicipotcll,
Aliquis philotophus cft homo: ficuci ttfam.fi ver* dicitnus, lfte homo cft
philolophus, vere afhunabitur.lftc philofophus cft homo. Ncgatiux eiufdem
p^rfcdlilfimx formx tam medix quam particulares vagXiWrcnt hac conftrniltua
viitu- tc quainuis enim tere dicatur Plure* homines nolunt philolophi. f«u
Aliquis homo no cft philofophus , nott came vere jjiciiur Plurcs philolophi non
funt homines, feu AliqilWjjhilorophas non cft homo. Quatenus ailte
cadcmnegatiua pat cicuraris alfumit SubicCium cetcum atque ctumin» addit,
1’cxslicatam cenum .conftruete potetitex eadem tciiiynorum conucrfione
propofitio- netu fihifimilcnv.nam fi vete dicitur Hoc A no cft illud B, feu
Socrates non cft Plato, vcr| etumdjci pocctic Uldd Unon cft hoc A ,feu Piato
non cft Socrates. Eidem pet feti iffima proponendi foima Ipr^ditacft ctiifq
fecunda yirtute, quam dicimus C oftruftiuam cx corrcl^rio , feu collcdliuam.
Hxctamcn v^tus quam maximi roboratur in his pYopofitiombus, dum vniucr- iolcs
at coihmuncsfunf. data namque vninerfali affit- matiuii vt puta, omnem homihem
cfte vifibilem) col- ligitur nngulos quibosconucnit eife homines, vifibile*
cllc. !>4ta autem vniderfali nc|atiua(puta, Nullum ho- minem cfte Leonf)
Cadem ratione quam tuuffimccol- liAntur piopofitioncs negattux , m quibus alfciitur
llnac & illum hgmiqc,nccnonfingu!os homines, Leo- nes rtbnc (fe. | Dum
propofitihnes, neque vtihierfalcs funt ncqoe Sbjnmuncs
/fcdmedi^exiMarumpofitione colliger», rur alix prppofitiones medix opponti
ordinis : nam, fi homines vt m plui ihoshaWtquinqi digitos, colligitur eos raro
habere feu paUcioics, feu plurcs digitos ,& econtra. Fxcifdem
propofitionibus mediis colligutur ctia ptopofiiioncs particulares
Indctcrminatx. Ex par- ticularibus autem feu fint ind^tcrmiitaix feudctctmi-
natx) nihilcolllgittir. Eade pctTcainima proponendi forma cxercct quam
tutilfime. tertiam vjitutem , Deftruftiuam ftilicet. dara
enioipropofuione^huiusformx ,qu? vmucrfinis fitfeo communis,(fiuc
fitaftirmatiuafiuc ncgatiiia)dcftruen- tur omnes vnluctfales feu communes
oppo(it$, necoon omnes medix ac pawiculaiCTiqux continemur Tubvnl- ncifalit
;.te propofitioDum oppofuatom. Prjicr hasde fttuemur etiam ointicspropoiitiones
medi^qnx com- plefli poffent ab hac vniucrfalitate feu cbmmuniute. Hx tantum
non dcftroeutur omnino , fcd t antummbdo talione modi.. Quaie , fi quis vere
dicat, Attimal clTeo- tialitcr cft fenfitiuum.vel^Omncanimnl eft fenfit.uunr.
hic dcftruit omnino jitopofiiioncs uicentcs, Nuuuc» animal cft lenfuiuum, Homo,
Equus, & cftera anima lia non funt fenfitiua , Homo vt in pluribus non cft
feo- fitiuus . Deftruci ctfam non omnino, fed ratione mod., e.Uxn ilir-AntuA .
H s\m vr r n nlirr ii.HA rt} Ur . eiufdem Dcfttu&iux virtutis, imbas
vniuetfalcs ac co- munes , ncc non omnes medias oruinis diuerfi , qux in qu
ditate conueniunt , atque etiam oppofitas eiuldeci ordinis, fed diuerfx
qualitatis. Quare ,fiv credit itui, HomoYt iu pluribus habet invnaquaquc manu
ac pede quinque 4$ quinque digitos, vere negatur Omnes homines habere quinque
digitos, Nullum hominem habere quinque di- gitos, Homines paucos vel
paucifsimos habere quin- que digitos, Homines, vt in pluribus,non habere quin-
que digitos. Particulares «quatenus (unt indetermina- tx, dcftruunt tantummodo
vniuerfalcs qualitatis oppo- fitx.nam affirmatius deliruunt vniucrfalem negatiuam,
negatiuz vniucrfalem affirmatiuam. Ideoque liqnis ve- ri dicat, Aliquis homo cft philofophus
, hic certe de- ftruet nullam hominem clTe philofophum. Et liquis di- cat ,
Aliquis homo non cft philofophus, hic deftruer, Omnem hominem elfe philofophum.
Quatenus autem particulares funtdcterminatz, de- finient non tantdm vniuerfalcs
ac communes oppolit* qualitatis, fcd particularem etiam fibi oppofitam. nam.fi
veri dicatur Socrates eft philofophus, vere dici no po- tcft Socrates non eft
philofophus. Huiufmodi autem propofitionum relationes oppofici certas
proprietates adipifcuntur,&r cenas denominationes cxpofcunt.nam Vniuerfalcs
adinuicem oppofitx appellatur Concrariz, quz fimul veritatem fuftinctcnon
polfunr, licet ambz fxpius falfxfint. Mcdiz, quatenus adinuicem oppofitx,
ditipoIfuntSubcontrarix.Hx lc inuicc dcftruunt, fimi- 1 iterque timui vei
itatem n6 fuftincnt.fcd illarfi veraque a veritate recedere pot cft.
Particulares indeterminati atque inuiccm oppofite Subalternarum nomen adtptx
funt. Hz fimul a veritate recedere non polfunr, led am- bas eam fuftinerc non
repugnarna fi aliquis humo cur- rit^c aliquis homo no curru, vel illarum vna
vel ambz vene erunt. Particulares determinati dici potciut fub- altcrnar
determinati. Et hi quidem quatenus allumlit idem fubicdum, a veritate fimul
recedere non poliunt. Quatenus alfumuntdiucrfafubicda, non critinconue- niens
vt aliquido ambz fint veri, aliquando autc ambz a vedtate recedant, nam
impolsibile non cft Socratem aliquando currere, & aliquando non currere,
& ,du So- crates curi it etiam Platonem currere, fcu,dum Socrates non
currit Platonem etiam non currere. Vniuerfales ac particulares indeterminati,
quatenus ad inuicem opponuntur, Cotradidorix appellati funt. Harii vero altera
cx necefsitate vera cft, altera falfa Par- ticulares determinati , quatenus
referuntur ad cafdem vniuerfalcs oppoGtas , eandem vim cxcrcctc polfunr. Eidem
particulares determinati dum refetutur ad alia particularem determinata , quf
idem lubiedu alfumat, Contradi dor iz vim exercet. Idetn etiam eucnit Mediis
ptopofitionibus, quatenus, eadem quantitate rctcta.dif- Ccrunt tantummodo in
qualitate. Itaque harQ etia pro- poftcioMum oppofitio Contradidoria vocanda
erit. £*dc pctfediftima proponendi forma ptccipua qua- dam ratione retinet ac
excreet Adiuam ptopolitionum virtutem, (cui fuperiusaistgnauimus quartum locum)
nec no Rcccptiua potentia, quz Quinta polita eft. Harii virtutum nulla exerceri
poteft i propofitionibus leiun- dim acceptis, fcd tantummodo quatenus ad fc
inuiccm referantur : ca enim quz agendi virtute przdita cft, re- quirit
fubicdionem alterius propofuioms in qua iniit Rcccptiua potentia Agendi virtuti
confona. Quatenus igitur hi ptopolit iones accipiuntur cx latitudinis feri e,
iUarumq*termiaifunt fqualiter vnidcrfaleijtam Adiua virtus quam Rcccptiua
potentia conftitucntur , Sc ad acbim perduci poterunt cx folo proferendi
ordinc:pro- „oftr;- Equidem. quxprimoprofertur, exercet Adiuam virtutem , UU
vero, quz profertur, fecundo loco.fobii- cic Rcccptiua potentiam-Aditia tamen
virtus propriif- fime conucnic magis elfentialibus. ac , li propofitiones vd
ambz, vel pofterior, accipiantur ex longitudinis fc- rie, virtus Adiua
aptabitur propofitioni magis vniucr- fali,fcu minus detcrminatzia^propolitiones
minus co- jnuncsuut certe fubiedi minus determinati, cxercebuc Recepti uam
potentiam, ideoque ab agete ptopofitionc recipient tam proprium Pridicatum quam
propria Co- pulam.Hoc tamen de illis eft intclligenduoiiquz neque medi( funt,
neque particulares vagc.lix enim Rcccptiua potentiam non admittunt, licet Adiua
vittucc fint prz- diut. Ipfx autem propofitiones vniuerfalcs huius per-
Contemplatio II. Pars II. 4« fedifsimz formz , (fiuefinf affirmatiuzfiuc
negatiuz) agf di vim ira exercere polfunr, vt Ptzdicati ac Copulz communicationem
inducant, dato enim Omnem ho- minem efle rationale, liquis fubiictac Socrati
elTc ho- minem , ipfa vnhietfalis propolitio ita vim luam adiui diifundee , vt
ex necefsitate lequatur Socratem elfe ra- tionalem:&. Si nullus homo volat, dato Socratem elfe hominem,
eadem ratione fcquitur ipfurn non volare. Propofitiones vero mediz,quz eade vir
ture adiua pr«* ditz funt, effundere quidem poftunr propria Przdicata, in
propofitiones particulares determinatas, fcd no Co- pulas. neque enim patiunt
nccefTariam illationem, fcd probabilem tantum : polito enim , Hominum manus vt
inpluribus habere quinque digitos, liquis lubiiciac,Hac die hominis
manfi,i'cquiiur probabile elfe, ipfam quin» que digitos habere, at non reipfa
habere. Propofitiones particulares vagz neque recipiue adi- uam virtutem ab
alia communiuri , neque illain parti» culares determinatas aliquo pado
ditfunduc nam.lnqr Aliquis homo curra r,& Socrates fit homo, neque cxjiC.
ccfiitatc neque ex probabili fcquitur Socrate currere. Particulares deter minati,
fcd no oranin*,(vr puta ilis quarum fubicda determinatur, vi Nominis
propri;,fcu ligni, )adiua virtute funt priditi,eimque ad omnino determinatas
propofitiones infundunt , quz Rcccptiua potentiam tantummodo retinent: Adiua
verb virtute penitus denudantur, idque ex neccffaria illatione, dato enim
Socratem clfc philofophum , fi fubiiciatur Hunc elfe Socratem, fcquitur ex
necefsitate eundem eflephi- lofophutn. Eadem perfedifsima proponendi forma
przditaeft etiam poftrema propofitionum virtute, quam I reducen- tem fcu
Inchoaram appellare decet.Kzc femper intcdic conftitutioncm propofitionum feu
minus deter minata- rum,fcu magis vniuerfalium. In vniuetl aliu tamen con-
fticutione valde infirma eft atque imbedllis .ideoque proprium opus aggredi non
poteft abfquecocurfu plu- rium propofitionutn.quz cande conferant vim. Hts au-
tem acccdccibus, rede exerceri 1 olet, dato ei im, exem- pli gratia ,
Socraten> Platonem , Antonium, Oc Ungulos homines quienumersti polfunt,
paucis exceptis, aptos clfc ad philofophandum : colligitur maximam homihfi
partem ad philofophandum elfe aptam. At, fi horum vnufquifq, rationalis apparet, videtur fcqui
Omnes ho- mines clTe rationales. Quoniam vero impofsibile nobis cft
particularia omnia cnumerare,hzc vutus, quantum ad vniucrfalia pertinet ,
proprium opus inchoat potius quam perficiet. De vinbns ac irifwitMibuJ
propofitcrm Dmifiut , Inde- tcr mnt AU, Conditionulu^? Inur.oganux. Ir i » r v
a proponendi forma, quz fecundu a perfedifsima locum obtinct.eiufdempcrfe-
difsimz formz vires przftantiorcs zmulatur, atque etia aliqua ratione excellit,
virtus enim Conftrudiua ex conucrfione in ca ita roboratur , vt conftruere
pofsu duat aftirmatiuas particulares inde- terminatas. etenim, fi vere dicitur
, Omnes qui Parauij ftudent, feu Philofophix fcu I.egibus incumbunr, veri etia
dici poterit, Aliquis qui Pbilofophix incumbit, Pa- taui) ftudet, 8r, Aliquis
qui Legibus incumbit, Parauij ftudet. Et hzc quidem rcfpcdu cuiufcumque
maceriz, veritatem continenr.nequc enim (vt diximus) materis cflTenti. lcs nunc
act edendi funt, in quibus ex Diuifiuz propofitionisconuerfionc duzafKrmatiuz
vniuerfalcs videtur cbftrui. Eadi proponendi forma decoratur vir- tute
Conftrudiua ex correlario, feu Collcdiua,eamque ita exercere poteft, vtczrt a»
quafdam propofitiones ef- fundatnon tantum exSubiedi contradionc cerrfque vnius
Ptzdicati adiedione, fcd etiam ex mutua duorft prfdicatorum relatione, nam, dum
veri dicitur Omne animal cft vel rationale, vel irrationale, vere etiam dici
poterit, Aliquod Animal cft rationale , & Aliquod ani- 47 mal cft
irrationale, necno Animal rationale no cfl irra- tionale,8 c Animal irrationale
non eA rationale. Ex vfu veto DcAruttiuxvirrutis, eadem Diuifiua proponendi
forma deAruet quatuor propofitiones vniuerfalcs, qua- ru dux fune affirmatiux,
dux vcrA rtegatiux. dato enim omnem numerum effe parem vel imparem, deAruitur
Omnem numerum effcparcm,& omnem numerum effe imparem, Nullum numerum
cfTeparcm & Nullum nu- merum cite imparem- Ex huiutmodi autem forma non
deAruitur aliqua prupofitio fcu media fcu particularis. Aeli u a huius Diutfiux
fotmz viitus fatis infirma cfl. neque enim parere poreft aliquod determinatum ,
fcd partt tantummodo indeterminata , ita rame vt inducat Dccellariam
illationem, dato enim vere dici, Aniinal elt rationale vel irrationale ,fi
fubticiarur , Homo ell animal, fcquetur neceffarii indeterminata illa , qux af.
ferit Hominem efTe vel rationalem vel irrationqlc. Hxc proponendi forma Receptiuam potentia no admittit:
nam ex propria natura inferiora intuetur, qux ab ipla Recepnua potentia refpici
no poliunt. Idebque eadem hxc Diuifiua forma fimilitcr caret Indudtiua virtute,
qux femper ad ltiperiora dirigitur. Indeterminata proponendi forma caret
virtute Con- fhuftiua ex terminorum conuerfione : illius enim Prx- dicata
addurui proprio Subiedto indeterminate arque incerti. Quapropter inferri non
potcA, Subiediu prx- dicari de aliquo illorum. Collediua vero vittas ea ra-
tione retinetur ab Indeterminata proponendi forma, vt illius vi quatuor
Conditionalcs colligi ppfsint. dato enim Hominem elfc vel rationalem vel
irrationalem, vere dici poterit, Si homo cA rationalis, non cA irratio- nalis,
Si homo non cA rationalis, c A irrationalis: Si ho tnocA iirationalis ,nonefi
rationalis:& ,Si homo non cA irrationalis, eA rationalis. Hxc forma penitus
denu- datur deArudiua virtute : nam nihil certi proponit. Idebque illius
veritas neque alteri atfertioniaduerfa- tur, neque ad aliquod dcAiucndu
lufficcte potcA, A£ti uam vero virtutem exercere quidem poteA, led quam maxime
infirmd. nam fitfum quidem couincit,fednul lain internam illius rationem
adducit, datoenim, Harii lircratum numerum effe parem vel imparem , necnon Hunc
numerum non ciTc imparem, colligitur ex fadV confcquentia Hunc numerum elfc
parem* fimilique ra- tione, dum dicitur, Hunc numerum ctTe imparem, colli-
gitur cum non elfc parem. Receptiuam vero potentiam, atque Indu&inam virtu
rem ab huiufmodi forma admitti non polle, manilcAc apparet ex iis, qux didta
funt circa Diuifiua proponen- di formam: qux etiam facili confirmari poliunt ex
In certitudine pr.r dicatorum. Condicionalis proponendi forma virtute A&iua
eA tantum prf Jit J-ficuti enim ob propri; Subiedli infirmi ratem feu Przdicaci
, partes illi demandare non poteAi (quod in Conuerfiux virtutis vfu prjAandum
cA) feu illud contrahere , (quodcolledliua virtus-expofeit) ita, quoniam nihil
abfoluciaffcrit, nullam aliam propofi- tionem deArui t ,ex quo oritur vinus
deArudliua. Caret etiam tam Reccptiua potentia quam virtute lndudli ua, quoniam
illarum vnaqukque ex propria natura im- pcrfedla eA,ac» nifi fulciantut robore
perfetf ifsimf for- m t, omnino deficiunt. Siquis autem interroget, quana
ratione forma conditionalis , exteris omnibus virtu- tibus dcA itura, agedi
virtutem fuAinere poftit,qux ex- teris omnibus videtur firmior, refponde Jum
erit, huius Adtiux virtutis duplicem vfurn admitteudu cfle. Alter cA ille , quo
ptopolitiones formarfi pcrfediortitn effun- dere folent propriam vim ad altarum
propolit ionu per. feAionein ac bonum. Alter verb,quo propoficioncs for- marum
imperfc&iorum conantur propriam imperfe- ttionero expellere. CbJitionalis
igitur propoficio.ncc- non lndetcrminatx omnes, hac pollcriori ratione tan-
tummodo prxdirx funt A&iua vittutcjharu enim vna- quxque conatur cx illius
vfu exuere propriant imperfe- ctionem atque perfeihorem formam induere. Indcter-
minata fiquidem profequitur determinationem: Con- ditionalis veto
abfolucioncin. Quapropter, duro dicitur Vniucrf. Inft. adhom.pcrf. 4* excpli
gratia, Si homo no eA irrationalis,honio eA ratio, natis, vel, Si homo c A
animal , homo cA fcufitiuus» nihil aliud inttfditur,nifi vt, accepto, Hominem
non elTc irta. tionalem, colligamus cum effe rationalem, 5t,acccpto, euode effe
animal, colligamus ipfum elfc fcnfitiuucu. . Intcrtogatiua proponendi forma
denudatur viribus omnibus. nam ,ficuti propofitionum Effe deducitur ce fola
afferendi virtute , ira virtus omnis ab aliquo certo EfTe deduci debet.
Interrogatio igitur, qux caret affer 5- di virtute, deficirqueob id ab ipfarum
propofitionuai EfTe, ab illarum etia virtutibus deficiat nccelfe cA. Pro-
priifsirnum ergo illius opus crit.profcrrc mentis nnArz dubia iplamque excitare
ad eoiumde determinatione- Harum autcdifficultatu amotio , fimulquc animi pleno
quies expetenda erit certa quadam ferieex pcrfcttioiu lormarum vfu
Indeterminata fiquidem propolluo, dum plura incerta proponit, ita
interrogationi latisiacit , vc fiintil dirigat mentis noArx aciem ad illa qux
funt atte- denda. Conditionalis vero, dum quidpu apponit quod certum quidem cA
,fcd non adhuc ablolutum , videtur prxtereuobiicerc lumen aliquod , cuius vi
mens noffra tuti verfari pofsit cuca ea qux percipienda funt. Diuifiua
proponendi forma, dum plura cena propo- nit,ea ratione miti noArx quieti affert
-.vt cande impel- lat ad perquireda lingula quibus plura hxc apuda fune. Ipfa
demum perfc&ifsima proponendi foima.rcfpe- ttu rerum propofitarum^ffere
fumma quietem metibus no Aiis. - De bif m entibus propofitionum v tres feu
eonueniurt, feu non eonuemunt , & de pro' op- tionum tiijfafuwulus. Mniiv»
propnfitionum viribus cbmune cft,dG ad vfum deducuntur, animi motfi ex-
citare., quem tamen no poffunt petficcre vir- tutes ConAruitiua cx conuerfione,
ConAru- fliua ex correlatio , & DeArudtiua. A&iua vero virtus &
Receptiua potentia , quatenus ad inuicc copulantur» n£cnon concurfus plurium
inducentium virtutu ad id6 conAruendum.talem animi motu vere perficiunt. Tales
vero motus, prout confummantur,Difcurfus vocem c6- fecuti funt, licet non eadem
i atione, quin potius longd diuerla, vt poAmodum demoArabitur. Virtutes autem»
qux animi motum exordiuntur & non pcrficiunr,feiun- ftim proprios aftus
exercere poffunt ablq, vllo alterius propolit ionis acceffu » cx coinmunifsimx
tantummodo certitudinis virtute. Atf iua vero virtus, Receptiua po- tentia ,8c
victus Induttiua abfque communi amplexu infecundx funt.Et hxc quidem ex his
facile dcducumos qux luperius funt conftituta. Ex quibus etiam colligere licet,
Conftru&iuam vii tutem per conuerfioneni.Con- Arudliuam ex conciar io fcu
Collcttiua, atque etiam 1q- ductiu jm , eas tantummodo propofitiones con Aruere
qux eiuldem funtqualiiatis , cx affirmatiuis fcilicec tan- tum conArui
affirmatiuas no autem negatiuas, eadeque ratione cx negatiuis negatiuas non
autem affirmat i uas. Deffruftiua vct6 virtus oppofita legem videtur admic-
tereteas enim propofitiones tantummodo dc(iruit,quc diuerfx funt qualitatis.
negatiuz finnidem dcArunntaf- firmatiUiS non autem negatiuas, 8c -.nimatiux
i.rgati- uas non autem affirmatiuas.Quod fi obuciantur ptopu- fitiones fornix
diuifiux,qux Affirmatiuacappellamur,& conAruunt no tantiim affirmat tuas
fcd etiam negatiuas, deAruuntque non tantum negatiuas fcd etiam affirma-
tiuas.dicendfi erit hoc ideo cuenire expropofitionibus diuifiuis, quoniam
licet^rmalitcr fint afrirmanux illa- rum tamen vis affirmandi obtunditur ac
infirmam , ob affociationem duorum Prxdicatorum qux fcinutccm pati non poffunt.
Quapropter negationes et ia virtute cotinent: ex quo fattumeA vt primf
ncgationcs.veritaticonfon^cxillis pendeant , ficuti ab eifdc etiam oriuntur
propofitiones indeterminata ac condttioualcs.ld£ de propofitionibus mediis 49
medii* fcnticntluin eft.qtx fimiliter conftiruunc ac dc Uniunt propofiriones
altrmattuas ac ncgariuas , virtu- te enim vtramque qualitatem fimiliter
pompleduntur. nam, quae dicit exempti gratia , Manum yt in pluribus quinque
digitos haT)cie,(rmul afferit, Minorem partem quinque digito* non habere. Si
quis autem exiftimet, cxvmuerfaii affirmariua dicente exempli gratia, Omne A
eft D.conftrui negatiuam vniuerfalctn dicentem, Nui lom A cft non It, &
exnegatiun vniuerfili dicente cxc- pligratu, pullum C cft D.conftrui
affiematiuam dicen- tem, Omne Ceft non D , fimiliqne ratione ex particu- lari
ainrnutiua dicente, IftuJ A cft n , conii tui negat iui dicentem , Illud A non
cftnon U , atque ex particulari negat ina dicente , Aliquod C non cft D ,
conftrui affir- outtuam dicentem , Aliquod C cft non D. , hic admo- nendus erit
,cj1cs prppofitiones rcipfa non diTcrepare iqoditatc illatum ,a quibul
eliciuntur, licet qualitas ^fleatur oppofica Sicut enim vnicadiftunltio(vt
fupe- riul demonftranim cft ) negatiuam qualitatem coni] i tuit, it» eadem bis
repetit a(liucexplieitc fiue implicite idfiai)ncgationcm rcynclltt &:
affirmationem inducit, df&ua Veto vinus & Rccepriua potentia
vtraquel^ge quodammodo lolutx funt-nam ex harum virtutum vfu afium jtiux
paviunt affirmatmam He negatiuam, ita ta- men vt, veraque exiftente afiiimatiiu
» affirmat itu tan- rummo Jo colligatur. At dc his poftmodum diligentius
traAaudum erit, dum agetur dc Argumentationibus- Contemplatio Dtffffiflinlim rfj f tfuumhu. RorotmoKv „
JtTpofitioncspnccipuj J.- ducciJr fun: cx ftifpolltio.-iibu» tuatcricrum
acpei£eptio:inm, qux cifdcmmatencbusa- Ojff-ptjri potiunt, nccnoitcx ci iTpof;
lonibm cmz nftftn tormi, couueniunt- Wiicrierum difpolitio- ou pendent ex
ilirpofiiionibu, terminorum ac copula, nim , dequibu, lira diftum cft.
Petccptionci itidem c* eorundem tcrniinotum ac copularum coueeptionibucfunc
deducenda;, quapto- pterio rationieordine perceptione, vniuerlalrum vni-
uerfaliwreonfccptorumita prccedcnt ceteris omnibus, ,t fubmintftrcnt aptKUmd
ptineipia omnibus fcicMifi- cUpeiceptioiiibua : ld velo ( vt cx fupcrioribu,
patet; tunc eutuict.dnmtain SubicdtumqiuoiPrxdicaium ex ce,, a vniucifjli^ani
ratione concipientur: quemadrno. dani enim rion percipientes, exempli gtatii.id
quodde omnibus ac Jc finguliUiominibus in Quid primo pn- dlcaii poteft , UOM
concipimus hommem vniucrralitci ac vt Ipcclrm . ac non attingentes tatiocinandi
vim, tant,aameonftitoeuient Nominis (peciem.ndnconei- pftnus rationale
vniuctfiliter ac vt ver» dilfctctii mu- «ijfuftinet, ita, nili hotum
vtnimqucvniueililitet con- ceptum allicietur , non affirmatur vniuetfalitcr
Horni- acuirfte rationalem, iWfUcionale clfe hominem. Siquis aUc.n non
eoncipien, hominem, vtcettam adandanfreruin fpccicm \jk Rationale vt
illiosditfc- -entiam cooftif uctuem, proferat eafdrm ptopofitiones -Ile
pCtacorum more cnunclabit.vel certi- non ittmgct roiuerfaicm doftritjam.
CardemobcaufasfiqiusiUeJt nsl ntiueilal, ter. Rationale cft rilibile , fcu Uffibilc
cll nl-nale . hic neccffatib concipiet Rationale tanquam nF ..U.jiti,
Srrifibilc unquam proplumiquoJdam, raod ab hac caufa etHuit. Specicrum autem ac
generum conceptiones vniucr- ralcad:fferunt a pcicrptionibm differet, aru ac
proprie, tattim, quoniam ipccles Sr genera duA concipiuntur vuiueifal it cr ,
abfque diiCctc.ini perceptione , conci- piuntur abfoluicdcd contj(c,rfon autem
diiliu^te. Dif, 'c tentur ccontta.ft abrqiiefpccic cohclpiantur ,Cqnci aiuntur
diftinae ,lcd telitiui, iton autem abliflijR : i-
lipiqueproptittatuinconceptlonibuscu eniti excepto euH '*™ muts ho juodh*
magisdiftantab ablolutis. Itaque, qtUu -.xtcfpicntcs exempli gratia , Hominem
de lingulis libibus in Quid prxdicari.petciphimas hominem vni .-crGiUter, neque
vlrcrlQs ambigere liceat, au talia con- 50 ccptio fit vniuerf. lis.igunramus
nmen adhuc hominis rationem', ex qua diftiulia illius cognitio deducenda
cft.Gmiliquc ratlbne, percepta rationalitatis trimonu- men adhuc concepto
homine vt cftenriilirti rarionBr, conft-tuitur quidem perceptio vere
vniuerfali* ecdi- ftindla/edrdatiua tantum, non autem abfoluta. Itaque
driferentiaru perceptiones impellunt ad conccptusfpe- cicifeu genetis ex quibus
perficiuntur. Proprietates vero dirtindicac refolutc perccprx,n6 autem
abfofute, impellunt non rjnttim ad Subicdli generis fcu fpecici, fed etiam ad
ditferent ix perceptionem , nccno ad prio- rum proprietatum conceptus, dum ipff
prim{ nqn funt. Diifcrcntix autem cohftitucntcs , & rationis & Caufx
munia iuftinere folenf, rationis quidem, quatenus tfefpi- ciunc fpccicm
feugenus: nom ohiiciune intuendam il- lorum rationem, feu quod quid eft.caulir
vero, quatenus pariunrproptiecates. Quapropter refliftime diclum cft,
quxftionem in qua quxritur Quid Gt,& quxftionem, in qua petferutatur Pioptrrquid
fit , in idem cadere, 'in i- piius fcilicetdilfercnt ix perceptionem , ex qua
<o1Jig£- da eftfoloriovtrinfqnc quxftionis. Dilpofitio carunde
propofitionum, quatenus ex fimplici forma deducenda Gr,his Legibus erit
courexeuda, quibus terminorum ac copularum difpofitioncm moderandam diximus,
nam rcfpcflu intuitus fimpficioris , (cu naturalis , impctfb- diora
pcrfcAioiibusprxfcruntur.rcfpedlu veru incttU tus rationali* ccontra.Patetautem
propofitionum per- fetlilGme afferentium foim5s perfirdiiffimas effc, Diui-
Guas obtinete locum dignitatis his proximum , Tertii
jpt.iricondttiona!ibus,Qua[tu indeterminatis; ipiam- que Interrogationis formam
imperfedtilfima effc. Ideo autem afferendum eft , condicionalem excedere digni-
tatem Indetcrmtnatx , qux cx Diuifuu immediate dc- ducitur, quoniam
pcrfciittot» ratione afferit, ^Inderer - miuarx prupoGcionis infirmitatem non
paruin corrigit. Hitltnen dignitatum gradus, qui aptantur propofuio- oibus , ob
diffcicntiasfqliusformx , facile commutari poliunt ob varias materierum
adicAioncs. propoficio- nes enim pctlcAiffimx fornix dum verfantur circaea qux
lenfus moucnt , quxquc vt talia , obfummam ccr- titudine,intcrrogationcrii no
videnturf ecipcrc.impcr- fcftiorcsccnfendz erunt interrogationibus rerum prx-
ftaatiorum. quodexeo mmifeftc conumcitur , quonii tales intcuogationetcx
fimplicis Natur* ordine fujJ. ponunt certa* aliquas rerum fcnfibilium
perceptiones, nam dau rerum omnium ignorantia, interrogatio dati non poteft.
Sicuri igitur ptopofitiones perfcCi ilfirax e- tunt.durn in cis foiuurum
dignitas concomitatur ma- tencium dignitatem fvt nullis cucuit qux verfan-
'tur, circa communiffimam latitudinem rcrutn con- ceptibilium ) ita illarum
peifeAio ac impcrfcAio diminuitur feu atiget#r, dum formarum perfedtioni
aduerfatur materierum impcrfeAio , fcu ccontra. Hinc fiilum cft*rt Condiuonalii
propoficio ,qtiz ref- pcflu formx ab vtroqiic excremo eft tertia , etiam in
materierum trjnfctmu Mediati icis munia vt plurimum exeiccrcpolfit,idqucGuc c«
Natui* ordinx ab nnpcr- fieAioribus coguolccndi gradibq^ tendatur ad perfe-
ftiores, tiue cx rationali intuitu vis pctlcAiotis cogni- tionis ad inferiora
fit deducenda. Si quis autem eofdcm dignitatis, ac pcrfcAionisgta- dusenl circa
piopofitionu vires difccrncre exoptet, hic ex iitoftitutttcolliger e
prftcrit.AAiua virtute, qifaten* atfociot pcrfcfiHfliqia proponendi forma, effc
exteris o. mnibusj>tacftiuor6,caiidc, vr ineft propoficionibus Di-
uifiuis.lccida in dignitate cclcnda effe , TertiQ locfl a- ptari potcti*
Rcecptiux, Quatt u Actiu* virtuti propo- fitiomsedJUiotulis , QuIntQ A Aiux
virtuti propofiuo- nis Imerininatc.pofi has vero collocadas effe , virtutem
DcftrucliuijVirtuteConftruduu ex corrclario, & vittu
t^conftrudiuacxcoueifioiie ipftmq,InduAiiu vinutc omniG impctfcftilfima cire,idc6q-,refpcdu
naturalis in- tuitus primo loco exercenda cft rcl pcftu vero intuitus
rationjlti,<pinucfubicda materia patitur) poftrcmoju optimtis.Mcdicusruc
digtiofci:u:,duadamut>im mrerro gare poteft ca omnia/qux coducut ad xgroci
infirmita- te optime difccracdiiSf in cftcris facultatib.idc cucnir. 4 Sl ii
contemplationis : IN <*& V. 24' -t7* QVA AG1TVR DE VARIIS COPVLATlONf-
bus propolilionum ad nouaro veritatem elidendam , fcu de Argumentationibus. ~ .
De Cornmtni A rgonematiotnan ruitur j. H CHorostTioNYM decens appofttio
^Argumentatione patie, haud lccus quam .,fimplictum conceptionum conucnicns
'copulatio Propofitiontf conftituit.Tunc juitem propofitiones apti atque decet
er apponuntur, cum ipfarum Vires ad idem confttrticdum atque probandum
concurrunt. Hoc pluribus rationibus adimpleri foler, pro diucrfa propofittonum
natura, atque etiam pro multiplici ca- rundetn aflociaiionc. confiat vero
plurium propoli tionum vires tunc tantummodo ad idem confirmadum decentifsimc
copulari , cum illarum vnaquxquc conci net aliquod proprium &r aliquod
commune: propofi- tiones enim ex eifdem terminis conftitutxplures pro-
pofitiones no funt,fcdcad», licet fxpius repetii». Qubd fi plures fine , ex
fola conucrfionc fcu ex collcdtiux vir* cutis vfu abinuiccm dtftinguuutut ,
neque Argumerv- cacionem perficere poliunt. Propofitiones vero ex ter- mino
vtroque fciun&x , nihilquc commune continen- tes, neque fibiinuicem
copulantur, neque aliquod pa- riunt: patet enim propolilionum ccpuIationem*ic
pro- politionum copulatarum partum , a limplicium conce- ptionum copulatione
atque ab earundem partu omni- no dilfcrre. Simplices quidem conceptiones
quoniam indiuifibiles funt, tertio aliquo omnino extraneo , tpfa fciticcc
copula , coniungi folciir. Nullum autem extra- neum patiunt, fcd omnis illarum
vis non* huic copula- tioni incumbit, nonamque illius cxprcfsiooem imedit.
Econtra propofitiones. quonia duiifibiks fune, ex certa vniufcuiufquc parte fin
gulis interna (communii Icili- cet termini virtutejadinuicem copulatur, &
externum quodquam patiunt, propofitionem icilfcct.qux tiquam totius
Argumentationis iVu^us i producentibus ea ra- tione Jiftinguitur , qua ipCr
propofitiones pio ducente* inter fcdiftinguuntur. Hat uni autem propofitionu
vna- quxque propriam vocem fortira cft: cafiquidcm , qux ex prxe edentium
concutfii pender, Ctfnclufion is nortif obtinuit. Propofitiones vero
prxcedctes,|*rxmillar ap- pella» funt. Termini etiam .quatenus Arguinenrario-
nes ingrediuntur» certas quafdam denomina tioncs ob- tinuere. It aque.qui in
Conefufione prodicatur, acPrx* milTarum vni eftproprius, vocatur Terminus
Maior. Qui vero in eadem fubiiciuac , ac alteri Pncmilfarnm eft
proprius,dicitur Terminus Minor. Horum vnufqulf- que , Wxmtflaium aliquam
fingulartrer ingreditur, Se ad Conclufionis cotiftinirionem
cranfnmiirur,quoniam Premiffarum vnaquxquc Certum aliquod Conclufioni Confert.
Ideo autem' Conclufionis prxdkatuin dicitur Terminus Maior,nuoni ara ( vt alibi
demonftraturo cft) fi plura non comprehendar quim Subie&um , ab illius
vniucrfitate numquam deficit. Simili ratione, Conclufionis fubiedum appellatur
Terminus /Minor , quoniam fubie&oeflcntuJitercon- ucoit i Prxdicati
vniucrfitate deficere polle, eam vero numquam excedere. Terminus vtrique
PrxmiiTarutn communis , ob non difsimilem caof-m Terminus Medius ‘diAtis eft.
nam ncqucMaioris termini vniuerfitatcmtranfccnderepoi teft, neque pauciora ,
quim Terminas Minor , compre- hendere : ideoquetanquam inter vtrumque medius
fft accipiendus. ti|dcm etiam rationibus ex Prxmiiiis ilis» cuius terminus
prxdicatur in Conclulione, dicitur Pto- pofitio 'Maior. Illa autem, cuius
terminus In eadem Conclulione fubiicitur , vocatur Propofitio Minor. £i Maior
quidem propofitio priore locum ubtinebir,quo* niiin rationis ordine magis
vntuerfalia minus vniuer- falibus prxfcruntur. Quamuis autem hx terminorum ae
propofitiontub voces ex dmerfi* vnruetfiilitatis gradibus prxeipuede»- duci
foleanijCjdctn tamen eifdem rcdtifsimc aptari po- te nmt , dum latitudinis feries
decurritur , in qua nuIU datur vniuerfalitttts dift milio: tunc fiquidcmdicet
An- guli urmini ae propoiiuoresfiugutx commutaripof- fint,reila tamen horum
omnium dtfpofiriofiimendj eft ex relationibus magis fcu minus eflcutialibus:
nam ma- gis cflcntialu ,qux rn eodem rationis ordine prcccdunt ramus
clTcntialu, obtinebunt locfi magis vniucrfaliiP. Se minos cflcntiali^coium qux
fum tntntts vniucrfali/ In iplis vero Argumentationibus Conclufio acefc I . |
■■ . fcipliiumqued curfiuam ex prxcxiftcntt cognitione fieri. Patet tamen , in
Argumentationum vfu.propoEriof num prxcognirfoncru praecipue fupponi :
terminorii enim ac c«»pulx cognitio ad icctam propoficionis per- ceptionem
attinet. Sicuti autem (ve alit»i diximus) ad propofitionu per- cepuoncm,de
Copula p»nofcimus Efle, 8c Quid figni- licetjdePrxdicato , tantummodo
Quidfignificer, Sede SuWcdo(quod ex innominatis etiam fumerelicet)rea- le
tantummodo Efle , Ita drea Argnmentatiomnnprx- miflas,iUanim vetitas erit
prxnofccnda Siquis autem Terminos Argumentationum attendae, acfingulorum
perpfidat munia, facile percipere po*cdt Minorem terminum in tota
Argumentatione re.quod in vnica propofitione bubicdio conucnlt.fimi- lique
ratione terminum maiorem Prxdicati, Se termini! medium Copulx .munia
proportione quadam iuli i nere. Hinc eucnit, vt de Minori termino haud fetus»
quim de propoficionis fubiefh», illius catum Efle ncccUarib prx- ^lofccndumfit
determino maiori , Qoid voi fignificefc de termino medio vuumque. nam tam ad
fiibie&i quam ad Prxdicaci partes fuflmen Jas , prout fcu maio- rem fcu
minorem terminum rcfpicic.eft aptus. Quarum autem 'propofitionom vexitas
abfquevllo Argumenta- tionum vfu tute anticipetur , ex his manifolium cft qux
fupenus de Tcrminoium relationibus ac de Propofi- t tonum 1 $5 tionum differentiis
enursta funt. Contemplatio C*»tt I L Or
Argurrunt Atianum gtnenb::i, jf eae b tu, figuris. Ai o - dis, ac Perfeil sonum
gradtbiu. jRoTKtWTATioNV»* diffcrccix com- k muniores colligcndx lunt cx
viribus Dropofi r ttonum ipfas Argumentationes primo ingre- * diemifi- Hz(vt ex
conftitutis patct)funttres: ftiuafcilicct virtus, Rcceptiua potentia, &
Virtus in* ■iudiaa.Duz priorcs.nifi ad inuiccm copulentur, infe- rsodx funt.
Virtus autem indudiua, fimili virtuti adiu- l*,stiquid vteumque arguit. Duo
igitur prxcipuaAr- umentattonum genera admittenda erunt. Primum Attiox virtutis
ac Recepriux potenti* vires unifefte exercer, atque fyllogifttcas
Argumetationes ompleditur,qux,ficoti perferioribus propofitionum vitibus
vtuntur ac ver £ pcrfedp funt, ita cx vnico tum Adiuz virtutis tum Reccptiux
potenti* vfu proprium opos(C6nclufionis fcilicet illationem) ad confumma-
rienem perducunt rcdifsimc fiquidem didtum cft.Syl- logifmum efTe otationem ,
in qua quibufdam politis ac concefsii>aUud quid ex necefsitatc,fcu lalicm
probabi- liter, fequ it ur. Secundum Argumentationum genui eas Argumen-
tationes colligit, qux cx ipfa Propofitionu vi quam cx- etcet.IndudioueJ
appellati folent.Hx, quoniam imper- tediori propofitionu virtuti innituntur ,
licet non duas canrum Vt Sy Ilogifmus.fcd plurimas propolitionp pi c mittere
folcant , nihilotflinus quantum ad vniuerfalia pertinet, nihil ex necefsitate
cocludunt, fcd ad id quod inteduot tantumodo dirigunt atque inducunt; idcoque
tam Prxtniflarum vis quam tota Argumentatio tale de- nominationem obtinuere
Siquts autem Induttionum robur cerfe pernendae, factlc alfentietur eas nihil
altttd «fle quam quendam fyl. logifmum diminutum, nam , curti fyl logi lini cx
duabus prxmifsisconftaredcbeant.dum vnica tantum prfmifla aflumitur, alia vero
vtcuque fupponitur, fyllogifmi vis uon omnino profertur neque
apcri£dxercctur,hoiuf- modique Argumentationes Enthymemata vocari folec. Harum
illa perfrttior eft, qux maiorem propofitio- nem profert, minore autem
fupponit, vtputa, fi dicatur Omnis homo cll animal , trgo Socrates eft animal.
Illa reto eft impctfcCiior , qux Minorem obiicit , Maiorem tacens, vt puta fi
dicatur Socrates eft homo,Ergo Socra- tes ed animal. Ad huius imperfe&iorem
Enthymema- tum ordinem Indudio pertinete videtur : facile enim intueri licet
illius propoficionis prxmiftas, licet fint plu tlmx(nequc enim catum aliquem
numerum expofeut) continere tamen tantummodo vim vnicx propofitio- nis Minoris
, in qua plura fubied a copuletur. nam idem ed dicae cx plurium propofitionu
vfu Socrates cll rifi- bilii, Plato eft rlfibilis, Petrus cll rifibilit,&
reliquorum qui vifi funt, vnufqutfquc eft rifibilis.quiin fi ex vnicx
•ropofittonis vfu dicatur, Socrates, Plato, Pctrus,8c rc- Uquorum.qui vifi
funt, fmguli funt rifibiles. Sicuti igi- tur hac ptopofioone vnica fic propofita
nihil infertur, abfque alterius propofitionis , qux fubticetur, virtute, ^ ,'v
t puta lingulis hominibus, qui apparet, nfibilibus exi- denuuus i probabiliter
colligi polle , Omnes homines dTe rifibiles) ita nifi eiufdem Maioris vis
fupponatur,cx »fii plurium propofitionum inducendi vi prfditaruin, nulla erit
concludendi ratio, luco tamen Inductiones imperfedum Enthymema excellere
videntur, quoniam Vt plurimum circa cavetfantur quibus ptimx accom. munifctmp
certitudinis vis proptius opitulatur.! deoque abfque vllo Maiotisptopolitionis
vfu McsnoftraCon dufioni tutias aflcntitur. SyUogiftnorum plures diiferentix ac
fpecics admir- tendx funt.conllac enim aCtiuam propofitionum virtu. tem, cuius
in Syllogifmi opere confummando partes uotilsun* funt , non tantum perfectifsimx
aediuifiux 5+ proponendi formz aptari, fcd etiam conditionali' Se in-
determinatx , necnon his qux fimul feu conditionales aediuifiux funt, feu
conditionales ac indcrcrminatX’ Propofitionum autem formis immutatis •
lllarumque prxlcrtim qux onpscm agendi virtutem continent, lyl- logifmoru
formas non immutari impofsibile eft. Sicuti igiturcommunifsimi generis ,
Aigumcrationes omnes ampIe£lcntis,diftin&;ocx virium qux in Aruumcnra-
tione exercentur diftindione pendet, ita fyllogirticx Argumentationis fpecics
ex fotmalibus ptopoficionum differentiis deducendx erunt. Induttiua autem
Argumentatio, quatenus a fyllogif- misfeiungitur , quoniam poifedUfsimx tantum
fotmx vfum admittit, in plurcs fpecics non dtllinguetur. SyU logifticx
Argumentationes admittere pofTunt propoli, tiones formx perfeCl ifsimr, fotmx
diuifiux, fornix con- ditionalis, & formz indeterminatz. ideoque ob huiuf-
tnodi przmiiTarum differentias ad plures deducentur fpecics. fyllogilmi enim ,
qui propofitionum feu perfe- dtfsimx formx.feu formz diuifiux vfum recipiunt,
Ca- tegorici appellandi erunt : fimilique ratione, qui con- , ditionalem
propofitionem alTumunt, Conditionales, Qui vero indeterminatam, Diuifiui. Hi
autem ideo di- cuntur Diuifiui , quoniam diuifiux propofitionis vi de medio
fumpta nulla indeterminatarum propofitionum veritas admitti pollet. Catcgorici
fyllogifmi in in Piz- milfarum coullitutione trium tcrminoium vfum reti- nebut,
vt duorum propriotum «ullus in ipfis prxnulsis tcpccatur, illorum vero vterque
Conclufioncm ingre- diatur. Huius fyllogifmi exemplum ait, Omtu jnimji e]l
fcnfitwuM . 0» au homo tfl arum il, Etgo Omnu bomo tflfenfitiont. Conditionales
fyllogifmi ac Diuifiui conueniunt cum Catcgor icis, quoniam tres tantummodo
terminos coinplcbluntucied ab illorum natura icccdunr.quooii terminos proprios
in ipfis prxmifsis bis repetere fo* lent : Conditionalis fiquidem
propofitio,qux in condi* tionali fy llogifrao primum occupat locum, ex tribus
terminis cor.ftituitur > huicquc aha propofitio form* ! perferioris cfl fubiicienda
, qux , ne terminorum nu- I merum ternarium tranfgtcdiatur , eofdem repetat ne-
celTc eft. Indeterminata fimiliter propofitio plura prx- dicata compleditur :
quorum aliquod iu Minori repe* tendum eft. Et hxc quidem in Conditionalibus ob
fu- biedh , in Diuifiuis veto ob Prcdicati infiimicacetu cucniunt. At fileutio
prjtereundum non eft, virtutes conftru- dliuas cxconucifionc.df cxcorrclario ,
atque ctiaDc- ftru41 iuam, quarum nulla perfc£lu dilcurfum parir,per- fedis
difeurfibus , ipfifquc ptxcipuc fyilogilmis fxpius inferuire. ipfrenim virtutes
conftrudiuz cx conuer* fionc , feu cxcottclario,piopofitionum,fyllogifmos in-
gredientium, infiritutati mcdcii folent.Deftrudiua ve- to virtus , totam
Argumentationem fulcit, quod , dum accidit , Argumentationum fotmx quodam padto
im- mutari videntur. Jdcoquc Categorici, qui abfque vllo Deftiudiup virtutis
vfu proprio muneri mcubunt.Rcdi appellantur, illi vero, qui Dcftrudiup virtutis
adiumeo- ta recipiunt, Obliqui dicendi funt.Simili ratione lyllo- gifmi conditionales,
quatenus no vtencur Dcllruttiua virtute, conditionales confttudiui appellandi
erunt: quatenus verb ea vientur, erunt conditionales Dcfttu- aiul. Syllogifmi
Diuifiui Dcftrudiux virtutis vfum non admittunt, quoniam Prxdicara
propofitionis in- daerminatx , quatenus diftinguotur, Diuifiux propofi- tionis
vi non deficiente , plures propofitiones confti- tuunt , qux Contradidoriarum
propofitionum viin continet. Indudiones , dum non alfumunt Deftrudiux virtutis
vfura,fimplices,dura vero airumunt,Compofit^ diccndxerunt. Singulf autem
Argumentationum fyllogifticarG Ipc- cirS,categoricavidclic« conditioiulis &
diuifiua, qux ex formalibus propofitionu difteteriis ab inuicc djft m- guuntur,
plures fyllogixadi formas copleduntur»qua#u vnaquxquc plures modos admittit ,
quotum itidem c. ij. $5 vnufquifquc non paucos perfectioris ac impcrfcdriot is
gradus, aeque etiam plurcs denominationes fufeipere folct. Et jpfx quidem
figurae, lingulas fyllogifticaram Argumentationum fpccics contrahentes, ex
multiplici terminorum, propofitiones ingrcdicntium,difpofitioue deducende iunt.
Singulx veto figurx Modiearundem prxmiffarum qualiratcin ac quantitatem
conlequuntor. Perferioris autem gradus , quibus finguli modi di- flinguuntur ,
ac certas denominationes inducunt, eas terminorum ac propofitionum differentias
comitantur, quibus ipfr propoliticiones eftentiales fcu non elTcnua- les ,
Neccrtar ix fcu non Ncccffarix , appellari foleucAt horum vnumquodque
diligentius perquirendum atque explicandum cft. Vniuerf.Inft. adhom perf. S« C A P V T III. De
fyllogifmorum reUormn figuris. «Ru termini , ex quibus dux Categoricorurr.
^fyllogifmorum ReCtorum ptxminx confti- & tuuntur, fi omnes fcricrum Modi
poffibiles at- I tendantur , quatuor rationibus difponi pote- runt,terminus fiquidem
vtrique communis , quem Me* dium terminum appellari diximus , poteft fubiici in
propolirionc Maiori, ia Minori autem prxdicari : in Ma- iori prxdicari, Se in
Minori fubiici, in vtraque prxdica- ri,8c in vtraque fubiici. Horum quatuor
modorum priorem » rerum ordini quainniaximcconucntremanifeilumeAiin eo enim
ter- minus maior, qui exteris duobus vniuerfalior, vel certe non minus
vniucrfalis elt , tanqunm magis vniuerfalis ingreditur: prxdicatur enim
determino communi,feu mcdio,qui de termino minori prxdicatur. Secundus modus
(vt carumlc rationu vi dcmonftrari poteft ) rcru ac Nature ordini omnino
pcructticquarc veritati nullo modo inferuiet , & inutilis omnino erit. Duo
autem modi pofteriorcs,quoniam Naiurf ordi- nem neque penitus retinet ,ncqUe
penitus peruertunt, 9e prioris quidem modi perfc&ionc longe deficient , V-
tilcs tamen in quibufdam erunt. Et hi quidem fyllogifmorum modi vtiles.trcs
eorun- dem fyllogifmorum figuras conftituct, primam fcilicct, fecundam , Se
tertiam- Prior autem, quoniam perfeda cft ac Naturx ordini omnino confona, non
tantum per- fcCtillimam proponendi formam , fcd Diuifiuam etiam atque
Indeterminatam admittet, atque circa omnes matericrum differentias verfaii
poterit, conclufionem- que tum aftirmatiuam.tum negatiuam , veritati confo- nam
parier. Figura fecunda affirmatiuam Conclufionem non pa- riet. nam in ea
terminus medius prxdicatur in vtraque prxmifiarum.accipiturquc ob id ranquam
terminus Ma lori ac Minori communior. Impoffibile
autem cft, hu- iufmodi medij virtute, terminum maiorem de termino minori
affirmatiue prxdicari. Quare negatiuam tan- tummodo Conclufionem educet, qux
tamen exparte quantitatis plure s differentias admittit. Figura tenia,in qua
medius terminus in vtraque pr$- mitrarum fubiicitur , particularem cohclufionem
tan- tummodo pariet.impotTibilecnim efl terminfi maiore, virtute Medij termini
cui fubiicitqr, de minori termino cui idein medius terminus fubiicitur,
vniucrfaliter prx- dicari. Quare tertia hxc figura fccundfi erit imperfectior.
V. triufque ramea fyllogifmi ad prima figuram deduci po- terunt,vtin ea decente
confymmacionem recipiant, ac roborentur: na imperfeto ex Naturx ordine
pcrfc&io- nf exquirunr eamque a perferioribus confcquuntur.I- pfius igitur
primx perfcdliffimxquc figurx non tantum Modi , fed Modorum etiam fingulorum
materiales dif- ferftix, diligenti examine perquirendj aeque explican. dx
funr.his enim re&e perceptis, exterarum figurarum ac Modorum omnium,quz ab
illarum vnaquaque exer- ceri poffunt materix ac matericrum differentix omnes percipientur.
t * r r t iir i. DePruno Ai odo fyllogf morum reil orum fgure primo , uofue de
mMcnerwnjcux* jum exerceri potesl, dif- ferentur. fimulque de Demonflruttemltiu
potifimue. Propter quid , $igm,& Qui a. Rima figurj primus modus ille erit,
in quo vtraque przmifforum eft affirmatiua, atque etiam vniuerfalis,vr puta fi
dicatur. Omne A efl B, Omne C efl A , , ErgoyOmne C efl B. Modus ifte , quoniam
affirmatio negationem digni- tate prxftat , Se Vniuerfalc , non vniuerfile,
exteros o* mnes dignitate excellet. Quare affirmatiue atque vnf- verfaliter
concludet, quod nulli aliorum datum eft. Il- lius etiam illatio non tantum
firmiffima atque tutiilinsx erit, fcd exteris illationibus omnibus, affirmat
iuifque prxfcrtim.vim ac robur fubminiftrabit. Apparet enin» ex fola
communiffimi principi; vi, illud quod alicui pr» difato affirmatiue Se
vniucrfaliter fubiicitur , illis o- mnibus affirmatiue Se vniuerfalitcr fubiici
, quibus idem Prxdicatum affirmatiue atque vniuexfalitcr fub- iicitur. Siquis
enim hoc neget , afferatque , exempli gratia, Viuens ( quod de animali
vniuerfalitcr affirmatur ) de homine, de quo animal vniucrfaliter affirmatur ,
non affirmari vniuerfalitcr , huic fatendum effet , Viuens i- jflumde animali
Se vniuerfalitcr affirmari Se viuerfali- ter notf affirmari , quod primaac
omnium firmiffirag certitudini repugnat. Tribus autem rationibus ex
vniuerfalibus affirinati- uis licet fyllogizare. Prima cft, dum prxmifTartim
vtraque accipitur ex la- titudinis ferie, atque etiam ex eadem fetie: neque
enim aliter communem terminom complc&i portent , fed ex quatuor terminis
ncceflarib conftjcuercntur. Secunda cft ^um vtraque ex longitudinis ferie
futni- tur.qux feries cafdem ob caufas erit vtrique comunis. Tertia ratio cft,
dum vno prxrnirtamm ad latitudinis, altera vero ad longitudinis finem pertinet.
Dum prima ratio cxercetur,vtplurimdm vtraque pix miflarum erit formx
perfe&iffimx, vtputa dum dicitur. Omne sfftUttmtmtfl motiuum. Omne animal
tff jp peti tinum. &g*t omne ttnimnlefl motiuufH. Quandoque Maior erit
Diuifiua , Minor autem for- mx perfeitiffimx, vtputa dum dicitur. Omne
frnfitmim e fi vel istionale vel urotioiule. Omne amnul efl f tofi tinum.
ErgtyOmne jnimal e fi vel rsuionnle vel irrstionnlr. Hxc autem Argumentatio ita
ad latitudinem fpe- ffat,vt fimul ex Diuifiux virtute afferre videatur pro-
penfionem quandam ad longitudinis feriem. Huius primi ordinis Syllogifmi
probant ea qux ve- refum ignota, quxquc fubicdlopropriirtime ac primo
conueniunt. Idebquc ex hi> tantummodo Scicn- ttxSyllogifticx confummandx
prima conftitutio de- ducenda erit. Ipfxautcm fcicntificx Demonftraciones ? ii
in- uiccm comparantur , erunt exeo digniores inttygnio- rcfvc , quoniam circa
magis minufve vniuerfalia ver- tantur. Exeo vero erunt firmiores fcu
infirmiores, quoniam magis minufve primis ac immediatis inni- tuntur ;
vniuerfaliorcs enim minus vniucrfalium di- gnitatem excellunt fimulque cafdem
tuentur. Ille vero , qux primis ac immediatis infiftune , quam- maxime (irrax
funt , prxfertim fi prxmiffarum v- naquxquc fit prima ac immediata > feu
primis ac immediatis infiftens .• tuae quippe rationis nofttx perceptio illis
vifionibus proportione refpondee , qux ver fantur circa vifibiic , dccentiffime
illuftra- tumac 57 tum ac deccntifslme oculo obie&um.Siquis enim vrrfi- qnc
percipiendi ordinem comparet , facili ammaduer- tet Maiorem propofition e id
prxftare in rationis noftrx intuitu , quod a lumine in fenfibilium vifione
exhiberi fdet : Minorem vero, rem ipfam animo difcerncndj ob- iiccre.Vtraqae
igitur prxmidarum, prout, illi conucnit, prima atque immediata
exiftcnte,vtnimque decentifsi- miprxftar, & frient ifica perceptio fummatn
perfedio- nem adequitor, euenitque oh id vt huiufmodiSvllogif-
m>Detnonft:ationum Potifsimarum vocem admittat; in illis fiquidem demonftratur
propiia pafsio de Subie- do, cui primo conuenit per propriam caufam: idque ea
ratione vtfimuldemonftretur rem dfc elTcndi caula, hineque ver iefle caufam »
neque rem aliter fe habere podc.Dum autem prxmidarum altera, feu vtraque non
cft immediata ac prima fcu primis inhxrcns, neque ta- men termini ita didant,
vt caufx vis rationis nollrx in tuitum omnino fubterfugiat , Oemonllrationum
robur non parum infirmatur: haud fecus quam vifio infirmari folet,dum iJ quod
videndum c 11 feu lumine debiliori perfunditur, feu logius quam par fit
dilht.fcu etiam pa- titur vtrumque malum, ita tamen vt vifum omnino non
dugiacuiam,fi omnino effugit nulla eft vifio, ficuti, du oblummam terminorum
dillantiam rationis intuitus caufir vim nullo modo attingit, nulla eft
demonftratio Ideo autem ea, qu* ad latitudinis ferieni pci tinet.pro- batur
fimul tum refpc&u ipfius EfTc, tumrcfpe&u cau- fx^cPotifsimam
Dcmonftrationcm admittunt quonia hotum viiumquudquc ex necefsitatc c(l vel
vniucrfale abfolutum, vel commune communiter acceptum. Sicuri igitur horum
nullu abtque certo metis noftrx lumine, fcu fimpliciter.feu vt alteri adiundum,
concipi poteft: ita illorum vnumquodque ex vnius tatummodo rationis feu caufx
virtute colligendum eft. Quamobre hac percepta, omnino percipitur, clarius
tamen feu obfcurius.vt exfupcrioribus pater. Hac vero non percepta penitus
ignoratur, quod circa ea, qux cx pluribus caufis deduci poliunt, non accidit:
hxc liquide non tantdm clarius, &: obfcurius fciri poffunt, fed etiam
patttm fciri Sc partimignorari.nam,dum caufaru aliqua attingitur , exterr vero
latent, eiufdem rei fcientia 8c infdemia quodam modocopulantur.ldcbque fxpius
vi ilIiusdemonftrationis,qux dicitur Dcmoftratio .Quia) rei Ede attingimus,
caufam autem ignoramus qux no- uafyllogiradi ratione .cxquaconftituiturDcmonftra-
tto^Proptcr quid) perquirenda erit. In fecunda fyllogi- randi ratione, qux ad
eundem prlrox fignrx modu pri- mom pertinet, qtnr^ue prxmidascx longitudinis
ferie accipit, illatu vtraque erit perfcdifsimx fbrmx : neque enim ea,qux ex
huiufinodi ferie accepta ad inuiccm co- pulantur , aliam proponendi formam
admiaunt. Hxc ,yll(Tguandi ratio firmifsima quidem erit, fed nihil verd ignotum
concludcttpatet enim ex illius vi Edent ix par- tes colligi atque definitionis
conditutioncm foucri: cx qua principiorum perceptio pendet. Et hxc quidem
Principiorum fcientia.cum fit omniu pnrftantifsima.fi redtt ad vfum deducatur,
dcmonftrare poteft ea qux vere fune ignota atque i fumma vniucrfa- litate
recedunt. . Quod autem difti fyllogifmi vere nihil ignotu pro- beut.ex eo
manifeftum cft,quoniam his femper innitu- tur.qur, quatenus fune ignota, funt
magis ignota quim td ruod concluditur. Quatenus verb iunt nota, eodem
furlmiiras nota: adumunt fiquidem prxdicatum minus vniuerfxlc ad prxdicati
magis vniucrfalis confirmatio nem.vtputa Hominem animal cdc,ad probandum, Ho-
minem viucntem ede, quod longe eft clarius. nam com- muniora ac vniucrfaliora
funr magis nota quim minus comtnunia.ldebquc.data terminorum notitia, impofai*
bilfteftcognofi.cre Hominem ede animal, nificogno- fcatur Hominem effe
viucntem, cum tamen nihil repu- ghet cognolccre Hominem ede viucntem, &
nefeire cum animal ede. Et hxc veritatem continent.feu rationis ordo atten-
datur ,fcu naturalit.Quod enim ad rationis progredum attinet maoifcftu cft
magis vniucrfalu & primo occur- Contemplatio II. Pars III. s * rerc,&'
ad minus vniuerfalia elucidanda vim propriam extendere. Quantum autc ad Naturx
progredum, nouimus par- ticularia cx communioribus rationibus prius concipi,
inox vero fub rationibus contractioribus ipfumquc ra- tionis intuitum tunc
decentifsime excreer i, dum primi circa id dcrinctur quod in Naturx progTcdu
primi Prx- dicati fuftinct partes. In tertia lyllogizandi ratione, qux alteram
prxmida- rum ex longitudinis ferie , alteram vero ex latitudinis adumir.ca qux
ad latitudinem pertinet femper erit ma- gisvniuerfalis.quim illa,quxcx
longitudine fumitor: idcoque femper Maioris locum obtincbit.Eadcm etiam perfetf
ifsimam propofition u formam atque etia Diuifi- uam admittet. Huiufmodi veri
fyllogifmi aliquod quidem ignotam probare potetunt,fed ca ratione, vt nihil
aliud obiiciat, quim cdmunioris veritatis cotra&ioncm feu extefione. Ex quo
euenit vt ea qux (oli Subiclto ac primo infunr, dcmonftrare non polsint: dum
enim , exempli gratia, dicimus, Animal tfl fen fumum, Home tfi animal*.
E/goJomo t/lfrafttiuM, feu, Animal tp rationale vel irrationale, Hamo t(i
animal. Erga, Homo tfl ratianalu vel irrationali. Demo-.iftutur Icnliriuum dc
homine, necnon ratio- nale feu irrationale: quorum nullum ipfi homini primo
conuenit. Ex tali autem fyllogixandi ratione, qux nun- quam Demonftratronern
pcrfcCtif simam conficere po- teft, fxpius rei caufam, fxpe etiam rciEdc
tantummodo probari folct. feientix enim extenfio perducenda eft no ramum ad
minus vmucrfalia,Ccd ad communia comma uiter accepta, atque etiam ad lingularia
xterna. Horum vero plurima ca prxdicata admittut qux plu- ribus mediis probari
podunt. Hxc igitur fyllogizjdi rq- tio illas compledctLir Demonftrati»nes,qnx
feu Pro- pter quid. fcu ipfius Ede, ac Quia, appellari folenc. Dum circa
abfolute vniuerfalia fyllogizatur,rei cau- fa confirmari videtur:dicens
fiquidem, Animal cft feufi- tiuum, tcrminoiumquc vim attingens, percipiat
necef- fe cft Animal ex fcnmiuo,tainquani ex propria ratione, conditui Dum
igitur fubiicit, Homine ede animal, colligitque. Eundem fenfitiuum ede , eadem
ex necefsitatc confpi- ciet , Scnfitiuum pertinere ad hominis rationem ex ea
parte qua eft animal. Dum vero fyllogixandi vis deducitur adfommunia, fcu etia
ad fingularia xterna, ta caufa quam rei Ede (fe- iundtim tamen) demonftrari
folent, prout feu propria funt ignota, pofletiora vero cognita, lcu ccontia.
fiquis enim arguat, 4W contrarie carent funt incorruptibilia , C ait 'ha
corpora contrario carent. Ergo funt incorruptibilis: Hic a pofteriori videbitur
arguere, atque incorrupti* bilitatem crlorutn cx quodam pofteriori demonftrare.
Quod fi dicat, Omnia,qun a Deo immediate creator, funt incorruptibilia, Corpora
calejiia immediati utantur. Ergo, funt incorruptibilia. Eiufdem Conclufionis
caufam videbitur aderre- Siquis autem circa fingularia xterna , fcu etiam circa
corruptibilia qux fcnfu percipiuntur, fyllogizis his in- nitatur qux fenfus
ipfe pcicipit:puta nunc dari dcfcftu LunXjColligatque, exempli gratia. Nunc
dari Tetrx in- tcrpofitionem diametralem inter Solem & iplam Luna, hx
Dcmoftrattoncsfqux D cmonft rationes Signi, rcdlc, ni fallimur, appellabuntur)
vtraque prxmiflarum vni- uerfalcra non adument, idcoque erunt non huius primi
modi fed alterius. De reliquit prima figura modu jUj» da/inguleru materne. c.
iij 59 Vniucrf.Inft. adhom. pcrf. 60 pLuvi fyllogizanrii modi, qui in prima ii' a gura
primum occupat locum» partibus ac i materiis fatis expolitis, nunc deueniendum
Kell ad aliorum eiufdem figurx modorum conftitutionero, atque ad Ungulorum
materias expo- nendas. Sciendum igitur eft, dari alium huius figurx modum qui
vtramque prxmiflarum vniuerfalem allumens , ve- ritatis indagationi atque
demonflrationt inferuire po- teft.In hoc modo altera erit negatiua , altera
vero affir- matiua : impoi/ibile enim cft Prxmiflarum vtramque negatiuaro efle
nam alibi demonftratum cft , Atiiu am virtutem propofitionis neeatiux extendi
no polle, dum recipietis propofitionis fuoictium proprio fubictio af- firmatiuc
non copulatur , Reccptiuamquc eiufdem po- tentiam ab alterius propofitionis
atiiua virtute nulla ratione attingi, nifi proprium praedicatum in ca affir-
matiuc fubiiciatur. Negatiua vero femper erit Maior, affirmatiua autem minor,
nam, fi locus Maioris afligna- retur affitmatiuz , Medii termini vis inutilis
eflet. cum enim hic terminus.tamquamMaioris termini vniuerfa- litatem non
excedens» eidem Maiori termino in hac fi. gura fubiiciatur , de Minori veto
tepnino prxdicctur, dato, Maiorem cfle affirmat iuam , fcqueretur, Id , quod
eft communius , virtute illius, cui non repugnat , fi (ic minus commune, negari
poffe. quod Natura non pati- tur.fi quis enim dicar , Omne A cft B , Nullum C
cft A, nulla ratione inferre licebit,Nullum C e(fc B,na B quod cft
communius,poterit Se A Se C,conuenire , quemad- modum animal & homini Se
Leoni conuenir. ldeoque neque fi dicatur • omnis homo cft animal , Nullus Leo
cft homo, inferre licebit , Nullum Leonem cfle animal As ccontra.fi negatiua
affirmat suam prxccfleric , Mcdij termini vis quam optimi exerceri poterit, nam
polito, Nullum A cfle Omne C cfle A, quam tucilfime in- ferre licebit, Nullum C
cfle B. Similique ratione , dato. Nullum hominem cfle Leonem , St Omne rtfibfle
efle horaincm3inferre licebit. Nullum rifibile Leonem efle. Huius fecundi Modi
robur omne deducitur a propoli tionc dicente, Illud quod dc re aliqua
vniucrfaliter ne- gatur , dc illis etiam negabitur de quibus ditia res vni-
uerfaliter affirmatur. Et hfc quidem refpondct propo- fitioni cui primus
innititur Modus, atque ex ea etiam pendet haud fecus quini negatio(qux
Affirmatione oa- tura pofterior eft)ab Affirmatione pendeat. Clarius aurem idem
fyllogizatidt modus ratione Ma- terix ab eodem primo Modo deducitur .* fuperius
quip- pe demonftrarum cft Negatiuas propofitiones veritati confoti as, atque
indubitatx cctt itudinis.conftitui ac fo- ueri affirmatiuaru ac diuifiuarum
propofitionu virtute, qux ad ipfurn primu Modu pertinent. Supraditii igitur
fecundi Modi munus prxcipuutn erit confirmare aede- monftrare vniucrfalcs
negatiuas omnes , nccnon com- munes qux certitudinem aliquam admittere poflunt
vi illarum negat iuurum, qux et Diuifiuarum virtute primo conftituui)tur,
nccnon Affirmatiuarum qux pri- mis negatiuis rctic fubiiciuntur. Quare cum
harum vniuer&lium negatiuarum co- gnitio ad perfetias fcientias pertineat,
in his duobus modis omn ium Icicmur um mater ix colligi poterunt. Prxtcr
fupraditios duos modos dantur plures alij modi eiufdc primx figurx; inter quos
duo illi dignitate prxftare videntur qui altera prxmiflarum abfolute vni-
ucrfale .ifliimfir,vt fcilicet fuftincrc poflit, fi fit affirraa-
tiua,Signu(Omnis:)Sivcro fit negatiua,Signu( Nullus.) Horum vterque vmuerfsli
fcu communi abfolutx fubiicit affirmatiuara particularem : medix enim pro-
pofitiones, licet ex communibus deducantur, attamen neque illis neque
vniucrfalibus abfolutis aut prxcifc aut fubiici poflunr.Ipfz autem particulares
femper vni- uerfalibus fubiiciuntur. nam, vt ex fuperioribus patet, Maioris
locus, prxfcrtim iu hac figura, vniuerfalioribus concedendus eft. , Horum
duorum modorum prior vniuerfalem affirma (iuam aflumet, atque particulaif
affirmat iuam illi ffib- «icictjVt puta dum dicitur. Ommt A tH B, Aliquod Ctfi
A» • Ergo, Aliquod Ctfl B. , Negatiua particularis affirmatius vniuerfali
vtilscer fubiici non potcft.neque enim vi negationis rei minus vntuerlalis
negatio rei magis vniucrialis infertur. Pofterior autem modus vniuerfalem
negatiuam aflu met , illique particularem affirmatiuam fubiiciet.vtpu- u duin
dicitur, N ullum A tfl B, * 4 i .Aliquod Ctfl A, Ergo, aliquod C non eJI B.
Negatiua particularis negatiux vniuerfali fubiici na poreft, vt ex his patet
qux fuperius demonftrata funt. In vtroque modorum ditiorum Conclufio cft parti-
cularis,quz in pofteriori ctii negatiua eft:ipfa enim co« clulio deteriori
partem prxmiflarfi cx ncccflitatc fequi- tur, Sciendum autem eft in tertio modo
, Diuiliux pro- politioni loeu Maioris concedi poflc,vt puta du dicitor, Animal
tfl vel ranoualt,vtl irrationale. Sotrutti tfl animal. Ergo, Scc. Ditiorum
modorum robur ct duabus piopolitioni- bus pendet qux illis proportione
rcfpondent, quibus firmantur duo priores ac exteris omnibus prxftantio- res
Modi , immo abeifdem deducuntur , quatenus «4 particularia, quibufdam vocibus
mutatis, contrahi pot> funtjficuti etiam ipfi lyllogizandi modi ab eifdcm
prx- llantioribus modis cxlimili contratiione colliguntur, tertius fcilicet a
primo, quartus verb a fedmdo. Qua- propter circa eafdcm materias verfari
poflunt , his ex- ceptis qux affignantur demonftratiombus vtramque prxmiirorum
ex latitudinis ferie accipientibus, conilae enim propoficionem particularem,
quatenus vniucrfr- liter iubiicitur, ad longitudinis feriem pertinere.* Horum
igitur modorum fiutius conllituctur in ex- tentione eorum qux adperfetiiores
modos pertinent. Et hx quidem extentiones tot ordinum erunt, quot fune
vniucrfalium ac communium ordines. Erunt etiam,ratione non diflimili,tot
graduum quae fune particularium mdeterminationes atque determu
nationcsinecelfariorumenim negatio prius extendi de- bet ad minas determinata ,
nam comunium natura ma- gis lapiunt , mox vero eradatim ad magis determinata»
quoad perueniatur ad hoc vel illud.Huiufmodi argum£ taciones (quantum ad
illationis vim ) a pcrfetiioru de- monftratiorui.n robore parum deficient,
ratione autem marerierum fcu fubietiorum quammaxim* ab illarum prxftantia
rccedenc-.vcrfantur enim circa lingularia ac particularia.qux vel corruptibilia
omnino funt , vel di- uerfimode mirabilia, atque ob hxc prfeipue huiufmodi
argumentationes modos fuftinere poflunt. Supraditios fyllogtzandi modos
fcquntur modi ilU in quibus neutra prxmiflarum eft vniucrialis abloluta. In his
propofitio media vniuerfali ac communi.fcu ab- folutx fcu vagx,(ubiici non
potcft.Non Iubiicitur vni- ucrfali leu communi abfolutx.nam ipfis Mediis comma-
ne cft vtramque vniucrCalcm fcu communem, affir- matiuam fcilicet Se negatiuam
.dcftru er e. ldeoque la- cum minoris accipiens Maiorem propofitionem de-
ftroeret, atque omnem fyllogizandi fubuerterct vim. Nonfubiicituc vniuerfali
lleu communi vagxrnamvaga propofitio, licet communis, ex co vaga appellatur,
quo- niam nullam certam formam cx propriavi retine*, i- dcoque quatenus fit
aflumpta,atiiux virtutis vfun» on recipit. Supraditiorum igirur modorum ilfe
erit prx- ftantior.qui mediam propofitionem tamquam Maiori allumens , communem
vagam tamquam Minorem illi fubiicit; nam propofitio vaga , cui Minoris locus
ad- fcribitur.ex neceflitate cft affirmatiua. media liquidem propofitio, qux
Maioiis fuftinct partes, vtriufq, qualita- tis vim complctiitunidcoq; neque
Negatiux copulari, neque m Negatiua propria virtute extendere poteH-Su-
praditii modi , qui quintum obtinet locu.cxemplu erit. Membra natur alta vt in plunbui 'limodton figtua funt
pudita, Manni hornum tfl membrum naturale. Ergo mmu Vt m pUhbiu tommodiori
figura trit prndita. Huiuf- 6i Contemplatio II. Pars III. Huiafmodi condalio
particularis efle non poteft 62 • oniam prxraifiarnm nulla eft patticularis.Non
poteft vficvniucr/dis, tum quiafyllogifmus vmueifalem ab- f -lutam non aflumic,
fcd vagam ,quxl Maiori media determinationem recipit, tum quia
ipfiCondufionidc- ; rior conditio ex necefficatc infigitur. Supradidus
fyllogizandi modus indiftinde & affir- iratiue Sc negatiue proferri poteft,
neque tamen ob id propriam naturam fcu vim immutabit , quoniam ( vt fu- r-nus
dcmonftratum eft ) ipfx Medix propofitiones v- triufque qualitatis vim
complcduntur.Quare dato,In- Crwsema naturalia vt in pluribus perfediori forma
ef- e ptzdita, datur etiam, tadem naturalia membra vt in j turibus forma
perfediori non carere. Quamobrcm fi abiiciatur , Manus eft membrum naturale ,
eadem eli- cietur conclufio, licet non eadem loquendi torma. Huius fyllogizandi
modi materiae proprix erfie pro- pofitiones omnes que ab omnino eifcnrialibus
defi- iunx, quxque, cum perfedam feientiam no luftincant, d ipdru experientiam
quam propriifltmi pertinere vi- ientur.quod cx his,qu;de Induxionum materiis
dicen U funt^larius apparebit. Supradidlo fyllogizandi modofextus adiungirur,
ille firiliccc in quo Maior eft media,Minor vei 6 particularis, ‘flg etiam
rationibus fupetius addudis afrirmatiua ex necdfitate erit.Sc Conclufio
fimiliter erit particularis, Uatio autem nonabfolura/edconieduralis: medix e-
ifin propoficiofiit adiua virtus abfoluci extendi non soccft. Didi modi erit
exemplum, Usnui bomrnu,-jt in pluribus, tfl for* perftltioek. Hat tfl manus
heminis, Ergo,l’enflmile tflbam manum tffe perfidioris fosr*. Supradidus autem
fylloeifmus negatiuus quoque reddipoteft.ficuti demodoliiperiorididumeft. Huius
fyllogizandi materix neque expcrimentalcsfunt, neque lenfiuux.fcJ coniedurales.
Licet enim Maiot fit expe- i imentalis, Minorqoe fenfu confirmati poftit,
nihilomi- nus quoniam Conclufio neque cxperimcntalis eft.ncqi en fu probatur,
fcd probabili ratione , ad Conicduram quam rediflimi deduci potcft,ciim
prxfcrtim omnium (yllogifmorum materia exipfVconclufione tantummo- do
ficdctertninanda.lpfx autem coniedurales materix in duas partes prxeipuas
diftingui poftiint : quarum al- tera illa oinnia compleditur quxliberx noftix
volun- tatis via neceffitatereceduat: ad alteram vero illapcr- rinent qux
naturalium agentium vt.feu ob proprix na- tur» conditionem, Accidentibus atque
etiam mutatio- nibus multipliciter funt fubieda. Supradidos fyllogizandi modos
fequuntur illi in quibus prjmiflaram Vtraque eft particularis , ita tamen n
altera minus dpterminata exiftens , alteram qu; ma- gis determinata erit auodam
padocomplcdi poflit: hoc quippe ad fyllogiuicam ratiocinationem confti- cucnaam
fufficic, licet ordinis imperfediotis. None- nim negandum eft prf mirtarum
complcxum,dum alte- ra eft vniuetfalis , longi pr;ftantiori ratione perfici
Prjteica,pr;miftaium particularium veritas nono- ritiir ex aliqua Natur;
neceflitate , feu cx his qu; Natu- r; ordini aducrfantur,ide6qucfadi potius
quim Natu- r; appellanda eft. Ex huiufmodi vero propofitionum particularium co
palatione , duofyllogixandi modi rede conftituentur: pofFbilecnim cft&
illatum vtranque efle affirmatiui, tc Maiorem negatiuam, Minorem autem
affirmatiuam. Cjteras omnes combinationes fyllogifmum huius fi- gur; fuftincre
non pofle.ex fuperioribus patet. Prioris jgitur modi exemplum erit, Sooatts tfl
VlnltfapbtU , Vir accedens tfl Socrati l, „ Ergo,rir aece dens tf Pbslofopbns.
Pofterioris modi erit exemplum, Socrates non tfl ambttiofnty ^ ice edent tfl So
crate t, Ergo Ueerdem nen tfl ambrtiopu. Horum modorum materi; , qu; omnino a
necefutate recedunt, duorum fune ordinuin.Qujdam enim ex pro- pria natura
coniedurales funr, ita ramen vt ab illis par- ticularibus,qux proprio tantdm
nomine funt vel deter- minabilia vel determinata , extendantur ad eadem par-
ticularia,quatenus magis determinata : Se ideo huiuf- modi Conclufioncs
conicduralium veritarum exren- fiones rede vocari poterunt : cruntque plurium
gra- duum , quoniam ipforum particularium determinatio- nes fimiliter funt
plures : quxdani fiquidem ex propria natura fenfu tantummodo funt
percipienda.fcd quo- niam prxterita funt, vel abfentia, vel alia ratione i
fenfu remota,arque etiam refpedu partium (xpc ignota , fyl- logifmi vi oftendi
poliunt, vtputa fiquis dicar, w 4lex suder foipjit beent librum, Accedent tfl Alexander.
Ergo ate edens fcripfit hunc librum. Et hx quidem plures differentias
admittunt, rt expe- rientia ipfa docet , atque ex his qux in naturali fcientia
pertradanda funt dilucidius perfpicimus.In prxfcntia- ru admonuifTc fufficict,
fenfibilia, quatenus adu fenfus moucnt,cuiufcunqtic ordinis , minorem tantum
pro- pofitionemhis fyllogifmis imperfectioribus fubmmi- llrare , quatenus adu
fenfus non mouenc , fcd vel ex i- maginarionis vi incerne comprehenduntur , fcu
memo- ri» virtute interne retinentur (quoniam hrc funt minus determinata )
Maiorem propofitionem fuppcditarc. I** deoque etiam ipfa Coclufio eorundem
ordinum cx ne- ceffitarc crit.-conftat enim prxdicatum a Maiori femper fumendum
cile. Sicuri autem huius primx figurx modus tertius pen- det a primo, (Minore
vniuerfali & afrirmatiua ad parti- cularia contrada)& quartus a fecundo
ex eadem con- tradione , ita etiam quintus ac fexcus modus, quatenus
affirmatius* proferuntur, atque etiam modus feptimus ab eodem primo aut i
tertio modo omne robur acci- piunt, Maiori propofitione in mediam vel in
particula- rem indeterminatam mutata , atque etiam Minorifqua- renus id
requiritur ) ad maiorem determinationem de- duda. Dum vero modi quintus ac
fextus negatiue pro- feruntur , i fecundo ac quarto pendebunt , ficut ab 40
eifdem , eifdcmquc rationibus, odauus modus fimili- ter deriuatur. , Qux
hadenus enarrata funt circa Syllogifinosprim; figurx tum refpedu formx.tum
refpedu materix , nos quam tutifliinos reddere podium, Primam hanc figuram
circa omnia verfari, qux argumentatione ac ratiocina- tione probari poffunt,
atque etiam omnibus propofi- tionibus vti qux per Ic notx funr. ! Quaptoptcr
afferendum erit , omnia qux nobis ali- qua ratione cognofcibilia funt , ab ea
contineri , atque cx neceflitate circa eadem verfari reliquas Catcgorico- rum
Syllogilmorum figuras , figurarumque modos , necnon exteros omnes Syllogifinos
tum coditionafes, tum diuifiuos , atque ad impolfibile deducentes , iplam
prxtcica Indudioncm : ita tamen vt non vnaquxque figura feu argumentationum
fpecies circa omnes ver- fetur , fed fingulis ccrrx quxdam partes aptentur.
prout ex his innotefcct,qux dicenda funt tum de aliorum Syl logifmorum ad
primam figuram rcdudionc,tum de c6- ftitutione Principiorum cx lndudionisac
diuifiuiSyl* logifmi vfu. In exterarum igitur argumentationum ex- plicatione
fatis erit lingularum formationcs,ac modos dcmonftrjrc*. illarum enim materix
cx materiis Syllo- gifmorum primx figurx dcduccndx erunt, prout vni» cuique
conuenit. De Modis Sjllogtfmorum r eidorum fecunda figter*. N fecunda figura,
in qua Conclufio negatiua femper eft, pizmiftarum altera neccdario eft negatiua
, altera vero affirmatiua. PrxmifTarum vtraque poteft effe vniuerfa-
lis,tuncque petfcdiorcs illius modi conftituentur. Primus vniuerfali negatiux
Maioris partes affigna- c. iiif V niucrf. Inft. ad hom. pcrf. 63 bi:
«vniuerfali verh affirmariux locum Minoris, elicie- turquc vniucrfalis
conclufio , Vt puia li dicatur, NuUtu hpu curru, Omni > homo cnirit. Ergo
nullus bome lapis. Hic modus ad fecundum primx figtirr modum dedo- cittir ex
Maioris couerfione , vt lcilicet dicatur Nullum currens lapis. Secandus modus
Affirmariux vniuerfali Maioris lo- cum attribuet : Negatiux verb vniuerfali
Minoris afli gnabit partes. Quamuis enim in prima figura id per- mitti non
poffic , in hac fecunda tamen atque in hoc Modo liber* conceditur: medius
quippe terminus in vrraque parmularum prxdicatur.ideoque illarum vna- quxque
commutari poteft. Secundus tamen Modus a priori vim recipit , in quo Negatiua
deccciori difpofitione Maioris partes exercet- Huius fecundi modi exemplum
erit, Omnii hom» currit , Nullus lapss currit , Ergo Nnllutlapu homo. Hic
fyllogizandi modus deducitur ad fecundam mo dum primx figurx. In eadem fecunda
figura arguere criam licet ex vna prxmiffanim vniuerfali , ex ah era vero
particulari. Ipfa particularis Minoris partes tantummodo exercere po teft.Maior
autem vniucrfalis Sc affirmatiuam & negati- uam qualitatem admittit , ita
tamen vt ca affirmatiua exiftente, particularis Minor fit negatiua , eadem vero
exiftente negatiua, Minor fit affirmatiua. Patetenimex duabus negatiuis nihil
inferri, neque cx duabus affirma tiuis , ncgariuc concludi: quod nouimus huic
figurx propriilmnum efle. Maiore igitur negatiua vniuerfaliquc exiftente , Mi
nori autem affirmatiua & particulari, tertius huius fi gurx conftituetur
modus, cuius hoc erit exemplum: • Nullus Ijfts curnt , .Aliquod ac ctdcns
currit. Ergo, Alsqnod Accederis non tfl lapit. Hic modus ad quartum primx figurx
deduci potefti conuerfa propofitione maiori, vtfcilicet dicatur , Nul- lum
currens eft lapis. Data maiori vniuerfali affirmatiua , Minori autem negatiua
particulari, quartus modus conftituetur, cuius hoc erit exemplum : Omnu homo
currit, -Aliquod animatum non currit , Ergo, Aliquod animatum no» efl homo. Hic
ad fecundum primx figurx modum deducitur, Nam, dum dicir, Aliquod animatum eft
homo , contra- hit Minorem vniuerfaU-m , qux in prima figura diceret (exempli
gratia ) Nulla pinus currit, ad particularem cum quadam commutatione. In hac
figura propofitionis medix ingredi non pof- funr : nam tum affirmationis tum
negationis vim com- ple3untur:idcoque conuctfioncm non patiuntur. In ea tamen
conceditur, vt vtraque prxmilfarum fit particularis,licet non vtraque omnino
determinata. Tunc autem minus determinata Maioris propofitionis partes
exercebit Hxc Sc affirmatiua & negatiua efle *o poterit, ita tamen vt i
Minoris fubiicicndx qualitate differat. Igitur, fi Maiore particulari
indeterminata & negatiua exiftente, minor particularis determinata atqi
affirmatiua fubiiciatur, quintus modus oritur, cuius exemplum erit: Socrates
non tfl Epifcopsit, Accedens tfl Epifcepu i, Frgo,acc<drm non e/l Socrates.
Maiore particulari indeterminata atque affirmatiua exiftente , illi fubiicictur
Minor particularis, determi- nata atque negatiua, lextufque huius figurx modus
con llituctur, cuius exemplum erit : Socrates multa flnpfir, - Accede» • mhil
Jc. ipjit, ErgOyAucdcns non ejl Socrates. Hi duo lyliogiaandi modi i duobus
fuperioribus vim recipiunt, qumcus icuicct i icitio,& fextus a quarto. De Modis fllogfitsocum re florum
terti* figar*. ■ N tertia figura communis terminos invtra- * que prxmilfarum
fubiicitur. Idcoque licet v- r rraqueprxmiftartim quandoque fit vniuerfa- t
lis, Minor tamen , particularis vites non cxce- Hx prxmiffx in qualitate
conuenire ac differre po- terunt,ita tamen vt vtraque non fit negatiua. Iam
enim conftitutum *ft;Ex duabus negatiuis nihil inferri.V:.*- que prxmilfarum
vniuerfali ,fimulque affirmatiua exi- ftente, primus hbius figurx modus
coofticuctut, cuius exemplum erit : Omttit homo ej animal, Otunu homo currit.
Ergo, -Aliquod otn ens efl animal. Hic deduciturad tertium modum primx figurx ,
Mi- nore adeam conuerfa, qux dicit Aliquod currens eft horna Vtraque
prxmiflarum vniuerfali exiftente , non ta. men vtraque affitmatiua ,
conftituetur fecundus mo- dus eiufdem rertix figurx. In eo Maior erit negJtiua
, Minor autem affirmatiua: fuperius enim dcmonftrarum eft, dum terminus me-
dius fubiicitur in aliqua prxmiiTarum,ycl in vtraque» Maiori affirmariux n<
gatiuam non poffc fubiici- Huius modi exemplum erit: Nullum currens tfl lapis.
Omne currens mauetu r, Esgo, -Aliquod. quod non moutturjon e/l lapsi. Hic
reducitur ad quartum primx figurx ex eadem Mi- noris conucrfione,vt puta fi
dicatur, Aliquod quod mo* ueturcuirir. Dantur etiam in hac figura teitia Modi,
ia quibus ptxmiffarum altera eft vniuerfalis, altera verb particularis. Hx
fimiliter in qualitate couenirc polfunr» atque etiam in eadem differre. Er
fiquidem conuentant ambx erunt affirmariux. Eucnic autc in hac figura(quo- niam
illiusConclufioeft femper particularis,»: atguen. di Modi ad primam figuram
funt dcduccdi) vt non tan- tam vniuerfalis affirmatiua prxferatur particulari
affir- imtiux id quod ad tertium modum pertinet, fedetiam ipfa particularis
affirmatiua rcfpcCtu vniucrfalis affir- matiux Maioris propofitionis exerceat
partes: ex qu? quartus eiufdem figurx fyllogitandi oritur modus. Terti; modi
erit exemplum ; Omnn homo eflammal, -ASquu homo currit, Ergo, -Aliquod currens
eft animal. Hic reducitur ad tertium modum primx figurx ct conucrfionc
Mlnoris,vt lcilicet dicatur , Aliquod turrem efl homo. Quarti modi erit
exemplum, «, Aliquis homo currit , Omnii homo efl animal. Ergo ^Aliquod animal
currit. m Hic fimiliter reducitur ad eundem primx figurx mo- dum, eadem Minoris
conucrfionc atque eiufdem tranf- pofitionc, ita vt Maioris propofitionis
exerceat partes- Dum prxmiffx dmetfxfunt non tantdm ratione quan- citatis , fed
etiam qualitatis , negatiua ( vt ex fuperius collituris liquet ) Maioris
propofitionisjocum nccrfla- rio ingredietur. Hxc 8c vniuerfalis &
particuUris.rstio- nibus iam didis, admitti poterit. Et fiquidem fit vni-
uerfalis , qv intum conftituct inodum.fi vero particula- ris , fextum. Quinti
modi exemplum crir: Nullum currens efl lapu, -Aliquod currem ad nos accedit, #
Ergo,-Ahqi,od ad nos accedens non efl lapit. Hic modus deducitur ad quartum
pnmx figurx ex Minoris conueifione.vt fi dicatur. Aliquod ad nos accedens
currit. Sexti modi erit exemplum: -Aliquod currfni non tfl lapis. Omne curreiu
ab aliquo elongatur. 6S Fago, Aliquod, quod ab aliquo clangatur, no» tfl lapit.
Moduihic i fecundo modo huius terti* figurx vim rccipir. Nam.djta vniucrfali
dicente. Nullum currens cft lapis.collcdiuc elicitur propofitio dicens ,
Aliquod currens non eft lapis, qux in hocfextofyllogizandi mo- do Maioris
propulit ionis partes exercer. Medix propositiones tertiam figuram ingredi non
poliunt , ficuti neque fecundam .Ratio eft quoniam co- uerfionem non
patiuntur,! prima vero Giftinctur, quo- niam illius perfcdio harum
propofirionum infirmitati T*derur. In tertia hac figura admittitur vt
prxmiflarum vtraq; fit 'particularis. Quod fi veraque fit aftirroatiua.fcpti-
mutn conftitucnt fyllogizandi modum, cuius exem- plum erit : Accedens
tjlPbilofopbut , Acu det i e fi Socrates, Ergo, Sacrata cft Phtlofoplnu- Sin
autem altera erit affirmatiua, altera vero negat i - na , ipfa negat iua
rationibus fuperius addudis neccfia- rio Maioris propofitionis locum
ingredietur, &r odauu huius rtgurx modum conftituct , cuius exemplum erit,
Au e dent non cft Philojopbus , Accedens e ii Petrus, Ergo farni non eii
Phdofopbut. Hi duo modi pofticmi reducentur ad duos
poftrcmos pfirax figurx. Contemplatio De JyUagjfmu obliquis ,feu ad tmpofii-
bile ducentibus. | V n c de illis fyllogifmis abfolutis dicendum left qui
innituntur Dcftrudiux virtuti, ldeo- J que Obliqui ,feu ad impoffibile
Deducentes r appellati funt.Horum tradatio Redorum fyl- logifmorum Speculationibus
iure optimo annedenda eft , tum quoniam eadem vtunrur fyllogizandi for- ma, tum
etiam quoniam ad eorundem fubfidium abi* pfa Natura parati fune. His
fyllogifmis commune eft, Remorum fyllogtfino- rum Conclufioucm Dcftrudiua
virtute confirmare: no- uimus enimpropofitionum vnamquamque alicui Con
tradidorix opponi , Contra didoriariimque altera vera exiftcnrc reliquam ex
ncccffitatedTc fallam .fimilique ratione ex vnius falfitare alterius veritatem
conuinci. Hoc autem fic
accepto, ad horum fyllogilmoruin for- mationem erte deueutendum. Dctut ,ex Redi
fyllogif- mi vi conclufum fui#: , Omnem hoinincm viuere, eo quod omne animal
viuac, 8e omnis homo fit animal. Dcturetiam, aliquem huic conclufioni non
alfcntiri. Hic ad illud deducendus erit vt fateatur , Omnem ho- minem non
vinere : fi enim etiam hoc neget , commu- niffimi principi) veritatem
dcftruet,& in vrraqueCon- ■ radidormum falfitatctn admittet. Accipiatur
igitur hxc propofitio vna cum altera illa- rum cx quibus dedudum fuit. Omnem
hominem viue- re»Maiori fcilicet vel Minori, & fi quidem aftbcieturMa-
iori, dicetur hoc modo: Omne animal viuit x Aliquis homo non viuit, Ergo
^Aliquis hama non eft animal. At hoc falfutn eft, prius enim admittebatur,
Omnem hominem eifc animal FalCi igitur aliqua prxmiftarum, neque enim ex ve-
ris pratmufis rede difpofitis falfa concludo elici poteft. Maior non eft filfa.Ergo Minor. qua dicitur Aliquis
ho- rne? non viuit. Vera itaque eft huius Contradidoria, prior fcilicet
concludo qua dicitur Omnis homo viuit. Sinautem aflocictur Minori, dicetur hoc
modo: Aliquit bomo non vini, Omnis bomo tfl animal. ErgOtAhquod animal non eft
vitem . At h*c concludo cft fal6 : contradicit enim prxmif- 66 fx fuperius
acceptx, qua dicebaturOmne animal eft viucns. Quare cifdem probationibus
demonftrabitur Prxmiifarum aliquam falfam cfTc. Et, c&m hoc illi tan-
tummodo, qux priori conclufioni contradicit, obitcl poflir, illam falfam efle
apparebit, prioren. autem con. clufioncm veram. His duobus fyllogifmis ad
impofiibile ducentibus propriam aliquam denominationem aptandam exifti- mimus ,
atque illum qui recinet maiorem propofieio- nemfyllogilini Redi , Obliquum
Maiorem dicendum ede , eum vero qui minorem retinet , Obliquum Mi- norem. Hi
fyllogifmi Redorum figuram cx ncceflitate im- mutant : ex eo enim quod amimunt
Contradidoriam conctufionis Syllogilmi prioris , quantitas & qualitas
diuerfx redduntur, F.x eo vero quod eidem vel Maioris vel Minoris locum
aflignam, Terminorum etiam difpo- fitio varia crit.Idcfiquc dum prior
fyllogifmus eft pnmf figurx , pofterior eft vel fecundx, vel tertix. Secundx,
dum Maior accipitur.Tertix dum accipitur Minor, vt ex fupciior i patet exemplo.
Quod fi prior fyllogifmus fic figurx fccfidx , Dcftrudiuus maior ad primam
figuram, minor autem ad tertiam deducetur.Du vero prior eft fi- gurx tertix,
Dcftrudiuus maior ad fecundam deduce- tur,minor ad primam. Videtur autem,
prxter fupradidos Obliquorum fyl- logifmorum vfus, alios dari ac longe
decentiorcs.dum fcilicet alter terminus medius no abfque contradicen- tis confcnfu
exterius accipitur, vt puta fiquis ciufdem fyllogifmi conclufioni contradicens
fateri cogatur: A- liquctn hominem non viuere , quxrendum ab eo eft an
confentiat hominem augcri.Si dicat fe confcntirc. tunc arguendum cric hoc pado
: Omne vin ens angetur. Aliquis homo non viuit, E/go, Aliquis bomo non augetur.
At hanc falfam eifc fatcris.Falfa igitur eft aliqua prf- millarum, non Maior
cui confcntis.Ergo Minor- Quare prioris fyllogifmi conclufio , cum huic
opponatur con- tradidoric.vcra erit. Vfus hic admodum probandus videtur , in
prioribus aurem frufti a omnino laboratur; etenim fi aduerfarius fyllogifmi
Redi prfmiflas atque ciufdem redam for- mam admittit, conclufioni nullo modo
contsadicere potcft.Sin autem prf miflis no confentit,ncque formam agnofcit,fruftra
llcudus fufeipitur labor , in quo eadem ab auditore concedi fupponitur.
Prftcrea dum prxmif- fx negantur, vel illarum aliqua, quatenus demonftrabi- lcs
fune, earum veritas demonftranda erit; quatenus au- tem funt per fc notf ,
illud obferuare licebit quo admo- nemur , Contra negantes principia non eifc
difputan- dum : quod ad illos etiam extenditur qui rede fyllogi- xandi formx
non alfentiuntur. Silentio autem demandandum non eft , dum fyllogif- mus redus
innititur propofitioniindctccminatx fcu di- uifiux, obliquum fyllogifmum eandem
Diuifiuam pro- pofitionem , afrirmatiu£ prolatam, eadem forma reten- ta ad
Ncgatiux formam deduceic non pofte,exfuperio- ribus enim patet, Diuifiuasatq;
Indeterminatas propo- fitiones Neguiuam proponendi formam non fuftinere,
ideoque Cotradidoria negatiua duarum negatiuarum vim compledetur. Nam fi
conclufum fit Hominem efle vel rationalem vel irrationalem , fcu animal dfc vel
ra- tionale vel irrationale , Contradidoria erit Hominem neque rationalem neque
irrationalem efle , 8c ani- mal neque rationale neque irrationale efle, fi enim
ho- rum alterum admittatur , conclufip vel nullo pado in- firmabit ur,vcl cx
parte tantum, quorum vuumquodqu? Contradidorix naturam deftru:: C a 9 v T De
quatuor formationibus ac viginnfemtmM odis Con- dit urnalium propofitionum, in
quibus tota Condmo- n.thutnf) llogt fretorum vu continetur. t <7 Vniucrf.
Inft. ad hom. pcrf. iflO nditiokUi v m fvllogifmorfi do- idrini petquirendanunc
cft. Primo autem fta 5 tuendum erit, Nullam propofitionem appel- »l.mdam effe
Conditionalcm , cuius termini vel i ternario numero dcficunt>aique vel ad
binarium, quod minimum' eft, deducanturi vel ternarium nume- rum excedant .
atque ad quaternarium, quod fuuimuin cft »pcrucniant. Horum terminorum numerus
non cx tranfpofitione quantitatifve mutatione tumendus erit , fed cx propria
iplarum rerum conceptibilium d ift inliione. Siquis igi- tur dicat, exempli
gratia > Si amnii hume tit a* unii, aliquod animal eft bcmt>',vcl hoc
patto , Si amtut bima eft animal eli- quii hama eft aniuul, hic duos tantum
termino* alTumet, neque Condittonalem propofitionem conftituet , vel certi non
ea ratione vt ly llogifmrs condicionalibus de- fernire poffir. Hoc autem cx cu
manifeftius intuebimur animaduer tenccs Conclufioncm fyllogifmi dicentis(exempli
gra- tia ) Si amnii hama tft animal , aliquod animal cil hamo, Omasi hama eft
JKmal,Er£a,.lliqnad animale ft /?«/»*, nihil commo- di fcu fulcimenti ab ipfa
Condiuonali recipere * fed ex foh Abfoluta pcndcre.patct enim admitto, OmaeM
hami nem effit smmal,cx huius propofitionis cortuerfione colli. siliqua d
animal cjjt hominem- CAm igitur Naturx ordo aliquod vanum, ac omnino inutile,
non fuftineat, hx propofitionesaConditionalibusfyllogilmis erunt re- iicicndx.
Illx etiam limili ratione repudiandx erunt, quorum termini ternarium numerum
excedunt : valde enim perfpicuum cft has omni virtute propnaq*. etiam forma
deliitui. Propofitio fiquidem dicens, exempli gratia.Si amnii hama cft
/oumal^mne ftnptiuum tft viutnt, ni- hil continet , cx quo prior pars, ipfum
fcilicct antece- dens . parti poftcnoii.ipfi fcilicct confequcnu, copula- ri
polfit. Poflcrior i igitur neque in priorem , propriam vim effundere, neque ab
illa aliquid commodi fcu in- commodi recipere poteft. Ex his autem qu
imtutiffimc dcmonftratur Antecedenti ac confequeuti commune quidem effe duos
terminos continere, fed ea ratione vt vterque vtrique minime fit feu communis
fcu proprius, fed vnusmique fit communis , reliquorum vero alter vnicuiquefir
proprius: hac fiquidem ratione tantum- modo Conditionalis propofitio
complederur virtutem duarumptopofiuonum vites proprias fibi inuicem mu-
tuantium. Horum autem terminorum quadruplex difpofitio quadruplicem
Conditionaliam propofitiotium forma- tionem conllituet. Quandoque enim termini
, quorum alter anrecedcntialrcr confcquenti eft proprius, in v- troque
fubiiciuntur : communis vero terminus in vtro- que prxdicatur. Quandoque iidem
termini proprij in vtroque prx- dicantur , communis vero in vtroque
fubiicitur.Quan doque terminus, qui cft antecedenti proprius, prxdi catur,
&• ille, qui cft proprius confcquenti , fubiicitur; communis vero in
antecedenti fubiicitur , & in confc- qucnri prodicatur. Quandoque
ccontra.qui anteceden- ti eft proprius, fubiicitur , qui veri» cft proprius
confc- quenti , prxJicatur , communis vero iu antecedenti pixdicatur,&
fubiicitur in confcquenti. Et hxc quidem pertinent ad Conditionalium
propofitionum formas. Quantum autem ad differentias , qux ex qualitate
3uan:itatcve multiplici deducendx fiint,qtjxque Cori- itionalium propofitionum
modos vtiles atque inutiles conftituuot , (ciendum eft in prima formatione
Condi- tionalis partes in qualitate nunquam differre: datae- nimprxdicati
identitate, fubicdi veri diucrfitate , vel qualitatis fiinilitudoadmictenda eft
, vel huius coniun- dionis frudut penitus recellendus : his enun partibus
nonexiftencibus, feu vtrifqucaftirmatiuis.fcu vtrifque negatiuts, communis
termini v^antccedcnsac conte - quens : ver* conmngere , antecedens ad confe-
quentis illationem aliquid conferre non potem. Nam, licet eadem feruata fonna
in qui Jufdam liberum fit ne • gationem aflirmationi conncdere, atque etiam
illarum 68 vnamquamque prxferre , vt puta dum dicitur , Siham» eft ratianalii,
nullum aliud animal tit rationale , vcl,57 homo no» tft rationalis aliquo d
aliud animal erit rationale , patet tamen hoc non fornix fcdtnatcrix afcnbendum
effe. Acci- di t enim vc
Conditionalis partes Contra didor iisxqui- polleant. Quod autem ad earundem
partium quantitatem at- tinet, Antecedens confcqucnte neque magis vniueria- le
neque minus determiintum erit. Ipfo etiam antecc- »•' deme exiftente vniuetfali
feu communi communiter accepto, Confcquens non erit medium. Dum enim An-
tecedens Confcqucnte eft minus vniucrfalc fcu ...agis determinatum , hac
prxfertim forma retenta , Antece- dens refpedu confcquenti* propria virtute
carcbit- Ni virtute illius quod eft minus vniuerfale feu magisdeter>
minatum, aliud mjgis vniuciialc feu minus determina- tum inferri non licet.
Confiat autem Conlcqucns in Antecedentis virtute conditui. Mediam veto ,
abfolutc vniuerfalis fcu communis communiter acceptx vi , te- de deduci non
pofte.manifcftum cft cx his qux dc pro- pofitionum viribus dida funt. Sicuri
autem prima hxc Conditionalium propofi- tionum formatio hos modos reiicit , ita
exteros omnes admittit. Illius igitur modi veiles ad denarium nume- rum
deducentur , quotum quinque vtramque affirmati- uam , totidem veto vtramque
negat iuam complodun- tur. t u Primus conftituitur cx vtraque
affirmatiua.fimulque vniucrlali.vt puta dum dicitui,S»<w»w# amm.il tft i
tutnija- mtui homo e 11 viutui. Secundus vtramque negatiuatn fiiniilquc
vniuerfa- lem contfncr.vt puta dum dicitur, Sinullum ammaleftU. ptssuilin hama
tfl lapis- Tertius continet duas affirmaiiuas medias , fcu prio- rem communem
ex conditione, vt puta dum dicitur , Si in/frumenta H.ituralia,dum apui Satura
nan impeditur, fen,vt ia pluribus ferfefliartm formam adfifiuntur, Manui bommi,
vt in plusduiqw fefliartm famam adipiftttur. Quartus continet duas negatiuas
Medias , feu prio- rem communem exconditionc,vt puta dum dicitur , Si membra
naturalia, ti mpluribus, feu mjiupui Satura impediatur, piri. liarem fotuum nou
adipi fiMMtur, Manui ,t t in plunbuirftr- (tlltat em formam non adrptjsaur.
Quintus vtramque ?tfiruutiuam,acque particularem, vt puta dum dicimus, Si Plato
futt amuiu S ovatu , ille qui fcnpfit Philalmm fuit amita i Sauatn. Sextus
ytramque ncgariuam.&rpnrticularem, vt pu- ta dum dicimus. Si Plato nan fuit
amicus Socratis, ille quifcrj - pfit Pbilahum non fuit omuus S evasit. Septimus
vtramque affirmaiiuam , ita tamen vt prior (it vniuerfal s.poftcrior autem
particularis.vr puta dum dicitur, S/ amnii hama tfl animal, Sacrat er t fi
animal. Odauus vtramque ncgitioam , ita tamen vt prior fit vniuerfalis,
pofterior vero particularis.vt puta dum di- citur,$i nullus hama tfl lapit,
Socrates nan ejllapss. Nonus duas affirmantia*, pt iorcin mediam, fecundam
autem particularem , tiincquc illatio exit probabili* ramum, vt puta
Stmanas,-.t t* plmkut , optimam touftquitur formam , Socratis manui
probabiliter optimam formam tfteon- fetura . Decimus duas negat
iuas,j>riorem mediam , pofterio- rem amem particularem , runeque fimiliter
probabili» tantdm erit illatio.vt puta dum dicimus, sim. xuusnoriJe- ficit ,vt
'H pluribus, h pvftfltan figura, hac monui probabiliter non defiat i
perfettionfaura,. In Coditionalium propofitionum formatione fecun- da , in qua
termini proprij in vtraque illhis parte prx- d icatur.com munis vero in vtraque
fubiicitur, ipfx par- tes in quantitate differre non poffunr.vtunturenim co-
dem fubicfto , ex quo fumitu r quantitatis ratio. I n q- *- litate autem
conucnirc &: differre poffunt , ita tamco vt negatiua affirmatiuam non
prxccdat : neque enim ci negat iux virrute(nifi forff cx macerixqual irate )
affir- matio inferri poteft. Quatenus vtraque pars fit
affirmatiua.autpfioraffir- matiiu. Contemplatio II. Pars III. «9 i* y maciua.
iccuntU autem ncgitiui.Prxilicatiim antece- dentis pradicato coufequcntis magis
vttiuctfale vel minus determinatum cire non potent. Quatenus verb ambi funt
negatiux . econtra. Nam tenfcquentis pridieatum ptidtcato antecedentis ma- gb
vniucrfaUaut minus determinatum nonctit. Huius tgitut formationis modi vtilci
feptem erunt. Primus «vttague ailirpiatina Gmulgue abfolutd v- liuerfali feu communi
communiter aeccpta.conflituc- 'ur ,vt puta dum dicimus. Si amit b.me <jt
mnul , em.it ^c..udus expriori affirmatius, pollcnori ver b nega- tu,vtrtufque
tamen vniuerfalibus abfolatd . feu com- sunibuscoin muniter acceptis , vt puta
dum dicimus, i.srsn t:m. btme tf h!“- , Tertius ex vttaque negat uls atque
Vnmei fall, vt pu- 4 dum dtcimus.siua/.u Uet* beme , «««« tr» tfamt. Quinus ex
vttaque media, leualtcta media, altera . no vniucrlali vago. Exiftimamus autem
modum hunc ratione qualitatis iftioguendum non efTe : nam medii
propo(ittoncs,fie- tvirtutcvttauquc qualitatem continent , ita ex vttaqi
tdtdprofcnipolTunt'. eadem enius conditionalis me- is ptofcrtipotcft ex vttaque
parte atK-matiuc.es vtra- ue parte negatiuc, atque pnott negat tui .poftrr.on a
oafiitmatiudt dicimus nanquc,yiw.nou r fmttnlt m rmatem ,««*« st
npluribMjtu«:t» injtfuier ftimtm, 'i,Si manta vtinfa:!*1 nonconfoiititmprvf'
luii hmua^u - * »r«»ar»rxl« sudwiranun.ln his autem hbcium em, «tatuum
piolationcm alHtmatiuc piofcnt : quoniam mmCssodt negatipiicsatnnnatioiiil v.m
eomplefiun- cor Idedquc CI hoc arguendum non edi.egattux vim
.dafiiimationidconftiiut tonem peruncte. Quintus modus ex duabus partieulaiibus
affirman- , is conii uuetur ,vt puta dumdicimusrfisatraw ijlht. "senus es
duabus particularibus . priori aflirmatiua, pollet iori vero negatiua.vt puta
dum dicitur, It Sterei,: eihomo,SoPttti nn lai<u. Septimu* ex vttaque
partleulatt ac negatiua.vt puta dum dicitur. Si aVd a U«!.< fP#" ”** V ".™a«W a
^^mafcrmationeinquatctminus comunis ptr- dicatur inamcccdcnti, 8e fubiicitur in
conlequemt, necnon in fotmaiione quarta . In qua idem terminus eommunh
fubiicitur in antecedente & pudicatur in confetnictite . conduionalis
prepofitloms partes tam ia quantitate quiip in qualitate ddfetre poilunf.in
qua- Htate, quoniam idem piidieatum non airumuiu: m quimitare.quoniam codemlub
icCto non vcuncut. Eue- nit tamen vt in tertia fotmationc Antecedens iemper ite
amtmatiuum , neque enim alTumpto anieccdcute nceatiuo exfoliuslbflli? vi temum
aliquod circa lUtus ptmltcati feuafiirmatlui feu negatiud coll.gete beet. In ea
vero confcqoens vniucsfalc Icu aftimatiuum feu tttirarwum ad mitti noti poteft
: cum enim diu» bubic- tlmn in antecedente aftirmitiuo fit pr*d»c.uum, vutu-
tccoaucrfioim ab ipfo Antecedente dcducicur.conifot autem coueriain affirmatius
lemper efie particularem. In quarta autem focroationc Confequensfcmptt nc- so
gatiuumetlt. Nam nulla alta ratione ex folmr jbrmx virtute Ameccdcus,propriinh
fubieaum Coufcquen- riipfidicaram efficere potclU n eadem Confcqucns v-
niuetfale etiam erit,quattnus ex Antecedente vniuei* CtU inferatur : nanque ex
particulari vnmctfale nnn elicitur . Ilarum formationuranulla propolitionum
mediarum vfutnadmiitit.Cotiffatcuim.cxliuiuGnodileu prxdica- tifeafubieftitranfminionibiis.liaiUm
propolitionum vire, omnino confringi. Terti» icitur fotniattoms mo di ad
quatcmxtium , quam vero ad fenarium numc- rom deducuntur. Terti* formationi*
exempta erunt: Primi modi.iiwwin humo currU ,aliqioJ{ neffs tji anima! Secundi,
Sumit attonat» e(} hemo ynliqutt horne uon cum: Tcftij^i aJifu: bono cfl
tybjdty* hfuivrit, 70 Quarti,?! aliquod ametu ad kos accedit, aliquod ad no i
ot- udem noneftlafi*. Quarti formationis erunt exempta, Primi raodi^i omnn homo
eurrit,nullnt lapit cfl homo. Secundi,?! nullum cantui esi animal, nJlat homo
currit. Teni), Si omne , quod monet i u tS hpu, ohqhod current non metietur.
Quarti.i/ nullum ummal ctm ir^xhqmt homo w« e fi animal. Quinti,Si V ter tu cO
1'hMofh ut student nonesl Petrus. i Sexti , Si Sua s: et non csl Pviltfofi/u* ,
accedent nontll Ptylo- fiphtti. Ad pleniorem autem Conditionaliatnpropofirionfi
dodhioam, feiendum cft illarum ilbtiuam vim huiuf- modi eflie , vt alterhis
propofitionis petfedlioris, qus non profmur «virtuti innitatur, nam cum tres
termi- nos cotrpledhntur , atque illos(qai antecedenti & co- (equeati funt
proprij,; tertio , ( qui vtrique communis cft)rion abfolute/cd cti conditione
adiongant.manifc- (Ki eft.cas neque immediata immediatis , ntq; mediata
mediatis perfcdle coniunoere.Quapropi«,nifi alicuius propofitionis perfidioris
vinute fulcirentur, mhi! cer- ti atferre pofleut. neque entm alTcrtio
condicionalis di- cens (exempli gratia)Si omnis homo eft animal, omnis homo crt
feofitiuus,vcre ruta cfTec , nifi tanquam com- pertuin acciprtctur, Omne animal
feufitiuum clfc. Idc et i jm^eardcinqucobcaufat, ceterarum conditionalium
vnicuiquceticnire manifellum cfi. Huius autempto- poficionispeiicdious.cui
Condirionalis innititur «ra- tione « rationem diligentius perquirentes, facile
admo dum petfpiiiemus e*m ad Catcgorieos fyllogifmos pto prilfsitnd pertinere,
firpius enim repetitum eil , imper- fectiora perferiorum virtute muitleada ac
petg.cienda efle.ldcbquc ipfa Conditionalis ptopolitio , qu$ tiqua
conditionalium fyllogifinorutnp.irvptzcipua conditui tu r,c x h is tantummodo
roboranda efl , quz ad Catego- riebs iyUogifmos 'cffcnri.1 liter pertinent,
quorfftu etiam virtute ab ipfiscategoricis fyllogifmis deduci,atque ad eofdc m
quam tutiflim^rcdyci polfunt. Ethzc quidem ipforumcondiciooflium fyllogiOnorum
formationibus differcmiil*qbc rcAe perceptis clarius admodum clucc- fccnt. Ci i
X. Dt condainnn/iHM f lluiftmnrttrnfnnnis ac motiif.jimul; ejue de
condinottahsirn yropaftrw.non z/h txfutgtlo- ritUrututume ehcintdoj.tcnon de
couditioualvi fyU loftjinorum exeat eooruu deductorie, Mtjue ad tif- dem
dedkiUonr. tcjOsnii loMniivsa propofit ioncra dodrinz ©Condicionalium
fyllogilmorum pertrdatio anncClcndaell. Horum materia omnis cxco- -- Jitiofiali
propofitionc deducenda erit, patet enim in ea tres terminos coputarii famque
conllitutum eft . Syllogifmis omnibus commune elfe ex triumret- minoium
copulaiione formari. Exluperioribus quoque conflat «horum impei fe- riorum
fyllogifmorum vini omnem dirigi noii adno- uum aliquod pariendum , fed ad iam
concepta petti- kienda. Exploratum poro eft , tunc vere imperfecta perfici, cum
eadem materia feruata ad perfidiorem forni* or- dinem perducuntur. Dum verb
noua macet ia aflumi» tuc , nouum aliquod potius conftiuitut, quam antiqud
perficlatiir, Has igitur ob cauias^tque etiam, quoniam propofitio conditionalis
aCtiua tantummodo virtute eft przdita > receptius vero potentia penitus
denuda- tur, illi fempet Maiqfis piopofirionis partes deman- Jidc erunt, ea
tamen ratione, vt cx eadem poftmoduui taptopofiiiominorqu.inJ conclulio
eliciantur: cdm.n. duas complcdlatur partes, antecedens fcilicet & confe
qucSjVtiifquc afflueter futficcrc poteft-Quatcnus igitur Minor cx antecedere
fumitut COclufio cxconfequentis repetitione (Umenda erit. Quatenus veto Minor dedu-
citur \ confequ&c, antecedens conclufionc conflitucc. f V niuerf. Inft. ad
hom. perf. 71 Harum autem vnaqurquc non conditionulitcr fcd abfoluti proferenda
erit: fuperius nempe dcmonlha- tom cft.imperfeftx formationis prupofitionesnd
inui- CCin copulatas neque fiudlum aliquem parere , neque propriam
irapeilcdtioncm repellere. Minoris itaque propofitiortis munus proprium erit ,
terminorum, quos i condicionali propontionc accipit, copulationem ab* foluccvcl
affirmando ponere, Tcl negando Jeftrucrc Et fiqtiidcm affirmando ponet , eandem
qualitatem Cc quantitatem retinebit, prout in Maiori repetitur. Sm autem
negando dcftruct , parti ex qua fuminic comparai3,Contradidlon* munia
exercebit. Quare ab eadem femper in qualitate diuerfa erit, aliquado etiam in
qoanrita:c.Conftaren»m vniuerfalium indeterenina- rarumque particularium
contradiboria* tam in qqali- - tace quam in quantitate diuerfas cflc.cu veto ,
qux vel Medix propofitiuni vel particulari dctcrmiuatx aducr- fantur,cx fola
qualitate diftingui. Neque tamen ob id fufpicandumeft , Condi tionales
fyllogifmos fibi conttadibon£.Jad»ierfantia compleri: fatis enim peti picu um
eft , Condicionalem, dum neu*. . tram qualitatem abfoiute proponit , vuamque
Minoris arbitrio fubiiccre.Dunt vero propofitio minor ( fiuc ab antecedenti
fiue Jconfequentifonutur ) uartem iltam a qua fumitur ponit , omnis illius vis
ad auctius partis conftitutionemdirigctur.Sin autem eam dcilruir.altc- — rius
partis deftnibioncm intendet, condirionalium c- nimpropoluionura natura talis
eft ,vt illarum Antece- dens Confequens inferat , atque ipfumconfcqocns ab
antecedente pendeat. IdcAque iropofiibilccft e* vnius politione alterius
politionem vel ex voitis dcftrtibione alterius dcftrudbonert non inferri. Dum
autem minor propofitio partem Maioris a te alfumptam ponit , Con- clufio etiam
ex eiafdctq Minoris vi altam partem fimili tet ponct.Quod fi ipfa Minor partem
a fc fumptam dc* ftruct , reliqua pars in Condulionc dcfiructur. Quod autem ad
Medium terminum attinet , (cire o- portet , dum propoficio minor fumitur cx
antecedente* terminum, qui ipfi antecedenti eft pioprius , Medi; ter- mini
panes aflumere*. fit, dum cadcmMinox 1 u miror cx confequcnti,rerminum *qui
confcqucnti eft proprius, ciufdcm Medij termini munia fibi vindicare • patet
fi- quidem Conctufionismunus e(Tc, Terminum maiorem minori termino
copularc.Qpapt opter licutt impqffibt- le eft terminum medium ,quinonquam
concluftoncm iflgreditur,accipi exca parte qux conclufionem ingre- ditur,Ita
nccclfario eft alfcnticndum, eum ex illa colli- gi qux minorem propolhioncm
ingfeditu£ Ea autem qux lupt rius enarrata lunt perpendentes facile
perfpicicmus , Condicionalium fyllogifmotum quatuor formationes ad fummum
inucniri porte: qua- rum prima illa eritdh qua pofitocx minoris propofitio nb
vi Antecedente, in ( oudufionc ponitur cbfcqucns, Vt puta dum dicitur, Si nane
Sotboritfritem mflnonpftrxt,tum dttt tg, Smu Si! herhpnum Rrfc,\u*( Att eft.
Secunda eri; , in qua deftiudoex eiufdcin minoris propolttionis vl Confe quente
, Antecedens deftruuur in condufione.vt puta dum dicitur, Si ftMU.Se! tfi i*fr
a bothyni nox eft. fi mu tox me eft. Er^o,Wtnu Sol U9H rffflifiJ bimer.it M
mirum. Tertia erit , in qua dcftrudo per Minotcxn Antecc- dente, confequens
dcUruitur in condulionc , vt puta dunt dicitor. Si nunc Soi herhpHUM nofhm
txtei!it,nu9cdieie1t fi nnc Sei hor nentem n*{h‘*m non extuli r, Erjpfimt&h
'Quarra crir,in qua polito confequente in propofitio. ne mmori.ponitur
antecedens in couclufionc, vt puta dumdicitur, Si Ifiw Sot i!i infra nofitnm
bethfitttmjuac nox tH, Smtt ntx tji, Etf^o nunc Salefl infu ns/trum borryntem.
Harum quatuor formationum dux tantummodo ex' 72 proprix narurx vi ad veritatem
dcmonftrandim con- ducunt, prima fcilicet , in qua ex anrecedentbpo* fitione
concluditur confequens politio, & Secunda . in qua delliuflo confequenrc
concluditur antecedenti* dcftrudio. Reliqux veto, licet in materia conuertibUi
(qua accepta vtraque Conditionalis pv* commutari poteft ;vidcarur inlcruirc
veritati , p»tet tamen hoc illis ex fitnplicisfyllogiftnl virtute uon eucnirc
tquod cx co facctr liquet, quoniam in materia non conucrtibili ad ‘ deceptionem
perducunt. Ratio eft, quoniam aurece*,. denti elTcntialiter conuenit Confequens
inferre polfr non autem ab eo pendere: Confcqucnti ver* tra, ab Antecedente pendere
, at non ipfum antecc- dens inferre. Quaoroptrr data .exempli gratia ,
propofirionecb- ditionali dicente, Si icccdcus eft homo , accedens eft animal,
arguere non licet hoc pado , vt fcilicet fubii- %r Clator, Accedens non eft
homo. Ergo Acccdensnon eft animal : fcu hoc pado , Accedens eft animal , Ereo
Accedens eft homo. Nam conttat, dari plura animalia, "■ qux homines non
ftant. Exduabus autem vtilibus fyllogifmornm Conditio- V ' natium
formationibus, prior, quoniam femper con- firmat . Confirnmioa appellari
pofertt , pofterior au- tem , quoniam femper deftruir,Deftrudiu» nomen ad-
mittet. Et hxc quidem Dcftiuftiux virtuti innititur* idroqne abloluns obliquis
ad impoOihile ducentibus proportione rcfpoi. det. Rrior vero Refotum abfoluto^
* rum naturam retinet. • ln vtraque dartur fyllogifnji duorum ordinum: quod
sbfolutis etiam obliquis mlogilmb conuenirc iam de- monftraium rfticr
.ndirionalb liquide m propofitio (qui externx propolitionis vi roborari, ac
Categdricls fjrl- logifmis copulari nouimus) quandoque illi innititur
propofirioni , qux in fyllogtfmo catcgoricq eft maior. arque afiliua virturc
cll prxdira : quandoque autem illi qux in eodem eft minor , atque tcccptiuam
potentiam rxeicct . Dum aurem conditionalis propofieiocx maiorisex- egorldfyUogitmipropofitione
Hnnarur, minor ciuf- dcm catcgorTci ia fy Uogiftno condinon-Ii ncccftaiio
profcrendaerlt atque in eodem fimiliteretit minor. At li .Conditionalis
piopofitio firmetur virtu- te ptopofitionis illius qux in eat gorico
fyllogifoio eft nvinor, conditionalis fyllogifmu» maiorem ciufdeqi catcgoricl
aftunKt arque minorem efficiet. Hinc condi- tionalesfyllogifmi decenter &
Maiores Se Minores ap- pellari poterunt. Dum enim cani propofirionem profe-
runt , qux in categorico eft maior. Maiores dicendi e- runt. Dum autem
illaaffumunr, qux m categorico eft minor, iyllogifmorum Conditionaltum Minorum
de- nominationem iccipium.Et hx quidem d tfcrentir :am Conftrudiuis quam
Dcftruftiuit condirionalihus pri* mpac fecundx formationis aptandx erunt : ficuti
enim in prima oux Conftraftmqs tantum complebitur fyllo- gifroos , dantur
Conftiudliui maiores Sc ConftrudUui minores, tra in fecunda, qux Dcftrubiuos
fyllogiYmoS tantummodo profert, Dcfttubiui maiores & dcftru&i- ui
minores admittendi erunt • Euenit autem pro multiplici tum catcgoricorum tum
conditionaltum fyllogifmorum natura, vr propoli- ttonum conditionalium
formationes , dc quibus lupe* rius dibum eft , multipliciter exerceantur. Dum
cnin» fyllogifmi conditionales cxcatcgoncis primx hgunt funt deducendi, fcu ca
ratione conftituenai , vt( qua- tenus qualitatis quantitatiTquc differentix id
pacjpn- cur ) ad cofdcm reduci polfine , in fyllogifmorum Con- ditionalium
conilitutionc conditionalis propofitio ne- celfario accipienda erir, fcu ex
prima formatione, ia qua termini tam antecedenti quam confcqucnti pto- prij.in
vtroque fubiictuntur, communis vero iu vtroqi prxdicatur lcu cx fccuda in qua
termini ptopti) in vtco- que prxdicatur, communis ver b in vtroque fubiicitur
Accipietur liquidem ex prima formatione, dum duo maiores , Conllrubiuus
fcilicet & Dcftrubiuus, for- maodi fune. Sumetur autem cx formatione
fecunda, dum, dam duo minores ,Conftrudiuus fcilicct & Deftrudi- uhs , futu
conftituendi. Quapropter accepto , exem- pli gratia , hoc fyllogifmo caregorico
prim* fi - Omne ammil tfi fenfitiuum, 0 mnis homo ejl animal, lrgo,Omnubomo tfi
fmfithnsj. Syllogifmus condicionalis maior conftrudiuus , in oim* Minore
categorici fjrllogtfmi omifta , ita tamen vt -Aliius virtus retineatur,
illiufque Maiore ad conditio- «cu..d*duda , efficitur antecedens, Condalio vero
eiuTdem categorici confequcntis locum alTumit , erit huiufmodi. Si omne animal
tn pnfitmn* , Ornis homo tfi ftn- fitiuuu , Omxt attmal tfifittfititmm. Ergo,
Omnis homo tfi ftn fitiunt. Dcftrudiuus maior, in quo Minore fimiliter prx-
tmaifla , piimx conclolioms Contradidoria non qui- dem abfuluti.fcd
conditionalitcr, tanquam Antece- dens afluamur , iliique Maioris propolitionis
Con - tradidoria adiungitur , tanquam Confcqucns , erit huiufmodi, Si aliquis
humo non eflfenfuiuus , aliquod animal non tfi feufitsuum. Omne animal ejl
ftnfiliuum, * '• Erga, Omnis homo efiftnfittuns. Conftrudiuus «ninor , in quo
Maiore fyllogifmi categorici omilTa , Minor alfumitur tanquam An- tecedens ,
Conclufio veto tanquam Conlequens , ta- ItSCCtt » Siomah homo tfl animal ,
omnis homo efifcnfitiuus, Omnis hemo tfl animal, EignAmutt homo tfi finfitiuns.
Dcftrudiuus minor , ui quo Maior fimiliter omitti turv conclufionifquc
Contradidoria tanquam Ante- cedens, Minoris vero Contradidloria tanquam confc-
qucns,aflumuntur,erit huiufinodi, Si aliqui* homo non tfi ftnfitiuus, aliquis
homo non eil animal, Omnis homo tfi animal. Ergo, Omni s homo tS fenfitiums.
Patet autem , conditiooales propofitiones duo - rtm» conditio nalium Maiorum
clie primx formatio- nis , duorum autem Minorum efle formationis fc- cundx. At,
ficond tionales fyllogifmi et catcgoricis hgu n| fecunda eliciantur , atque
etiam ad eofdem primo reducendi fint , propofito conditionalis fyllogifmi
maioris conftrudiui erit tertiat formationis , in qua term^us , Antecedenti
proptius , in eo prxdicatur terminus, Confequcnti proprius in eo fubiicitur,
com- munis autem fubiicitur in Antecedente Sc ptxdicatur io Confequemc.
Conditionalis propofitio fyllogifmi maioris dcltru- diui erit formationis
quartx» qux tertix difpoficionem omnino commutat. Conditionales vero duorum
minorum , Conftru - Qiui fcilicct & Dcftrudiui .erunt formationis fccun-
dx. Accepto igitur caregorico hoc fyllogifmo figurx fccundx , Nudus lofis
enrrit, Omnu homo inerit, ZrgOfullMi homo lapit: Conftrudiuus maior talis erit.
Si nolim lapis
tmnitfHnUnt homo Lapit, V ullus lapu currit. Ergo, Nudus homo lapu. Dcftrudiuus
maior calis erit, ** Si aliquu homo lapu fkquu lapu istrrit , , Nullus lapu
tumt. Ergo, Nullus homo lapit. Conftrodliuus minor talis erit. St emisii homo
cun itjtullm homo lapit, Omua homo (unit, | Ergo^rultiu homo lapit. 9
Contemplatio II. Pars III. 7+ Dcftrudiuus minor talis erir, Si ohqttu homo
lapu, aliqua homo non enrrit, Omnis homo esurit. Ergo, NulJ ut ba molatis. Dum
conditionales fyllogifmi ex caregorico terti* figurx eliciuntur, fcuad eum
primo reduce rui i fune, Conditionalis propofitio duorum maiorum, Conftiu-
dtiui fctlicet & Dcftrudiui , erit pnmx formationis, Conditionalis
conftrudiui minoris erit foimationts tertix : Dcftrudiui autem minoris,
formationis quar- tx. Accepto igitur, exempli gratia , caregorico ltoc lyl-
logifmo ipfius figurx tertix, . Omnis homo tfi animal. Omnis bona tumt ,
Ergo,~iltquod correus tfi animal, Conftrudiuut maior talis erit, Si omnis homo
til animal, jhq^ed currens tfl animal. Omnis homo tU antm.il. Ergo, Aliquod
currens tfl animaL Dcftrudiuus maior talis erit. Si nullum currens tfi animal,
aliquis homo non e II 4* mmal. Omnis homo tfi animal, Ergo, aliquod cuntns tfi animal.
Conftrudiuus minor talis erit. Si omnis homo cumt,uliquod currens tfi animal,
Omuss bosno currit , Ergo,^ilsquod cuntns tfi animal, Dcftrudiuus minor talis
erit. Si nullum current tfi animal, ahquis homo non enrrit. Omnis homo currit ,
Ergo, Aliquod currens tfl animal. Et hx quidem condicionalium propofstionutn
for- mationes, dum conditionales fyllogifmi icarcgottcis fcu pnmr , fcu
fccundx, feu tertix figm* eliciuntur, femper atque ex neccllitate exdcin erunt
. Nain cate- goricorum etiam fytlogifmorum termini, pro vniufi- cuiufque figurx
natura , femper eadem ratione dif- ponentur. Si quis autem fingulos condit
ionalium propofitio - num modos , quos fuper ius enumer suimus , colligens, ex
illotum vnoquoque tam conditionales quam ca- tegoricos fyllogifinos illi cOnfo
nos conficiat, hic fa- til^ intueri poterit .quinam tum conditionalmmpro-
pofitionum , tum cotiditionaliutn , atque etiam cate- goricorum fyllogifmorum
modi fibi inuicem refpon- deant,fimulque horum omnium fufficientiam,iam fatis
peifpedam, clariorem reddent. -Sicuri autem ex vnoquoque catcgorico fyllogifmo
quatuor conditionales colligi polluat , ita vnulquif- 3uc conditionalis ad
ccrtutn aliquem carcgoricum educi poterit. Quod cx eo etiam quam tutiflime
demonftratur , quoniam condiiionaltbus omnibus commune cft alicuius
propolitionis formx perfedio- ris, prout adcategoricum pettinct , virtute
firmari. De Jjllogsfmis dtu:
Jis .atque dc silorum modss. O s t fyllogifmorum conditionalium con-
ftrudiuorum ac dcftrudiuorum enarrationf, { SyllogifmiDiuifiui fcfc
contcplamlos nobis obiiciUIK. Hos fimiliter ingrediuntur dux propofitiones prx-
miflx , altera indeterminata , qux etiam rationibus fu- perius addudis Maioris
occupabit locum : altera de- terminata , qox Minoris exercebit partes. Et hxc
qui- dem femper a Maioris indeterminatx fubiedo Subie- dum accipiet, &
exeiufdcm prxdicatis Prxdicatum, I ira tamen vc non vtrumque prxdicatum , led
alterum cantum determinate aflumat. Hxc igitur rcfpedu quantitatis cum Maiore
coo- Vniuerf. Inft. adhora.perf. 7J ucnict : fuperi&s qnippc demonftratum
eft propoli tionum quantitatem ex Subiedoetfc metiendam > r*cf- pedu vct6
qualitatis vtiamque recipiet. Etfiquidcm fuerit affirmatiiu, Concludo negatiua
elicietur. Sin autem fuerit negatiua , Concludo affirmatiua erit, cdm enim
praedicata in Maiori fumantur difiundiuc , atque tanquam ad inuicem oppodta ,
manifolium efl ca , quz a Minori determinati aflumi poliunt, Con- rradidotiarum
vim fimiliter retinere . Ideoque cer tam vnius conftitutionem alterius
deftrudio nem pa- rere, & vnius dcftrudionem alterius conftitutionem
dcmonftrarc. Hxc igitur forma arguendi ita exercebit Adiuam maioris
propofitionis virtutem &: rccepti- uam potentiam minoris propodtionis,
vtDeftrudiuz virtutis fulcimenta ex necefntate retineat. Quapropter horum
fyliogifmorum vnicus erit ordo , neqoc in rc- dos 8 c obliquos , feu in
conftruentes Sc dcftruen- tes diuidi poterunt, vtpcrfcdioribus argumentatio-
nibus euenit. Illorum verb Modi quatuor erunt , duo fcilicet vni- uerfales, in
quibus vniuerfalis propo*fitio aflumiturf vnus affirmatiuus, alter negatiuus,
& duo particula- res , in quibus particularis afluamur , quorum dmi- litcr
vnus erit affirmatiuus , alter vero negatiuus. Primi modi vniuerfalis, in quo
Minor eft affirmat i- ua, exemplum eiit: Homo eff vclrottonalu vel trutitJuJu,
Homocii rotionoUh Ergo, Homo non esi tniho tusis t. ^ Secundi modi vniuerfalis,
in quo Minor eft uegatiua, exemplum erit'. Homo ell vel rationalis vel
irrotiouolis , Homo non e H irrotionolts. Ergo, Homo e!l rationalis. Prihii
modi particularis , in quo Minor eft affirmati- ua exemplum erit: Hsrm It ter
orum numtru s tfl vel pv vel imfar , Harum Uterorum numerut eft par, . Ergo, H
trum Ut ervum numeiut non ej? impar. Secundi modi particularis, in quo Minor
eft negati- ua^xemplumerit: Harum Uterorum numerus eftvtl pv vel impar» Hvum
Uterorum numerus non tlipv. Ergo, Horum Uterorum numerus tjlimpv. Huius autem
Diuiduf argumentationis vim perpen- dentes ea icjreris pcifedioribus
argumentationibus, quamplurimum differre pcrlpic iemus : catcgor icoru e- nim
fyliogifmorum concludo deteriorem prarmiflarum partem fcqimur>idq', tuin ratione
qualitatis, tum etiam ratione quantitatis. In condicionalibus autem fyllogifmis
, anteceden- tis podeio fempcrconfcqucntis politionem conftituit, &
confcquemis deftrudio femper antecedentis dcftru Itionem conuincit,ipfaque
Concludo pturibus rario- ri ibus in prarmiflarum qualitate ac quantitate
pcrdftere & ab cifdcm recedere poteft. Harum vero Diuiduarum
argumentationum cocludo femper przmiftarum quan- titatem retinet , ratione
autem qualitatis femper 1 Ma- iori diferepat. Siquis autem Medij termini conflieutioncm
afpiciat, hic eadem difcriinina intuebitur: in categoricis enim fyllogifmis ,
prout vniufcuiufque natura fert, termi nus medius accipitur aliquando i Minoris
fubicdto Maiorifque przdicato , aliquando ab vrriufque przdi- cato , aliquando
ab vrriufque fubiedo. In condicio-
nalibus vero, Minoris fubicdum (quod etiam feu in Antecedente feu in
Confcqucntefubiicicur) medi; ter- mini fu (linet parres. In ipds aurem Diuiduis
, Minoris propodtionis prae- dicatum (quod etiam prxdicatur in Maiori)fempcr
me- dij termini continet vim. Illud etiam lingulare eifdem Diuiduis fyllogifmis
a- ptatur, vt immediatas etiam propodtiones, quz in a- liis fyllogifom
Concludonis locum refugiunt, probare pofsist. 7«De I ndsUhontbtM. Mutavi
fyliogifmorum ordinibus ftcexpli- catis, modo dicendum eft de indudionibus, quz
Inchoatz ac omnintn imperfcdiffimx propodeionum virtuti prxeipue innituntur,
Prius autem ftatuendum erit , Indudionum quafd’«i ipfa inchoata virtute dmpliciter
vti, atque ob m Sim- plices ac redas appellari pofle , Quafdam vero Deftni-
diuz potentiz vfum adjungere , atque ob id Compofi- tas vel Obliquas nominari.
Et priores quidem catego- ricis redis, atque condicionalibus conftrudiuis
propor- tione i cfpondcnt , pollcriorcs vero obliquis ac dcftru- diu is.
Propodrionesautcm inchoaram virtutem exercentes vt ex fuperioribus patet,
perfedam propodtionem for- mationem requirunt : huius enim virtutis dnis eft ,
no- uum aliquod feu parere, feu faltcmcficipcre.quod nul- lis imperfedis
propodeionum formationibus conucni- re poteil. Nouum autc, ad quod huiufmodi
propodtio- nes Argumentatione indudiua diriguntur , nihil aliud eft quain
quantitatis immutatio , vt fcilicet particula- rium ptopodeionum vi eliciantur
propodtiones yd mediz vel vniuerfalcs, & propodeionum vniuerfaliun vi
conftltuantur propodtiones magis vniuerfalcs : no- uimus enim , conftrueiuibus
virtutibus commune efle, ea tantummodo conftrucre quz eiufdem funt qualita-
tis.Ex quo manifciU colligitur , ipfarutn etiam prxmif- farum vnamqyimque
eiufdem qualitatis efle, nam fi affirmatiuz negamus aflocicntur , ad eiufdem
confti- tutionem deferuire non poflent ,quin potius dbi inui- cem aduerfarentur
ac fcipfas dcftruerent. Non diffimili ratione probatur, ipfasprzmiifas eandem
etiam quan- titatem retinete, patet dquidem , propodtiones quz in quantitate
differunt, du ad inuiccm copulantur, adiuS virtutem ac rcceptiuam potentiam
necclTario exercere, non autem indudiuamldcm etiam dcmonftratur exr- niformi
harum propodtionum munere, muncrifque fu- flincndi virrutc.idcm quippe munus 8c
eandem fot- raam requirit , & eandem qualitatem ac quantitatem expofcit.
Hrc autem quantitatis vniformitas , quao- tilm ad particulares propodtiones
«ttinet , refpcdu fo- lius determinationis eft intclligenda. deuti enim par-
ticulares indeterminatz .dmplici mdudioni nulla ra- tione mimftrare pfcflunt ,
ita particulares drterminatar, duc magis due minus. determinentur, in eadem
Indu- ctione deccnttfdm£ alTociantur. Qnantflm autem ad terminos attinet,
Indudton)» przmiflz ea ratione formandz erunt.vt ex Subicdi tan- tummodo
diuerdtatc ab inuicem diftinguantur, in prz- dicato veto conueniant . deuti
enim propodtiones ni- hil commune continentes, eiufdem produdioni fet»
conftrudioni inferuir e non polfunc,ita quz rcfpedu przdicati.cui manifcftandi
munus propriiffime dcmS- datur,diucrfz funt, proprias vires ad idem eadem
ratio- ne conftttuendum copulare non pofliint. Harum verd propodtionum numerus
in ipds dmplicibus Indudio- mbus nullam determinarionem recipiet, fed quanto ma
gis adaugetur»tanto drmius propodtum indnuabiiur. Iududiones ineo Diuiduorum
fyliogifmorum vitn zmulari videntur, quod immediatas etiam propodtio- nes
eliccrcpoflu.it. Obliqua indudio,cui inflantia nomen conucnire vi- detur ,
duabus rationibus Deftrudiua virtute vticur, ad conftruendum fcilicet, & ad
deftruendum. T unc conftrudioni fauct,dum negatur pofle dari In- ftantiam,eaquc
a contradicente exquiritur. Si enim contradicens iiiftantiam afferre non poteft
«Conclusio- ni vniucrfali quodammodo aflentiri cogitur : vt pura Omnes homines
ridbiles efle, fi dcmonftrarc non po- teft, Aliquem hominem non rifibilem
clfc/cu aliquan- do futile, fateri videtur. - Tun« 77 )•■ Tunc vero ad
dcftruendum aflumirur, dum alicui a f- fcrcnti .cxcnpli gratia, Manus omnes
quinque digitos hj*'c , inftantiam damus , Manum aliquam obliden- tes quam
plarium digitorum efle manifeftam eft. Contemplatio De fruflu ,tjui ex
imperfetUonbiu argument jtionibw. argumentationum jue medii elicitur, Atque
Jyl/ogif- "trum dtutfuorum , atque Induthonum vfu , ad principia
indemonihabiha elicienda. «Rovmintatiokym fornix ac Modi omnes f- fufficientcr , ni
fallimur , enumerati funt.Re- £ liquum modo cft , vt brcuiter demonftrcmus l
frudum imperfcdioium argumentationum! Rcdorum videlicet fyllogifmorum fecundx
ac tertie figurx , Obliquorum , Condicionalium , Diuifiuorum, ac lndudionum.
Quamuis enim nullum cognofcibi- Ic »«ucn iri po fiic , quod a prima figura
catcgoricorum acredorum Svllogtfmorum non admitrarur , non ta mcnfufpicandumcft,
exterat argumentationum for- mas ac illarum modos inutiles eire. Nam fyllogifmi
de ducentes ad impoflibile, atque conditionalcs defttu 3iui , qui cum eiufdem
quodammodo coincidunt , vna cum Obliqua Indudione, non parum roboris aiferunt
propofitionibus omnibus qux ingrediuntur fylloglf- mos redos primx figurx ,
fiue principiorum partes exerceant ,fiue Conclufionis, fiue ad latitudinis fiue
ad longitudinis feriem deducantur , fiue vniuctfalia fint fiue media , fiue
particularia indeterminata fiue Srticularia determinata . Oppolicarum enim
propo- ionum falfitasex didarurn argumentationum virtu- te conuincitur , 8 c
noua quadam ratione earundem propofitionum veritas confirmatur. Syllogifmi vero
categorici fecundx ac tertix figurx • necnon condi tionales omnes plutim&tn
adiumenti aderunt ad veri- tatem i tom percipiendam tum extendendam. Tunc fi-
qnidem veritati percipiendx deferuiunt , dum mens Jioftra retium ac naturalem
ordinem fequitur. In eo enim abimperfediotibus tum cognofcibilibus , tum
cognofcendi modis, exordiatur ncccflceft. His igi- tur imperfedioribus formis
ac modis infiliens , certis quiboldam vcluti gradibus ad perfediora difponitur,
atque ad veritatem clarius intuendam firmatur. Tunc autem ezdem argumentationes
veritatem sare perceptam extendunt ac muniunt, cum Rationis otdo fcaucndus cft
: tunc enim veritates , qux in prima figura i adi demonftratx fune , fi ad
fecundx ac tertix fi- gor - 'educantur modos «proprias quodammodo vires
dVundunr. Quod fiexdem ad Condicionalium fyllogifmorum modos inflcdantut»ob
multiplicem eiufdem verita- tis intuitum ita mentibus nqftris infigi folene ,
ve e- ciam fine aliquo difcurfu » abfquc vlio erroris metu, 7* admittantur
atque amplexentur , tuneque , fi rcQi perpendimus, ipfx veritates redduntur
menti noftrx familiares ac domcfticx ; idcoquc abfqoe vllo labore aut erroris
metu abtpfa mente iccepex , impertiun- tur jlli gratilfimos contemplandi
fenftis, fcu firniifti- mam agendi rationem, p.out illarum ordini conue- nic.
Et in hac quidem veritatum familiaritate totius Logicx Jircdionis' frudus
confutnmari videtur . Nain a naturali ac morum dircdricc philofophia exquiren-
da funt alia qux ad fimilitudines pertinent, necnon ad eafdcm veritates ,
fimiiirudinum vi ita eliciendas ac colligendas, vt viuidx ac quodammodo
feifibiles redditx , 8c vnico intuitu petluftrentur, & imperlc- diores
animi vires impellere, comprimere, atque nd decentem obtemperantium
confcntumquc deducere poflint. ipfi verb fyllogifmi Diuifiui , Simpliccfque
Indu- diones , quaiutn argumentationum vnaquxque im- mediata concludere poteft
, aptiffimr erunt ad priu- cipia conftituenda ac confirmanda , fimulquc non pa-
rum viridm atferent tum ad definitiones ipfiufque dcfinibilis copulationem
conuincendam, tum ad re- rum fpecies confiitoendas. Quod tamen de illis fpe- ciebus cft intelltgendum ,
qux ex diuidendi metho- do perfede definiri poftunr. Rcliqux vero fpecies» qux
non alicuius differentia vi,fcd fcipfis^lilfcrunt , vehementiori quodam
rationis noftrx conato erunt inucftigandx ac enumerandx. At filentio deman-
dandum non eft , argumentationum tam fyllogiftica- rum quam indudiuurum modos
ac materias omnes ex Conclufionis natura , tanquam ex illarum partu» tutiflime
colligi poflc . Quemadmodum enim pro- pofitiones ex prxdicato dicuntur Analogx
vel Vni- uocx » ita etiam argumentationes extermino maio- ri , qui in conclufionc
prxdicatur » erunt Analogx vel Vniuocx. Simili ratione , quemadmodum
propofitiones ex multiplici Subicdi gradu dicuntur Vniuerfales, Com- munes ,
Medix » Singulares & Particulares , ex Copu- Ix vi redduntur aftirmaiiuxfeu
negatiux , cx vtrluf- que termini relatione dicuntur Elfcnttalcs vel Non
eflcntialcs, Neccflarix vel Contingentes, 8c cx ter- minorum ferie atque
diilantia dicuntur tam refpedu longitudinis , cum refpedu latitudinis , Primx
fcu Non primx. Ira argumentationes cx conclufionis Subtedo dicuntur Vniuerfales
» Communes » Me- dix , Singulares ac Particulares : ex eiufdem Con - clufionis
copula , affirmatiux feu negatiux , cx re- latione terminorum qui Condufioncm
ingrediun- tur , EJlcntialcs feu Accidentales, atque etiam ex eo- rundem difpofitionibus
Primx fcu Non ptimx. Quod vero ad argumentationum diipofitiones atti- net •
admonuifte fufficiet , eascifdcm legibus difpo- nendas e fle , quibus
propofitiones tum refpedu ma- teris , tum rcfpcdtu fotmx » tam in naturali quam
in ra- tionali progrcftu difponends fune. d. ij. 79 8o CONTEMPLATIONIS, Qwc
Logictm fnatluttm ctnHimr, : QV JE VERSATVR CIRCA cocius Logic* vfus. De tnfhci
Leget dtUnnt vfH.vtJcLuet perfelhjvtperfetle.d- Jepr.tu.vt. ■0, ♦ fj AciiNfi ea
fpeculati fumus, qux | vifa funt pertinete ad dodlrinam illarum I aftuum.quos
ratio noftra exercere folet. 1 Nunc vero diccda funt aliqua circa hu | ius
dodlrinx vfus. PrxcipuJ autem fla- . tuendum videtur, hos vfus ad ternarium
numerum re&c deduci polle, Primum, Re&um,fimulq', Perfe&um
appellandum cITc , Secundum Rectum , fed Imperfedum, Tertium lmperfcdum ,
fimulque Prauu. Ex Redo ac Pcrfc&o vfu intenditur non tantdm Ungu- larum
qurltionum determinatio , fed etiam omnium ordo ac difpofitio. Hic vfus Retlus
c(t ac perfedus, quoniam & veritatem refpicit Sc omnem veritate pro-
lequitur,idque decentiflimeiconftitucfts fiquidem qux & quo ordine
fpcculanda fint, lingula ita pettradanda fufcipit.vt tandem omnia pcrluftrct ac
colligat. Ex Re- do,fed impetfedo Logicx vfu, oriri folet aliqua folii- cio
quxftionum , voluntarii fcu pro occaftone conflitu- tarum. Appellamus hunc vfum
Rcdum .quoniam er propria natura veritatem intendit. Imperfedus vero
cft,quoniam, dum quxilionum omnium ordinem prx- termitm, non exorditur
contemplationem i commu- ni (Emis ac primis, neque lingula ungulis annedit.
Qua- propter labilium ordinem ex ncccfltutediftumpit, ne- que conficere potcll
illationem vllam qux prooabilis vim tranfccndat. Ex deprauato Logicx vfu ea
fcligun- tur qux a Logica doceri folcnt,vt tanquaro decipientia vitari pollint.
Hic rameo vfus ex propria natura malus ac decertan- dus,aliquando ex accidenti
vtcunque prodclfc potcll: nam talia decipientia folent Juniorum ingenia
excirare atque exacuere, Se vanorum hominum inlcitiam perui- caciamquc
comprimere. Ex eo cttam vfu dodrina non parum vtiliscenfcnda cft , quoniam
reddere nos potcll paratiores ad vitanda ca qux decipere folem. Et hxc quidem
commoda vna cum aliis longe prxrtantioribus deduc ututir fiuiilitcr ex Redo ,
fed amperfedo Logicae vfuiilli enim qui propofitf qufllionis confirmationem fcu
d. rtrudtoneracxLogicis admonitionibus prompte futari alTucfcunt .redduntur
aptiores rum ad fermoci- nandum, tum ad aliorum fermones diiudicandos. Prf
terea facilius abundant his, qux expetenda funt tam ad fcientiarum principia
rede firmanda, quam ad realu rationalibus facilius fubiicienda. 1 I. De
Kcflo^cPcrfetlo Logic* dolbnnzvfu, 1 v * pertinent ad perfedum Logicp vfum, I
ita abipfa Logica difpofita ac parata lunt, vt J nouam follicitudincm vix
exquirant; patet c- ■mmauclTci quxprfrtanda funt ab his qui Contemplationibus
decenter incumbant. Primum cft concipere ac delineare totam feriem eorum qux
con- templanda funt, Secundum, redi intueri, inuentre , ac diiudicare ea qux ad
lingula pertinent , Tertium, ex his qux inuentaaefeleda lunt , contexere
contemplatio- nem tam refpcdu propolitionum quam rcfpedu Argu-
mentationum.Horum trium vimmquodque decentidi- mcprxftari poterit, fi totius
Logicx visae curfus redi attendatur: contemplandorum fiquidem feries omnis
delineanda cft terminis non realibus , fed rationalibus, quorum numerum ac
difpofieioncm ab ipfa Logica col- ligere licct.Siquis autem in ipfo
contemplationis exor- dio proponat res ipfas,ynacum earum difpofitione,hic non
proponet quid contemplandum fit, fed adu potius contemplationem
exerccbit.Firmiffimus vero intuitu» fiugu!orum,qu$ iam conditura fum.nccnon
eorundem inuentio ac diiudicacio, rutiflime foucntur ab ipfis De- finitionibus
rationalium terminoru. Scientes cn tm,cxc- pli gratia ,Communiilimum genus
abfolutura , quo4 primo loco attendendum eft , nihil aliud dfc quam i4 quod de
rebus omnibus prxdicatur in Qui J, nulla r*» tionefluduabimusiiiftacucndo
CoromuuiJfimo atqud abfoluto genere rcali. Nam mentis aciem conucrremu» ad ea
tantummodo quj funt maximi communia. Icaqfo oblato ipfo Ente, qium tutiffirac
diiudicabimus ipfum veri abfolutura ac communilTimum c(Tc , & partes communiffinii
ac abfoluri generis fuftinere. Simili u-
tioncaccipicniesDifferentiam.communiffimum genus conftiiucntem, qujf fecundo
loco cft concipienda, fu- mendam efie ex comrauniflima aliqua virture. Proprie-
tates autem, quj tertio loco a:tendcnd$ funt, plurcs ef- fe,ac plurium ordinum,
omnibiifque id euenire vt com- mtlniflimx virtutis conAitutioncm primo
tonlequin- tur .parati reperiemur ad perquirendum, inueniendumi ac diiudlcandum
id , quod Commt^Efimum confliruie Ens , dt ea qu; illius conftiiucncen“ii rutcin
concomi- cantur. Qua aurem ratione, feleait his qu{ fudinent parte, tum lubieAt
definibilis tum ditfcrentif conftitucntis ac proprietatum , ex Logicis
diteflionibus tefle conOitui ac indicari pollint propofitiones cx vtroq;
termino rco- le, atque Argumentationes, neminem latere poteft qaiprjcrpta
Logica memoria retineat. Animaduct- tendum tamen ell.petfeaum bunc Logicj vfum,
quem intuemur paratiflimum , relpcflu eorum que abipfx’ Logica pr. flanda lunt,
difficillimum reddi cx rerum contemplabilium natuta atque cx humani mentis im-
becillitate : tranfeendentia fiquidem ( qui fcufu, no- fttos omnino
efrugiunt)expofcunt acutiflimum ac per- leucrantcm mentis intuitum. Citeta vetb
1'umtnam ptptetca folen iam ac diligentiam dcfiderant.nc leu ia ea incaute incidamus
que decipere poliunt, icu aliquid pmermittatur quod ad fcientiam pertinet.
Plurima c- ttam reperiuntur , qui licet (enrfbilia fint , noftro, tamen I 8T
tamen fcnfus non recipiunt , neque abfque erroris me ttihis
fubiicipoffunt.quxfimplcx rationis vis intuetu . Euenit igitur, vt
contemplantium plurimi inquirani potius q .id dibum (it, qua. n quid dicendum ,
atque e tia.nvt earum, qui veritati perquirendx ac diiudican dsfedulu incubuere
, quidam fcicntiarum potius fem IU attigerint .quam (cientia*: quidam perfebiorac»
nantes leu ob Logic* fcientiz defebum, fcu ob mimi accuratam illius v/iim, fcu
ob vtrunquc.propolitur plene adepti nonfiut. Itaque vehementer admonedd
r-nt.ouicunquc veritatis (ludio tenetur, vt lingula tui ab altis tradita, tum a
fcipfis innent a, quam fxpiifimc re- petant diiudiccntquc , ea vero, qux
comuniora ac prio rafunt, nunquam fufficicnter pcrpcnfa exiftiment, m minimus
horu error totam cotemplationem inficiat, ac fluximus efficiatur in fine. Nam
fle optimus Paierfan i- lias.non ignorans quot & qualia defiderentur in dom
, decentiifimc difpolira.fxpc fuppcllcbilia omnia inuifi fingulorumque defebus
corrigit . donec omnia adlim & fingula fint optima optim&que difpofita.
Contcmplario 1 l I. Dt ReQo/ed Mprrfcflo
Lcgtct daclnru vfu ,&dtdu pha tpufisorum dd illum pernnenrutm ordire,
Dulechcdruw fcdutt & Khttoucdrum. j E c t v s fed Tmpcrfcbus Logic* , vfus
ideo (difficilis eft.quoniam fingula fciunbim rcfpi- Scit, neque trabationem
exord tur a primi . Ik Quapropter non incongrue affimilari pott- rit
nauigattombus illotum . qui nauigandi quidem artem callent, fed neque marium
ndque regionum peri- tiamhabent : ideqquc( vt quandoque poft rcmpcftates eucnh)
ignorant o.nninoqux Maria Tcrrxve circum- flant. Itaque fineula ab
hisdiligenriffimd animaduer cenda expariendaque funt , vt aliqua ratione ad
tura perduci poffinUdcm tamen Logic* vfus facilis, cenfcn poteft , quoniam vnum
tantim profequitur , neque in teodit exaclum aliquod , fed probabiliores
tantiSm ra- tiones exquuit. Exquointucrijicer, cosquihuic me- thodo nonfolius
cxcrciti| caula incumbunt , fed eam tanquam prxcipuam amplexantur .plurimam
fortaife elaborare, fed parihn proficere. Quxftiones vero.quz difiunbim
pertradlari folenr. ad duos prxeiptios ordines funt deducendx. Primum •rdirfcm
ingrediuntur quxftiones omnes determinat* vt puta dum queritur de certo aliquo
homine, an fit iu ftus. Ad fecundum ordinem pertinent quxftiones inde- ter
mmatx.vt puti dum qujeritur > an homo fit aptus ac phi.yfophandum.
Quxftiones determinat* ca perferutari videntur qux.quaittum ad limpliccm
vcriticis perceptionem at- tinet,parum admodum expetenda funt , fed omnis il
lorumvis dirigetur ad animi morus excitandos compri mendofvc , atque etiam ad
cenam aliqua exccutionem adimplendam. Vaoe fiquidem quxritur de certo aliquo
homine , an fit iuftus.nifi percepta illius iuftitia inten damus eum amare ,
feu aliquid illi committere. Siqui' aurem afferat .horum perceptionem
(impliciter expe tendam effe, hic fateri cogetur , Scientiam omnem
prowiaconfummationc longe dillarc , neque vnquam fld illam accedere poffe :
lingularium enim numerus in finitus cenfetur, Sc prxfenna omnia.ncdum ptfterita
ai futura cognofcere eft impoffibilc. Quxftiones vero in- dttcrminatx dirigi
foleotad fimplicis veritatis percc ptionem, neque cx fui natura aliquod
prxterea expe tunt-Earudem etiam verius, tam cx parte minoris pro politionis
quam cx pane maioris, foli rationi innititur. Quatenus enim fenfuum adiumenta
exquirip, hxc c quocunque fenfibili ciufdcm fpccci alfequi pofTunt. 1 gitur
afferendum eft , tales quxftiones imperfebioren hunc Logic* vfum proprion
quadam ratione expofee re, atque ad illam facultatem penincrc quz Dialcbica
appdiatur.cos enim fer mones tefpicit qui habentur io *2 ter homines Veritatis
folius amore. Determinat* verb quxftiones Rhetoricx rebe demandantur :nam
Rheto- rica vcrfarifolet circa particularia determinati deter- minata, neque
profrquirur veritatem communium feu (ndcrerminarorum,nifi fortaife quatenus
determinato- rum veritati dcferuiuut.Eucnit ob i<£>c Dialebica vra- tur
oratione concifa ac omnino nuda : nititur enim co- llitu ere affirmationem fcu
negationem propofirx qu*. ftionu. Rhetorica veri» femper expanfd loquitur, vr
ora- tionis vi animi affebiones feu reprimat fcu conciter/- atque ad certos
abus Auditores impellat. Eafdem ob caufas, vtriufqoe facultatis Auditores
pnrctpui 8 1 ope- ra propriora non paru inter fc differunt . Dialebicx e- nim
opus prxcipuam eft docere feu conuincere, Se il- lius Auditor feu difcipulus
cft(quantum ad hoc) loque- re inferior.fcucondifpucjtor loqucncixqualts. Rhcto-
ric* vero opus prxeipuum eft periuadere Sc conuince- re.Pcrfuafio ea ratione
probationibus innititur, vt ea e- tiam complebatur qux pertinent ad animos concilian-
dos mulriplicircrque dcfiebendos-.Ideoqucad eos Au-, dirores dirigitur qui
Indicis fuftinent paitcs,Se tanqul Maiores ab oratore refpiciuntur. Conuinceudi
abus probationibus quidem prxeiput innititur, fed commotiones etiam animi
vtcunqjrom- plebitur, eas tamen tantummodo qux rebum rationis vlum perturbare
feu excitare poffuix.fiir.ulqs erubclcf- tiamfcu confofionem inducere.
Idcoqueeos intuetur tanquam Auditores, qui vere aduerfantur feu aduetfari
polient, eofquevt xquates alloquitur , feu vt mi mres. Singularia autem qux
totam naturam complebuntur,' vt puta Deus.nm ad Diatebicam qui n ad Rhetot icam
pertinere poffunt.Nam 8c vniuerfalium & particul irifi proprietates ac
viresconiungunt. Idem fcmiendum e- rit de his qux ex propria natura funr fcu
expetibilia feu fugienda , vt puta Virtus, Vitia, Sapicnria, Ignorantia,
Hor.or, De decus, Dioirix, Paupertas, ac huiulmodi rcli- qua.Na horum
vnu.nquodque indeterminate acceptum Dialebicz lubticitur , contrabum veto a4
particularia Rhetoricx vim expofeir. De Quefitonie Dialechct natura , materia ,
& qutnum w ea /apponantur , feu ignirentur. A qux ad Rhetoricam facultatem
attinent, nulla alia ratione Logic* dobi inx vfumcon tinerc videntur , nili
quia Dialebicz comple- buntur vfum. His igitur qu* ad Dialebicam pertinent rebi
perceptis , nihil cotum nos latebit qux deferuire poliunt veritati difiunbim
inquitendx , fiue primo intendatur, fiue non primo. Reliqua qux ad Rhetoricx
confummationem expe- tenda prxterea eflent , colligenda erunt ex his qux fpc-
culanda funt circa animi affebus, circa morales habi- tus, ac circa reliqua qux
pertinent ad humanorum a- buum direbiones. Dialebicx vcr& munia omnia
rcb^fni fal!imur)per- ferutari poterunt.fi Dialebicx quxftionis natura priut
concipiatur diligcntiufque animaduertatur. NamDe- monftrationis principia
fcmpeT colligenda funt ex defi- nitione, fcuexdefcnptione , qux definitionis
muni* . fuftineat , neque co circa quod verfatur rebe percepto, reliqua.qux ad
illud pertinent , diligentius fpeculatcm diutius latere poffiinr. Accipimus
igitur qu (lito nem Dialebicam nihil aliud effe qulm propofitioncm lciati brm
acceptam interrogatiueque prolatam, vt Logic* facultatis argumentationumque vfu
accedente contra- hatur,(vr veritas exquirit ) ad affirmationem fcu ad ne-
gationem. Dum dicimus Dialebicam qu(ftionem effe oropofitionem.affcntiamur
neccffecft in ea contineri Subiebum , prodicat um, ac copulam.horumque v iom-
juodque certis quibufiam vocibus exprimi, & certaa- Uqua rarionc concipi.
Dum nos addimus . Dialebicam quxftionem effe d. ii). It * i m» proportionem
qux* *iifiui}&ira accipitur, fateamur nc- cdlc c Ii cani attendendam
clle.ranquam deftituram ad- iuraent i', omnibus , qux colligi polfeiit cx iam
demon flutis , fiuc iltfus lente nciam clarius explicare yoflint, fine illius
folutioni fundamenta vtcunque fupprditent.. Ex co autem quod admugitur >
eandem propofitionem interroga tiue proferre, vt Logic* facultatis Argurnea-
taqonuinqucvfu accedente , tute contrahatur , feu ad affirmationem feu ad
negationem > colligitur Diale- cticas quxfliones , relpc&u vuifque
termini , tationa- lcs non efle . nam fi eflent talcs,pcitincrcnt ad Logicam
docentem, neque ab illa adhuc uoncooftituta dirigi poffent- • Ea tamen ratione
rcalcs erunt ,.vt illa qux in cis proponuntur, neque cx propria natura
mamfcflafint, neqUe ex folofcnfu definiri poftint. Quxenimex folo fenfu
definiuntur , non difeurrendo fcd fcnticndo no- fcuntur. Qux ve*6 ex propria
natura manifefta funt, vix interrogationem admittunt. Inter hxc tamen ea
pcxcipu£ ad Dialecticam pertinete fident ur, qux,cfim line vniucrfalia,
comploduntur realem exiftetiam: nam talia fubiiciuntur Accidentibus, quorum
iahxreticia difficilius demonflrari potefl. .Secundo deducitur , in quxftionis
Dialcdicx inter- rogatione ignorari vrrum res definienda fit vel omnino
uffirmatiui , vel omnino negatiuc : vel partim affirma- tius , partim negatiuc
: ignorari etiam , quxnam argu- mentatio fit exercenda , quxnam prxmillx.fcu
quinam tetmini tanquammedij fine afTumcndi. Et hxc qui- dem rcfpiciunrur fempertanquam
ignota. Ea vero qux pertinent ad terminorum voces, atque ad conceptuum vfus,
rede foitailc ignorari non pofiunr. Data enim borum infeitia , fimul lareat
neccflc cfl id quod inter rogatur ; fxpius tamen hxc ignoramur , vel non plene
percipiuntur, ob.latitantes xquiuocationes,& difputa- tiones ob hxc quam
maxime pcrturbantur.Quapropter ne id acridat, ommfque difeeptationum fructus
eua nefear, ratio exquirit vt horum expolitio diligcnnlfima prxferatur.
]Vniucrf. Infc ad hom. perf. De quinque prxeipuii muneribus DialeBtcs : quorum
vnuvujHoJ.jue rec(c fusi vitri pctejl , l.ogutt terminorum retdtiombus
uminuducrfii. • O t i y s igitur Dialedicx vis extendenda i» erit ad quinque,
tanquam fibi maxime de ^bira- Primum eft, communior quxdam quxflio. ois
perceptio. Secundum quxftionis expanfio ad illas quxfliones, qux in propofita
quaflione latitant , atque ab ea virtu- tecontinentur. Neque enim quxflio rede
abfoluipo- t*. nifi hxc finguhrircr percipiantur. Tertium eft quxftionis
contradio ad illa qux primo locofoluenda tunt , feu ad illa ex quibus exterorum
perceptio ac folutio quim maxime pender. Quartum eft ditedio reda adinuentionem
fcledio- pemque tam terminorum qulm propofitionu m, quibus vtendum eft, feu
tanquam Mediis, feu tanquam Pixnjif- fis :ad vmufcuiufque quxftionis
folurionem. Quintum eft difpofitio conrradioquc argumenta- tionum.Et hoc
quidcm.fi priora redi prxftentur, facili fuperaddetur.magnaquc cx parte illorum
confequetur vim. Ad horum autem vnumquodquequatutiffime di- rigetur,fi
enumerabimusomnes rationales relationes, qux locum habent circa ea qux aliqua
ratione contem- plationem noftram admittunt feu ingrediuntur. His fi- quidem,
prout conuenit.animaduerfis.quxflionis natu- ra facile attingetur, neque
prxterirc nos poeerit qui- bufdam rationibus debeat feu expandi, feu ad
certiora cotrahi: fimilique ratione facillimi innotefeet ratio tam terminorum
mediorum, quam prxtni/Taru affamen - «laxum , quam certi argumentationum vfus.
Nam, *4 Vniufcujufqucquatftlonistermini intra.hitum reja- •tionum limites
ncccflario detinentur , ( flue quxflio prinib proponatur /flue cx rioua
extentione lit elicien- da, /lue ex conftrudione piius animaduertcpda ) ea-
demque ac cafdcm ob caulas veritatem <;ontjncnt ref- pcCtu propofitionum ,
quibus Prxmiftarum. locus apta- mus cftmecqon terminorum , qui extra qui ft io
nem af; tumendi funt,fiue referantur aa ipfius quxftionis pane* flue ad alia
quxeumque. « Quibus «utem rationibus exdem relationes his plu •r ibus muneribus
redd deferuiant • collcdisbrcuitcr fuperioribus cat undem differentifs ac
partibus, f~... «os percipiemus. Accipimus igitur, veritatem ,quam hpmi-, nis
perquirit ratio , nccellario verfari vel circa Voces, vel circa Conceptus , ycl
circa Res. Circa voces atten- ditur tara fignificandi vfus,i cfpcdu eiufdcm rcr
, quatn flgnificandj ratio refpcdu plurium rerfi. nam tales vius ac rationes
quandoque funt redx, quandoque non rc- tix , redduntque ipfas voces feu
xquiuocas , feu noa xquiuocas. Hx relationes ficuti primx funt , ita omnibus apta-
ri poflunt,qux quxfliones feu ptopofitiones ingredia- tur , fiue Subiedti,fiuc
Prf dicati.fiuc Copulf fuftinc*nt partes. Circa conceptus attenditur
concipiendi ratio, q»f oritur aliquando ex concipiendi adu»aliquandoejc rei
conceptx natura aliquando cx rerum conceptarum aftumptionc feu vfu. Concipiendi
adus admittunt quin que differentias, nam conceptiones exercentur feu fub-
ftantiuc , fiinulquc abfolutc & abftradc , vt humanitas,
albedo.patemitavfeu fubflantiud,fimulquc abfolutc & concrcrc.vt hotno,ieu
denomitut iue, fimulque abfolu. tc, concrete, atque exconnoratione fubftantiut
,Vt Al- bum , feu rclatiue fimulque concrete, atque cx conno-
tattonc.fubftantiutfUc ablolinc.vt Pater, feu vcibalitcr, Vt Albcfcit. Rerum
conccpt ibilium.quatcn us funt con- ceptibilcs, natura eft triplex, quxdam enim
admittunt conceptionem analogam tantum , quxdam vntuocam tantum, qufdam nullam
harum, fcd propriam feu fingv- larcm : nam particularia feu lingularia funt.
Rerum coccptarum afliimptio feu vfus eft multiplex hinc enim Conceptus fiunt
vniuerfalcs,comniuncs,me- dij, particulares indcterminatc.particn lares
determina tc, alfumuntiirque feu abfolutc , feu vt determinantor, feu
fimpliciter, feu vc continent vim caufx. Circa ret mens noftra dupliciter
verfatur. nam vcleas fingula rixer ac fciundlim rcfptcit, vel plurium
copulationem difiunftionctr.ve concipit. Dum rtfpicir res fciim dlim , attendit
vel illarum Effe , ( videlicet an fint ) vel illarum naturam, quod quandoque
confufie agit, quan- doque diftindlc. Dum rerfi natura attcnditur,confiilc
perquiritur prf cipue illarum feries. Hx Vcro(rebus Logicis prxtc mif- fis) ad
duos prxeipuos ordinet deducuntur, quorum v- nufquifque iterum in plurcs partes
dtfeinditur. Horum rario eft, quoniam rc alia omnia qux concipi poflunt , vel
Prxdicamentorum feries tranfeeodunt (l- dcoque T ranfcendcncia refle appellari
polfunt ) vel ab eifdem Prxdicamentorum feriebus continentur. Nouimus autem
dare feriem Subftantrx, Quantita- tis, Qualitatis, Relationis , A&ionis
.Paflionis, Vb4 Quando , Situs , & Habere , & harum vnicuiquc certa
proportione refpondere Conceptus quofdara,qui traf- fcendentibus aptantur. Dum
rerum natura refpicitur diftinac , attenditor non tantfim feries , fed ratio
etiam contradionis, ac proprium vniulcuiufqucEfTc.Enumerati rationis noftrf
intuitus, qui verfantur circa fignificandi concipicn- dique rationes , atque
circa rerum , feu Efle , feu natu- ram , Simplices appellari pofliint;
condituum enim cas quxfliones qux fimplices nominantur. Plurium eonceptibilium
copulatio feu difiuhdi» dupliciter attendi folct, videlicet abfolutc &
compara- riue. Dum attenduntur abfolutc , rationis intuitus ver- fari folct
quandoque circa Subiedi aflumpt ione, quan- doque circaprfdicariadicdionc
quandoque circa C0- pulx naturam ac vim. Exra- *5> . ! tt varia SubicAi
aftamptione Subicdlum redditur feu vniuetfile abfolutc.feu commune abfolut£,fcu
me- diam particulare. Euenir etiam , vt nonnunquam Vim cflFx.fco certam aliquam
determinationem com- , fHedarur-jdroquc profertur cum aliqua repetitione, vt
pota dum dicitur, Homo, quatenus homo.Sxpe etia nui- lam repetitionem expofeat,
neque caufx,fcu determina tioois vir»» continear. ; Quod ad Prxdicata attinet,
manifeftum eft horu qu$- n ex propria natura Affirmationi ,quxdam Affirma- jc
Negationi, quadam verb Negationi dcfciuire. 05» Affirmationi fauent, referuntur
ad Subic£turo,fcu tanquam genus, feu tanquamfpccies, fcu tanquam dif- ferentia,
fcu tanquam proprietas, (quarum vnaquxque 8r genetica 8 c fpccifica clfc
poteft) fcu tanquam defini- tio, fcu definitioni rquipollens, feu tanquam
Accidens dfentiale fimulque abfolutc neceiTarium,(vt, hominum Vnuroquemquc
genitum efle) fcu tanquam Accidens neccflarium Sc non ertcntialc-Qtix fauent
tam Affirma- tioni quam Negationi, (licet fortafle alteri magis feu minus) funt
Accidens dfentiale &r neccflarium non ab- folut£,fedexccitx condicionis
adie£lione,(vt, Homi- nis manum , dato Natorx opus non impediri, quinque
digitos h ibctc)fcu tanquam Accidens dfentiale Sc con tingenter no necefiarium,
vt hominis manum quinque digitos habete, quod neccflarium non eft, quoniam co-
tingit , Natorx opus aliquando impediri. H:s annectun- tor,quxvt in paucioribus feu xqualiter
inefle folenr. Accidens fcilicet cflcntiale nullo modo neccflarium, (n, Hominem
adtu ridere) Sc Accidens omnino per ac- cidens, quoniam fcilicct neque
ncccffario inefl, neque etpropria natura pertinet adSubiedi bonum fcuma- lom ,
vt, Socratem effe album. Horum quxdam prxdi- cantur denominatiue, quxdam
relaciud. Qux denomi- nationem inducunt, oriuntur ex Numero, ex Quantita- te,
ex Qualitate • ex Aftionc, ex Pafsione , ex Loco, ex Tempore, cx Situ.Sc cx
Habere. Eorum qux relationem continent , quxdam permanentia funt , neque vllam
Apionis vim complebuntur ,fempcrquc eam relatio- nem pariunt, qua partes ac
totum ad (e inuiccm refe- runtur. Et tales quidem partes funt feu Eflcntiales,
feu Numerales, fcu Quantiratiux . feu Intceralcs , fcu In-
ftrumentales.feuGraduales. Quxdam (unt permanen- tia,fcd non ditur abfque
a&ionts conceptu, femperque rcfpiciunt tempusfeu prfteritum.fcu prxfens,feu
futu- rum.fcu indeterminatum. Quxdam funt fuccefstua,ac roccefsionts partes
appellantur, vel quoniam ex illarum fobordinatione A&io conftituitur , vt
exordium , pro- cefsus,ac finis, feuTquonia in A&ionisconftitutionefe-
inuiccmconcomitantur. Harum autem quxdam funt eflcntiales, vt Agens, Vis impellens, Finis cui.
Finis propter quem, Media, Res circa quam, Agendi vis, Au- xilia,ac Inftrument
a,F.a qux Aftionem concomitantur, Sc Agendi modus, Qiixdam accidcntalcs.vt Procedens
xerum flatus, Aliquorum prxfentla , fcu abfentia, Tem- pus, Locus , Occafio.
Prxdicata , qux ea ratione fubie- dum rcfpiciunt , vt Negationi faueant , ideo
locum ha- bent, quoniam res abinuiccm differunt. Hoe autem pluribus etiam
excaufis cucnit,quxdam Equidem plufquam genere differunt, vt Deus Sc homo:
quxdam toto genere, vt fubftantia,quam it :.s, ac fingu- U Ptxdicamenta: quxda
differunt genere fubalterno.vt hoir a & lapis: quxdadiffcrutfpecie.vt homo
& equus quxdam differunttata numero . vt Socrates Sc Plato. 1 Eorumautcmqux
differunt lpecie , quxdam oppo- nantur formalitcr, vt Rationale &
Irrationale, quxdam matcrialitei ,vt Magnum & ParoQ , dum accipitur fim-
pliciter & abfolute.non autem comparatiud fcu relati-, ui, quxdam medte, vt
Acutum Sc obrutam, quxdl con- ttarir, vt Calidttas 8: Frigiditas, quxdam
priuatiu£,vt potentia Sc lmpotftia, quxdamrclatiuc, vt Pater Sc Fi- lii, quxdam
etiam feipfis differunt neque vllam con- tinent oppofitionem , licet relationem
admittere pot fint.vt puuLocpsiloco. Hx tamen ab inuiccm diftin- «i folentex
concutfu aliorum .unquam ex propriis diferenciis. Contemplatio II. Pars III I.
86 Dum compatatur Prxrlicatorum inhxrcutia , annnx intuitus ad magis ac minus
dirigitur. Hoc autf in Sub- ftantia rcfpicir perfectionem , in Numero
multitudi- nem, in Quantitate continua extcnfionetn , in Qualita- te
intcnfionem,in Aftionc Pafsione que velocitatem, in Tempore perlcucrantiam.
Relationes qux ex copularum differentiis oriri pof- funt, plurimxlunt: nouimus
enim Copularum fonte* prfeipuos ad o&onarium numerum non incongrue de- duci
poflc.hofquc cifc, t/I, Habet, Piufl, prout vnamquamque adionem propo- nit. Hc
Copulx quatucr rationibus adaugentur. Primo ex multiplici vfu,cxquo eucnitvt
rpfa Copula £/?dc- feruiat quandoque vocum feu edeeptuum dijudicatio-
ni,miniftrctquc fimul prioribus ordinibus quxflionum: quandoque obiiciat
propofitionum veritatem ac falfi- tatcm,| upponatque vteunque quxflionum
definitione: quandoque aflumaturad certx alicuius perfonx indi- cationem, feu
dilueidationem, (quod pertinet ad Rhe- toricam potius quim ad Dialecticam )
quandoque ma- nifefler aliquam certam rem, quodpluribus lationibus contingit:
aliquando enim manifeflat fubflantiua abfo- luta, vt puta dum dicitut, Homo efl
animal: aliquando fubflantiua cum relatione , vtpura Homo efl rationalis:
aliquando Denominatiua, qux (vt ex taperioribus pa- tet )plurium ordinum funt:
aliquando Rcfatiua, qux fi- militer plures differentias admicxunt.uam quxdam
funt permanentia, 8f nulla Attioni* vim coplcftuntur, qux- dar.i ita funt
permanentia, vt abfque Ati ionis conceptu non dcnturqufdam ex fluxu pendet,
quarum aliqua li- bi inuicetn tacccdunt , dicunt lirquc partes lubordind-
tionis:aliqua Aetionem concomitantur, &r Partifi Con- comitantium vocem
admittunt. His etiam acccdunc quxeumque comparationem contipenr,atquc rcfpetiu
Subflantix funt petfetiiora fcu imperfectiora: rcfpetiu Numeri excedunt vel non
excedunt : rcfpetiu Quanti- tatis funt maiora vel minora: refpetiu Qualitatis
inten- tiora feti minus intenta : refpetiu Morus velociora fcil
tardioratrefpetiu Adionis feu Pafsionis, faciliora feu difficiliora,
diuturniora fcu minus diuturna : fiue hxc interna finr, fiue externa. Copula,
Ha£rr, fimil iter plures vfus admittit:quorum plurimi vertantur circa ca qux
Cepula F.ft coniungcre folet.fcd lingulari quadam ratione: illi enim proprium
eft permanentia tantdm copulare, qux etiam aliqua ra- tione diuerta funt. Horum
quxdam funt interna eflen- cialia Sc formalia, vt Homo habet animam, quxdam in-
terna eflcntialia & materialia, vt Habet corpus , Habe* partes : quxdam
interna non eflcnrialta, vt Habet albc- dinem, habitum, potentiam, figuram:
quxdam externa, qux feu nullius A&ionis conceptum continent , vt Ha- bet
diuitias,feu continent Attionis conceptum, vt Ha- bet filios, amicos,
potcflatem,& huiufmodi alia. Vfus copulx I3ettfi,y t videtur, efl triplex,
quandoque enim refpicit eflentialia, vt Homo poteft cunere, id eft,
etlcntulitcr efl aptus ad curtam exercendum : quando- que perfeci difpofitioncm
externam , nulla habita ra- tione externorum impedientium, vt luucniscorporeac
viribus integer (licet nunc detineatur) poteft currere: quandoque etiam
impedientia omnia excludit, vt Idem iunenis in campo pofitus, nullis
impedimentis impli- citus,poteft curTcre. Copula Scit, Sc Copula,; 'W/,
quandoque internos ha- bitus, quandoque internos aclus figniheanr. Dum ha-
bitus refpiciunt , continent vim copularem feu F.JI , feu Habet. Dum aftus
proponunt , concurrunt vel cum ea- dem Copula Cj?, accedente vfa Participi;,vcl
cum Co. pula Apt. Copula Drkfjfignificat aliquando dec£tiam, vt Deus debet
diligere iuftos: aliquando confonantiam, vt Qui incocpit debet perficere :
quandoque debitum virtutis, vt Beneficis debetur gratinido : quandoque debitum
Prudentix, vt Debemus propriam perfetfionem pro- fequi : quandoque debitum ex
humana lege , vt De- bemus veftigalia foluere : quandoque debitum cx Na- turx
lege, vt Debemus Deum colere : debitum ex d iiij. *7 Diuina Ic^c, Tt Debemus
Deum ita colere. Sccunoo.Copulz adaugentur e* aChuaSt etpafrlua
figniftcJtioiie.e* qua fuperadJuntur, Salar, UifiJirirar, T>ebelur,&:
Agtur. Terri2>,ex peifcbafeu imperfeba copulatione, qux duplici ratione
exercetur , quoniam fcilicet feu ab im- perfebiori ad perfebius dirigit, feu
ecotra a pcrfcbio ri ad imperfebius declinat. Hinc effluunt i Copula Ef.
Efficitur Se DclVruitur : i Copula HsUt, Acquirit» Se Amittit , Acquiritur 8c
Amittitur: 1 Copula Sai , Addi- tae & Dedifcit,Difcitur8r Dcdifcitur: 1
Copular^ Accenditur in voluntate 8f remittitur , Se que pafsiud his rcfpondcnt
J Copula Veter, Aftringuur feu foluitur debito, &quxpafsiuc idem te ferre
poffunt a Copula Solet, AlTuefcit, Defuefcit , & qua pafsiu£ idc fignihear.
Quarto, ipfz Copula extendi folenr ex fuprad.borfi fluxuum feu initio, feu proccffu,fcu
confummationc. Harum vero relationum,qozcx Copulis pcnd£t,plu rimx extendi
etiam poffunt ob differentias temporum, locorum.&r aliarum
circumffantiarum. Diximus hasrc- lariones omnes ad Dialcbicx vfus colligendas
elfc.cum vt piratiores fine, tum etiam quoniam illarum vnaquz- quefingulari
quadam ratione mentis nofitx aciem ex- ercet ac dirigit, quamuis enim plores
videantur refer- re eadem, tamen vnaquzque proprium intuitum veri prouocat. i
Vniucif. lrtft. adhom. perf. De vfu Logicarum re Ut tonum tn coHcfl torte ac
dtjpofi- none eorum citu nota furti , tn innenttone eorum <pu ignorantur,
tfr >'> deeetut vfu iam collocatorum , ex efutbtu confectui funt Locorum
vocem , rejbeilu ter- minorum ac propoji, tonum , reffellu ejtuf) tonum &
refici Iu term inorum, me diontm,pr*rmJJ'drtuH cf Ar gumen tat tonum. Ooic*
relationes, quas enumerauimus, ) funt quidem exteris omnibus communiores, )
nullum tamen reale ex propria vi effundunt fcU pariunt. nam relatiuorum communicas
omnis (vt ex demonftratis manifefium eff ) non dedu- citur ex communi rerum
natura feu gradu, fed cx com muni rerum concurfu. ldeoquc ita complebuntur
realia.vt non generis fed locifuftineant partes , neque ca ratione vt rerum
vni- cuique propriam fedem confiitutionemque afferant, vt riuta dum in xdificij
conArubionc lingula fuis aptantur ocis , fed vt ante xdificij confirtibionctn
euentt , dum plura coaceruancur , qux licet plurium fine generum cx cena tamen
relatione libi inuicem confona funt. Pacet autehoc locorum munus his
relationibus co- munioribitS demandari ab hominum mente, quapro pter illis
propiijfsimum erit, non tanttlm com mete, fed etiam ad inuctionem dirigere,
limulque miniArare col- locationi ac depromptioni. Hominis liquidem mens ca
ratio ne veritati Audet , vt incumbat non tantam collc- bioniac collocationi
eorum qux nota funt, fed etiam inuentioni eorum qux ignorantur, intendatque ex
vfu eorum, qux nota funt, nouam incognitorum perceptio- nem. lpfx igitur
relationes Logicx feu rationales. dum dcferuiunc unquam Loca vacua collebioni
eorum qu$ nota funt, dicenda erunt Loca terminorum ac propo- fitionum- Dum
excarudem direbionibus perquiruntuHgno- ta, apellari poterunt QuxAionum Loca.
Dum tanquam Loca plena moderantur depromptiunes eorum qux in illis continemur,
ad definitione» quxAionum, dicen- tur Loca terminorum
Mcdiorutn,Pr$mil£irum,ipfarum <^uc Argumentationum. Ea qux pruno colligenda
funt, Sc primum relationfi vfum expofeunt, ex quo terminorum ac propofitionum
Loca denominantur, duorum ordinum videntur effe: quxdam enim funt communiora,
in illifquc conucniuc qu{ lingula Loca ingrediuntur, prout ad altorum Loco- Alt
rum vnumqucnque referri poffunr.vt pota filttendatui Locus i contrariis» vt
refertur ad vocum figilfication£, colligemus, Contrariis proprium effe eandem
fienifici- di rationem admittere, ldeoquc fi illorum altans fub-
iacctxquiuocationi,aliudctiam xquiuocationem ad- mittere: Se, (i eadem
Contraria referantur adcocipien- di rationes, colligetur eifdem Contrariis
proprium effe eafdcm concipiendi rationes admittere, IJcbque fi illo- rum
alterum tam concrete quamabArabe concipitur, aliud etiam eifdem rationibus
concipi polle. Quf dam funt minus communia, atque ab ipfa Locoru com munitate
continentur, vt puta dum idem conti ..vtam Locus attenditur, vt contrahitur ad
Contrariorum fpc- cie* , affumimufque Calidirarem frigiditati effe contra-
riam, humiditatem ficcirati, albedinc nigredini. Se alia huiufmodi. Sicuti autem communiora omnia
docentur i Logica, ita minus communia fuppeditantur v: pluri- mum ab
Experientia, ac ab ipfis fenfibus. Erdam communiores relationes duplici etiam
ra- tione ad ignota perquirenda nos dirigunt , atque qux- Aionum fuiu
Loca.dcmonArant enim qui abfolutc per- quiri pofsir,vidclicet vel Nominis vim,
vel concipiendi rationem, vel rei exiActiam.vcl rei fenem, vel rei ouid- dit
atcm.vcl exterorum aliquod, nam, vt diximus, norG aliquod neccffario quxrendum
cA, neque aliquid prx- terea exquiri poteA. DemonArant etiam quid de re da- ra
perquirendum fit,vt puta dum circa hominem verfii- mur. attendendam effe vel
illius vocem, vel concipien- di rationes, vel exterorum aliquod. Et talis
quidem vir- tus quammaxime conducit ad ipfarum quxAionum for- mationem ,
expanfionem , ac contrabiones rebd exer- cendas. Expanfio enim exercetur, dum
prnpofita qux- Aio diligenter pcnfa.ur primo refpebu Parttum, vtab- foluie
attendi poffunt. quod eadem fcruatafcrieprx- Aari debet, qua terminotum
differentia dcmonArantur in Logica.vtfcilicet attedantur voces, concipiendi ra-
tiones , qux illis aptari feu non aptari poffunt , tum re- fpebu rationis
Intuentis.tum ob varios vfus, tum etiam ob rerum conceptibilium
aptitudin£,necnon fcricsffeu przdicamcnta , ad qux exdem quxAionis partes funt
deducenda. Secundo , refpebu relationum quibus ex- dem partes ad inuicem
referri pedunt, ex quibus petv- det omnes illarfi conuenicnrix ac differentia,
fimuique dignofeitur vtrum referantur admutcem abiolutd vel relati » c : vtrum
tanquam fpecicsad genus , feu tan- quam definibilc ad differentiam, feu taquam
fubiebum ad proprium/eu tanquam fubiebum ad accidens. Ex eifdem etiam
dcmonArabitur, an tales quxAionis partes , vt ad inuicem referuntur,
fogrediantur fetien vel Longitudinis vel Latitudinis. & vtrum illarum au
nexio fit mediata feu immediata, qux animaduerfa do. cete poffunt, an tota
quxAio fitdcccns feu indecet a: ni (vt diximus in Logica) qux pertinent ad
feriem Longi- tuJinis, dum terminorum vis non ignoratur .tanquam per fe nota
funt accipienda , neque rebe in dubium re- uocari poffunt. Idem etiam cucnit
terminis Immediatis qui ingrediuntur Latitudinis feries. Confuinmata autem tali
follicitudine Expanfione, quxAionis Contrabio non erit difficilis, paret enmt,
qnxAionemcontrahandam effe ad ea qux magis obfi- Aunt totius quxAionis
definitioni , nccnon ad illa ex quorum determinatione extera longe facilius
patere poffunt. Silentio autem demandandum non efi , non parum adiumenti
afferri pofie lam demonfiratis rationalium relationum feu locotum vfibus.fi
SubAancix particula- res,fenfibus cxpenmcntifquc adiuuantibus, fxpiusfle ea
ratione attemlantut , vt diligenter animiduertatur quid de illarum vnaquaque
poAit rebe feu affirmari feu negari, nouiinus enim reliqua omnia tam
clfcntialia» quam accidcntalia,rirca has verfari^Uirque intuti. No- uimus etiam
fcnfibiiia aliquo pabo continere ima- ginem omnium infenfibiliu, Itaque
vnufquifquc ad hxc refpiciens propofitionibus pluribus abundabit » coque
vbcrius ac facilius^i hxc attendens infiAet locis iam co Aitutis,& ea
feiunbim anima Jucrict , finguii.rque rctu feries 89 feriet feu p radie jmema
feJulo pcrluftrxbit.Ar idem c- eiam faciet irgolarlim propoltliomim viret
eteiccrc, primique Inperftaioret , Conftruftiuxro fcilicet er conuctfinnc,
DeBrafliuam , atque CollciHuam : mox veto exornli. animaduetterc , quz tam de
Subietto quam de Prldicato harum ptopoiitionum , abfquc vlla difficultate aut
errandi metu , affirmari aut negari pof. funt: atque etiam illa omnia »
dequibutHe fubicftuiz a r Przdicarum indubii affirmantur feu negantur, neq;
•nim ambigendum cft, quin plurimit ex hia conceptu Ic . • rofitionum copia
fuppeditetur . St pctic£iiotei proportionum vites ad afhun perduci puffint ,
Afliua fcilicet virtus, recepliua ponentia, St mduCiiua virtua. Prccipui vero
colligende erunt communes animi conceptiones: inter quas illz etiam tecie
connumcian nr quibus alTetitut.Ea ptobalia clfc quz omnibus vide- tur, quz
videntur Sapientioribus, quz ab aliquo Sa- pientiffimo ptobantur, quz Periti
alferut citca illa quz pertinent ad ptoptiam anem. lraquefcmperemvtilc circa
lingula aliorum etiam lcntcntias exquirere. Sed iam explicandi funt exteri vfus
rationalium re- lationum , ex quibus dicuntur Loca mediorum termi-
norum,prxmiifxrum , ac Argumentationum , quoniam kzc unumquodque depromendum
obiiciuntdn his vfi- bos fupponnur quzliioncm iam perpenfam fuilTe, neqi latete
feu vocum afliimptarum vires, feu concipiendi rationes, feu Subiefti Sc
Przdicati relationes ac lenes. Horum vero perceptio eam vim habet ad hos
Locorum vfus, quam condulioncm obtinete diximus in docen- dii argumentxtionum ,
quatum vi demondtjndz funt, naturis ac diflerftiil : nam Qiiiliionilul aliud
eil quim Conciuiibairettionc carens. Aniroaducnedum rameneii
vniufcuiufquequzilio- n is vim contrahi ad eiufdem quzftioms Subieftum : na
fvtfzpius diximus )Subicffo femper conuenit mantfe- ftationem recipere : cxrcrz
enim propofinonum ac uuzftionum partes tanquamnorz,refpicif, ,lent. Sicuri
autem minifcitari ptxcipueconueoit quzftioms fubie- ao ita manifcftandi ac
foiuendi putes (refecdu quz- lliooum)medio termino extctms accepto demandan- VU
ftmr.cum enim quzftionis pridicatuin hoc monus, quod illi eft proprium . ob
Copulz coniungcnm defe- aum przftarc non poflit.id ab alio tetramo externe ac-
cepto jriecelfarib exhibendum eft. Hzc demonftrxnt medium terminum fumendum
effe „ rationalibus relationibus , quatenus aptati polium quzftionis fubieao.
mamfeftandi nempe vtsad illud d, ncendaell quod nsanifeftationemexpofcit , haud
fecus qJam pharmacum parti, in qua zgrttudovigct. Siquis Jurem exiftiroct
medium terminum colligendum cITc «e (dem rationalibus
iclationibus.quatenusaptantut prxdicato quzftionis. hic cette quzftioim vim non
at- unget , neque percipiet quod vere in dubium tcuoca- rur , quin ctiamin
illud incidet vt vtatur tanquam no. lo.eo ad quod difccptatio omnis diligenda
eft. iiquis enim ptopofita , exempli gratia , quzft ,one m qua qu?- ratux an
animal Iit corruptibile, attendens ex loco deh Ditionis Definitionem
corruptibilis , quod ptqdicatur foqucftionc, dicat, W trxvfa de Eft oduon
TjfkfH corryttkle. ' Jinmd tr* *fit
de Efji Ad ntn Eft. £ np+mmaltH cmufttbtlr. H« non animaduertit cx propofita
qafftiooe non queri quid fit corruptibilitas , immo hoc fupponi tam. quam notum
, (nam hocnoi. intelfcao nulla cITctquf Ajonis pctccptioffcd qupti tantummodo
an animal !l corruptibile, quod idem eft ac fi qufratur.ltiaoiuid cranfeaede
clfc ad non efle.ltaque dum dicitur, Animal cranfit de efle adnon elTc, abfque
vlla argumentatione ancilia illud tanquam manifeftum accipit quodex quf- Bione
tcuocatur in dubium.Quodfiidcro noftiam hanc ftntemiam conetur infiingete .
accfptaquc , exempli «rtatia.aucftione in qux interrogatur , An homo fit len-
juiuus, Medium tetrainum fumata loco proptietatis, xcfpcSu animalis , quod
ptjdicatui m qupllionc.dicat- que hoc pa&o, Contemplatio 1 1. Pars- 1 1 1
1. 90 Omne progrefimum tSl fenfmuUK, Hemo tll proprtfini , EtgoJjtme ttl
fexfititua: Ruifum admonendus erit, Huius medii termini vim, refpedu quxftionis
propofirx,.ippjrercprxciput, quo- niam Scnlitiuum prxdicatur de Senfiriuo ,
vereque dici poffit Progrciliuumcftfcnfitiuiim ,fcd quoniam i pium progrctTiuum
prxdicaturdc homine, qui fubiicicur iq quxtlione, & ad quem etiam tale
medium referture* eodem Loco ^ proprio, licet refpcttu ill.us fit proprium
communius , neque primo conucniat. Quod autem i- dem medium elrciatur a
prxdicato ,idcft per accidens, quoniam fcilicet accidit vt terminus medius
cande vel aliam relationem habeat etiam ad prxdicatum, Idem etiam confirmati
poteft cx his qux in logicis demon- ftuta funt circa primam figuram
fyllogifmorum rc flo- rum ac perfeAorum: in ea fiquidem propofitio minor, 2ux
Conclufioni fubietlum tribuit , nccelfario eft af- rmatiua ,ciim propofitio
maior vtriufque qualitatis alfumi podit. patet autem , Condufionis aflertionem
pendere prxeipue ab affirmat iua. Quapropter videtur etiam afterandum efle,
terminum meuium tunc vei£ quxftioni folutionemartcrrepoflcjdum fumitor cx L07
cisafiirmattuis.nam,quxde fubicfto negantur, illam confummarc non poftunt, fcd
ad illam tantummodo di- rigunt. Quemadmodum autem rationales relationes,
quatenus aptari pofTunc termino qui in qoxftionc fub- iicitur , obiiciunt
terminos medios, rcilcque cenlentur Loca mcdioium terminorum, ita quatenus
aptantur termino qui in eadem quxftionc prxdicatut , fub«nini- ftrant
propofitiones in fyllogifinisprxmittcdas, illudq> excreent munus ex quo
Prxmiflarum Loca denomman- tur.In harum Pntmmarum deprompcionc.illx rationa-
les telationcs tantummodo attendendx funt, qux qu$- ftionis prxdicato aptari
poliunt rcfpeflu termini medi) iam accepi >dc quo quxftionis prxdicatum ad
quxftio' nisfolutionem non tantum affirmari poteft , fca etiam negari.nara
etiam ipfa Quxftio definitur vel affirmati- uc,vcl negat iuc, prout Prxmilla
accepta eft feu affirma- tiua feu negatiua. Rationales vero relationes cx
talivfu dcccntiflimc dicuntur Loca Primitiarum , tum quoniam lemper in- tegram
propofuionem fuppeditant , tanquam prius no- tam » tum etiam quoniam , dum Loca
Medium terminft obiicientia funt remotiora ac magis relatiua, duas pro-
pofitiones fubmmiftrant. nam Medi) termini infirmitas noua fulcimcca requirit.
Itaque fi rcuocetor in dubium exempli gratia. An Albcdinis voxficxquiuoca ,8c
Me- dius terminus accipiatur a Loco qui dicitur a Contra- rio,qui Nigredinem
obiicit , primo cx relatione huius Medi) termini ad quxftionis prxdicatum ,
lumenda erit propofitio affirmatiua, qua afleratur Nigredinis voce elTc
xquiuocam.Sccundo lumenda erit alia propofitio, 3ux attendens eundem Locum i
Contrario, cx quo Me- ius terminus accipitur & Locum Prxdicati , atferat v-
niuerfalitcr Vnius Contrarij voce exiftente xquiuoca, alterius Contrari) vocem
xquiuocam cfle.Sicuti cmm, hac propofitionc deficiente, nulla cft Mcdij termini
y is* ita hac accedcntc, redditur firma: lipet enim arguere primo
Conditionalitcrhoc modo. Si Xtfrtimt i tVX eil Albtdttu vox tH tqmoiA.
NigrttSau vox ttR xquinocj, Efgoyjilbedinu vox e SI tqtduoU Sectando Catcgoricc
hoc modo, Dum dxo ofpomatxr tontrtne , VMM voce exi sierat 4* qiiinocA,dItcrim
v*X tU tquiuoa. Alit de & Xtfedo opponuxtgr centr*ne, Eigo,Xigr aLnu voce exilltAte
*< jxiuoca, AlbctLaa vox e? itfxmuh Qux di&afunt circa mediorum
terminorum ac pet- mitiarum dcproptiones/imul Argumentorum dcproin- tiones
docere poflant,conftituto prffertimjfcmpcrtcr- minos qui depromuntur a certa
aliqua relatione tan- quam a certo Loco , & ipfam relationem , eiufdem v-
niucrfalitatis ccnfcndos cflc.Quaproptcr dum Syllogi- 91 ftic6 arguendO cft,
ficu t i medius terminus no potcft feu i Subicdi vniucrfaltntc deficere, feu
Pnrdicati vniuer- falitatcm tranfcenderc,ita Locus, i quo medius termi- nus cft
depromedus ,non deficictab vniucrfilitatecer mini qui lubiicitur in
quxftiottc,neque tranfeendet illi qux aptatur ciufdem quxftionis prxdicato. Dum
verb cft arguendum lndudiui, femper illx re- lationes ctunt actendendx tanquam
Loca qup dt ficiunt ab vniuerfalitate termini qui in quxftione lubiicitur.
Maior autem Locorum vniucrCalitas lumenda cft non tantOm ex his pertinent ad
feriem longitudinis, fed et ia ex exteris omnibus, quatenus fUnt remotiora qux
fem- per extenduntur ad plura. Vniuerf Inft. ad hom. perf. C» f y t VIL De
Lutrian enumerandorum rattontbm, ac de tot a illorum fene. E o iam deucnicndum
eft ad contradiorctn Locorum cnumcrationcm.ficuti entro ex fola ^
Communifsimorum acceptione, Extcnfio ad * rcalia elfe: difficilior, ita fi
fingula accuratius enumerentur , Locorum nilmerus in immcafum adau- geretur,
&.* non difsimilia incommoda fcqucrftur. Ita- que media via inccdcndu
erit.hac enim ratione vtrum- que malum deuitabimus. Loci igitur erunt
vigintiduo, qui fumunturi Vocibus, aConceptibus , Sc i Rebus, Rerumqi
relationibus Logicis, quibus fi addantur otio, qui cx Copularum vitibus repeti
poftiint , ciunt trigin- ta, vi infra. Loct qui.il tonum fimpltctum, qui etiam
funt T er.ninoru, Propofttiomim, q- Argumentationum Loci. I A fignificandi
ratione, rcfpcdu ciufdem vocis. a A fignificandi vfu, rcfpcdu ciufdem rei. 5 A
concipiendi ratione, quoniam fciiicet res con- cipiantur feu
lubfta:itiu£,abfulutc, ac concreti: feu ali. tcr,vt cx fuperiotibus. 4 A rerum
conceptibilitate,ex qua or itut Coceptio analoga, vniuoca A propria. t A rerum
conceptarum vfti,cx quo conceptio red- ditur feu vniuerfalis, feu media, feu
particularis , vt ex fuperiotibus. 6 A rerum cffc.fcu Exiftent ia. 7 A rerum
natura communi , qux deftinguitur pet PnrdicamctaA per ea qux Prxdicatnenca
tranfcfdunt. 8 A rerum Quod quid cft. Loct qutjl tonum compofitarwn,qw fimul
termmoru, pro- pofitionum,& argumentationum funt Loct. 9 A Subicdi
quantitate , quoniam fciiicet fit abfo- luti vniuerlalc, abfolutc commune,
medium particula- re complectens vim caufx, feu alitet, vt exfupcrioribus. Hic
Locus, Quxftionibus tantum videtur deferuite. 10 A Prxdicatis, qux femper
affirmationi dcleruiuc, atque intrinfeca funt.Vr put a,genus,fpccics
differenti», definitio feu deferiptio definitioni fquipollc», proprie- tas ,
accidens effentiale, ac ncccffariu , (eu abfolutc, feu ex conditione A accidens
ncceffarium non effentiale. 11 A Prxdicatiijqux vtplurim&in infunt,at que
affir- mationi fauent.vt puta. Accidens effentiale concingcn- ter,non
neceffariuin. it A Prxdicatis, qux ex propria natura tam affirma- tioni qulm
negationi deferuiunt.vtputa Accides effen tiale, nullo modo ncceffarium A
Accidens per accides. i) A prxdicatis,quf ex propria natura negationi vt-
plurimilm fauent, videlicet ex his qux taro fiunt. 14 A prxdicatis, qux ex
propria natura negationi fa- ucnr, cuiufmodt funt ea qup differunt feu plufquam
gec ncre.fcu toto geneie,feu genere fubaltcrno, feu fpecte, feu numero. i( A
dcnomina(:uis,quorum aliqua oriuntut ex nu- mero, aliqua ex quaticate , aliqua
ex qualitatc>aliqua ex adione, aliqua cx aliis prxdicamciwis. 92 is Ab oppofitis feu
fonnaliter, feu materialiter, feu medie, lcu contrarii , feu priuatiuc. 17' A
relatiuis permanentibus, qux nul.am adionis vim compleduntur,fcu a toto &
partibus permanenti- bus, quotum aliqua pertinet ad totum effentiale, aliqua ad
totum numerale, aliqua ad totum quatit itatiuum, ali- qua ad totum intcgrale,
aliqua ad totum inftrumcniale,. aliqua ad totum graduale. 1« A telatiuis.
permanentibus , qux abfquc a&ioniv conceptu non dantur,vt puta pater fic
filius, magiftcr fic difeiputus. 19 A rclit/uis fuccefsinis , quatenus
fucceisionun^ partesfibi inuiccm fubordinantur. Ad haspeninenc • adionum
exordia, proceffus ac teitnini. ro A relatiuis fuccefsiUis ,in quibus
fuccefsionis partes fc inuiccm cffencialiter concomitantur. Ad has pertinet
agens, vis impelles, finis cui.finis ptopeer que» media, res circa quam, agendi
vires, auxilia.inftrumcta, agendi modi A a&ioruim frudus. si A rclat tuis
fuccefsiuit,tn quibus accaduntur fuc- cefsionis partes fe inuiccm
accidentaliter concomitati tes.vt puta prxccdcns reium ftatus , aliquorum
pexfeo- tia feu abfentia, tempus, locus A occafio. ii A comparatum , in quibus
attenditur maior, fic minor feu pcrfcdio.fcu multitudo, feu exrenfio.feu in-
tenfio, feu velocitas.fcu peifeuerantia. Prxtcr fupradidos Locos,dantur Loci
omnes quiub ipfis Copulis deduci poffunt. Hos etiam enumerandos exiftimamus.
quiuis enim nihil diucrfum obiicianc ab his qux cx fuperioribus Locis colligi
poffunt,diucrfuas tamen rationis noftrz intuitum exerceat. Ideoquepro- priori
quadam ratione eidem deferuire pofsur. i; igitur dcJuccndi erunt ab vfu
lingularum copulatum, vi- delicet. ij A Copula Eft. Prout vocum feu
conceptionum diiudicat ioticm obiicit. Prout fignificat veritate feu U|.
fitatem. Prout certum aliquid indicat* * Prout rcalia c6- iungit ac feparac. 14
A C opula Hibtt Prout coniungit feu interna et fcntialia fi t formalia, feu
interna effcntialia fic nutetia- lia,fitu ea ex quibus uritur denominatio ac
relatio, xf A Copula Poicfi, pro triplici illius vfu. ii A Copula Stit. Prout
fignificat habitum fcicdi, habitum agendi A’ fcicdi adum, feu etiam opinionem.
17 A Copula /V/. Prout fignificat voluntatis feti habitum feu adum. it A Copula
Htbtt. Prout fignificat feu decentiam, feu confonantiara , feu debitum cx
morali virtute , feu debitum ex prudentia, feu debitum cx humana legeffer
debitum ex diuina lege. x9 A Copula Ctitfumt , feu a confuctudine. jo A Copula,
qux accipitur fx irrrx adionis vfu. In ipfis Copulis aucndedi funt Adiui fi c
Pafsiui mo- di,pcifedtx ac impetfedx copulatioucs nec non initia, proceffus
,& contaminationes. Cimt VIII. Dc imperftflo ac deprauato Logica dodrtna
vfu. jMpmtciv 1 fimiilqi deprauatus Lo- j' gicx dodrinx vfus ( que tertio Loco
dap, at- que deceptionibus deferuire diximus)cxpli- ^ candus nunc cft.
Idbreuibus prxftari potcft. nam fi deceptio verita- tis perceptioni aduerfatur
, ea qux a ventate deducunt deceptionibus ex necefsitate miniftrant. Ideoque ad-
monuiffe fufficiet ea deceptionibus inleruire , quxex iam conftitutis nouimusab
illis Vitanda effequi veri- tatis contemplationi decenter incumbunt. Siquis au-
tem hxc compendio enumerare velit, facite percipere poterit horum quaedam
pendere ex vitiofa vocu fignifi. cattone,quxdam ex vitiofa proporicdi forma,
quxdam cx vitiofa argumentandi figura ac modo, quxdam ex his qux ratione
materix falfitatem continent, feu cx vitiofa colledione. Vocum vitiofa
figuificaiio oritur quaudo- 9i quadoque exfimplici xquiuocationc, quoniam
fcilicct eadem vox pluribus rebus apcerur,vt puu furgere.qux vox aptari foletSc
prius xgrotantibus duconualefcunt, k prius Cedentibus dum afede furgunt ,
quandoque, quoniam vox plurcs concipiendi rationes proponit, vt puu fi dicatur,
Socratem clTe nomen fcu fpccicm, quo- niam cft homo, & homo, grammatici
loquendo, cft no- men , logice vero fpccies. quadoque cx amphibologij, aux
tamen voci conuenit, non vt lolitaric accept^U-d vt cenam orationem ingreditur,
vt puta fi dicatu^d, qu.*'4 'liquis videt , id videt: aliquis columnam videt:
ergo columna vidct-.quandoquc cx rei compofitione di- uiftoncqi, vt fedes feder
, Se iedens ambulat: vox fiqui- dem Sedens, de mondrat Sc prxfenti Sc
prxcedentem «dfUdeoqi licet pofsibiic fit, qui prius Cedebat, ambu
Ia«e,impolsibilc tamen cft nunc fcdcntf nunc ambula- re : Ceu, fiquis dicar,
quinarium numerum p arcm.ac im- parem eiTe, quoniam continet binarium parem Se
terna- rium imparem : quandoque exvnius vocis diuifione, Ceu ex plurium
copulatione , vt fi dicatur peruentum cft, copulantes per, Se ventum, quod
flatum fignificac, Ceu ccojitra. quandoque ex vocis accentu diuerCo ex
cpnConantium duplicatarum Ceu non duplicatarum nu- mero, atque ex diphthongo:
nam horum voumquodque Cxpe vocum vires immutat, quandoque exloquendt fi gura,
vtfi intertogatiuc ditfum tanquam afieiuuc pro- latum afTumarur. Vitiofa
ptoponedi Corma,vt videtur, duplex eft, qua- rum prima conftituitur,dum
interrogationi adiungitur indcrermiruuo.fcu diuifio.feucoditioivt puta dum di-
citur,Eft ne homo «ftton alis.vcl irrationalis , icu.fi ho- mo eft animal, eft
vel rationaIis,vel irrationalis. Secun- da, dumdiuifiua/eu indeterminata
propoficionegatiuc profertur ,vc puta dum dicitur, Homo non cft ta:ionali&
vel imtionalis.Ceu harum litterarum numerus non eft par,vcl impar. Hxc tamen
rationem potius .perturbant, atque 1 veritatis intuitu diuettut ,quim incrroiem
in- ducunr.nam neque interrogationes , neque huiufmodi, ptopofitiones
argumentationem ingrediuntur. Argumentatio cft vitiofa Ceu ex figura, vt puta
fi quis ca figura vcatur,in qua terminus medius in maiori prx- dicatur, 8c in
minori fubijcitur, ciim prxmiifx cranfpo- ni non po(fint,dicitque exempli
gratia , Volans nen eft homoiHomoicft fenfitiuus : Ergo Cenfitiuus non eft vo-
lans:feu ex argumentandi modo, vt puta dum in prima ligura negatiux afiumatiua
prarmitntur,& in fecunda ifguitur cx duabus aftirmariuis , Sc dum
hypothetici .rguitur.Sc conditionalis afTumpta conftituitur ex qua- tuor
terminis.vcl fi fit prirnx formationis antecedens & cxmfequcns differunt in
qualitate. Ceu antecedens eft magis vniuerfalefeu minus determinatum quam con-
fcqucns/cu alia ratione vitiofe proponitur, tum in hac uruna,tuin in fecunda ,
nec non io tertia S c quarta for- Contemplatio II. Pars II II. 9+ matione. hxc enim Sc reliqua quf in
logica docendi* funt enumerata Caelii decipere polfunt. Eadem etiam deceptio
foucbitur ex hypothetica argumcntatione,dil ex Dofitioncconfcquentis ponitur
antecedens, fcu cx dcftrudlione antecedentis defiruitur confequcns. Diui- fiua
etum argumentatio facile hallucinabir , dum pro- politio maior veri neque
diuifiua cft, neque diuifiux vim continet ,vt puta fi dicatur, Homines funt vel
mer- catoresjvcl Senatores Socrates noo eft irtercatoi; Ergo cft Senator,cum
veri neqi mercator neque Senator fit. Oritur etiam deceptio cx indu&iua
argumetatione, dum ex vnico fcu paucis fingulai ibus colligitur vni- uerfalc.
Deceptiones expropofitionumfalfitate.fimulque cx vitiofa colle&ione ,
prxtcr ca qux cx fuperioribus pen- dent , oriuntur etiam , dum colliguntur fcu
ex acciden- talibus fubftantialia ,vt puta Socratem non clfc homi- nem,qu ia no
cft Plato, qui homo eft ■, Sc eundem Socra- tem i feipfo differre, quoniam eft
homo, Sc differt a Pla- tone homineifeu ex his, qux fecundum quid vera funr,
abfoluti concluditur, vt puta Non ens dic, quia cft opi- nabile^ Hominem non
clfc, quoniam non cft equussSc /hthiopcm album clTc, quoniam dentes albos
haber« ob idque nigrum cffc,non nigruim Sc album, non albu fcu ex omiffione
aliquorum,qux pertinent ad fentetix per- ccptioncnuvt puta fi relatiuo aliquo
accepto , non ex- primitur fcu ad quid/eu fecundum quid , fcu qua ratio- ne,feu
quo tempore refcrjtur,diciturqoe exempti gra- tia,duo duplum clfc:quod verum
eft,rcfpeftu vnius, no autem tcfpc&u trium,ideoquc fimul 8c duplum, Sc non
duplum cfre.ltcm abfolute alfcrerc , paginx huius par- tem(qux ad minorem
partem relata , eft dupla,) fecun- dum cxtenfionem,non autem fecundum
profunditatem duplam, Sc non duplam cfTc. Vitiofe etiam colligitur,fcu ex figni
infufficietis vlu, vt puta oblatura aliquod mcl clfc, quoniam flauum cfl, leu
argentum ,quonum cft album: 6c pluifTc , quoniam terra cft madida:fcu ex
principio, finis, vt puta aliquem domum coftruxiile, quoniam emit lapides, feu
ex aftum- ptione illius quod non eft caufa taquam fit caufa , vt pu- ta.Omnc
animal rcfpirarc, quoniam fentit. Animaduertendum autem exiftimamus, harum de-
ceptionum plurcs coincidcre, omncfque^his tamen ex- ccpcis.qux oriuntur cx
vitiofa proponedi ac fyllogixan- di forma)ad illam pertinere qux ex
infufficienti expref- fione dcducitur.Hoc ex eo conieftare licet, quonia de-
ceptio omnis oritur exaliqua ignorantia: lgnoratia ve- ro in his:qux ab aliis
accipiuntur,vt in pluribns , infuf- ficientcm exprcQionem confcquitur. Inter ea
vero qux imperfedam pariunt cxprcfiionem , prxeipuuro lo- cum obtinere videtur
vocum obfcuricas : qux fi peni- tus amoueatur, extera diutius latcrcfcu verit
at i obclTc vix poterunt. I r 9S contemplationis, Qtu prinum
ctmplettitid^ibiltjiphum, Pars Prima : IN QVA AGITVR DE ENTE 1NCOMMVNI, AC dc
quinque Entis fpecicbus przcipuis.quxcx pruni' diuiiionis vfu abloiuto
eliciuntur. C ytPV T I. De hmm J hentu certitudine ac pr tornate. ; • E t c v «
a i m v i ea qux pertinent ad "rltf t v Ciendi modos. Ad illa nunc animus
di- £/ jv? J/v rigendus cft.qux primas ac communiffi- ^ mas rerum veritates
conftinunt,& intra * primz fcientix limites continentur. Pri- ma fiquidem
fcicntia verfari debet, circa communiffimum genus, attingere illius
Eflc&cflcn- tiam.oftcndcrc communiffimas proprietates , inucnire
fpecies& partes indiuifibiles .dcmonftrationdfque e- xcrccre circacafdcm
partes » fimulque contradlioribus fcientits,qu* fimiliter detinentur circa
rcali a ( vt rcalia funt) fubicdla , ac fubie&orum rationes obiiccre. 1-
pfa vero a nulla alia pendere debet .-quxeunque enim ad illius fubieftum
fubicdiique rationem ac rcalia prin- cipia definienda conducunt, ex Natutx
ordine confusi tantummodo prxnocenda funt. Et hoc quidem pritnx fcientix
/Ingularitcrconucnit, quoniam verfatur circa prima ac communifsima , quz primam
dcmonftratio- nem nonpaciutur-nam illotum veritas diftin&e cogno- fcitur in
ipfis etiam fenfibilibus ac minus communibus confusi perceptis, ex prima rationis
rcdc&ione, cum ea quxeommuniffima non funt.cxtctaruruque fcientia- rurr.
principia ac fubicdta conftituant, abfqueprxuia contemplatione pcrfc&c fcu
diftindtc non cognofcan tur. Ipfx vero confufx perceptiones, primx fcientix ea
ratione deferuiunc , qui viz,ad certam aliquam ciuita- tem ducentes, illi
miniftrarc folent. Quapropter, licuti hxvixeiuitatis partes ccnleri non poliunt
, ita harum perceptionum nulla , tanquam primx fcientix pars eft accipienda.
>vt II. De Ente communi, detfue cotmtmntfitrna illitu natura ac
comrnunifitmit propnetaubtu. » E m v s comrauniffimum, quod in prima hac X
fcicntia fuftinct partes fubicdti, nihil aliud ef- t fc poterit quam ipfurn
Ens,prout eil ens. hoc t enim 8 c communiffiinum cft,3c , fi ad alia c6-
muniffiinacomparcrur,quammaxime abfolutum inue- nitur.Stcut i igitur nullum
communius dc eo prxdicari poteft , ita omuia qux vnincrfalifliroa fimiliter
funt , ex rationis ordine de co prxdicantur, tanquam de proprio ftibiedto.
Quare,ficutt cominuniffimts proprietatibus infignitum cft, ita communiffimas
dcmonftrationcsex- pofcir.qux etiam ptimo loco coficicndx funt. nam li,his
ptxtermifits.nollra contemplatio ftatim deflectatur ad fpecics Entis, feu ad
fpecierum aliquam omnium prx- Aantifsimam ,Scientiz huius connexio & vnitas
peni- tus euanefeeret : fiquidem nulla amplius fperari polTet fcu generis huius
dauilio tuta, fcu fpecierum ac partium enumeratio certa, feu earundem
coniundio. Ne igitur in hxc incidamus , llulteque recedamusi feiendi modo, non
paruo labore percepto, hxc commu- ni fl mu pro viribus explicanda funt, cftm
pr; . prxfcrt im hp- tum vnumquodque non tantum , vccxtcioium princi- pium,fcd
ex propriz etiam veritatis impulfu, veritatis amatores excitare poffit ,
fummeque dedeceat talia fcu facilia fpernere , leu vt difficilia declinare ac
fpoate prxtcrirc. Primo igitur decernendum erit , ipfurn Ens fuftinexc
concretam & abftradlatn conceptionem, huicqucpo- llctiori vim caufr proprie
conuenire. Idcoque quatenus refoture percipitur, afferre ipfius Entis
definitionem ,prour generi communiffimo con- ucmre poteft, fimulque continere
tutiflimam vim ad il- lius propnerates omnes concipiendas Sc dcmonftradas. Hat
um vero proprietatum(vt cx logicis patet; quxdatn funt magis ibfolutx quam
rclatiux , quxdam magis re- da fune latiuz qui.n abfoliux, magis abfolutarum ,
qui primb dcmonftrandx, quxdam non primb. Illarum qug primo demonlLandx funt,
quxdam fimpliciter refpiciuc >pfum Ens, quxdam Entis rationem , tum vti
irrefoluti* tumvti refolute conceptam. Earum etiam ,qux non primo dcmonftrandx
funt , *- liqux deducantur i primis , altqux vero & non primis. Res tamen
non pcoducuntut in infinitum, fcd qux ref- piciunt commune rerum omnium bonum
vltimupi ob- tinent Locum. Proprietatum quoque magis rclatiua. tum, quxdam
incrinfecz funt, quxdam extrinfecx. U Uz quidein i magts abfolutis pendent. His
fic acceptis , facili percipiemus, ex concreto En- iilum‘ tts communilftmi
conceptu elici abftradtum, ipfam fci- licet communiilimam elfcntiam.&r
hanc, licet adhuc re folutc ignotam , vere tamen effe Entis communifsimi caufam
, iltudquc conftitucrc :clTcntia enim funt qux- eunque Entis nomen admittere
poflunt. Naturalis aut£ rationis noftrx vis ad ea percipienda , quz per fc nota
funt,communifsiinz Effcntif(exqua communii 'fimi hu ius Entis definitio eft
deducenda jperfedhmac refolu- tam notitiam affequi poterit , memoria repetens
i,. Lo- gicis fancitum fuiflc , elfentiales rerum differentias ac- cipifdas
effe ex propriis rerum attibus fcu muneribus, hafque magis ac minus communes
ceferi , analogas feu vtttoocas,prout aptari poliunt magis &' minus commu-
nibus,analogis, vel vniuocis.his enim diredtionibus in fiftcntes,tanquam
compertum accipiemus , ipfurn En*» & ipfius Entis effentiam communifsimam
nihtlnliud cire, quam virtutem feu vim ad propriu munus cxequ£-
duui.impoffibile fiquidem eft, poni aut effe aliquo d,*no polita vi virtutdve
aliqua^tuc vitturem aliquam non po lito ipfoente: licuti enim virtus non
exiltens non cfl virtus, ita Ens deftitutum virtute ad munutaliquod c-
xequendum > non Ens , vel cate latendum cft,talc ens vanum Contemplatio III.
Pars I. '97 vanum & inutile efle. quod nullo mo do admittendum efl.Infius
igitur Entis, kuEflentix nomine, profertur contusi; &. analogice
communlfsima virtus feu vis ad proprium muq»* exequendum .talis. enim virtus
cfl Entis diffcrzutia conflituens ac vere fubftantialis. , Quodautcpi ad ijla
attinet, qux ipfumEflc atque ef- fenuam coqlf quunciir primo, funtque illius
communit- am* proprietates .excitantes eandem rationis nortrx vim in
percipipndis his quxfimplicia ac indcmonftra- bilia funt, affirmabimus omne Ens
veru feu veritatis fun da-ncccin efle: nam ea qux nullum veritati fundamentu
pcxbent.ninil omnihofunt. Afferemus etiam, ipfura Ens bonitatem neceffario
continere jaebonumeffe. nam omne Ens oitinifque cljcntia vir^etn atque vim ad
munus aliquod peragendum ver^ proponunt: quxvis jUius, quod cotfllituic, bonum
ex ncccfsitatc intendit, ipflque limil iter bona eft. * Atfiadtruhxc
rcfpcxcrimus.ad virtutem fcilicet muneris alicuius exercendi qux jpfum conflit
uit Ens, nec rion ad veritatem & ad bonitatem , qux jpfutn Ens io primo
confcqutfntur , quzque j||ju* virtuti a&iu£ dc- feruijc videntur
.attingemus fexalias Entis paopricta- tes , qux bxc triaconfequuntar. Hx autem
fune, E- xiftcntia , Duratio, Vnitas, ^cifcfHo, Pulchritudo , &
VisquxdatniQicrior.quavnumquodqucfeA’ fua in- terna refpicerepotcfl. Qgamuis
autemhx fex proprie- tates ab ijiia virtute, Si a duabus primis proprietati-
bus indifliaiflc. deduci poflint , illjrumqnc vnaqux- que vnaraquauquc
demonflret , nihilominus Lxiltcn- tiaabipfa virtute prxcipu8 pendere videtur ,
Duratio i Veritate, Vnitas a Bonitate, rurfdniquc Perfedio i Virtute
.Pulchritudo a Veritate, Internus otdo iBo- nitacV.neque enim in dubium
rcuocari potcfl.an virtus ad munus aliquod peragedum cxiftac & reipfa
inucnia- rur.feu id,quod cetra aliqua vittutc cfl prxJitum.fimul que verum
bonum & exiflens cfl, certa aliqua perfeuc- rantia aedurationefruatur. ni,
fi politum, flatiradcficit Sceuanefcit, neque veritate neque bonitate prxd.tum
efl.His vnitas aliqua cffentialit accedat opportet: quod enim munus aliquod
refpicit.quod verum ac bonum efl.quodexiflic Se permanet, intrmfcca aliqua
vnitate Carere non poteft.Has omnes Perfcftio fcquicur. nam, quod tale cfl , id
conucnienti ad proprium opus difpo utionc , petfedione fcilicet aliqua,
infigmri conuc- nir, Pcrfc&ioni antem tum pulchritudinem , tum vim interna
rcfpicientcm , addi manifeftum cfl. nam , quod optimi diipofitam efl ,ea etiam
proportione potitur qux repetitur inter agentem , Se illius propriam a- ciionem
.lirnulque fulget dcccntilfima propen/ione ad eandem exercendam ex qua ipfj
pulchritudo confli tuatur. Id vero, quo J talem ptopenfionem exercet, 5f talem
propeofionem prxfefcrt, carere non potefl ea vi quafe Se inrernafua rapicie
fibique quodammodo affiflic. C a p v t III. De rcl.inombiu internis Entu , 1 1
esi ens , & de exterAmm exordiis ac dif- ferent tu. fNTHNs Entium
relationes deducuntur f prxeipua quadam ratione ex virtute, interna
CTrefpicicme,'qus proprietas inter magis ab- 5 folucas cfl extrema. Hx ad
quinarium nume- rum produci folent:euenit tamen , dum illarum aliqux in
alterius virtute continentur, ve ad minorem nume- rum redigantur. Hanim prima
confiflic in propri) Efle dileftione : fe- .unda in fuimet interna excitatione
: tertia in interna ad proprium adlum redi e exercendum difpoficionc , feu
iiproprixperfe&ionis profecutione -.quarta in ea de- legatione, qux oritur
ex proprij aclus decenti vfu : . uinta ex eo intuitu , quo entia profequi
folencpcrfe- dti a dius ftudlus aciaonuo) lirnulque eiufdem boni frui- Ctonem.
9* Externr relationes, feu propricrares externa refpt-' cientes pendere
videntur tam ab abfi.lutis ptopricta- tibus quam i rclatiuis internis , diuctfa
tamen ratione, \ ablolutx enim proprietates patiunt vim feu potentiam, qua
externa rcfpicienda atque attingenda funt. Intei- nx vero relationes inducunt
propeflfiorierr. id eadem externa adlu rcfpkicnda atque attingendaJnedue enim
ablquc internorum intuitu conuer/ja ad externa con- lummari folct. Ipff autem
abfoiu(ac’pr6prictar^s exter- nis relationibus dupliciter fiilenr. nam &
certos quof- ui adlus externa rcfpicicntcsconrticaercfolcnt , fic eoP dem adlus
certis quibufdam modis orifare. Adluum e- xordia cffcntiali Entium virtuti
eorundemque veritati ac bonitati ,ni fallimur , aferibenda funr. nam illorum
vnufquifque feu potemix/cu veritatis, feu bonitatis v- fusac vires vtcuquc
rcfeit.Iidcm urik-rt Adlus &: fimpl!^ ccm feu potentix.feu vcrltatis.feu
bonitatis crtcnfionf exercere poffiitK,& eafdcm feu producere feuHFtia quo-
dam padlo effundere. Hxc ex eo eUeiiire videntor, qoo- niam potentix, veritatis
ac bonitatis vis, feu ftraplfcired exercetur, feu arfumpto etiam vfu cxfcratG
proprietatu abfolut.irum ,quas ab illatu vnjqffique propriori qua- dam ratione
emanate diximus(fubflantialis nempe vir- tus,Exiflcntix vi accedentes,
protenditur) addito verb Pcrfedlioni* robotc.quodam padlo c (Tunditur, caddmq;
etienirc folcnttam Vcriutl.Duratioms.ac Pulchritudi- nis viribus accedentibus ,
quam Bonitatis,Vnitatis , ac Vututisintcrna rcfpicicntisroborc adiundlo. Horum
autem vnumquodque clarius perlptcietur ex his qux circa Entium fpecies dicenda
erunt. Q_ od vero attinet ad modos quibus exter n£ntiG a- dlus ornari polfljnt
, earundetn ablblutatum prnprieta> curn virtute, feu etiam
dehoneft3ri,vnufquitque tacile artcnueturhuiufmodi adlus pro effenrfths
Virtutis na- tura exerceri validffeu infirmi, ex Veritatis gradu faoi- enter
feu inflpienter, ex Bonitate at Jenter (eu rcnrihe pro Exiflcntix d i uer
litate extenfe vel contradW.eX Du- ratione multiplici perfeuerantcr
vcIiniermiirc,obVni- tatis differentias acute vel obtufe , ex Perfcdiunum di-
flindlione perfcili vel impcrfeClc, ex Pulchritudinis • gradu venurte feu
inucnuflc, atque pro natura Virtuti^ interna refpicietuis oppoxtunc vel
importune. Et his quidem modus omnibus extern arum relatio, num vfibus ac modis
confummationem affert, quoniam rpfa etiam Virtus interna refpiciens.ex qua
talis modas- cfrtuit , inter abfolutas proprietates cfl exttcma,& cai- teras
quodammodo pettiut. C a p v r 111 1. De ratid.e e/ua Ens ccmniumfittrum diutden
- dum efl. Mejite de pucipms Ensium differentiis. A, qux circa Ens
communifllmum communif- lime perferutanda erant, ita enarrata fiat. Nunclpfius
dodlrinx ordine fic exigente, Entis quatenus cfl Ens , fpecies perquirendas
efle non dubitamus.tis igitur obtemperantes quf in lo- gicis circa analogorum
abfolutotumdiuifionesac diffe tentias conflituta funr,ref|>icicmiis ipfum
Ens ratione eflentix perfeCtc ac abfolutc cognitx , virtutis fcilicet
communifsiinx, modofque colligemus quibus virtutes ipfx tum efle, tum propria
munia adimplere poflunr, atque eorundem modorum poffibiles copulationes dt>
fliniflioncfque Contemplabimur, omnibus enim qux pcrfedlionem arguunt, fimul
coniunClis , primi ac nobi- Ifffimi Entis rationem, vt licet
ptreipiemus.Rcliqua ve- ro Entia conftitucnda erunt ex fubftradtionc corii qux
petfedlionE arguunr.Patet tamf, horum vnumquodque tutius ac tc£tius tlfcflum
iri.fi diuifiones,qxf folius ra- tionis vi exercendx funt , indudlionibus atque
expe- rientiis > qux fenluum adiumenta continent fulci- antur. Modi vero,
quibus entiu virtutes, atque entia ipfa ef- fc,& propria munia exercete
poflut.vt videtur ad fena- e. j. <w rium numcium deduci debent, nam funt 8e
excreentur vel a fc, vel nonale» vel per fc, vel non per Te, vel in fc, vel non
in te. . __ Illa funt & excrcdtur a fc,quz in proprio Elie x aCtu ens
prjccdens a&umquc prxccdentcm non fupponunt. Illa non funt neque exercentur i
fc , qux przccdcns ens atque a&um fupponunt. Illa pf r fc funt atque etiam
per fc propria munia ex- erqent.qux lola fubfiftunt & in proprio munere
cxcrcc- do (ibi (ufficiunt, neque alterius virtutis copulationem exquirunt.
Illa non funt per fc neque per fc munus pro - prium exercent , qux fola non
fubfiftunt neque ipfa in proprio munere exercendo fibi fatis funt, fcd alterius
virtutis copulationem exquirunt. Illa in fc funt atque in fc munia fua obeunt,
qux ple- jianv cxiftcndi rationem continent atque proprij adtus vimfiucjumqne
in fc recipiunt. Illa vero neque in fc funt neqvc in lc munia fua exercent, qux
plena exiften- di ratione carent , qurque ptoprij attus vim atque fru- ctum in
fe non recipiunt. His fic coftitutis, iam Entis fpecics analogas collige- re,
necnon quid ex horum vnoquoque finguhs conue- niat.dcmonftrarc tentemus. Vniucrf. Inft. ad hom. perf. C*MI V. De Ente, nuod J
fe,perfey <$• in fe eft ,/eude Deo Opi Mnx. necnon de fuperemmenti ena
virtute. BAnifestvm cft, Ens, virtutemque ali- quam admittenda efle.quf nuilu
procedes Ens nullamquc externam attioucm fupponat , fcd veri afc fit atque
opcretur.nam fi vnaquxque a5i6 prxccdentcin a&ioncm habet, entium &
a&ionij Qtdo initio ac fine carcbit: neque entium fcu aftionur.i aliqua a^u
rcpcrictur.cdm impofsibile fit fcu illud ens fubfillerC, cuius coftitutio
deducenda cft ex infinita en- tium fuccefsione, fcu a&ioncm illam
adimpleri, qux in finitas attiones fupponic. nain infinitum tranfiri non
poteft. Hanc vero virtutem, qux a fc cft atque operatur, per fc etiam atque in
fc Effe atque operari neceffe eft.nam, qux fcu in proprio E(Te,& in proprio
munere exetcfdo alterius entis 8c virtutis copulationem exquirunt , fcu plenam
exiftendi ratione non continent, neque proprij attus vim ac frudlum in fc
recipiunt , ab aliis neocftario pendent, neque i fe funt. Ratio igitur ac vis
huius vir- tutis feu entis,quod afe cft ,fimulque per fede infc,val de
admirabilis erit nam cx eo quod in fe eft , atque in fe proprium.cxcquitur
munus, fimplicis atque intclleChia lis naturx er»r,fimulque vera libertate
prxditti. Erit na- tuix fimplicis, nam qux compofita funt ca ratione exer-
cetur, vt fingutx compofiti partes ad vnum aliquod de- ducant at, quod proprium
munus ha exerceant, vt nulla virtus illuu ingrcdienstaut propriu munus propria
tan tum virtute petficiat, aut illius bonu in fc tantummodo colligat. Erit
naturx intcllcftualis , nam quod fimplex cft atq; in fe agit, verfatur circa fe
no quali circa fubie- ftum(tQc enim omni (implicitate carcjct.plurcfque vir-
tutes complc&cretur, quarum nulla vere in fe agit) fcd quafi circa fuimet
obie4tum,quod ad folam intcllcttua- lem naturam pcrtmer^cxploratum cft. Erit
vera liber- tate prxditum, quoniam quxeunque in fc operantur, du proprix
operationis fruttum in fc recipiunt , ad proprij commodi ac boni adeptionem
coftitui manifcftum eft, 3 uod liberam naturam arguit &: fcruilcm excludit.
Ea- cm autem hxc virtus cx eo quod non tantum in fe cft & operatur, fcd
ctii per fe, ita fimplicis ac intellectualis naturx erit.vt (Impliciter etiam
exiftat,vercqi in fe ma- nens appellari pofsit. intclligendi enim aCtum , quo
fe intelligit, nullius virtutis minifterio exercebit. Ideoque fic ut i femper
eftpionaad intcllettionem quam per fc perficit.ita ab ea nunquam dcfiftit,fed
femper intelligit «c intelligitur. Pofticmu eadem hxc vix tus exeo quod non
tantum IOO infcacperfc operatur, fcd etiam 3 fc, excellit ac fupe- reminet
omnium entium (implicitarem, omnifquc vir- tutes ac intellectus. ldcoq-, ita
libertate fi uitur,vt nulli teneatur, patet fiqufdcm, illud quod a fe eft n6
poffe ad- mitterc alterius Entis virtutem rcccptibnSlhue exercel rc, fcu alicui
deuinciri, feu abfoluta libertate carere. ‘ Huius autem ordinis non plura , fcd
vnicum tantum Ens admittendum eft.nam fi effent plura , nulla inter ca daretur
connexio nullufquc communis rcfpeftus, quin etiam fatendum eftct dari plurcs
rerum ordines omH^r nodiftinttos , omnique penitus connexione carente*, illa
enim qux i fe nonfunt , pendent ex occefsitarc - j illisquxalelunt. Ad horum
vnumquodque ribn Naturx tStim, fcd ra- tionis etiam legibus aduerfatur, entium
quippe o- mnium communem conceptum dari manifcftun cft. conftat autem ca,quat
comuniter concipiuntur, aliqua- liter coniungi. Quapropter dato aliquo Ente ,
fcu cnciu feric aliqua ab alus entibus omnino feiunfla, feqoitur, , hxc fimul
cortiuntta & difiun&a effc. Ptxterea quxrendum cffct» an prima
vniufcuiufquc ordinis Entia , quorum vnutn- quodque in fuo ordine
perfedtifsimum cft, conuc"iant in aliquo, vel in nullo. Si dicatur , in
aliquo conuenirr, illorum (implicitas amouebitur. Quod fi id negetur^
fjtendtiment vnumquodque ‘fimul per fe&ifs imum Oc imperfcftifsiroum effe. Erit perfedtifsimum, quoniam
in proprio ordine eft primum, erit imperfcdlilsimum , quoniam caret omni
perfeitione alterius quod pcrfc&ilsimum cft. Couincimur igitur, Ens, quod i
fe eft, vere lingulare atque vnicum efle. Idem etiam longd excellet virtutf ac
dignitatem Entiti omnium qux funt, vel qn j effe pof- funt.vetcque Srabfoluti
perfeClifsimum erit.nami eli- qua omnia ac reliquorum perfe&io omqis
ncceffarib ab illo ctHuunt quod fingulariter ile eft. Conftat aotem effettum perfcttioncin proprij caulx
perfedionent ex- cellere non poffe,fcd ab ea ex ncccfsitatc deficere. C I. a De
diuini< proprie tMibm Ab fobuis ac primo de V 'emote. E o iam accedendum cft
ad proprietates ma- tgis abloiutas pctfeftifsinii huius Entis, ad quod hurn^ia
imbecillitas ex Dei voce vt- cunque erigi folet. Id refte prxftabimus, modum ac
rationem attingen- tes , quibus conuenit huic Enti verum ac bonum effe, necnon
qualiter exiftat, duret , prxditumque fit VnkaT tc.Pcrfcdtione, Pulchritudine ,
& Vi fe interne relpi- ciendi. nouimus enim horum vnutnquodqi Enti, prout
eft ens , aliqua ratione conucnire, neque indubium re- uocari poteft,
anhuiufmodi communiora ac indeter- minata entium vnicuiquc proprie ac
determinate apte* tur , fcu an aliquid przccrca exiliis effluat, nam ficuti
propria communium limites non tranfccdunr, ita com- munia analoga a propriis
refpedu modi neceffario con trahenda funt. Exordiamur 4 Veritate, qux inter En-
tis proprietates ccnfctur prima. Hxc ab illis veriratibut (ciungcda crit,qux
vel in propofitionibus reperiuntur» vel propofitionibus exprimuotur.neq; enim
horum ali- quod obiicere poteft intima ac Deo propriam veritatf, qux ficuti
aptatur fimplicifsimo enti, ita fummam con- tineat (implicitarem nccelfecft.
Siquis autem ea attendat, que de Deo Opt. Max.verc affirmari, ac negari fol£t,
no abfque fu n ima admiratio- ne intueri poterit de eo vnumquodqi fimul &r
affirmari & negari. Vnumquodquedc Deo aliquo pado affir- mari poteft ,
quoniam vnumquodque ab eo cxnqccfsj- tate pendet neque ab illius viitutc
fciungitur. Rurfiis cadcmde eovere neganda funt, quoniam ca r^iiond vnumquodque
in fc continet , vt fingula longe excel- lentiori gradu contineat, fimulque
vnumquodque lon- gc excellat. ioi Ipfa autem fimplicis Veritati» vox duo menti
noflrx obiiccrc (oler,rem fcilicct concipicdam, & eiufdcm rei conceptum
flue comprxhcnfioncm. Horum vttumque in hac diurna Veritate coiungi oportet,
quinimmo vnu vere atque idem omnino cft. nam qux perfedtionem ar- guunt ita a
perfc&ifsimo Ente continentur, vt diuifione omni reieda illi
indiuifibiliter atque idencific£ copulc- tur.Nos tamc, quoniam diuifibili
virtuti innitimur, hxc qux vnu m omnino effecognoffimus , difiun&im conte-
plari atque cognofcere cogimur. Diutnam igitur Veritatem ex ea parte
rcfpicientes, *jaa forcipi ac concipi poteft , facile affentiemur ipCim ita
vniformem.fimplicem, immutabilem ac apertam ef- fe,vt omnem diuexfitatcm, omnem
multiplicitatem , o mnem variabilitatem, omnem obfcuritatcm repellat, nam
obiedi diuerfitaa, multiplicitas, variabilius atque obfcuritas fallaciam
erroremque parit, aut certe itn pctfedumcognofccnditnoduinproducit. quotum nui
fumvetpriinx emincntifsimxquc veritati mclfc potcll vel eam concomitari. Eandem
vero veritatem exca parte intuctcs qua co gnofeit fle concipit, qinmrutifsimc
percipiemus ea acu ttfsima maximeque pexfpicaci intclJigcntiu prxditam efle,firn\ilque
proprio comprxhenfibili fempcradhxre- re. Si qui» autem nos impellat ad id
vteumque profert- dum, quod ipfum diuinum intelligibile vereconftitutt, hac
ratione illi pro viribus fiimftccre enicemur. Acci- pimus ex jam conftituti»,
Effc Sc Veritati» fundametum ede , fele ad alterutrum conlequi , idcoquc Entium
at- que veiitatu ordines coxquari. Accipimus etiam, vnu quodque^im aliquam
continere , qua ea, qux inrelli- gendi virtute funt prxdita , excitare, ac ad
tiiimec con ceptum atque intclligentiam perducere pof^it, dario rem tamen
fcuobfcuriorem, prout cognolccntis virtu lis conditio fert. Sicuti igitur et
priori politione colligitur , diuinx Veritatis vim ab aliis haud fecus deungi,
quam diui- num EiTe ab aliis entibus clfentialiter ieiunguur , ita expoftetiori
deducitur ciufdem diuinx veritatis vim hominum mentem ad fui conceptum
impellere , atque Ctiam certis quibufdam illuftuyonibus ad id prxftan- dum
firmare, atque aptam reddere. Singula autem per- pendentes, qux hominum menti
objiciuntur , duo tan- tummodo reperiemus , qux ficuti diuinx veritatis vim
manifefti continent, ita ad eandem vecu mque attingi- dam nos manu ducunt-
Primum erit effendi ratio , qux Entium vnicuique nccciranb incfl, quxquei primo
Ente nccefTatib effluit arqnc emanat.Si quis igitur com- munem hanc cfTendi
rationem, unquam diurne verita- tis radium attendens, mentis aciem dirigat ad
illius fon tem, qui entia omnia virtute coinplcdlitur , atque o- ma> a
fupcreminct,concturque intueri idem Ens, tam- quam fe infpicif s , proprium
lcilicct intelligibile atque idxam. in qua idxx omnes intelligibiliaquc omnia
vir. tute infunt, hic • rcdlc, ni fallimur, dirigetur ad diuinx veritatis
intelligibile. Secundum , quod idem prxftare poteft ac fortafTc ratione longe
prxftantiori , fumitur cx commiinifsima Egnificabilitatc ,aux indiftindl
conuenir non tantam rebus omnibus, fcd conceptibus ctiam, quin &ipfis
vocibus fignificantibus. Siquis enim communiffimam hanc aptiiudinem, tanquam
diuinx veritatis radium attendens, per eam ad illius fontem, in quofingulavi
uifice continentur , menti» intuitum figar, hic fortaffc illorum fententiam non
fpernet qui dixerunt, Deum ita effc, vt Ens refle appellari no pofsit, cum omne
etia entis conceptum excellat. Ea vero , qux fic fpcculanti- bus ipfias diuinx
veritatis dono occurrere portent ,fi- lentio potius venerari quam vetbis
proferre licet. Contemplatio III. Pars I. 102 T fumma ac diuina Bonitas, cuius
contempla- tio diuinx Veritatis conteplationi anncdlen- daert, aliquo modo
cocipiarur, prxeipue fta- cuendum videtur, non Enti bonum aptari non poffe, id
autem quod cft ens, bonum efTc vel ex co quod cft, vel ex co quod in optimofuo
ftaru fic coiiftitu- tum. Statuendum prxterea erit, ea qux in optimo flatu funt
conditura, ncccffarib vel ex propria vel cxSfteriu* alicuius virtute optimo
datu frui,necnon ea qux bone funt, vel fibi prxeipue bona ede, vel rion libi
prxerpue, fcd aliis. Sf hxc ad Dei bonitatem concrahantur.cxplo- ratum erit
diuinum Ede, ex eo quod taleeft,fimul Sc bo- num effc fle optimo ftatuftjri,
idemque taoh alierix fed proprix virtutis vi, atque Wiam fi Iu prxeipue bonum
effe. nam, fi illius Effc ab optimo datu deficerdt , vel ad optimum alterius
Entis vi deduceretur, fcu fi aliis prx- eipue, non autem fibi bonum effet,
neque vere fimpleX eflet , neque exterorum Entium dignitatem aeperfe- diionem
excelleret, ea enim qux vel optimo non nuun- tur datu, vel illo quidem Eruuntur
, fcd alterius virtutis munere, fcu ira funt bona vt illorum bonitas ad
alterius prxeipue bonum dirigatur , neque vere fimplicta funt, neque extera
omnia fupereminere atque excellere pof. funt. at iam conditurum cd, Deum
fimplifsiaiu ac per- fedlifsimum clfe. Nulla igitur ratione in dubium reuo-
cari potcd,quin eidem eflcntialitcr conueniat optimo datui frui, atque ipfum cffc.Sc
optime effc, indirtolubi- licer copulare, firnulq, fibi atq.cx propria virtute
bonu effe, ideoque tcdlifsimc ipfum bonfifleipfam bcatitu- dinem appellari,
nullum enim aliud bonum fcu ratione gradus, feu ratione modi, melius ac beatius
inucniri poteft. Capvt VII. Di dmwA BoriUMi, . I>' <1““"* Exfitanj,
Jute exfiend noda. jj V,° m . m pallo hoc diuinum Ens reipfa cxl* Iu (.nunc
contemplandum cft. Illud certe circbftantia ul qua aliqnaue cir- confcriptionc
includi atque atdlati polii afle. tere non licet, hi enim cxillcndi modi alia
Entia cx ne- ccliitate lupponunt, atque ab illis aliqualiter pendent, idcoquc
loge admodum diftant i primo ac nobtltfsimo Ente, quod licut a fe omnino cft,
ita libi tamummode innititur. Hunc autem praftantifsimum enftcndi modii
vtmcnlif nolit* fert infirmitas, fortalle aitingemus rcfpiclcncestxiftentia
illius *entatis,q p vcrbistxptj- mi Iolci , quique nobis aliqualiter cft
familiarior: nam ciltn duo in huiufmodi veritate repet iantor, vocis fcili- cct
fonus,fiue etiam charaflcrcs, quatenus Icript is con. tinetur, 8t vefltas ipfa
concepta atque ptolataifeu feri- pta.hotum priora, lituus fcilicct charatteti
fqUC ac pa- ginar.tn quibus ipfi cliaraftctcs pingOtur, corporea cui- denter
funt. Veritas autem cft veri Ipiritualis.nam eatdd veritates licuti ab vno homine
prolata repeti poliunt i pluttbus qui in variislocis variifquc temporibus tepe-
riuntur.itamvna certa quadam pagina 8tin vuo ulio. mate confer iptz pluribus
pagin's inferibi polTunt Sc ad varia loquentium idiomata transferci. exquibus
facili dtgnofcitur veritates has cx propria naiura ft atu neque locis, neque
temposibus, neque citcunftantiis vllis ar- <ftari,feucircumfcribj,fed horum
vnumquodque illis accidere, ex co quod corporeis innitantur, aut ab cifdi
turtineamurac deuehantur. Siquis igitur huiufmodi corporea ab ipfa veritatis
fi- gnmcattone mente feiunxerir.flc aliquam conceperit veritatem qux horum
nullo indigear, fed fibi initatur, hiclnifallimur)fplritalera exiltendl modum
attinget, lilot umque cxiftentiam intuebitur, qua neque terminis circumlcnbuntur.ncquelocis
contine, itur.cilmiamen vbtquc fint,aut certi ede por.int.Eadem, autem clarius
intuebimur , antmaduertentes , veritates , qua a nobis concipi ac exprimi
poliunt , ab his qua libi innithur lique firmantur longe diftarc , nsque ob id
tamilas «.ij. JC3 quod hx nullis corporfim indicent adjumentis , noftrx autem
ab illis dcftitutx penitus euanefeunt ,fed ex eo e Ciam quod vnaquxquc
noftrarum veritatum ab aliis o- mnibus difiupba cft, cum tamen ex alorum lumine
pc- deat.ab illifquc firmetur aut certi perficiatur. Veritas autem ii» fc
manens, diuinaque prxeiput, omnes verita- tis partes fimul complebitur, quas
etiam ad vnicam col- ligens vernarem fimul illuftrat ac perficit.Huius autem
admirabilis collcbionis imago aliqua elici fortaffc po- terit,fi
ncHiurpJoqucndi modum nobis finxerimus, in quo vorbaxqclfquc tali virtute fint
prxditx v vt non v- nam tantummodo rem explicent , (vti in communi ho- minum
locutione Crpiffimc <;ontingic)fed conceptus e- ciam, neenon conceptuum
plurimorum coniunbionc, quinetiam ad id deducantur vt vox vnica conceptus o-
mnes neenon optimam illorum dirpofitionem atque o- mnimodam coniunbionem
proponat. Ab hac igitur amplilsima fignificatione id omne quod corporeum cft
fciungentes , atque fpiricualc tanquam vnicum & in fe manens intuentes, ad
eam fotcafle exiftendi rationem, quxdiuinx veritati conucnit, aliqualiter
deducemur, atque amplifsimumfimulqueindiuifibilc volumc illud, in quo
veritatesomnes in vnica vet itate fulgent ac ruti- lant,tanquam in fpcculo 8 e
in xnigtnacc, vt mentis no- ftrx ferunt tencbrx,conicbabimus. Vniucrf.Inft.Tid hom. perf. De dium 4 Dnrattone.fute de Ae- ternitate. pE d iam
ad diuinam Durationem explicanda I conuertatur oratio. Id vt rcbe perficiatur,
prxmonendi fumus Durationis voce,fipro- priam illius rcfpcxerimus vim , illud
tantum- modo fignificari ,quod mutationi oppofitum cft muta- tioneque omnino
caret, omnia fiquidem qux mutantur a priori Aatu vtcumque recedunt plenaquc
durationc priuantur. Ouratio veto vt mutatione ita omni etiam inchoa- tionc ac
confummationccatebir.nam abfquc aliqua no uitate ac mutationcvlla feu inchoatio
fcu cofummatio dari no poteA.Durationis ergo vox rebe no aptatur feu rebus qux
mutatur, fiue illarum mutatio pcrfcucrcr.fiuc rfoperfcucrct, fcucarundem
mutationibus ,fiuc perfe- uercntfiue non perfcuerent.ea namquequp mutantur^
illaru mutatio pcrfcucrat.i priori Aatu femper reccdut, quod Durationem
maiiifcfleexcludit-Sivcroillaru mu Catio ccflct , eadem itidem durationc carent
: nam mu- tationis confummationein recipiunt, atque ad illius ca- rentiam feu
quietis inchoationem deducuntur. Simili ratione ipfamet mutatio , fiue
jyrrlcueret fiuc no pcrfeucret.vera caret duratione, quoniam illius per-
feucrantia indefinenti innititur mutationi ; ex eo enim dicitur perfeuerare ,
quoniam prxcedens mutatio , po. Aeriori accedente recedit, ideoque ipfa mutatio
peren- niter mutatur.Qiiod fi ceflet, haud fecus vera duratio ab ea
excludirur.ex huiufmodi enim ceflatione immutabi litatis inchoatio atque
mutationis confummatio de- monftratur, quorum vtrumque , vt iam dibum cft ,
ple- nam expellit durationem. Motus igitur, quamuis peren- nis, peifeueramia,
durationis vocem vere ac proprie non admittit : illius fiquidem pcrfeucrantia
continet prius acpoflerius,fimiilque inchoationem acconfum- mationenv
Durationis vero perfeuerancia prioritatem ac poflerioritatem , neenon
inchoationem ac confum- mationem omnino repellit. His dc durationis natura Ac
condituris, colligere licet diuinam Durationem, qux catteras omnes prxccdit ac
luperat, omnem mutarionf, omnem inchoationem , atque omnem confummationc vere
excludere , idque non tantum ratione efleutix e- xiftentixque, fed ratione
etiam operationis, neenon satione modi , quo huiufmodi operatio exerceri
potefl. neque enim diuinum Eflc aliquando incepit, fiue ali- 2uando definet ,
aut diuina operatio,qux item initio ac ne caret, fucceffionem mucarionemue
aliquam ad- mittit , fcd ita perenniter perfcucrat.vt fibi confnoba in fcquc
collcba ac omnino contraba fit- Hxc autem dilucidius percipiemus, dato,diuinum
E fle diuinamque , operationem aliquando inccpifle , aut aliquando futu- ram
non cfle,aut non eadem penitus ratione ede. Pro- febodi diuinum Eflc aliquando
incepit, neceflarib fa- tendum critaliam durationem almdque Ens prxceflif- fe:
eflendi enim inchoatio. non eflendi terminumde- monftrat , terminus autem
prxcedcntem durationem arguit. Si veto diuinum Ede aliquando definet , admit-
tenda erit prior ac firmior duratio, cui hx eflendi ac no eflendi durationes
innitantur. Sin autc diuina edentia vc! operario aliquatfrei ira. mutabitur,
plures erue diuinx durationes. Quare priore ac firmiore durationl conuincent»
fimulqv aliquod Ens ptxcedcrc prirafi Ens illudquc fuftinere. nj Duratio cft’
Entis proprietas, neq; abfquc vllo Ente reperiri potefl. Prxtcrca.fi diuinum
Eflc, feu operatio admittere pof- fent fucceffionem mutationemve aliquam,
ncceflarrun» edet priorem flatum pofleriori vel prxftantiorcm vel minus
prxftantem eflc: quorum vtrumque & fummara a Deo perfebionemexc!udit,&:
in Deo non vnica.fcd pluribus rationibus defedum inducit.Ergo, ne a flenti-’ ri
cogamur fcu durationum atqiEntium ordines iii infi- nitum extcndijfeu primum
ensfumma perfcbioneca- rere defebuiuc alicui fubiici , tanquam explorata ad-
mittenda funt ea qux tradita funt dc prima diuinique duratione, quam
Aeternitatem appellare licet. Hum^ auccm xternitatis diuinxque durationis , fi
rebeani- maduercimus , imaginem aliquam prxbere fortalfc po- teft fenfibilis
quies inotufque carcutiaihxc enim ex mo tus quidem, qui vere mEfurabilis cft,
concomitantia m£- furam admittit , fcd non ex propria natura, nam fi hxc penitus
feiungarur a moru omnis menfuzx incapax erit. Quamobroil fi finxerimus cam
concomirari abum aliquem omnis motus expertem, ex fenfibili illius con- ceptu
perducemur vtcumque ad imaginem xternitatis, qux pi imi inccllcbus fpiritalcm
abum coufequicur. De diutr.a lr tutate fulnlantuih. V.« ad diuinx Durationis
ipfiufque Alrerni- tatis pcicrpticncm fpebant, hoc modo enar- rata fint. Ad
diuinx aurem Vnitatis conceptu vtcumque obtinendum , accipiendum eflee* )o
xiftimamus, omnem fubftantialcm Vnitatis diucrfitate pendere feu cx numero
& natura rerum qux coniun^ guntur,feu cx multiplici coniungendi modo. Duo
jjxc fibi inuiccm aliquando aduerlantur , aliquando fiaucnC. Tunc fibi inuiccm
aduerfantur, ciim alterius confum- matio alterius confummationcm repellit, vt
in fingula- ris hominis & in ciuitatis vnitatibus euenirc videtur, ciuilis
quippe vnitas , fi cuniunborum natura attenda- tur , dignior crir vnius hominis
vnitajc , qux tamen cx coniungendi modo imperfedior ac infirmior eft. nam
hominis vnius patres ac membra longe decentius co- pulantur quam ciues cx
ciuili focietate vniri poffint. Tunc autc h$ c duo fibi inuicem fjuct.ciltn
maior vnius perfebio maiorem alterius perfebionem requirit. Hoc in fpiritalibus
r atque in diuina vnitate prxfertim, 8ue- nirepcrfpicuum cft. neque enim aliter
vnitas virtuti e- minentiflimx , a qua defebus omnis penitus abcft,con- ucnirc
poflet. In ca itaque reperientur coniunba per- feba omnia, fiue fint, fiuc die
pofsint, atque ita coniun- ba vt non tantiim indiuifibiliter copulentur, verum
etifi vnum penitus atque idem fint. Diximus autc perfirba omniatnam ea, qux aut
Oinni- no funt maU,aut malo aliqualiter coniungunrur, a diqi- na vnitate
feiungenda elfe in dubium rcuocare non li- cet.quin etia ipfa perfeba, arq; cx
propria natura bona, diuinf vnitati ca ratione annebenda crunt,vt illaru de-
febus imperfebioque omnis fciungatur , neque enim horum 105 horum aliquod
perfe&ifsimo Enti aptari portet. Non folum igitur corruptio , defatigatio ,
xgritudo, ignorantiaque omnis a Deo aberunt , verum etiam nu- triri,
conualefcere, acquirere, addifccre, cf teraque hu- iufmodi. na horfi vnumquodq»
ita bonu cft , vt feu mali coniunCtione feu boni deieClG copleftatur ac innuar.
Illa veu» ,quxeffentialitcr bona funt, neque vllum ex necefritate dcfeChim
arguunt, vtputa rpfum Effe, ef- ftciedi virtos .cognitio, ac truitio.ita ad
diuinam vnita^ tem pertinent.vt & fibiinuiccmcopulentur,&: ab eoru
ynoquoque imperfectio quxlibct penitus reiiciatur. Qjaproprer fateri cogimur,
Deum ita effe, ita agendi vututef rxditum effe, ita agentem, cognofccntem atque
(ructem, vt a fuo Ertc.virtute.aClione, cognitione, frui- tioneve deficere
nullo modo pofsir. fatendum etia crit ipfum diuinu-n Effc,virtutcm ,
operationem, cognitio- nem,ac fruitioncm.omnium entium , virtutum, opera-
tionum, cognitionum , fruitionumque vim ominenter compleri, fimulque afferendum
idem diuinum Effe ab ipfa diuina virtute, operatione, cognitione, fruitiotteqi
nullatenus diftare, ditferreue , fed vnum penitus atque idem effe. Hinc
infpicere licet, quanam ratione diuinG Effe extera omnia excellat, nam alioru
plurimaata funt vtpoisint non effe, neque ex nccefsitate funt: quxdaad folam
receptionem funt apta , fle agendi virtute carent, quxdam ita agendi vitutefunt
prxdica.vt illam no fem- per exerceant , quxdam cognofccndi virtute , quxdam
/ruendi a&u deftttuuntur , omnia demum huiufmodi funt.vt cxcoilitutione
proprij Effe,propri$quc virturis, exterorum Effe , atque virtuctbus aut omnino
aut ma- gaa exparte careant. Decernere aucc.vtrum diuina vni- xasrelaciuorum
etiam bonitatem complodatur , nobis non tantuin difficile, atque arduum ell»fcd
etiam, Ii Na- turx lumini innitamur,omninoimpolsibile. afferentes enim horum
bonitatem ab ea contineri , videbimur in- firmare inodu diuinx vnitatis,in qua
bona omnia iden- tificantuc nam realis relatio no datur abfquc rcati ter-
minorum relatorum diftin&ionc. Quod fi hfc relatiuoru bonitas i diuina
vnitate amo- neatur, eadem diuina bonitas vrcunquc imperfecta erit, xefpcdu
eorum qux in ca copulenda funt ,cum prxfcr- tim dentur quxdam relationes , qux
rcfpcdu vtriufque termini perfedionem admittunt 8c foucnt, vt puta pa- U»s ad
filium^bj ad patrem, a inicique ad amicum. luque,ficuci a Deo rcpcllcdx funt
relationes omnes, qux connotant imperfectionem, feu refpcCtu vtriufque termini
, vt puta relationes illorum qu» libi rnuic* opi- culantur, feu refpeflu vdius
termini tat&m, vt pura ma- giftri ad difcipulum.ita has.qux rdpedlu
vtriufque ter- mini perfedionem xqualiicr retinent, ab eo arooucre rationi
confonum non cll. Patet igitur, hic nos impel- lere ad prxllantiorcm
contemplandi rationem,qu$ et ia prx^antion ac longe diuiniori lumine exercenda
cft. hxc fiquidcin nos tutos reddunt,talcs idationcs diuin$ Effentix ita
ineffc.vt diuinam vnitatein nulla ex parte diminuant, fcd ad fummam potius
confummationc per- ducant. Contemplatio III. Pars I. 106 in qua diuina
Pulchritudo confiftir, necnon de Virtu- te, ex qux interni ordinis radix
conftiruitur. nam iam dcmonftratum cft diuinum Effe, diuinam operationem,
diuinum operandi inodu m , liipercxccltcrc omnia En- tia , omnes operationes ,
omncfque operandi modos, fimulque idem atque vnum efte. Quapropter reCtc dici
poterit , Deum Opt. Max.non perfectum effe, fed ipfam pcrfctftioncm.non
pulchrum, fed ipfam pulchritudine, non concordem feu pacificum , fcd ipfam
concordiam atque ipfam pacem. Cap»t XII. De dimnis relationibus utenti*.
Emonitutk Dei Opt.Maxproprle- tatibus,qux abfolutorum naturam vtcunque-
rctincnt.aliqua circa illas dicenda edent, qii$ licet vere lint rcl.it iux ,
interius tamen exer- centur, neque vlla adhuc ratione exterioribus innitun- '
tur, nili qux fupe: ius circ 1 diuinam vnitatein pr opofita funt, huic etiam
contemplationi, vt noftrr imbecillita- ti conucnir.fatisfacerentrdato enim,
diuinx virtutis Effe excitari, perfectionem, perfcCU asionem, atque omni- no
confummata fruitionem vnuin, atque idem effe. fa- cite intueri poffumus horum
nullum internam realcm- que ralationem conftitucre.quanuis enim vere afferen-
dum fit Deum feipfum intelligcrc atque i fcipfo imel- | ligi, feipfum amare
atque a ferpfo amari , diuini tamen Iintclligentis & intellecti, amanris Se
amati, prout fein- uicem ranquam potentia & obieCtumTcfpiciunt.realc
diftinCtioncm dari aufpicandum non eft.fuperius quip- l peconftituimus.ea qux
tnfcipfis proprium exercent | munus circa feipfa nop tanquam etrea fubieCta.fed
tao- quam circa obie&a vctf?ri; atque ita mtcll Ctionc per- ficere , vt
ntilhm intelligctyis ac intclhgibilis rcalc di- ftinCtioncm inducant. Nobis
tamen ex longe prxftantloris luminis irradia- tionibus compertum cll, hxc
cffccxoidia tliuinarfi rela- tionum internarum, quarum termini conftituuntur
per modum intellectionis & per modum amoris. Ciitt XI. De Dei perfethone,
pulchritudine, ac virtute, (]uj tpfeflbi confcnttt. RV« de admirabili Dei
vnitate enarrata funt, U fatis paratos nos reddunt ad aliquam perce- 2 ptionem
reliquarum proprietatum, qux fimi- — "liter abfolutam naturam fapiunt,3c
diuinx Ef- 'entix aptandx funt, Perfectionis fcilicet, Pulchritudi- nis, atque
interna refpiciendi virtutis confiat enim has nobiliores ignobiliorcluc effe
pro maiori minoriue no bilit.-te operantis, operationis , ac modi , quo
operatio exercetur. Irique fimiliter manifeftum erit, internam Dei Opt.Max. sd
propuum opus dtfpofitionem, ex qua perfectio cft conftituenda , omnem
confummationcm complcCti, atque cum ipfo operante identificari. Idem, eafdSmquc
ob caufas fentiendum cft de proportione, De diMi ni* relarionilr.fi ad exrra ,
tfu.ttentu Deo funt ef* fcnti.de rfeu de dturtts proprier atibut relatmn,at-
ejtir de Ubero eorundem zfu. E d ia mens noftra conuerteda cft ad exter- 'jfc nas Dei
iclationcs , quatenus illi funt effen- k ' tiales.feuad diuinas proprietates
relatiuai atque extetnas. Harum nulla rcfpeClu vtriuf- ue termini cffentialiter
feu pcrfeCta feu impcrfcCta e- . Jrficut enim quxexvtraque parte
impcrfcO{funt,diul no atque pcrfcCtifsimo Enti aptari non poffunt , ita qux cx
vtroque {termino funt perleCtx , quatenus Deo ap- tantur, illi ratione
vtriufque termini aptandx cYunr, tuneque incernas non autem externas relationes
con- ftitucnc. Relationes igitur, quas nunc fpeculadas fufeipimus, refpcCto
vnius taiuuin cermini,perfeCbr funt,ide6quc, cx eodem etiam, Deo effcntialiter
aptandf erunt ,& illa- rum vfus non Dei externa rcfpicientis, fcd ipforum
ex- ternorum bonum intedct.ncquccqim perfeClum,qua- tenus huiufmodi, ab
impeifeCto.vt eft impcrfcClum.bo ni incrementum recipit. Nouimus etiam, Deum
Opti- mum Maximum libi bonum effe , ac fummum bonum, quod nulla ratione augeri
poteft. Harum autem rela- tionum femina , rationCfque omnes , vt cx fuperiori-
bus patet , colligcndx funt cx diuina Effentia , feti virtute .necnon ex
diuinis proprietatibus internis at- que abiolutis, quas enumerauimus, ita tamen
vt ad tres prxciouos ordines deducamur , horfimque ordi- nG vnufquifqi tres
prxeipuas Se prxftantifsimas relatio- e.iij. 107 nes contineat, omncfqueob id
nouenarium numerum impleant, quemadmodum enim , qux ab entibus exter- ni
exercei i folent, continent neceflario extefionem Icu potentix.fcu veritatis,
feu bonitatis, ita diuinx petltix, veritatis, ac bonitatis extefio triplicem
vfum admittit: illarum fiquidem vnaquxquc poteft extendi untum,ex- tendi ac
protendi, protendi ac crfundi. Tunc diuinx Eflcntix vis, cui Potentia.externa
rcfpi- ciens.afcr ibitur, extenditur tamilm.cdm (impliciter ex- crcetur.tunc
potenditur,cum cxrcrnx Exjftcntiz.quam a diuina Virtute propriori quadam
ratione pendere no. uimus, vfum alfumit.tunc effunditur, cilm pcrfedlionis
quoque , qu* ab eadem EfTentia prxeipue effluit , vires exercet. Simili
ratrone, diuina Veritas ex diuinf Dura- tionisac Pulchritudinis, & diuina
Bonitas ex diuinx Vnitatis‘& Virtutis interna refpicientis acceflu,nd tan-
tdm (impliciter exercentur ac extenduntur, fcd proten- duntur etiam atque
effunduntur. Ex fimplici vero cxrffione diuinx
EfTentix oritur pri- ma coftitucio eorum qux Deo fune externa. Ex cimdcrn
procenfionc deducitur omnis externoru firmitas ac ful- cimentum. Ex illius
effufione accedit eorundem con- fummatio. Exfolaextcn/ione diuinx Veritatis
externa omnia excitantur, ex eiufdem protenfione externorum vnumquodquepro
vniufcuiufquc captu illuminatur.Ex illius ctfufionc eifdcm diuina
arcanarcuelantur. Ex folaextenfione diuinx Bonitatis diuina bona ex- ternis ita
objiciuntur, vt ad illorum amorem prouocc- tur.Ex eiufdem protentione diuinorum
bonorum clar- gitio inducitur, fimulqueilloru admiratio ac vehemens quidam
amplexus. Ex illius effufione ea qux diuina bo- na recte profecuta funt
adfammambeatitudinem pro fingulorum captu perducuntur. Pater autem, horum
vnumquodque pluribus rationibus exerceri polle : ex • ternorum namque
conftitutio, quam diuinx Eflcntix feu Virtuti (impliciter ad feribenda diximus,
iDeo excr ceri poteft, tum abfquc vllo^vfu externi alicuius , quod feu
recipientis feu fufcipicusfuftineat partes, tum cum externi alicuius vfu. Dum
diuina Virtus nullum exter- num ad vfum deducit, externa creat, dum vero
exerce- tur ailumpto vfu quorundam externorum cum agentiu, tum recipientium,
rerum generationem ac propagatio- nem perficit. Non difsimili ratione diuina
fulcimenta, confummationes, excitationes, irradiat iones.reuelatio- nes.bonoru
oblationes, eUrgiciones,amiczqucadhx fiones , ad eorundem externorum commodum
ab ipfo Deo exerceri poterunt. Hxc tamen clarius cognofccn- tur ex h»s qux
inferius enarranda funt circa exterorum Entium ordines. Nunc vero
animaduertedum videtur, has relationes, in quibus alix plurcs fortafTc virtute
co tinentur ,non catum a Deo Opt. Max. aftu exerceri pof- fe,fed etiam ex fumma
illius virtute quimaxime forti- ter,ex fumma illius veritate quammaxim* fa
pient er, ex fumma illius bonitate qtiamaximc ardenter, cx fumma illius
exiftetia quimaxime extenfc , ex inuariabili illius duratione quammaxime
perfeueranter , ex indiuifibili illius vnitate quammaxime efficaciter, ex fumma
illius pcrfeltione quimaxime abfolutc , ex inenarrabili illiu* pulc. 'ritudine
quammaxime venuftc ,& ex incompte, nefibili illius ordinatione interna
quammaxime. oppor tune.necnon optima cum difpofitione Non dubitamus plura alia
attfngi atq; vtcfique etfari polfc, diuino lumi- ne illuftrante, circa diuinas
relationes externas, variof. que illarfi vius. at fufitek in prxfencibus hxc
aliquo pa- fto deJineafTc-.nam ca contemplamur qux Narurp vis li- berius
experiri potclicptera verb, aliquando longi fir- mioribus diredlionibus infiftentes,
ac Deo Opu volete opituUntcquc, perquirere enitemur. Silentio tamen demandandum
non eft.diuinarum relationum vnamquanque ea ratione Deo Opt. Max. aptandam effe
, vt ad a&us etiam tum priuat* tum pofi- tiue oppofitos deduci pofsit. Deus
enim non folAm crcara poteft.fcd etiam non creare & dcftrucrc,non ta- sum
fulcire, fed etiam non fulcire ac fulcimentis omni- bus denudare: idimque circa
alias relationes atque er ia circa agendi modos cuenire ncccffc cft.fiquis cmtn
ho- Vniuerf. Inft. ad liom. perf. 101 rum aliquod a Deo amouerc velit , hic
feiungeraliquid • quod pertinet ad vfum fummx potentix , fummx veri- tatis, ac
fummx bonitatistatque id, quod fummum cft». non lummum efficiet- Idem ad id
deducetur, vt illi fit- . tendum fit , Deum agere non libere, fed ex
ncccfiitatc Naturx, quod iam conftitutis manifefte repugnat, qua enim ratione
verclfcipfo operatur, fimulque perfedif- fimum ac fummum cft , fi neccfsitati
fubiicitur,neccfsi- tas fiquidem arguit vel externam vim, vel internum de- ,
fe&um , vel interni boni inquifitionem : quorum nullu aptari poteft Enti,
quod cft a fcipfo,quod complediituc omnem perfe&ionem, quod cft exterorfi
omnium fons.’ Si vero dicatur, Deu Opt. Max (ibi ncccfiitatc iroponu re, &
(e certis quibufda legib. deu incite , perferutadum eric,an id Deus liberc,vcl
no libere agat.Si libere, ergo verecft liber, fingulique & agere & non
agere poteft. Si non libere, ad eadem inconucnientia deucnietur , fi- mulque
amoucbitur ab eo , quod pcrfe£fifiitnum eft,at- que indepfdcns, ratio
independentix, S c libertas, qux bonorum maximum redfc ccnfcri poteft. Quanuis
igitur negandum non fit, diuinam Bonitati ex fui narura efleluimet diffufiuam ,
1 1 m u 1 rame afleren- dum cft Jias diffufiones adimpleri non pofTc abfquc
vfu» cocurfuq» intcllcihonis ac diludicacionis. diuinx enim bonitati diuina
vetitas ac intelledfio efleotialltcr adiu- guntur,cidcmqueidentificantur. Dices
autem diuinam bonitatem , ititelletfionc diiudicationeqne accedenti» fcipfam
diffundere, affentiarur necelfeeft , eam non cx Naturx neccfsitate, fcd vere
fic omnino libere talem rfc fufionem exercere. De creari t enubo» funt
communia, di que no- li illorum LJfe ac plenitudine. i * c,rca diuina
mruramdiuinafque proprie» 1 fic delibatis, ad reliquorum explicatio- 4 Ejjwff
nem accedamus. r. , Nouimus virtutem, qup omnino indepederts atque a fe
cft,vcrc vnicam effe, receptionem omnem re- pellere, omni inchoatione carere ,
atque liber* extera, creare. Ex his patet .exteris omnibus commune efle , 1
prima ptdere, fimiilquc deficere quammaxime ab illius veritate, bonitate,
exiftcntia,duracione, vnitate, perfe- dione,pukhricudinc,intcrnaquercfpiciedi
vinuce, i» tamevt lingula pro vniufcuiufque captu ex diuinaram relationum
protenfione atque effufione ad optimu per- duci pofsmc. Vtrum vero Entia, qux
libere a Deo creanda ac con- ftituenda funt,reipfa exiftanc, vel non
exiftanrqaantum ad fenfibilia, atque ad ca qux fcnfibilibus anncdu£lur,
attinet, fenfusiplc tcftatur. intuemur enim Cxlnm.ter- ram,&; qux ab his
continentur , quotu vnumquodque 1 Deo cft. Quantum aurem ad ea,qux lenfu no
attingun- tur, rat io jpfa conuincit. nam fi Deus ex folius dcccnciz impulfu
impcrfcdliora produxit , atque Entium partem conftituit , eum non ex decentia
tantOm, fed ex confo- nantia etiam perferiora produxiffe afferendum eft.pro-
priamque bonitatem quam affluentifsimc eff\jdifle,vt perfede incepta ad fummam
confummationem perdu- ceTct. quod etiam, quantum ad fenfibilia attinet , vitra
omnem noftrum captum rcipfa prxftitumcflcjrcOpfx ac udem fenfus tcftatur.
Eadefentcntia confirmari poteft ex natura humanz mentis.nouimus enim diuina liberalicate
eavipnrdita ac decoratam cfte,vt pouic omnia perquirere ac perlu- ftrarc.
Siquis igitur afTerar, aliqua corii qux ex redo ra- tionis vfu inueniuntur,
rcipfa non dari.hic fateri coge- tur omnem fpcculadi rationem inutilem ac vanam
cfTc, atque cx illius vfu homines dirigi rfon ad verum, fed ad mendacia, feu
certe illius conatus vanos atque inutiles c fle, quod manifcftam impietate..!
continet. Sicuti autem tanquam compertum cft accipiendum, omnia qux ad vniucifi
um fcnfibilis qua intelligibilis confum- rop : onfummationem aliqua ratione
pertinere potiunt , ex diuina bonitate vere ac reipfa elTc , ita nullo modo ad-
mittendum ed. Entium aliquod, prxtcr Deum, inchoa- tione carere, horumvc
aliquod Deo coartcmum elTe. Patet enim ea , quf Deocflcntialiterac primo conue-
niunt, creaturis aptari nonpode. In Logicis fiquidem eondituimus,
fpecicrumfpecialiffimarum proprietates ita vni conuenire.vr alteri edcntialicer
adiungi nequa- quam poffint. Neque vero ad id deucnire licet vt dica- mus , ea
qux a Deo filat , Deo cojtcrna elTc , non pro- prixfcd ipfius Dei virtute. Nam
fi proprietatibus vere- ndi proprium a rerum edentia pendere, neque fine illa
liyerisjpodc , dara creaturarum xternitate , diuina e- tiam Edentia eifdem
creaturis tribuenda erit, deuti datispluribusrifibilibus.plurcs homines cx
necelTlta- te dantur. Deum autem fe extra fe edundere impof- fibile ed. Non
didimili igitur ratione impoflibile erit.diuinam aeternitatem , qux omnem
inchoationem reiicit, crea- turis aptari. Praeterea, cdm Ede illorum ,quxcx
diuina cleftio- ne creanda funt, intelligi non polTic, nili prxcedac in-
tclle&us adualis creationis , per quam proprium con- fequunrur
ede^maniredum ed adcrctcm creabilia Deo coxtetna ciie , ftmul oppofiea
afrirmarc, illorum fcilicct Ede incipere & non incipere. Contemplatio III. Pars I. fro De
Entibus <ju t 4 fe non funt . fed perfe ,dr infe , feu de Abfbtdhs
wtellelhbui. fiE o iam Ungula , prout huic Contemplationi
Pconuenit,perlcrutemur. i Ea qux 3 fe quidem n5 operantur nec funt, ■ per fe
tamen atque infe operamur St funi. Quatenus in fe operantur Se funt ,vt iam
didicimus, funt intelle&ualis naturx, fimplicem exidentiam ad- mittunt,
libertat^que decorantur. Quatenus vetb e- tiam perfe funt ,rctiucntque
conditionem priorem, vt fint etiam in fe , non tantam intellettus erunt , fed
in femanences. Igitur ita intelligcndi virtute pnlhbfit, vtfimulex fuimec idex
vere intelligibiles dnc , atque etiam feipfos indednenter intelligant. Neque
enim alia ratione proprium aftum per fe atque in fe exercere podent. Horum
tamen intclligibilium dmplicitas 3 diuina dmplicitate quiro maxime didat. Neque
enim effeCtus caufx perfcttionemxqture podunt. Quapropter reci- pere poterunt ,
ea tamen ratione ,vt ex recipientis & recepti copulatione nulla cdentialis
compodtio reful- tet.ltd recipiens nouum tantummodo edendi moduin adipifcjtnr :
haud fecus quam acri eucnit dum illuini ■ natur , St fpcculo dum imaginem
aliquam recipit. Quod autem ad eorundem intclligibilium liberta tem attinet,
feiendum cd eam, quantum ad eligendi a&um,verc abfolutam ede -.quantum vero
ad aClio- num tum confummationcm , tum frudum , pluribus rationibus deuinciri
ac coardtari : nam 3 fe non funt, fed 3 Deo ac ex diuina bonitate. Dedciunt a fumma Dei perfe&ione, ac bonitate aqua
plurima recipere podunt. Itaque necedario tenentur Deo , atque fibi Deo quidem
tanquam Entium omnium perfe&iffimo, nnquam libi benefico atque proprij Ede
audori. Igitur, deuti cd fumme indecens non tanefim priua- true.fcd pofitiuc ,
fupereminentem Dei naturam attin- gere , eam autem non venerari ac decenter
colere: ita ed qulmmaximd didonum, infpiccrediuinx bonita- tis propenfionem ,
illi autem decenter neque occurre- re neque adhxtcrc. Ed etiam quam maxime
inhonertu ac turpe, recepide a fummaDcibonitatc proprium Ef- fealiaqueinnumera
beneficia ac maxima , & dcdccrc feruientes alia plura , ac prxdanriflima ab
illo recipere oodunt , quorum amifsio proprix etiam dultitix aferi- benda erit
: patet fiquidetp quammaxim^dultumedc feipfum denudare talibus bonis , qux 3
fumma Dei be- nignitate ac liber alitate fperandj funt. Horum igitnr abdradorum
libertas, d proprif Naru- nt limites attendantnr,ea ratione deficit i
diuin*libcr- tatis gradu , qua feruorum libertas recedit a dominoru ac
imperantium libertate. De Abflrafl orum inteiligibtlium veri rate,?; umero]
dtihntho»e,AC drffofiuonc. Laboranot m nunc ed, vt aliqtfo pado intueamur ,
quanam ratione communiores proprietates abfolutx,quf his eciam intclligt-
bilibus abdradis aptandx funr,3 djuinis ciuf- dc ordinis proprietatibus didet
atque deficiant. Huius autem conrcmplationis exordium a veritate, quam pri- mum
locum obtinere nouimus , fumendum erit. Hx ex ea parte, qua comprehendi podunt
, accipicndx non funt , feu a fignificabilitate , fcu ab Erue , feu ab aliquo
illorum qux Deo funt omnino interna, (horum enim vnumquodque, vt iam
demondratum cd , condituic i- pfam diurnam virtutem , fcu illi omnino
idcntificatur) fed ab his qux Deo ita funt externa, vt diuinarum rela- tionum
ad extra , quas fuperius enumerauimus , vim primo contineant : fancitum
fiquidem elt , Deum crea- turarum numerum omnem adimplere. Itaque cen- fendum
ed,eum proprix potentix, proprix veritatis pro prixq bonitatis extentionem ,
protentionem, atque cf* fufionem ea ratione adimplere, vt ea primo ac pixcipue
pariat, in quibus lingularum harum relationum ac ex- tentionum ratio ac vis
propriori quodam lumine colli, girur & continetur , quxquc in proprio
intelligibili ea prxeipue comprehendunt , qux pertinent ad illarum v- fum ,
fimulque Deum ipfum .tanquam horum fontem ac au^orem, propriori quadam ratione
cx Naturx oidi* ne intueri podunt. Patet autem, has relationes, quatenus a Deo
externe exercentur, edcntialiterab inuiccm didingui.Quapro- Pter «dentiri
cogimur, ex illarum vnaquaque ceiram ve- ritatis intelligibilis obic&ionem
coftitui, ob idqueab- draftorum intclligibilium ordines harum relationum
numerum xquarc.ac nouem ede, ea tamen ratione, vt in lingulis ordinibus plures
intcllc&us admittendi fint. Hoc exeo manifede deduci videtur , quoniam
finguio- rum ratio pluribus rationibus extendi ac contrahi po- ted
ibeatificationis fiquidem ratio contratta ad beati- ficat ionem , quf
intelligibili alterius ordinis aptari po- ted,diuerfum intelligibile parit :
quodtamen,vt magis concra£him>3 prioris dignitate recedit. St hx quidem
concra&ioncs pluribus vicibus repeti podunt. Dum igitur finguli ordines
rcfpettu lingulornm or- dinum fic contrahfitur aeque cxtcnduntur,cuenire cre-
dendum cd,vt horum intclligibilium multitudo, diuina bonitate fcipfam fumme
diffundere eligente, quamma- xime adaugeatur. Quis autem his intelligibilibus
numerus conftituen- dusfit , Se vtrum fic eliciendus ex nouefari; nouem
multiplicationibus , ita Vt poderiorid totum quodex prxcedenti collcftum ed
multiplicer, vel ex aliquo nu- mero omnes harmonicas confonantias
cuiufcunquegrx dus 8e ordinis comprehendente, an alia ratione , Deus ipfefcic.
. *nr Nos tanta in re non tantam certa aliqua ratione ca- remus.fed neque
probabili conie&ura ducimur- Id ta- men aderendum videtur, hos
intellc&us ab inuicem no folum numero, fed fpecie etiam didingui. Illorum
enim vnufquifquc proprium intelligibile confpicit ac fpecu- a dtuino cultu 8e 3
gratiarum a&iombu$ , neque talem I i Iatur.ita tamc vt perfcfliorcs
imperfectioribus proprix erga alios fe exhibere qualem fe Deus erga fingulos
ex- 1 J lumina,atqueeriam perfeitiora diuinaq; prxfcrtim de- hibet. Iidcm
incelleCtus debent fibi , quoniam Deo de- 1 ferre atque impartiri
pofsint^iuiufmodjqilumina ab ia- e- ii i). 111 ferioribus gtadatim recipiantur,
donec ad poftremos deueniatur «quibus proprium erit ab omnibus nobi- lior ibus
pctfici, ipfotque homines , de quorum inrclle- duali natura poftmodum dicendum
erit , illuminare. Ipfas autem diuinas relationes externas, quatenus ad a- ttum
dedudas , ac externa abfolutd conftitucntes , ab- ftra&oram intclligibiliu
obij£a atque eflenefas, prout conftitututn cft ,vetc conftitucrc,ex co etiam
patere poteft , quoniam talia obietta ea ratione deficiunt a fumma amplitudine
diuini intdligibilis , intelligibilia omnia eminenter ac indiuifibiliter
complcdentis , vt fimul tranfeendant corpora omnia vud cum his qux coi por;a
eftentialitcr concomitantur. Sicuti enim Entis conceptus , etiam quacuifquc
creaturarum conceptio- ne reieda , liberi exerceri poteft , quoniam innititur
primo Enti , quod i nullo pendet , fed ifc cft : ita crea- tionis,
manutentfonis , confummutionis, necnon cx terarumdiuinarum relationum conceptus
libere ad a dum perducitur, otnifla quacunque rerum corporea- rum conceptione.
Hoc autem manifefti conuincit, tales conceptus pri- mo ac pnrcipuc inniti non
rebus corpotcis , fed his En- tibus qux eflent ialiter funt abftrada atque in
fc manet. Qtixcunque enim corporibus primb aptantur abfque corporum conceptione
conceptus non pat iunr. Eadem etiam fupponunc conceptus abftradorum
intelligibilium «quos enumerauimus,haud fecus quam hi innitantur Entis
conceptui coque ablato cofcqucn- ter corruant. Idc confirmatur ex natura humanx
mentis , qux ( vt poftmodum clarius patere poter it)non tantum attinge- re poteft
rerum omnium dlentias vritatcfque edentia les , fed etiam ad eafdem attingendas
rcipta impellitur ac dirigitur ob quafdawobicdiones arque inicdiones, qux ab
vnoquoque cognofcibili ac intelligibili cffluiV & humanam mentem vtcunque
attingunt. At nifi diui narum relationum externarum rationes ahlolutctab
ftradorum intelligibilium propriora obieda propone rent, illorum obiediua
vetitas i nobis nullo pa&o at- tingi polTet.Nam nulli alij conceptus
dantur.quibus ta le munus aferibendum (it. Itaque fatendum cftet has obiediones
atque iniediones noftram imclligedi vim, necnon horum Entium intclligibilitatem
, hac cx par- te fruftrari : quod Naturx ordo non patitur. Aliud c tiam
inueniret fatis mirabile , humanam fcilicet men- tem percipere lenfibilia omnia,
quorum intelligibilitas cft fumme infirma , pcrduciquc a.l idxani diuini in-
telligibilis omnium lucidiflimi» in his vero, qux ab v- troque extremo
manifefte didant , deficere, quod certe valde dilfotium eft. Sed aliqua dicenda
funt, qux conftitutorutn intelli- gibihum dignitates , ac dignitatum gradus
vtcunque docere poffiut. Exiftimandum cft, eos exterorum dignitatem excel-
lere, qui propriori quadam ratione intuentur diuinx bonitatis clfufionem : hxc
enim rcfpcdu creaturarum vlcitni finis rationem contincnt-Eandem ob caufam his
fucccdent intellc&us , quibus datum eft diuinx verita- tis effufionern
propiiori ratione confpiccre. Tertium locum obtinebunt , quicirca diuinx
potentix effufio- nem ver lantur : hifque eadem ratione adiungentur, qui diuinx
bonitatis , diuinx veritatis ,& diuinx potentix protenfionct^refpiciunt:
quos eadem ferie fubfequen- tur, qui intuentur fimpliccm carundem extenfionem.
In abftradtorum autem difpofitionibus.vt cx lpecic- rurn analogarum natura
colligere licet , dignitatis ac originis prioritatrs non dilhnguntur , fed
eadem, tam relpcdu dignitatis qnirn rclpedu originis, prioracen- fenda funt.
Hxc tamen omnia , vti Deo placet , Oc fint & dicantur. Vniuctf. Inft. ad
hom. perf. De Abflrallorum vtteUtgtbUutm bonuate , extftennatai rchjwi
propnetattbtit nbfolmu & relatiuts, tuter nu , ac extentu. m V n c pro
viribus cxplicandx funt extetx corun<*cm abftradlorum intelligibiltympro- 1
Hlorum bonitas defieret i diu»- Twjsvi na bonitate, non exeo tantiimquoniam non
compleditur optimum edendi (latum eftentialitcr» fed ex co etiam quoniam
propria vnicuiquc eden- di bonitas , inna propii; veritatis limites contine-
tur. Quanuis aurem hi intclledusprovniufcuiufquegra- du optimum ciTendi modum
admittant , huneque prx- cipuc non ad aliorum , fed ad proprium commodum ac
bonum, illud tamen adipifei poliunt non cx propria, fed ex optimi Entis
voluntate ac viitute. * Eorundem exiftentia quanuis ex certa aliqua circum-
dantia,rcalivecircumfcriptione non coaittctor, deti- netur tamen intra certos
terminos virtutis , que vnicui- que conuenit • Illorum etiam duratio talis
quidem erit vt ad non clfe nullo patto fint prona, (fimplicia quippe funt,&
carent quacunque contrariecate ) at neque ini- tio careb-r , neque illius
peifcuerantia abfque diuin* bonitatis vfu perenniter confidet. Nam tales
intrlle- dus.vt nouimus , a fc non funt. Simili rltione illorum vnitas neque
omnia congeret , neque co padlo propria amplexabitur vt ab illis naturalia
difiung) non poffiut. Idem fentiemium erit circa eorundem perfectionem»
pulchritudinem ac virtutem interna refpicientem : ha- rum enim vnaqujquc &
intra ccrtoslimices detinebi- tur , Sc ab eifdcm vtcunque feiungi porcri-. H;c
autem mcommoda illis euenient, dum cx deprauato propriar libertatis vfu diuin;
bonitati aductfan audebunt. runc 'iquidem illorum veritas ohlVurabuut^ bonitas
depra- uabitur , exiftentia coarttabirur, duratio ad illorum in- ommodum
pctfirtct Nam ad proprij “peris v fum ne- ^uc difpofica neque propcnfa etunt ,
fed ciufdcm abit- um prolcqucntur, idcoquc iinpcifcdilfiina arque de- formia
fient , fimiilquedeuenicnr ad fummam oidinis perturbationem internam. Sicuti
aurem, quatenusi diurna bonitate recedunt, his malis fubiiciuntur, ua ad-
n;tentes diuin; bonitati cx decenti propri; liberratis vfu,exdiuma Iibcralitate
, diuin; potenti;, diuin; ven- eatis ,& diuin^ bonitatis protenfionem ac
effufionem experiri poftunt , fintulqucpt;ftantior:bus veritatis lu- minibus
imbui , fumma beant udine frut,prxftant>orcm exiftendi modum
confcqui,pctfcdhl'iima, pulcherrima» aefibi omnino conlcntientia reddi. Quod
autem attinet ad horum intelligibilium inter- nas relationes, id tantummodo
admonuifte fufficiet, hasidiuinis relationibus internis plurimum differre:
diuin; (iquidem ita imern; funt , vt non taniiUm inter- na bona refpiciant ,
fed eadem etiam ab interno ad i pil- eantur. H; autem cx co intern; appellari
polfunt»qth>- niam internam confummationem rcfpiciunt, cum neq» id , quod
confummationem afTert , neque ipfa contam- inatio ex interno deduci poffir. Et
h;c quidem verita- tem continent non foldm rcfpc£tu propri; conferua- rionis ,
vcriiin etiam rcfpcdu excitationum , perfedio- num «operationum , atque
ipfiusfims lcu boni ; horum enim intelligibilium bonum sc operatio , quatenus
ad iptum bonum perduccie poffunt, Dei virtute fulcien- da funt. Ex his omnibus
quam tuti(lim& deducuntur n circa eorundem intelle&uum relationes
excernas derari poftunt. Patet enim hos intcllcdus , quate- nus diuin;
voluntati copulantur, ita illi adh;rere vt abfque illius nutu ncc velint, ncc
poftint cxtcqdcre» protendere , Icu effundere ai extra feo potentiam , fcu
fapientiam.fcu bonitatem fuam. Quatenus vero i Deo recedunt , ab ipfoquc
repelluntur , cius voluntati fem- per aduerfari.ita tamen vt contra Dei
voluntatem nihil perficere valeant. De Enttbiu, tjtu neque a f e, ne que per/e ,fcd in fc
ope- rant» CT » /c* de hhtnanu mennbm. P • . i Contemplatio IU. Pars I. it
fpeculationem Abftra^orum intelli- Eeibilium, qux ncc furit, ncc operamur i fc,
5 fed per fe , atque in fe.ca occurrunt qux cum __ 2in prima fui conrtitutionc
per fe non operen- tur aut fint , in fe tamen vere S c operantur &: funt.
Hxc (tt ex fuperioribus patet) quatenus in fe eflendi ac ope randi virtutem
continenta intcllcrtualis fimplicifquc natur* ex ncceftiratc erunt»
abllrartamq; cxiltendi ra- tionem vere admittent. Quatenus veto hanc
intclligcndi virtutem in prima (ui conftitutionc per fe exercere non polfunt
,cffcntia- lKntclligibili , feu idxa omnino carcbunt » cx commu- ni Natur*
ordine feiunda creari non poterunt,propria- que illorum vis intclligcndi
confiftct cx fola recipiendi virtute .-quzcunqueciiimpropriointclligibili fcu
idfa effentialitcrinfignita funt , atque cxcornm' niNjtur* ordine omnino
feiunrta creari poflunt , non utu&m in fe,fed etiam per fc intelligunt :
ideoque ad rccunduui rerum ordinem > ad ipfa fcil icct abftrarta
intclligibilia, deducenda funt. Ex reda autem contemplandi ratione conaincimur,
tertia Entium differentia data , tertium etiam rerum ordinem i exteris omnibus
vere dtfiunrtu admittendum cTe.Entia autem, quibus imper fertiores hi
intellegas increari debent , abftrartorum intclligi- bilium ordinem non
ingredientur. Nouimus enim , his eflentialitcr conuenirc ,cx prima fui
creatione fciun- rtim fubfiftcre , ac per fe operari. Neque etiam dicendum crir
impetfertiores hos in- tellcdusfibi inuiccm copulari: hoc enim deftruic fin-
gulorum (implicitarem atque in fc operandi virtutem: neque illorum copulatio
alicui in :ntclligendi artu vl- lomadiamentum affert. Nam, quod intelligcre
qui- dem poteft , fed per fe non intclhgit , alteri deferuire non poteft, quod
eodem modbcffcrtum fit ad intclle- rtionem artu exercendam. Horum igitui
intellcrtuum vnufquifque creandus c- rh intra aliquod Ens, ordinis
imperfertioris , non ta- men in his qux non in fc fed perfe operantur: hxc e-
nim(vt poftmodum dcmonftrabitur) neque per fc fub- fiftunt , neque aliorum
fubfiftentix miniftratc polfunt, fed in his , qux licet non per fc , ncc in fc
operentur, fi- bi inuiccm tamen , vt fuo loco patebit , ca ratione ad- hxrent
ac copulantur ,vr vnumquodque vniufcuiufq; fubfiftentix deferuiae, ideoque ex
communi coniun- rtionc corpora corporeafque virtutes pariant & con.
feruenr. Cdm autem horum quxdam cognofccndi & fentteodi virtute
fintprxdita, quxdam nihil vere fen- tirc feu percipere poflint,manifcftum cfl
hanc imper- fertiorem intelligendi virtutem ( quam ad hominum efle pertinere
tute afferendum cft)non adiungi his qux i cognofccndi artu deficiunt , fed
fentientibus ac per- cipientibus : neque horum vnicuique, fed illis tantum-
modo quorum fentiendi virtus exteras longe excellit, illa fcilicet , quam
fimiliter ad hominis naturam perti- nere ex naturalis fcientix
dcmonftrationibus pcrcipic- mus.Dccct fiquidem , vt imperfertiflima virtus
perfe- ftioris ordinis ,inquo continentur intclligibilia om- nia ,copulctur
virtuti perfertiflirnx itnpcrfertioris or dinis,ad quem fcnfibilia pertinent ,
illique adiunrta exteris omn/usaCfirtat & prxfit. Nam qux fibi inuiccm funt
proximiora ,facilius ac vtiliuS aflociantur. De ratione qua humatu mens humatus
corporibus t an quam propru illorum forma aaotngttur. cl quis autem
pcrcunrtctur, quanam rationi | virtus ordinis intclligibilis , his qux fenfibi-
$lium ordinem ingrediuntur, rerte copulari ? pofflt ac copuletur , (ni fallimur)
rcfponden- dum crithuiufmodi copulationes ab his non ctfcom nino diflimiles
quibus fenfibilium formx his adiungi folcrt qux ex certorum accidentium
gradibus pcrle- 114 rtioribus difponunrur. Nam rerum fenfibilium formx dum ad
Enria intclligibilia referuntur, eam proportio- nem prxfc ferunt, quam inter
accidentia & fotmasfen- fibilium reperiri non dubitamus. Que madmodu igitur
fcnfibiies formx his adiungun- tur in quibus accidentia confona qulm maxitnd
inten- fa ac perferta funt , vt puta Ignis forma his in quibus caliditas
accidentalis efl fumme inrcnfa,na intcllertua- Iis vis imperfertior cx diuin*
bomratis vf his mereatur qux perfertifiima fentiendi virtute funt prxdira. Hxc
vero intelligendi virtus adhxrebit eidem fenfi- bilium formx per fert ifTimx ,
non unquam piopiia il- lius forma yfedtanquam forma totius compofiti, quod ex
formx fenfibilis perfertiffimx adeptione ad intelli- gendi virtutem admittendam
difponitur* haud fccus quam forma ignis fubftantialis ingreditur illud quod
fumme cfl calidum, vt forma non huius caiiditacis Ium» mc cft calidum , vt
fdrma nori huius caliduatis fumme inccnfx,fed totius compofiti ,quodob
huiufmodica- liditatcm difponitur ad formx ignex confccutionctn. Hxc vero
intelligendi vinus nondeflruct fcnfibjlcm virtutem cui adiungitur , fed illam
potius*perficiet vnl cum exteris omnibus qux recipienti infunt , atque ad longe
prxfiantiorcm ordinem perducet , vt intclligcn- di vim afTocict :idem quippe
pro rerum natura cuenx cahditati accidentali , duin forma ignis inducitur, tunc
fiquidem ingreditur quodammodo ordinem fubftantia- lem. Quapropter, liqui*
attendens communem hominfi ortum , aflcrat humano corpori formato nullaque ad-
huc viuendi feu fentiendi virtute prxdito , intclligcndi virtutem adiungi,hunc
Naturf ordinem immutare cre» dendum efl. Ea cniin qux magis perferta funt ab
intcl- lertuahs natur* copulatione feccrnct , & longe im- petfertiora illi
adiunget. Prxtcrea fibi aduerfabitur: nam patere poteflex naturalis fcientix
dcmonftrationi- bus.in humani corporis formatione cor prxccdcrc for- mationem
totius corporis.In corde autem vita & fen- tiendi vis manffedc incfl Sc
excreetur. Igitur, fi in com- muni hominum ortu humanum corpus rationi aditum
prxbet, hoc viuendi ac fentiendi virtute proditum effc necefTc efl. Nam humanum
corpus , cuius rationalis a- nima efl vera forma,non conilituitur abfque vfu
virtu- tis viucnris ac fencientis. Qui vero ad id deueniunt, vt opinentur
intelligendi virtute accedente, fentiendi virtutes ac reliquas im- perfertiores
dellrui , mentem aurem ipfam hoium mu- nia fuflincre , alia quadam ratione
eundem Naturx or- dinem perturbare videntur:nam(vtpollmodum dc ind- urabitur,
ac ipfa experientia docet ) corruptio omnis efl a contrario, intelligendi autem
vinus fentiendi vir- tuti non cfl contraria, fed illi qulm maxime confona. Quod
cx eo pr$cipuc pateie poteft, quoniam fentiendi virtus intclligcndi virtuti
aditum prxbet. H$c tamen fententia catcnais admittenda effet , qua- tenus
corrupronis vox nd dcftrurt ionem, fed fummam immutationem obiicir. Nam ( vtex
fuperioribus colli- gere licet)fenfitiua potentia, quf exterarum omni irm cft
prxftantiffima, ac reliquas omnes corporeas viitu- tesad hominis EfTc vteunque
attinentes perficit, abfor- betur quodammodo vnl cum cfteris ex accclfu
mtclle.- rtualis virtutis. Hominum enim natuta tranftccodit ef- fcntialitcr
fimpliccm fenfibilium ordinem: ideoque ex- tera, qux ad hominis pertinent Eflc,
cx prxfcntia io. tellertus^ouum eflendi modum adipifeuntur , inrelli- *
gendienim virtus fimul in fc manet, & adimpcifertio- rum virtutum
vnamqulque diffunditur ac fingulas hu- manas reddit. His autem cx eo etiam
libentius aflcnri- mur, quoniam bac ratione tanrummodo rerum omnjum nexusac
copulatio retineri poteft. Patet autem, ca qux ab vnico principio pendent eoque
optimo, nifi illius impulfibus aductfcntur, & fc inuiccm diligere & ad
communem fontem pro viribus properare. At horum vnumquodque vanum fic inutile
reddere- ur, fi perfertifiima fentiendi vinus vnl cum reliquis corporeis non
fubiicitur imperfertiflGmx intelligendi virtuti qux fummo bono adhxrcrcpotcll ,
epemque )l6 Vniuerf Inft. adhom.pcrf. 115 omne* libi minillranres in fe ac per
Te ad idem fum. mum bonum pro vniufcuiufque capcu perducere. Falfd etiam
conftirutum elfct , hominem rerum om- nium vinculum ac nexum cfle.Ncque enim
vere omnia copularet , (i fentiendi virtutes, qux omnium corporea- rum virtutum
dignitatem excellunt, non tantum repel- leret fcd etiam dcflrucret. / Sed
exortam contemplationem profequamur. Dici- mus igitur hos intclledlus vere pluris
ede, ac humano- rum corporum numerum adxquarc. Paret enim vni- cum imrflcdtum ,
neque corporibus omnibus aptari potfe , neque in corporum lingulis increari.Nam
hoc admilio , fequerctur eundem intcllc&um fimul & elTe & non clTc.
Idem incommodum , aliaque non pauca pariemur, fu (linentes huius ordinis
incclledlus plurcs quidem cf- fc , fcd lingulos : ccna quadain ferie cx vno
corpore in aliud tranfmigrarc: his enim admiflisfequetetur hos intelledus fcu
proprio bono ac fine fruftrari , feu Fioft proprij boni adeptionem ab illius
firuitionc diuel- i : quorum neutrum rerum ordo confummatitfi.-nus patitur.
Prpterea, cdmfiugulis commune fit proprio mtclligibili propriaque idxa carere,
manilcllum cll, hos cx puro intclbgibili gradu ab initiccm difccrni non polle. Alia
igitur ratione abinuicem difeernentur , ex v- niufcuiufque fcilicet ad certum
corpus relatione , nec- non ex his qux excorporibus contrahunt, feu etiam il-
lis imprimuntur unquam cx lignis notiique intimiori- bus. At, (I plura corpora
tanquam libi propria alfumant, hutus difcrctionisratio penitus euanclccret ,
quod Na- turx cll dilTonum. Horum autem intellewluum libertas vera quidem c*
rit.fcd non abfoluta. Primum pluribus rationibus dcmonftrari poteft , ex coque
in primis, quoniam ht intellcdlus cx propria na- tura in fc operantur • atuue
proprix operationis fru- dlum in fe recipiunt,quod nihil aliud cll quam libi
cf- . fentialiter prxclfc veiaquc libertate frui , atque etiam fcad optimum
finem dirigere optimique adnxlioncm admittere polfc. Secundum cx his patere
potcll qux circa illorum ef- fenciam explicata funt. Neque enim hi intellctius
ea tantummodo ratione dcuinciuntur»qua abflradla intel- ligibilia Deo teneri
diximus , fed longe etiam firmiori. Deo fiquidem acceptum referre debent non
tanribn proprium Elfe, fcd propria etiam corpora , extetaque corpora omnia qux
illis exdiuina bonitate ac liberali- tatecopiofc elargiuntur ,tuin ad proprij
corporis con- feruationem & vfum > tum ad animi exhilarationem mcntifque
illuti rationem : quoruin vnumquodque fic- Uti vere cll maximu.u.ita etiam
quamaxime deuincit. Quod vero attinet ad rationes , quibus communiffi- mx
Entium omnium proprietates tam abfolut r quam relatiux,tam interiores quam
exteriores, his intellcdli- bus adiunguncur atque inhxrent , (undique ad varias
immutationes,qux ab tifdem intellegi ibus admitti pof- funt obreClum fcu
deprauatum proprix libertatis v- fum , admonuiff: fufficiet horutn duplicem
llaium ad- mittendum e(Te , intelledlualem fcilicet & corporeum. Ea qux
pertinent ad intellcdlualem illorum (latum colligenda lunt ex his qux didla
fuere circa intellegas in fe manentes,hoc tantdm prxterea anitnaducrfo , ho- *
rum fcilicet rcdlum feu deprauatum libertatis vfum ex his tantummodo eliciendum
elfe , qux dum corporali- tcrexillunc redi fcu perperam eligunt , profequuntur
ad ooerantur. Qux vero attinent ad corporeum eorun- dem exiftendi modum ,
dcmonllranda erunt a feientia naturali, fcu etiam ab ipfa humanorum adluum dire
ariccphilofophia. Neque enim abfquc pleniori per- ceptione corporcacum vittutum
hjc teUc concipi pol- func De neque a fetrnfue tnfefant ,fed fer fc offerantur
, feu de his , epu ab ah:s recepta , propriam i n spjo recipiente vim retinent
u-que exercent. 8£^V® V « humani inrclle&us differentiis tranfpo- litis pet
fe operantur , fed non in fc , nihil a- hud erunt quam virtutes, qux ex
externarum ** relationum vfu ab agente cllluunt, quatenus i recipiente rctentx
, illius vim multipliciter immutare polTunt. Has ad duos prxeipuos ordines
redigendas clTc arbi- tramur. Eorum enim qux funt quadam inrellcdluati na- tura
funt prxdita, quxdam inrellcduali virtute delii- tuuntur. Ea autem qux ab
intellcdtuali natu. a admit- ti folent, haud fecus ab his differunt qux
axorporibus comprehenduntur quam intellcdlus ipli i corporibus differunt- Horum
ordinum primus tantummodo in prxfentia attendendus erit. Nam qux hattenus
contemplati fu- mus funt intellcdlus. Poftmodum veto explicabitur fecundus
ordo, perceptis, prout huieprimx si:ntix conuenie , differentiis Entium , qux
int£siigendj vi carent. Ex his autem , qux fuperiusa nobis t polita funt, fa-
cile colligere licet, primum ordinem ii< Uc» pa«cs he- rum diflinguendum
elfe. Prima conAituitur ex co relationis vfu, quo rcfpcdlu agentis, potentix
extendo , protendo, ac effufio exer- ceri folct : rcfpcdlu verb recipientis
.exterux potentiae adnullio, detentio, ac redundantia. Secunda deducitur exeo
relationum externarum v- fu , quo agens proprix veritatis extenfionem , proten-
fionem, ac ctfufionem operatur.recipiens verb eandem lufclpiens , ac retinens ,
illuilratur ac decoratur. Terria ex tertio relationum externarum vfu , quo a-
gens propriam bonitatem extendit , protendit, atque effundit ; recipiens vero
eandem fufeipiens ac rerinen* prxAantiora bona confequitur, fcu etiam ad
bcatitudi- nem perducitur. His
omnibus commune erit cx propria natura rece- ptibilia tantummodo cfle , neque
extra recipientem fubfillcre polfc. Ex eo igitur quod in fe non operantur nec
funt.inrel- ledluali virtute carent «proprioqoe inrclligibili defti- tuuntur ,
neque aliena iutclligibtlix alienafve idxas in- tueri polTunt.Ex eo verb quod
per fc operantur , (impii- c ia funt, atque eo magis, quoniam a fimplicibus ef-
fluunt ac recipiuntur. Ex his autem manifeflum cll, Entia hxc ita receptibilia
elfe , vt ipfa nihil recipiant. Patet enim fimplicia , qux in fc recipiunt , cx
necedica- te in fc ede atque operari, neque ad pr$ fentem ordinem pertinere,
fcd ad prxllantiorcs , intelligibilium fcilicet &: intelligentium de quibus
iam didtum eft. Patet quinetiam , ex horum receptibilium concuifu neque recipientium,
neque receptorum eflcntlam mu- tari, neque ctrcntlalem compofinoncm oriri. Hoc
enim admilio , hxc recepta non amplius per fe operarentur fcd tanquam
recipientis pattes. Sicuri autem horum Entium fons atque initium Deus Optimus
Maximus (latucndus prxeipue cll ,ira hominum intellcdlus eorum terminus -.que
receptor propriori ratione appellandus erit. Ciitn enim rece- ptio recipientis
defedtum , effufio vcroperftdioncm arguat , Deo , omnium perfcdiiflimo ,
rantummgdo ef- fundere conucnit , Humano vero intelledlui , om- nium
impcrfcdiflimo , tantbm recipere. Mediis au* cem intellectibus »vtrumquc aptari poterit,
magis ta- men ac minus, prout prxllantiorcs (eu minus prxftan- tes ordines
ingrediuntur . Harum autem cxtctifionum, qux ab mtclligibilibus pendent , atque
ab cifdcm intelligentibus recipiuntur , imaginem aliquam in- tuebimur ,
attendentes propofitionutn fcu veritatum mutuas relationes. Hx cmmficuti
veritatem in fe -ma- nentium fpecimcn retinent , ira ad illarum perce- ptioni
quitutiliml nos manu ducunt ; comoniffimi fl- quidem principiis vis, quade
vnoquoque veruefle v*t affirmare vel negare allcritur.quxque extenditur ad de-
117 monftrationum indetnonftrabilia principia, ad demon- Orationum
coqclufiones,&r ad exteras omnes veritates, dioinz virtutis fpecimcn refert
.neque tantdm quate- nutomnia virtute continet, atque abfque vlla fui muta-
tione omnia quodammodo effundit . icd etiam quate- nus tam produtfa rcfpicieas
omnia firmat, omnia robo- rat^uque omnia illuftrat. Quemadmodum entm Deus
Opttm.Max.primo abftra&a intcUigibilu, illorum E"C non dcftrucns,
roborat, illuftrat, ac pcrficit,ua primum feoc principium proprii claptatis ac
certitudinis vim in principia , in demonftrabilia iniicit ^ iliique nulla ex
parte immeans illuftrat ac roborat.Simili ratione que-
admodmnDcusOpt.Maxjtbfttaftorum intelligibilium miniftcrns fxpe adiun&s ,
humanas mentes .qux ex propnj intelligibilissi veritatem nan intuentur, atque
ionclufionum demonftrandarum natuum imitantur, ^boratUUuftrai, atque ad
perferiora dirigit , ita idem principium non tantdm principia
indemonftrabilia.fcd demonftrabiles etiam conduiioncs .eorundem princi-
piorurfi virtute adiunda , confirmat ac certa reddit. Si quis autem hia
veritates, qux extra humanam mentem noocqnfiftunc»tinquamin fc manentes , ac fmgulali
bete exercentes, bncipiat ;confcntucquc illam , qux exteris onintbus jirtteft
fingulafqu e tutatur , exteras o- moesin fc adu fcdemincut^r atque
indiuifibilitcr com rincre , hic excarundxm vetitatum difpofitionc facile
coniedare poterit, non rantiim certos lingularum crca- cutanfm terminos dari ,
fed etiam quanam ratione a creatore, qui termino caret, eftluant ac
fuftincantur, atque etiam quonam pa^lo illius lumine adiumetifque dcftiwtx
infirmentur atque obtencbicntur, haud lecus qoim conclufionis vcritas/i nulla
principiorum ac pri mx certitudinis vis ad illam deueniat. Entia vero qux
fpcculamur , prout fcu potentix, feu veritatis, feu bonitatis cxtenftonem
continent, certis quibufdam nominibus fortalle proferenda funt. Nam, quatenus
bonitatem rcfpiciunt , dona fcu gratuita ap- pellanda videnjur : quatenus
veritatis vim reterunt, ra- tiones feu veritatis lumina : quatenus potentix
magis aptantur , virtutes. Siquis autem percun^ctur de illorum libertate ac
reliquis proprietatibus , ni lallimur , rcfpondcndum C' rit» horum Entium
libertatem nullam elfc. Nam mfc- ipfis non operantur.Sanciendum tamen cft , ea
adauge- re quiro maxaroe polfc libertatem recipientis , atque illius vfum
dirigere, Idem etiam eucnit refpcdu com- muniffira arum proprietatum. Nam fimili ratione cotum obiedina veritas in feipfa
qblcura, ac tortaffe nulla, ad recipientis vtilitatem difticiliora dilucidare
atqvquim larifiitna reddere poterit. Veritas comprchcnliua , in feip{a nulla,
recipientis comprehendendi v im ita adau- get vt ftiperiora intueri poffir ,
quod proprix virtuti abfnue huiufmodt receptione non datur.fimiluquc ref- pectu
bonitatis, exiftctix,durationis, vilitatis, perfedtio • nis.pulchritudinis,
atque internaedifpofitionis cucniec. Contemplatio J)e Entibm.rju* ncejuc *fe funt , nerjue
perfectu m fc * operafiruryfcd cx cohiunllionc fubjiflunt , & pnmo
defebsUr.ti.tlt illorum virtute (jtjuMtnt.it e. | V r n t v s rerum ordo , qui
cx prima hac 5diuid£di ratione poftrcmus obiicitur, ea com { pleditur Entia,
qux neque per fe , neque in fe Soperantur aut funt.H jc autem(vt cx conftiru-
tis patct)quatenusperfe non operantur, fimplicitcr no confiftcnc. Quatenus
autem non operantur in fe, neque nmplicTa.ncquc intclledualis naturx erunt. His
igitur commune erit, copulari aliis Entibus , feu virrutibus, • Ux fimiliter
neque in fe.ncquc per fc operantur, ita ca- rj>envt illarum nulla aut
copulationem prxccdac , auc c ura «ara confiftetc poftlt , fed limul collcdx
coniun- ftutn aliquod conftimant, cui aptetur proprium quod- 118 dam munus,
adqtiod perficiendum fingulx virtutes coniundx propria quadam ratione
deferuiant. Hxc ita ftatuenda efle vmiiquiTque intueri poreft. nJ fi hx
virtutes ad inuiccm copulandx , copulationem prxcedant , intcriin vero fimplicitcr
confidam , fcu fi poft copulationem ad fimplicem ertendi modum aliqua ratione
deduci pofltnt , fatendum cft eas et iam per fc &— in fe operari, na cum
nihil inutile dctur,quod (implici- ter cft, fimplicitcr etiam operetur ncedte
cft. Ad alium igitur Entium ordinem dedocendx erunt, neque ad cum pertinebunt
de quo nuc cft : fcftho. Quod fi non conftituant coniundum vere vnum atque ad
mti- nus aliquod prxlbndum idoneum, fcu illarum vnaquac- que propria quadam
ratlotic muneri huic n& infetuut, led communi tantum ratione, vt pluribus
hominibus e- ucnit.qui ad grauc aliquod trahendu fcu impcllrdu cd-
curru:it,neccirari6 dicendum erit illaru concurfum v4l omnino inutile
cfle.veldcfctuircnS ad munus aliquod inducendu , fed ad iam jndudum facilius
cxercxnduid. Sequeretur «iam , eas ab inuicem difiungi pbfte , (1- cut &
homines fimul operantes difiunguntur : quorum vnuntquodque communi rerum
difpofitioni repugnat. & fuperioribus contradicit. Sicuti autem his
virtutibus commune cft,infc non operari, ita etiam cifdcni com- mune erit
proprix operationis frudum iri fe non colli: gere , neque fibi vere inferuirc,
ldcbquctalcs virtutes vera liberrate cligcndiuc virtute prxditx non cruut.fed
cx Naturx impulfU proprios aftus exercere poterunt; At quxrcndum cft, quotnam
virtutes ad horum coni iundtorum conftitutioncm fint nccclfarix , nectton.an
talia coniunda plura vc! non plura fint. Conftat virtu- tem aliquam primo
requiri , qux totius coniundi bono prxeipue inferuirc pofltt , cuique cztcrx
omnes mini- ftrent: hac enim(quatn fubftantiarem appellare licet)a- blata,
nulla horum coniundorum vnitas.nullufquc nc- xus dcmonftrari poreft. Huic vero
fubftantiali virtuti extendo , continua fci- licet quantitas, necellario
adiungenda cft.eaenimquf extentione cficntialiter carent, indiuifibiliter.atque
feu per fe,feu in fe exerceri poftunt.Harum autem virtutum nullam, feu per
fc,feu in fe exerceri conftituuim cft.Mas igitur exquantitate extendi atque
diffundi,& vere cor- pot eas efte.necclfc eft.Cilm autem quantitas, vt eft
qua- titas , non cantdm diuifibilis fit , fed etiam diuifibilis in infinitum.hx
fubftantix,vt quantx funt , fimiliter diui- fibilcs erunt. Vtrum auccin omnes
adlu diuidi pofsint, & vtrum ex diuifionc patiantur vel pereant ,cx
fingula- rura naturis dcmonftrandumerit. Ideo vero ipfa quan- titas cft
diuifibilis in infinitum, quoniam cx extcnlionc coftituitu,& extentio cx
indiuihbilibus coponi no po- teft .‘indiQifibite enim indiuifibili adiundum
illud ne* *- ceftario tangit,non ratione extremi, led ratione totius- Ideo
neque propriam indiuifibilitatem exuere poteft, neque alienam amouere: nam quod
tangit, non ratione totius, fed partis extremx tantum dmifibile cft , 5: non
radiuiiibile,vr accipitur. Sicuti Igitur extenfio non co- ponitur ex
indiuifibilibus,ita ad indiuifibrlia rclolui n3 poteft. Hoc autem nihil aliud
cft quim in infinitum di- uifibilc efte. patet fiquidem id quod in Infinitum
diut* fibile non cft, ad indiuifibilia tandem , tanquam ad fui
partcs.perduccndum circ,fiinulq; ex horum coaccr- uatione rurfum pofte conftitui.
Sicuti autem quantitas continua diuifibilis cft in infinitum, ita quantitas
dif- creta, numerus fcilicet,in infinitum poteft adaugeri, et diuifionis enim
protentione partium quantitas fempet diminuitur, illaruinque numerus femper
adaugetur: in- finitus tamen numerus non datur, quoniam neque infi- nirz
diuifiones adu exerceri poftunt , licet quantitas ifl infinitum fi; diuifibilis
: talis fiquidem potentix boni- tas confilln in eadem potentia, non autem in
illius a&u: nam tendit non ad perfcttionem,fcd ad dcftrudlioncm. Quamuis
autem cx quantitatis continux diuifione, partium diuifardm numerus adaugeatur,
no tamen idc.o 1’ cenfendum cft quantitatem continuam numero natura priorem
effemam ipfam quantitatem continuam , fiue indiuifafiucdiuifafit, vmtai
ncccflaiio concomitaturj 119 qux ex Tui natura indiuifibilis eft. Ideoque,dum
totum diuiditur, illius vnitas expanditur potius fcu diffundi- tur quam
diuiditur : eadem quipp. vnitatis ratio i qux ■eft in toto , 3 fingulis
partibus retinetur, neque taniiitt dum fetuoftim rcfpiciuntur , fed etiam dum
fibi inui- cem alTociantur. Nam dualitas etiam Sc trinitas pro- ptiamvnitans
rationem retinent , necnon quaternitas & quinitas,& exterx qux plurium
concurfum referunt, Jicct imperfectiores cenfcri poffinc. primorum namque
parium fcu imparium concurlum fcu repetitionem rete- runt,8c veri primx non
funf. Exccmfx veru quantitatis indiuifibilitas attendi poteft rcfpeCtu omnium
trium dimenfionuni , longitudinis fciiicet,latitudjnis ,ac profunditatis
.vtpundum ref- pedu duarum d im en fio num, latitudinis fcilicet ac lon-
gitudinis , vj linea : 8c rcfpcdu vnius dimenfionis, lon- gitudinis fcilicct,
vt fupcrficies.Igitur allercndum erit, neque lineam ex pun&is
componi^nequefupcrficicm ex lineis , neque foltdum cx fuperficicbus. Patet
tamen florum indiuifibilium nullum fciiindtim dari. -punita enim adhxrcnt
lineis , linex fupcrficiei , fupcrficics corpori. Quanuis autein quantitas
omnis fubftantiali virtuti efTcntialitcr copuletur , ipfa tamen .quantitas ac
fingu- !x illius dimcidioncs ac termini abftraCtc ac (eiundim mente concipi
polliint : a: que etiam rcfpici,tanquatn demonftrationuin fubieda. Nam hoium
vnumquod- que certis 'proprietatibus infignitur , qux de illis per propria
principia dcmonfixari polTunt. Et hxc quidem contemplatio Geometriam cofticuic,
ficuti numerus Arhitmeticam par it. Nam ipfe fimiliter ( licet extia numerabile
non coufiftat ) abllrade ac Ic iundiin intueri poteft. Vniiicrf. Inft. adhom.
perf. De communi operatione fubjlanru corporee , fcu de motu locali. ^2 T
explicandum nunc eft , quxnam operatio fj aferibenda fit his fubllantiis
extenfis ,1'eu cor- £ poreis • g Accipientes aute, tales virtutes fubftantia-
lesob eflcntialem exienfionis copulationem a fe quo dammodo egredi , Sc per
totam extenfionem effundi, tutiffime affirmabimus , illius etiam operationem
ean- dem effufionem ex neccffirate referre , idcoquc nihil a liudcflfc quam
motum localem, atque illum prxeipue quo fubftantia corporea ad certum altum
deduda fc mfam moucrc poteft. Nam cdm operatio efTcntialisne- cefTaribrei
operantis bonum vtcunquercfpiciat , circa eandem verfetur nccelfeeft- Prfterea
impoffibile eft corpus, aliquod aliud externuin corpus mouerc , mfi fev iplum
moueat. Sed aliqua attentio adhibenda eft, vc percipiamus quonam pado corpus
feipfum moucic poffir. Nam mouere Sc moueri oppofita funt.!taque im- poffibile
eft inouentem , quatenus eft mouens, mouet i: Sc motum , quatenus eft motum,
mouere, corpus verb feipfum mouens , moucntisac moti parres neceflarib
fuftinct. Quanam igitur ratione defendi poterit, mo- uentem,vtmouentem,non
moueri : Se motum , vtmo- turiT, non mouere? Huic ardux difficultati rcde,ni
fal- limur, fatisfaciemus , animaduertentes nullum incon- ueniens feqUi , fi
mouens , quod vt mouens non moue- cur, quatenus mobili clfcntialiter eft
coniundum.reipfa moucatur ,Sc Ii morum , quod vt motum non mouet, quatenus
mouenti eireutialiter coniundum rtipfa ino ueat: tunc fiquidem mouens moucbitui
quidem, at non primo, fed confequenrcr ,8c motum mouebit fimiliter non primo,
fed confequcnter. ' Manifcftum vero eft hxc in fubfhnqarum corporea- rum motu
admirabili quadam ratione affbciari.Quam- uis enim virtus lubftantialis ,
tanquam przcipua , affe- rat mouendi virtutem , 8c motus recipiendi apeitudo
extenfioni aferibenda fit : nihilominus harum vnaqux- lio' que, ficuti rcfpedu
'effentix fibi inuicCin efferit ia liter copulantur, ita refpedu ctfbntialis
operilionts eandem copulationem cx neceffititeretinenr.lraque neceflarid etiam
vtraque mouetur, ita tamen virtus fubftantia- lis primo moueat, 8c moueatof
cphfequ^nter, quatcriUs fcilicct eft extenfa:Ejctcnfioec6ntti primo moneatur,
& moueat conlcquenter , quatenus fcilicct fubftancialeni Virtutem
complcditur. * ‘ 1 Hinc colligere licet, motum localcmiiihilalrud effe gulm
aduin JfJius potent jxquxfabfhntix extctifx-e& Icrttialitcr conuenit ,
quatenus eft extertfa , 3 ftibR-iritri exrenCi , quatenus eft fubftantia. Cdni
r-. . potentia fubftantix extenfx.vt eft txtenfi, fit mobilitas, fitttaf- dem
fubftanthr extenfx, vis,qaatenils cIbfubftantTa,ref- piciat motum quem efficere
poteft, manifcftum eft, datat , huius potenrix confUmmarione ac adu , moram
darii Sc cx motus conftitutionc talis pdtentixadum confla tui. Siquis autem dicat, motum efTc
aftubi mobilis, «^aa- tenus mobile a moufcnte, hic ignotum per ignot£fti de-
finiet. Nam dum ignoraturquid fit motus ‘..hui occul- tum eft quid per
mobilrsacmouenris 'ocei concipia- tur : vel , fi hxc nota funt , ignorari fe m
poteft quid fit motus. Conftituta veto motus dr*jiii: -mm locali motui aptari
poteft , fiue fit ab intrfnicco , ddm fcllteet aliquis vel aliquod feipfom
mthict : fiue ab cxjtfnfetfd, dum fcilicet aliquod ao alio mouetur. Nam
quxcUnque moucnt , fiue lc , fiue alia moueant , exercent vim fiib- ftantialem,
Sc quxeunque mouentur, fe% 3 fe feu'ab'a- liismoueantur, mouciuur, quatenus
exrenfafurtr: ’ ?r‘ Ex his autem qux circa motus effentiam enarrata funt,
deducitur quam tutiffime, acceffum ac reeefTum i motu feiungi i.on poffe.
*Nam,quod mouetur necefla- rib recedit -b vno rermino Sc accedit ad alium : fi
enim y a nullo recedit ,& ad nullum accedit, quicfcit&r non ' mouetur.
Id vero vciritatsrm continet non tantum dum mobile per aliud corpus defertur ,
fed *tiatn dum per feipfum mouetur, vt in conuerfionibusifuenir. Tuhc fiquidem
fingulx mobilis partes a certo termino ad Cer- tum terminum defcruntui.
Colligitur etiam, motum abfque aliqua quiete non dari.Pofico enim, id quod
mouetur recedere ab vuo Sc ad aliud rendere , fcquitur,id a quo receditur , Sc
id ad quod acceditur , vel quiefeere, vc 1 rcfpettu illius quod mouetur
quiefccnris partes fuftinere , tardius fcilicet moueri. Exquoidem lcquitur ;
nam m quibus magis ac mimrs locum habent , extrema etiam admittenda funt , ea vero
iu motu funt fumtna velocitas & fum- ma quies. Prxtcrca.qaamuis operatio ,
vt operatio, bona fic , Sc motus propriam quandain bonitatem retineat , nihilo-
minus id quod prxcipuc permotum intenditur, eft no- N ua habitudo, fcu moucntis
ad alia ,feu aliorum ad mo- uentem , fcu vttiufquead vtrunque. Patet autein
he^c dari non poffe abfque alia quiete, fcu abfolut£, fcu rep pedtu motus qui
excrcttur. Demonftratur quoque nullam extenfam fubflantiam in infinitum
protendi poife , talcfque fubftantias ex ne- ccffitatc plures cfle , non tamen
infinitas numero. Nara fi daretur corporea fubftantia
infinitx •* ^ naiAci termino recedere neque ad vllum terminum accede- re
pofset. Infinitum enim rermino caret. Immobilis i- gitur erit ac omnino
inutilis, tum fibi tum alus, quod Natura non patitur . Prxtcrca quxrcndum c.fct
, an tale corpus diuidi poffit veldiuifioncm omnem refu- giat. Si dicatur illud
diutfionem non admittere , f*n- teudum erit illud inJiuifibilecfie Sc
extenfione care- re . At didtum eft illud non tantihn elfe extenfum, fed etiam
in infinitum cxtenfuin. Eiit igitur fimul ea- renium Sc non exienfum ,
infinitum ficlndiuifibile . Sl verb admittatur tale corpus diuifibile
effe,adm-ttfdum confcquenter erit illud partes terminatas habere / at- que ex
harum feiundtione diminui : quorum smum- quodque infiniti naturam fimiliter
ddtruir. Si corpore* fubftantix non eflent plutes , fed vnfca tantum, motus
inutilis eflet , neque bonum iliquod af- ferret fcu huic voico mobili
qu&dc-^dcm femper t!if-^ T2I po (itionem tam ex moti qulra ex quiete
confcrttat) feu aliis, cdm nullum alitd detur corpus.Sifubftantix mo- biles
edent numero iifinitx , ad inuicem difpont ac ti- bi inuicem dclerum non
potient , quod Natur* ordo non patitur. Ipfcmtem motus , quoniam abfque fpa-
cio non datur , & fpatium omne Sc fingulx illius partes funtcxtenfx Sani
infinitum diuifibiles , fimiliter dtuifi- biliscrit in infiritum. Nam in
vnoquoque pundo fpa- ti; cermin iri p«cft , St ab vnoquoque exordiri.Erit ta-
men infinitus non adu , fed potentia, quoniam ipfa quoque cttenio in infinitum
diuifibilis adu infinita non cl* i * 1 , (ed ex neceflitate terminata Sc
finita. Motus vero ic extenfionis feu fpatij termini non eo- dem modofe oabent
>' extentionis enim termini cx- •enfiom adhxtcnt , illique interni funt ,
motus vero ermini motui nonadhxrcnr , neque illi interni funt, *ed ex
ncceffitate externi : fumuntur fiquidema quie- C, qux motum omnem excludit. In
extenfione i- '*tur datur primum & vltimum , illius fcilicec extre- ma,
^.otasveti neque ptimum neque vltimum ad- mittit. N-m fi dicatur, in motu dari
primuin Sc vl- imum quxrndum erit, anhxcfint partes motus vel non. Si dicantur jfe partes, fatendum erit in eifdcm mo-
tum effe . Non igitur erunt primum feu vltimum motus. Si dicantur motus partes
non efle , aflentiri cogimur m illis nullum motum eltc, fcd quietem tan-
tdm,exqua conftituuntur termini motui non interni fcd externi , vt didum eft.
Hxc ex fpatij etiam natura confirmari poliunt. Pundacnimin quibus motus in*
cboarur ac terminatur , attenduntur in motu vt termi- ti magnitudinis
cxtcnlx.per quam motus exercetur, aon autem tanquain termini ipfius motus.
Igitur, fic- ati fpaciis, vt fic induti , primum feu vltimum indiuifi- bile
dari non poteft, elfct enim fimul inclutum & non nelufum , ita neque inorus
, qui intra eofdem termi- nos exercetur , primum feu vltimum admittendum tft.
Ex his vero colligendum eft , motum interrumpi po- tius quim diuidi. Hxc autem
inter fc differunt: nam diurno exrenfiooem adu exiftentem fccat , illa non
corrupta , interruptio vero incrementis ac profecutio- ni obfiftit , motumque
corrumpit . Ex cifdem etiam dcmonftratur , motum , alium motum afe diftindum,
tangere nonpofle, vt linea aliam lineam Afc diti indam tangit. Ea enim fe
tangunt , quorum exwcroa fingulis .ntema funt fimul. At motus terminis internis
caret, igitur , ficuti necetfarib datur quies media inter mo- rum & motum ,
ita impolfibilc eft motum tangere a. iom motum a te difiundutn. Contemplatio
III. Pars I. 122 corporearum fubftantierum extentionibus efTentialiter
conuenire referri potfcad aliquod immobile, fiue id cx propria natura certo
aliquo motu omnino carcar, feu ex humanx rationis vi conceptum immobilis vtcun*
3uc retineat, f-lam , Itac relatione data , necetfarib dan- umctl certam
quandam mcnfuramconftirui.qux co* porum mobilinm extenfioni innititur , non
quatenus mobilia funt. fcd quatenusfubicda huic commcnfura- tioni.quam idcb
vere immobilem ctfe conuinciinus, quoniam aliquo corpore , feu aliqua corporis
parte ab ea recedente , ipfa vere perfiftit immobilis , licet fulci- ta noua
corporis fuperingredientis extentione. Hxc igi- tur immobilis
coinmenfurabilitas Locum pariet , & ni- li atTcntiamur hanc vere efTe
ipfius Loci naturam , ad id delabcinur, vt fi quis fupponar totam corporom mo-
lem, vel corpus aliquod quod extera compledatur cor- pora , vnico ferri motu .
fateri cogatur hxc(qux inani- fefte mouctur ) quiefeere potius quam moueri.Nam
cx tali motu neque totum feu a fe,feu ab alio corpore rece- dit , neque partium
aliqua elongatur, feu i fc,feu 1 par- tibus coniundis , fcd omnia eundem datum
retinent. l’atet autem , accctTus ac reccffus rationibus amotis , ti- mui motum
auferri Prxterca admittendum effer, vel dari extenfionem fine fubftautia, vel
Locum ipfum mo- ucri.quod timui 8c Loci & motus naturam deftruir. Nam fi
Locus mouctur , per alium Locum moucbitur; corpora etiam qux vna cum Loco
moucntur , in eodem Loco perfiftenr, ideoque fimul quiefeent 8c moucbun- tur.
Quotum vnumquodque manifeftamcontradi&io- nem concinet. At accepto aliquo,
vt immobili facile infpicicmus motum vnumquemque vere acccflum ac recclfum
parere , commenlurationem refpcdu huius inwnobitis vere immobilem etfc , &
Locum nulla ra- tione moueri. Qua aurem ratione , & 1 quo corpore , tota
Loci ra- tio vere (umenda fit , dcmonftrabitur, dum contcmpla- tioad certa
corpora defiedetur. De Loci natura comma n. eOitoiu m Cubitandam concomitanrur
V non unttim motus Sc quies , fcd etiam locus i & tempus. Loci ratio illi
adiungitur,quatc- -micfccndi rationem continet, tempus veto conftitnit,
quatenus reipfa mouctur- Quod ad Locum attinet, patet illum extenfum ac
mmobilcm effe , patet etiam illius extenfionem abfque vllaftibdantiali vit^ute
non fiibfiftere. Hoc enim ad- Jerfarctur fuperiofibus demonftrationibus .
Prxtcrca xix concipi poteft , quonam pado dux extenfioncsjo- -ilcilicet ac
locati, fc inuicem compatiantur, vel fi fc nuicem compatiuntur , quonam pado ad
vnam ean- demque non deducantur, vtcuenit pundo dum pun- itum tangit ,Sc linex
dum Imcxanncditur. Nam hxc rpatia^millter fc inuicem ex toto tangerent.
'Atfpceulandum clt , quanam ratione eadem exten io , qu* corpori mobili
anneditur . quxvc mobilita- *em prxeipue stfert , immobilis reddi poffit , feu
certe lummx immobilitatis viro fuftincrc. Id enim non par- uam
difficultatem continet. Id rette fiet, accepto. De T emporis natura communi.
Deo tempus corporearum fubftantiarum 1 LvV motum cocomitatur, quoniam , vt
didum eft, J ylkj. corpotibus motis conucnit ab aliquo rccedc- re , Sc ad
aliquod acccdcre.Hoc enim abfque fuccelTionc , Sc abfque prioris ac pofterioris
conceptu non datur ,fucccffio autem prioris ac pofierioris vim continens, nihil
aliud eft quam tempus, prxfcrtim fia- | liquod tanquam primum, Sc aliquod
tanquam vltimum 1 concipiatur. Sicuti enim eadem corporum extentio, qux vcr£
mobilis eft, quatenus referri poteft ad aliquod immobile, certam diftantix
menfuram admittit, Sc cer- tum occupat Locum , ita idem motus» qui in
fuccelfio- ne confiftit , quatenus refextur ad aliquod primuin , Sc ad aliquod
vltimum , mcnfurabilis eft , Sc cccturn tem- pus confticuit. Tempus vero, vreft
tempus, neque intendi neque remitti poteft . Illius fiquidem EfTc oritur i
ratione prioris ac pofterioris , complcditurque numerabilis vim, qux neque
remitti neque intendi poteft. Eidem aliud quid mirabile conuenire videtur, vt
fci- licettcipfa neque diuidi,ncque interrumpi , fcd mente tantdm fiunari
poffit.' confequitur enim motum, vt pet- fcuerat , illumqueex eadem
perfeuerantia metitur. Pa- tet autem pcrfcuctantiam, quatenus huiufmodi, termi-
num vllum non admittere. Hinc igitur fadtum eft , vt nihil inueniatur quod cx
propiia natura tempori finem imponere poffit , quod nulli altorum euenit: linea
enim terminatur pundtis.fu- pcrficics lineis feu linea, fohdum fuperficicbus
feu lu* i pcrficie,8c motus quiete.ntfi torte hx partes feu mftanti I feu non
tempori demandentur . At inftans abfque | tempore non datur , Non tempus vero
nihil rcxle 123 affert, fed tempori* carcntiam tantummodo obiicit. Quapropter
fatendum eft, tempori , quatenus eft tem- pus,nullum terminum praefigi. Neque tamen
ob iAfen- tiendum eft, tempus principio -carere , feu m infinitum extendendum
efte : nam ficuti temporis Efte ex motu deducitur, ita illius perfeuerantia
motus pcrfcucran- tiamconcomitatur. . t Nouimus autem, motui quietem opponi,
cumque exquietis acceflione interrumpi ac terminari.Nouimus etiam eundem motura
penderea fubftantia consorea, qux in infinitum extendi non potcft»fcd certi*
finibus vndequaque terminatur. Vtrum autem corpus finitum motum indeficientem
parere feu non parere poflit, poftraodutn diligentius contemplabimur. In
prxfentia id tantilmmodo admonuiffe fufficict, tempori effen- tialiter
conuenire diftingui in prxteritumac in futu- rum , prxtcr itum que ideo
prxteritum appellari quo- niam aliquando fuit prxfens. Futurum itidem dicitur auoniatn
aliquando prxfens erit. Ex his vero rette col- ligi exiftimamus , horutn nullum
effe infinitum, prxte- ritum non effe infinitum quoniam iam pertrartfiit: fu-
turum non ciTe infinitum quoniam tranfibit: neque e- nim aliter feu futuri feu
temporis vocem admittit. At infinitum tranfiri non poffe, latpius tanquam ex
piopria natura cuidcns acceptum cft.Si quis autem aiferat, tem- pus ipfam etiam
quietem metiri poffe , nifi fupponat certi alicuius motus perfcucrantiam, hic
iiam confti- tuto veritatis curfu manifefti recedet. Vtrum autem ipfum tempus ita motum confequatur, vt
non i quocunquc motu fumendum fit , fed a certo a- ! liquo primo velociori ac
xqualioti , ex dicendis patere poterit. Vniucrf. Inft. ad hom. perf. De his que
prxtcr extenjionem corporet/ jttbfttottis adittngcnda futtt. I V k c extera,
qup prxtcr ettenfionera ac mo- 5 tum corporeis fubftantiis fupctadduntur.con f
fideranda funt. - Patet autem, data mobilium multitudine communique eorundem
difpofitione, illis ea etiam ex neceffitatc adiungi aux motuum multitudinem
confe- quuncur, atque eifdcm pluribus rationibus inferuire
poffunt.Huiulmodiiunt Qualitates, Relationes, Attio- nes, Paffiones, Situs,
&: Habere Hxc tamen non eodem modo fingulis erunt adiicicnda, fcd
provniufcuiufquc ftatu atque natura , vt ex his innotefeet qux de corpo- rum
fpecicbus dicenda erunt. Qux attinent ad communem mobilium veritatem, bonitatem
, exiftent iam , durationem , vnitatem perfe- ttioncm,pulchritudincm,intcrnum
ordinem .internas ac externas t elationes, ideo prxtcrmittumur, quoniam 3ux
omnibus conueniunt cx iam conftitutis facite de- uci polfunt . Cxtera vero ad
fpecierum dottrinam pertinent. De ratione qua indiuifibihs ac dtuifhilu
Fxtftcntta ac Durat tonet fe inuicem compatiuntur ac cocxtshau. tlc t r m eft
de Ente ,vteft Ens.ac dequin- 3uc Entis fpecicbus prxe ipuis , qux ex prima
iuidendi ratione primo objiciuntur. Singu- 'i. larum etiam eflemix expofitx ac
proprietates dcmonftratxfunt. Nunc igitur antequam eadem diuidendi ratio, prout
corporeis fubftantiis coacuit, repetatur, corporcorum- qucfpecies diligentius
examinentur ac fpeculcntur, a* liqua dicenda videntur circa rationes , quibus
indiuifi- bilis, inuariabilis, ac ftema Dei Opt.Max.exiftcntia atq, «ternius ,
U ctcatutarum nouitas , dmifibiliras. ac U4 fucccfsiofc inuiccm compatiant\f,Sr
coexiftant. Hanc autem contemplationem aggredkntcs , ex eo hunuo* mentis
iufiimitatem fateri cogimtr, quoniam dum ho- rum vnumquodque
feiuiittiraattciftimus, emuni vtn- ufquc intuitum videmur afscqui, I)utn vero
hxc niti- mur affociare, fcinuicem repellere, ac fiai inuicem repu gnaic
videntur. Ac dcfiftendum non efhnatn dum ccr- tiifimx rationis vi ea admittere
cogimir qu* omnem humanum captum excedunt, id faltem aifcquimut vt to to animo
alfentiamur tunc Deumaediuinj quamma- xime a nobis comprehendi, cum h jc nobis
vere efTe ra- coirprehenfibilia intuemur. Pixcipuc .titem t imad- uertendum
efte arbitramur, diuinx Kxifcntu uiuinx- que durationis mdiuifibilitatem a
puntti,quo linea ter- minatur, & ab inflantis, quo temporis pirtes copulan-
tur, indiuifibiiitate longe differre: punttum enim Ac inflans ideo
indiuifibillafunt,quoniaraaquacun^aecx- tenfione & i quacunque temporali
perfeuerantia defi- ciunt. Dinina vero Lxiftcntia diuinique Duratio fe**
Aeternitas ideo indiuifibiles appellandx fum, Qi'"" -m cum
extenfionum omnium omnifque temp" -*is perfc- uerantix virtutem excellant,
ita fibiadh nt atque in- fiftunt vt nullam partium difiunttioneir .dmittere
pof, fint. Quapropter diuina Exiftcntia ffr mititur, neque vlla corporex
extentionis fulcimenta requirit» quin potius extera omnia fulcit ac fuftinec ,
ira corpo- ream extenfionem libere concomitatur,ca tamqn ratio- ne vt neque ex
maiori illius amplitudine amplior, neq» cx maiori contrattione contrattior
efficiatur, fcd tam in tota quam in partium vnaqnaque , licet minima, ac in
carundem punttis tota atque xqualiter inuc- niatur, neque extenfionibus his vlla
proportione ref- ponderc pofsit. Simili ratione diuina Duratio atque Aternitas
ficuti in fe contrahitur , atque fc quamtut iffime colligit , ne- que vllam
temporis menfuram patitur, quin pocifts tem porum ac reliquorum omnium
duracioncs metitur , iu temporis focccftioni vere cocxiftit , ca tamen ratione
in neque ex maiori illius perfcucrantiadiuturnior , aeque ex minori breuior
efficiatur , fed tam in toto tempore quamm temporis parte vnaquaque xqualiter
inucnia- tur, neque his fucccffionibus vlla proportione refpon- deat: conflat
enim atque diuinam Exiflentiam ob lo- calem quantitatem, ( qux nihil aliud eft
quam extenfie manens ) neque diuinam xternitatem ex temporis fuc- ccffii (qui
nihil aliud eft quam exicnfio flucns^immit- tari poffe. Siquis autem cx his,
qux nobis obiiciuntur,hos diui- nz ac corporex exiflentix ac durationis
confenfus con- cipere vclit.hic fortalfc idvtcumque aflcqueturex vni- tatis,
& cx immobilitatis rationibus, quas extenfisae mobilibus fubftatiis aptari
nouimus. nam, fi eadem qui- ritas, vt diuifibilis, vnitatem numeralem retinens
, rc- Ipettu totius, eidem ad fingulas partes extendit, tum v» fciunttim
accipiuntur *tum et iam vt fibi inuicem affo- liantur, & vr eft mobilis ,
immobilitatis rationem fufti- nens atque excrccns,toci omnino immobilis commen-
furationera conleruat, repugnans non erit , diuinx exi- flentix ad durationis
indiuifibilitatem ac inuariabilita- tcm,corpotum diuifibtlitatcm ac variat
",Mw cul- pati pofle,vcrcque diuifibiIibu$,mobilibus , ac fijccelfi- uis
fubftantiis, diuinx indiuifibilitatis, immutabilitatis ac perfiftentix virt
utem aliiftcrc. Quamtutifsime igitur afferendum erit,:! Deo,icu ra- tione loci,
feu ratione temporis, nihil diftarc , nihilque feu abiens feu nouum eftc.Et his
quidem eo firmius in- fiflemus , fcienrcs extenfa ac fucccffina omnia cx diuina
virtute conftitui ac confcruari. Si quis autem hxc, qux de diuinx Aternitatis
ac te- poris coexiftcntia ditta fum , minus attingens , aliud quoddam mente
concipiat, diuinx fcilicct xtcr^i.ati ac tempori durationis antiquitatem &r
curfum perenpim communem effe, vtriufque verb difcnmen conftitui, quoniam
durationis am i quitas ac curfus perennis, vt xterniraticonucnit , neque
aliquid adimit , neque- ali- quid^ffert , idcbquc quatenus nihil adimit, potteriti,
quatenus r iiS quatenus nihil affert, futu i voces noii recipit , fcd pnr
feneis tantum vim retinet , eandem vero duratioms antiquitatem ac perennem
curfum, prout tempori a pcatqr , femper aliqui J adimere Se aliquid afferre,
re- deque ob id ipfum tempus in prxtcritum ac in futu rura
diftingut,Siquis,inquam , hfc ita allcrac , hic ater •litatis ac remporis
naturam confundet. Talis enim antiquitas prioris ac pofterioris , nccnon
mcnfurabilis ac tranftbilis, rationes manifefte complcditur , fiuc a- liquid
afferat Se adimat , fiuc nihil afferat Se adimat. 1- taque i diuinx xtemiratis
conceptu longe diflabit Nam i1. .quod veri collcdum eft Se coniundum dif-
jrahet&c difiunget. Prxterea rem omnem ad id de- ducet» vt circa rerum
creationem nihil afferre poffi- nus in quo nobis non aduerfemur. Datocnini
diui- nam it temnat em conftitui non ex cuiufuis diftantix friedionc , fcd
exfumma diftantix , licet inuariabilis, Contemplatio III. Pars I. S iW:
menfione , qux initio ac fine caret» neque tempori» ■' *am* «tcrmtaccm ( quam
tamen nonnulli tutantur ) nequi * rtam temporis inchoationem (quam euiden- ter
prot>»:i conftat) rede fuftincre pollumus. Falfa temporis xti*ritas non
fuftinctur» quoniam fi tempus inchoarione e .et, iam infinitum atque
irapertranfi bile tcmpus*pt^tranfiit , quod manifcftam contradi- dionem
contiivct Similiter vera temporis inchoatio nonfuftinetur , quoniam
fatericogiinur huic irichoa- cioni infinitam durationem pffccfliflc , qux cum
ab in- finita diftantia temporis in eo tantummodo differat , quoniam nihil Deo
vel aufert vel affert , haud fecus quam temporis infinita diftantia,
impcrtranfibtlis cen- jenda eft. Redam autem xternitatis rationem attin- gentes
, qux a temporali perfeuerantia non deficit, fed uifecoileda atqueeontrada
manens, ita temporis vim excellit vteam patiat, neque ex illius diftantia ad
vllain diftindionemfeudiftaniiamdcduci poflit , ( quode- tiam diuinx Exiftentix
rcfpedu extenforum eucnire conftat )8f falfam temporis xternitatem quamredini-
mc expellemus , Se veram creaturarum nouitatem tem- porifquc inchoationem quam
tuciffimi demonftrabi- mus : nam ficuti fph$rx centrum fphfrx motum parit &
non recipit , atque in eodem centro linex plurcs di- ftmflx ac diuifibiles
fingulariter, coniundim atque in- «Huifibiliter copulantur , ita diuina
Sternuas tempora- lem diftamiam parit fed non recipit , Se quzeunque in (t funt
noua , diftinda, atque indiuifibilia , xterne, collcdim , atque indiuifibiliter
inttfctur ac parit , cum pnrfcrtim horum vnumquodque ortum ducat non ex nouo
fed exztcrno Dei confilio. Nouum enimeon- filium internam Dei nouitatem arguit,
qux dari non _poteft • Huius autem indiuififfitis virtutis noua Se diuifibi-
iia. oduccntis imagines plurcs in ipfis etiam fenfibili- ii6 bus reperium
ur.Dato fiquidem , exempli gratia, proce- dendi fignoab alicuius exercitus
Imperatore, putet li- gni huius vim ad omnes quidem exercitus partes fimul
& indiuifibiliter perduci , cAin tamen hx omnes partes huic edido
obtemperantes noq indiuifibilitcrjcd iVrie quadam feruata iter fufeipiant : alias
enim procedere neccffe eft, alias vero fcqui, idque longiori aut bre- uiori
temporis intercapedine, prout ipurttm viarum anguftix procedentiumque
commoditas exquirunt; quod etiam rcfpedu creaturarum eucnire conftat, lam enim
conftitutum eft .creaturarum cffcntias naturalqj tales elfe » vt abftrada non
modo adu cftc non poifint» mfi illorum prjcedat non cfle , fcd neque ad
propriam bcatitudinem perduci , nili huiufce bcatitudinis proce- dat carentia.
Corpora vero fucccfliontm etiam tem- poralem continent , cum tamen ipfa
fremitas Se noui- tatem Se fucccffioncm omnem rciiciat. Animaduerteudum eft
autem » in illa intercapedine quf eft interabftradorui^ Elfe , 8; beatum elfe ,
fuctef- fionem aliquam fenfibilcmve diftantiam cogitari non pofte,fed tantummodo
diftamiam quandam intelligi- bilem elfe concipiendam , qux , cAm omni
fucccfllone carcat , tranfibilis feu irnpettranfibiiis rationes non fulHnet.
Quo d autem pertinet ad diuinam perceptionem eo- rum quf a creaturis pendent ,
ftatuendum elfe exjftima- mus Deum Optim. Max. ficuti nullo externe impcllcn-
te feu excitante, nullique proprtj commodi leu boni neccffitate , fcd libere
omnino, creaturas producit, ita etiam eadem bonitate impellente, nulla autein
necclfi- tate cogente, fcd omnino libere, ealdcm creaturas Se ea qu$i creaturis
funt cognofceic atque intueri, e* tamen ratione vt his perceptionibus , nullus
leu me- morif, feuconicdurf , feu prophetig vfus aptari p ol- fit , f d
lingula, propria natura retenta , rcfpedu Dei, pr^fenci intuitu concipiantur ,
licet refpedu creatura- rum pro vnoquoque temporis inftaoti.fiuc prficrita, fi-
ue pt jfentia.fiuc futura fine. Illud autem aniin iduerfionc dignum videtur ,
huiuf- modi diuin? cognitionis exercende libertatem , data creaturarum libera
produdionc , rcfpedu illius eo gni- tionis intclligcndum elfe, cui foiltcitudo
aliqua feu ap- probatio aliqua affocictur : conftat enim hanc a Deo o- mmno
libere exerceri nouumque bonitatis vfu^n con- tinere, non autem abfolutc, vt
fcilicet aliquod vere Ens , poffit a Deo non cognofci : hoc enim cuidenter
repugnar , haud fecus quim fi dicatur aliquid fimul cf- fe Se non efle.Namciltn
nihil abfquc diuinf virtutis ex- tenfione cftc poftit, aliquid quod adu fit a
Deo ignora- ri cftimpofiibile. Hic omnia, Dei , atque illius Ecclefif iudicio,
qua decet reuerentia Se humilitate fubiicimus. £ ij. K > • CONTEMPLATIONIS ,
v Qua primam conttituir pbilefiphiam, Pars Secunda: *T' %■ IN QJA AGITVR DE QJ
I N QJT E CORPOREA natura: fpcciebus prarcipuis , qux eliciuntur ex
concra&ionc prima: diuiOonis ad corporea. C APV T /. De corpore, <juod 4
fe ,perfe ,&mfe monetur, feu de pnmo Coelo. Ohstitvtvm ed , fubftantias •
corporeas neque extenfiorie neque nu- ■ mero infinitas clTe, cafdemquead inui-
cem difponi , mutuafque relationes ad- j mittere polle. Datut igitur aliquod
cor- t pus, quod ea ratione i fc operatur ,pro- priamque feu quietem fcu motum
exercet , vta nullo 'externo corpore fcu ad quietem fcu ad motum perduci
poflit/ed illi prima quiefeendi ratio, prima corporei mouendi virtus ac prima
mobilitas , aptandz fint atque ad cartera omnia corpora pro finguiorum captu
rranf- mittendx.Qubd fi non admittatur tale corpus inter cr • cera corpora
primum»corporum feries nulla elfet, ficuti Entium ordo non fuftinctur amoto
communiifimo om- nium fonte.ldem corpus , vt corpori conuen ire poted, Eroprias
vires per fc ac in fc exercere poterit & exerce it. Ideoque non tantam
feipfum moucbit ac fudinc- bit , fed hxc munia ea etiam ratione praedabit» vt,
qua- tenus quiefcir.fibi innitatur, & , quatenus mouetur.fibi tranfitum ac
aditum prxbeat. Horum enim aliquo amo- to,vel non operabitur vel a fe non
operabitur : indige- ret fiquidem corporibus vel fudinentibus , vel aditum
praebentibus : extenfio namque abfque fubdantiali vir- tute,feu vacuum dari non
poted. Hoc corpus vnicum erit : datis enim pluribus corporibus qux i fe.pcr fc
Sc in fe opetecur.plures coiporum ordines omnino fciun- bi admittendi
funt,fimulquealTcntiendum nullum ede abfolutc primum:quod condituram rerum
omnifi con- nexionem difloluit.^t fi hoc corpus vere vnicum ed.il- li
propriifiimum erit a nullo corpore contineri, Sc cor- pora omnia complebi.No
continetur ab alio corpore, quoniam quae ab alio continentur, ab illo quietis
ac mo tus rationem recipiunt , neque veri in omnibus a fe o- perantur .
Complebitur omnia corpora , quoniam corporum feries ed vnica.Si quis autem interroger,
quidnam fupra hoccorpus,quod primum Caelum appellandum cd,re- periatur,
rationis vi ad id nos impellente , admirabile quoddam, & i nodra
intclligentia omnino deficiens, xefpondendum erit.vidclicct nihil, quod ad
corpoream naturam pertineat nam, fi aliquod corporcu reperitur, vel primum
Coelum non erit primum corpus , vel plu- res corporum feries rondituentur ,vcl
extenfio abfque fubdantiali virtute admitteda erit. quorum vnumquod- que
rciebum ed.Hinc colligitur firrailfima illius quies : neque enim rcfpebu totius
moueri poted. Nam fi ita moueretur, ab aliquo recederet, ad aliquod accede- ret
, & per aliquod rranfiret , at nihil datur H quo rece- dere , ad quod
accedere , Sc per quod tranfirc polfit. Prxterea.tali motu admidb, iara per fe
non moueretur, neque fibi aditum prxberet, quod illi cdcntialiccr con. uenit.
Colligitur etiam, idem corpus vel omnino quicfccrc, vel moueri tantummodo
rcfpebu partium. primum admittendum non edtquanuis enim motus bonitas oriatur
prxeipue ex noua mobilis habitudine qux in primum corpus non cadit , ipfe tamen
morus, vc ed operatio ouxdam.ex fc etiam expetibilis cd, prxfeiw tim dum nullum
incommodum affert. Idem ex proprie mouendi virtutis vfu cucnit , fine quo
mouendi vinus ed frudra. Itaqueji Ccelum nullum incommodum ex motu co-
fequicur,exneceOirate moucbit ur. Patet autem illud nullum incommodum pati.Nam,
cum inter extera corpora primum locum obtineat, ftn- pliciffimum cd,& cx
vnico fubdantiali gradu conditu- rum. Iraque contranetate omni caret, neque fcu
ab in- ternis feu ab externis incommodum recipere poted. Quamobrem non tantum
mouebitur, fed monebitur etiam abfque vlla intermiffione. Eadem enim qux ad motum
impellunt , ad eiufdcm motus perfeucrantiam faciunt. Deinde, r.ifi primum
corpus moueretur , nihil commodi certis corporibus afferre polfet, neque illoru
relationes ac nexus foiiere , quoJ rerum ordini manife» deaduerfarur. Dato aurem
huiufmodi motu primi cor- poris,fcquitur hunc morum circularem clfc , Sc corpus
fphxiican» figuram referre. Quxcunque enim termi- nantur figuris redilincis ,
dupi circumuoluuncur , ne- cclfario egrediuntur extra fcipfa.ac externam
extenfio» nem fcu externum corpus fupponunt. Prxtcrea fpnjri- ca figura
fimpliciffima ac perfebiliima ed: induditurc \ nim vnica fuperficic,qu$
vndequaque cd vniformis ,i- deoque primo ac fimpliciflimo corpori apranda
cd.Ea- dcni etiam vndequaque liberam circumucrfioncm ad- mittit , cum ouata Sc
alix rtgurx eiufdem ordinis, tan- quam compofitx,vnicam circumuolutionem
patiantur, qux proprios limites non tranfccndat. Neque vero exidimandum ed-,
primum corpus ita fphxricutn ede , vt interiora omnia , tanquacn-fui par- tes,
complebatur, fed ea ratione, vtex parte fupcriot» connexo ,cx parte autem
inferiori certa cum profun- ditate concauo terminetur. Nili hoc coccdatur, his
qux fuperius condittfta funt aduerfabimur. Naio nullum prxtcr primum corpus ad-
mitti polfet. Neccde cd autem inter concauum Sc connexum pri. mi corporis,
aliquam profunditatem djri.Nam extenf* / virtus; vt iam deinondrarum
cdjvndequaque extenfio ; r ■ nem requirit , neque cx fola fuperficic
indiuifibili dare porcd , cdm prxfert im impoffibilc fit talem fuper-* ficiem
dari fcu motui lubiici. Si quis autem quxrac , an prxtcr figuram Sc prxrcr
denfitudinem feu raritatem, qux corpus figuratum ne- cciraribconcoiaitantur,aliaqualitisJ
. V ZV 129 Contemplatio ptanda fit,ni fallimur, reponendum erit , Locem tan-
tummodo illi aptari poic : nulla quippe qualitas prxrcr Lucem ita agens cft,v
abfquc receptione & abfque vl- lacontrarictatc fubfifat. Nulla igitur
exterarum quali- tatum primo corpor aptvi poterit. Vtrum autem Lu- cem aliquam
illi repla inelTc afferendum fit , ex Allro- logorum experientia accipiendum
exillitnamus. Ratio enim qux perfuaacre videtur nullum coipus caelcftc abfque
alito dari . communis atque probabilis cll , neq; exprimis ac propriis
deducitur. Quapropter fenfuslo- giffimx expetit ntix alfcrt ion ibus prxfcrri
non debet. Q^od'.‘4icatur, corpus vnuinquodquc nccqlfario fenfi- bilectfc.
fiqunlcm veritas Entia omnia concomitatur; ac,fi intelligibilis non
cd.necelfiiio fenfum attingit:af- fentiendurn quidem erit hoc corpus ab
intelligibiliurn natura drficere Sc vere fenfibile clfc.non tamen ex pro- prio
lumine, fed cx proprio tantummodo mora, accede- Hui inferiorum caelorum
luminibus , dc quibus poli- ti ?Jum dicendum crit.Nim & Deus Optimus , cui
hoc pnm corpus refpedu exterorum corporum propor- tione relpc 'det, ex
exterorum, qux ab ipfo fum, intuitu nobisrcaditi 'intelligibilis. Dt Catorum,
<jux J primo Cato comi lenrur. r.ecefhr.vc nMvru,>itit/ino,di>f
o{u:<rithu , <Unne Ac Cirlomr I tm/tutm probor: iontb.it .td ubjirxiLi
^..cllt^ibiha. K t o primo corpore, quod a fe,pcr fe,8r i fc mouctur , ex reda
diunlcndi methodo alia corpora corporealvc fubdantias coufque ad- mittendas
elfc conuincimur, donec, percurfis fingulis huius Jiuifionis membri* , fibi
inuicem non ad - uerfantibus , ad ea perducamur qux refpedu huius di- nifionis
indiuifibilia appelland i tunc. Primo
igitur illa corpora fele obiiciunr qux operan tur nonifc, fed per fe ac in fc.
Hxc quatentis per fc moocnrur ac fibimet aditum ptxbcnt, ( vt cx iam con .
ftitucis patet ) fphxrica cx ncccfiirate funt ac fphxrico mouentut motu.Itaquc
quanuis illorum motus ac quies deficiant a fimplicitatc primi motus primxque
quieris: vete tamen fimplicia erunt. Namcxvnico fubdantiall grado
fimiliterconfiitucntur, neque vllum admittent contrarium : fphxrica enim figura
&c fphxricus motus conirario carent. Eadem vete ctiatn peifeda eruntrne- qoc
enimimprrfcClum aliquod proprium opusaur per- ficere, aut per fe ac i;i fe
exercere poteli. rt^jod veto ad horum corporum Multitudinem ac <ft:r icmtas
attinet, nihil exdiuidendi methodo afferri \ y polfc videtur. Quapropter
enumeratione inquirenda erunt , hoiufmodique enumeratio ex Aftrologorum
experientia omne robur accipier.cui etiam infidendum erit , quantum ad
fingulorum Coelorum ditlindioncs, polos.ac curtus , qui omnes opponuntur curlui
primi K'.cr'\ lior tamen, hanc oppofitionem nihil inimicum ■** 'denotate, ico
pfallentium potius, fcu amicorum fibi in- dicem obuiantium fcque inuicem
amplexantium con cutfus referre. Ipfi vero inferiores Coeli ita tum primo
Caelqtum inter fe cohxrent, vt inter fphxram & Iphx ram nullum intcruailum
detur, lloc enim admitfo, fc- . aneretur dari eiftenfionem abfque fubftantiali
virtute. Uni aliquam fubftantialcm virtutem corpoream motu carere atque
inutilem ede. Quoniam autem in Caelorum numero difeernedo V Aftrologi inter fc
difetepant, liberum nobis erit illo v rfi aiqplcxarifententiamquulccem
fphfrasconftitufit, f.nquam lumine conlonans his qux hadenus fpecula- ■« ti
iumus: corporea enim , nobiliora prxfertim abdra- florum imaginem fottalfc
referunt. Quamobrem.fi or dines abdradorum intelligibilium, qux i Deo funt.re-
deadnouenarium numerum deducuntur, hifquc Deus ' I - III. Pars I. 130
Opt.Max.omniumauror , prxed ac denarium compfer, corporibus corledibus idem
numerus fatis probabili- ter aptari poterit. Itaque primum Caelum, prout liclt
corpori cOrpori refpicienti.obiiciet imaginem Dei Opr.Max. fiimtique
proportione exterorum Caelorum vnumquodque re* ferri poterit ad vnumqucnquc
abdradorum intelligi bilium ordinem. Siquis autem iis Ctum acceptis qux ab
eifdcm Adrotogis circa fingulos C irlos ani-naducr- tuntur, feruata dignitatis
fcrie,Compjiaueritfingulas •> fphatras fingulis intcllcduum abdradorum
ordinibus, nonnulla fortafTe intuebitur, quf non patum admiratio- nis ac
vcncfatfonis afferre puflunt. Sictiti enim beati- tudinum inrclledtus ,qui
uiuinx bonitatis confumma- tam extenfionem confpiciunt, amoiis vehementioris vi
correpti , Deo , vt rationi confonnm ed,ita adhxrent atque inhxrent, vt vix
propri) intellectualis adus co- natum aliquem emittere poffinr. Simili ratione
nona fphxra.primx fphxrx proxima , ira illius vclociffimis motionibus infidit,
vt in pro prrj motus adu reddatuf tardiffima ac pene immobilis.Dicunt enim hanc
trigin- ta fex millium annorum (patio proprium motum per- ficere. Prxterea,
ficuti amoris vis , qua huiufmodi intel- lectus indammantur ,ex effedibus
potius quam ex pro- prio intclligibili attingi poteft: ita fpfius nonx fplurx
natura ac veritas attingitur non cx aliquo lumine Icd ex folo motu. Rurfum,
quemadmodum inrelledus reuclationum intuetur lucidifiimc arqueaptiffime
innumerabilia Dei arcana, ideoque ex propriarum virium dcbilitate,ipfius autem
diufni intelligibilis luce inenarrabili, pauitatto- ne,ac quadam inrelleduali
trepidatione ( vt rede con- iedare licet)corripiuntur,ita etiam odaua fphxra,
qux firmamentum dicitur , quxque huic inrclleduum ab* ftradorom ordini
proportione refpondet , delli* innu- merabilibus vndequaque fulget , &•
trepidationis mo- tum exercet , qui eandem intetnim trepidationem (prout illius
natuix conueni; ) manifclU refert Hxc vero non ed vndequaque lucida , fed
obfcuriora etiam continet ; nam neque diuina luxeopadoab his fptri- tibus
attingitur vt ipfi diuino Enti ed canfpicua. Id tamen ex eo etiam euenirc
credendum ed , quo- niam fi luxpertotum hoc corpus xquabiliter diffunde- retur,
exterorum omnium luminum atque etiam mo- tuum fenfum auferrer. Inter feprem
Planetarum fphx- ras.qux ab odaua certo ordine continent ur, ac feprem
inferiores intcllcduum abdradorum ordines , fi lingu- Ix fingulis comparentur,
eandem proportionem con- templabimur. Saturnus enim diuinorum fulcimentorum
intelledt- bus rcfpondcre videtur , lupiter his qui bonorum diui- norum
clargitioncs ('peculantur , Mars iis quidiuinas illuminationes, Sol iis qui
diuinas confummationes prz fc ferunt, at Venus diuinorum bonorum oblationi- bus
refpondebie , ex quibus diuinusp:xc:pne prouo- catnr amor : Mercurius diuinis
excitationibus : pollre- mb Luru, qux ad generationem maxime confert , diui-
naium creationum mentes incitabit. Sicut autem va- rix abdradotum contradiones
illorun numerum qujm maxime adaugent , ita etiam Caelorum vires ex
multiplicibus fingulomm conllitutionibus, alfro- rumqucdillantiisac
relationibus, immutan atque adau geri compertum ed. Planetarum verd fphxris
omnibus conuenit Afirls infignii i.ita tamen vt vnicuique vnicum aftrum iniit.
Illis etiam commune ed, in propriis circmnuolutio- nibus pcrfkicndiSjOdabx
& nonx fphxix \“ocitatem longe excellere. idque eo magis quo magis ab his
fphj- tis rccediint.Quare ipfius Lunx circmnuolutio vclocif- (ime completur. Ex
his autem fortafle eadem proportio demondratuc ad ordines intclleduum
abdradorum. Ex eo enim quod Hellas habent, illn intelligentiisproportione ref-
pondcm,qux refpedu amoris a prxdationbus deticiut. 1: «ij. 131 Ex eo quod
fingulr fingtilam ftellam habent , illos »n- telledus referte videntur quia
reuelationum intelle- dibus longe rccediit.Ex eo quod velocius proprias cir-
cumuolutioncs complcnt^atquc cifdcm (prout illarum patiuntur vires}fortius
incumbunt, videntur refponde- re illis ordinibus abftradorum.qux cdm longius a
Deo ddlenr, proprios conatus pro diftantiarum ratione ma- gis intendunt. At hzCjVti Deo Opr.placet,iw
5: dicantur 8 c fint. Vniucrf Inft. ad hom. perf. . J)c primi Caeli
ccclarutnejue tftfmorvm ventate ac bonitate. '.Atio qua tam primo quam
inferioribus \ corporibus caeleftibus commumflitnx En- SB^S tium omnium
proprietates aptandx funt , ex his qux hadenusfpcculati fumus facile con- cipi
poteft. Quod enim ad illorum veritatem attinet, ma nifcftum eft neque primi
Coeli, neque coelorum inferio, rum obiediuam veritatem clTentialiter
intelligibilcm cfle.fcd fenfibtlem tantum. Et primum quidem Coe- lum,atque
Coetum illi proximum , fenfibuia funt non primo, fed accedentibus luminibus
inferiorum Coe- lorum : extera vero omnia ex propiio aflrofenfum at- tingunt.
Sicut i igitur primi ac fecundi coeli lenfibilis veritas, fentientium plurimos
fubterfugere folct,itainferiorum coelorum obiediua veritas expropria vi fentum
viden di attinget, neque vifum diligentius exercentes latere
potcft.Comprchenfiua vero eorundem veritas nulla o- | mnino erit : intclligendi
fiquidem &: fcnticndi virtute j carent.Intelligendi, quoniam illorum
vnumquodque: ex plurium virtutum copulatione conftituitur . Sen- tiendi,
quoniam fimplicia funt. Sentiendi autem virtus(vtfuo loeodemonftiabitur)
requirit mixtionem , mixtorum compofitioncm, ccrta- qucprxtcrca organa. Quod
autem ad eorundem bonitatem pertinet.afle- rendum erit ca nullius boni lcu
intclligibilis fcu fenfi- bilis fruitionem expetere vel adipifci.Sed neque
oppo- fita mala aut incommoda admittere poliunt. Nam cor- pori fimplicif/imo,
quod omni cognofcendi virtute ca- ret, horum vnumquodque repugnat. Eucnit
obidvt horum corporum vis neque propiij boni confuinnu- tionem , neque prori)
mali declinationem piofequatur, fed dirigatur ad aliorum bonuin , prxftantiori
quadam virtute moderante , Deo fcilicet Opt.Max.rcdcquc in- firumenti bonitatem
complcdctur, non quidem inter- ni atque Deo vtenti clfcntialitcr coniundi, (
horum e- nim vnumquodque his aducrfacur , qux circa przftan- tifiimum Dei Effe
dcmonftrata funt ) fed externi atque cfTentialiter difiundi. Neque tamen ob id
afferendum erit corpora coclcilia a Deo &ab aftradis intclledi- bus ea
ratione moucri, vt ipla mobilis tantummodo parces retineant : huic enim ca
aduerfantur , quibus comprobatum cfl corpus vnumquodque cx ptoprix fubflantix
virtute fnotum parere poffe, Sc ex propria extenfione eundem recipere
aefuftinere. Prxtcrca.fi corpora coclcilia qux perfediffima funt, & a
quibus extera pcndent,mouendi virtute deftituun- rur, nullum dabitur corpus
quod mouere poffir.Nam cf- fcdlus caufx perfedionem non excedit ,quod non tan-
tum ratiJh fed fenfui etiam adderfatur. Ea etiam, qux circa abftradovum naturam
enarrata funt, eandem fen- tentiam dcftruunt:Nam fi abflradis conucnit proprium
munus per fe& in fe exercere, illis oppofita operandi ratio aptari non
poteft. Patet autem his motum aptari qux neque per fc neque in fe operantur.
Quanuis autem cceleftia corpora Sc proprix fubftan- eix virtute motui
infiftant, diuini tamen inftiumeci mo- niadecentifiimcfuftincnr.i Deo namque
ita conftituta funt , vtdiuinx voluntati cx interna virtute minifirent.
fimulque diurnam viitutcm Illis \jicdam effundant, i d liquidem humanis etiam
inftrumyniseucnirct , fi talia ab homine formari pofTcnt, vt abfyue vllo
conttadu hu manam arte conciperent ac exerceant. At infltumcnta lis cxlorum
bonitas eo prxftantior Vrit , qu6 :pfa cxle- llia corpora funt perfediora , 8:
quspcxtlantiori arti- fici deferuiunr. Diriguntur autem non ad Dei bonu*i,nam
illius bo- nitas elT omnino ir.dependcns , non ad bonum abftra- dtorurr.,qux
nullius corporis bono egern , fed humana- rum mencium,qtix corporeis adiumentis
indigent, qui- bufque corpora omnia(vt ex fuperioribus pate*; mini-
flrant.Sicuti autem Deus prxftantifsima hf c inftrumen- ta folus ac libere cx
diuino confilio produxit , ita folus eorundem vim concipere Bc ad vfum deducere
poteft. Nemo ergo mirari debet, homines neque ftcllarum mfll titudinem
numerare, neque (cur diucrfxac itadifpoli- tx fint)r.u ionem afferre poffc.nam
, qux ex diuina vo- ;> Inntate diuinoque confilio perficiuntur, ab hu a*4
mente abfquc reuclarionc cognofu non poffu' Cavvt III I. De Calaram exiilcntta
ac durattone. I c v t i primum extum exteris omnibus cor- poribus przcfi,ita
illius quies omnibus quief- ccndi rationibus , 8 c illius motus omnibus motibus
prxeru. Itaque cx illius quiete, qux vcrcabfoluta eft /omnis corporum
commenluratioSc loci ratio omnis deducenda erit, Sc ex illius motu , qui omnino
eft libet, vclocifsimus,ac omnino vnitormis,o- mnium motuum commcnfuratiofic
omnis temporis ra- tio effiuct : redeque ob id fanciendum cfl.hoc primum corpus
quod vere fibi innititur, ea ratione exillerc ve cx propria extenfione fibi fit
locus ,8c exteris omni- bus c xtenonibus exiftendi & loci rationejn impar-
tiatur. Et hxc quidemex Geographorum peritia aedili- , gentia facile confirmari
poliunt, hi enim dum locorum differentias docere intendunt , nihil aliud
dcfiniunc quam gradus quofdam, unquam immobiles conceptos, longitudinis ac
latitudinis, cx primo corpore primaque extentione dedudos. Screde admodum: nam
fi Locus nihil aliud eft quam corporum extenfio , quatenus ex relatione ad
aliquod immobile menfurari poteft: cer- tus locus mlnl aliud erit qua certa ac
immutabilis com- menfurabjlitas rcfpedu primi cxiftenris , prout immu- tabilis
eft,fcu vt talis concipitur. n Quamuis autem Cxloruin inferiorum vnufquifque
primi czli exiftentiam imitetur, cx co tamen ab illo deficiunt, quoniam illorum
cxiflentia terminatur a pri- mo cxlo, fcu immediate fcu mediate. Qux circa
ciufdem primi corporis ac exterorum Cxlorum durationem exquirenda clfent, rede
demon- ' lirati poliunt ex his qux fuperius conf. tuufm r. m>od enim ad
illorum exordium fpedat, nouimus ncilumEns prxter primum initio carere. Patet
etiam cxlcftia cor- pora incepilfe non per motum qui ab illis oritur, fed per
creationem, nam , qux compleduntur v^jicom gradum fubflantix , ex fola
creatione oriri pofTunt. Quod longe euidcntiusdl in his a quibus primus mo- tus
oritur. Quamuis autem cxlcftia corpora neoue interor neq; externx oppofitioni
fubiiciantur , vereque incorrupti- bilia fint, illorum tamen petfcucf antia in
fluxu confifttr, Sc menfuratur tempore. Itaque afferendum vjdctur illorum vfum
terminans aliquem recepturum: illorum fiquidem qux per motum operantur ac
tempore mcnfuranuir , frudtns cx fuccef- fione peificirurmeque vlla illius
pars, difiundim acce- pta,perfeda cenferi poteft. ca enim qux perfeda funr,
vere confummata funt, neque ry -rua -cccfsjpnead confuramationcm tendunt. . U3
Quapioprcc.ficir.i 1« ftn« munii fuftinenr , itita quri'uccefsiuafunt,qiibufq'.
acceltis Sc rccclTus eifcn- tulitcr copulamur, ion vltamifinis , fcd mcrlij,
vlthno fini (lcfeiuicnria, pares ifluimint. Cilm igitur mcJiori, feri
ilefctuientiurnoonitas cx fims bonitate Iit confuin manda, manifefiun
eft,c*le(tium corpotum frutlum « cxlcllium agitationum fine confummandum elle :
hac enim non admift , vani omnino id eaquitetetut quod nUNequc
verTad'ddcclinarc licet , vt dicitur bonita- tem,ouam calorum effundit vmus.in
vnoquoque tem- pore «'tatronc perfclSameJe qua totius pe:fe«iper- fc£U partes
perfcfHonis vocem ac v.m admittunt, nam ouiitipcifeOafunt non recedunt.fcd
permanent. Prltcrea, fi totius fucccfsionis conlummatio mjda- tur fcd corpotum
cxlcfiium motus in infinitum exten- ditut, neque totius , (quod numquam er it)
neque par- -ium.qu* er Tuo toto perfeflioncm adipifcontur , bo- - - admitti
poterit, idqueeS minus quoniam i infiniti patte» n ' dantutidato enim infinitum
pane, habere, dlud fimui initu & infinufiappellaii poterit. Noui- mus etiam ; ... ora cxlcftia continere
bonitatem , qux aptari pe fZlbumento non inttinfeco, fcd omnino cattrinfcco.
AlWrcns igitur horum inftrilmetotum vfum ounquamdefinurum. fimui Se Infitument.
naturam de- fiauct Se defctlum aliquem in artifice fatebitur .quali o pus fuum
perficere vel non polsit, vel nolit.vel nefciat. {Retiam corruent qux fuperius
crea tempus conft.tu- ca funi- datetur enim tempus quod fimui bc fututum cf- Se
non fututum , qaod haud fecus repugnat quam frnnousorateritutn Se infinitum
elfeSe teipTaprTteri- cuov Quanuis autem.dum corpota calcllia moucntur, SS
qutcfcant , Se primi exii motus fit omnino fimolc» Se v triformis, non tamen
inferie icet cariorum fiXmfempet eunden, elfe. nam cxlefiu, fem.num.es ouibus
vniucili moderatio otltut .nulla tll quies. Ea- dem etiam ob indefuientes
txleftmm motuum agi.a- t.ones nouos fempet intuitu, exercent, nequeffi Alito-
logotum rationibus acquielccnducll)eofdem vnqu.m ■^Sfv, detur longe fi.mio.a
reddeteea qux de dsssses^uszi proprium nunquam confummaic, agentis impctfeSl.o-
“Taimnesvmbhis oppofnx .acceptx a temporis na- tura cui terminus omnis
repugnat.&r dfphxnci cxloto , utacuTp" C pio ae fin. ca°r=.e v, detur,
non tantum L’ niu.ie.l etiam omnino nulli, nam fupcnus VI- ■um eft .mnpoxi
qu,d-n, vt cft tempus , terminum non 'aptari quoniam lumitut 1 motu , quatenus
Pe're“e'“’ -L ycm tempus, vttcipfa i motu non dilfctt atque mo- fe ituimr.vUdefttS.
polfe. Neque huic vmita,^ liltir homanx conceptionis infirmitas , qux non lacui
Srtdfedao.c quod tempus omne pracedit, feu .1 I i % nuocl temporii
confummationem refert, nam idem cxocrmim in conceptu illius (upta quod cxlos o
mne% tranfccndir. & in conceptu xtcrmtatis cui omnia b « ornmita ac fututa
prtfentia funi ac indiuilibill " c colfeaa.uce non multa ali. quotum
vnumquodque ^T^iXr^toqmligur.mman.fefili ipio prout fine catet. Et hoc quidem fatis c
fucurnuolutionum repetitionibus, qux Contemplatio III. Pars II. 13+ nullo modo
admitti poffient, fi fphxrx abfolutc princi- pium ac finem refugeret.
Difficultas igitur vcii circa numerum vcrfjtur: qux- rirureniman dari pofsint
infinita; circumuolutiones, feu rcfpcftu prxrenti,feu rcfpcdtu futuri , fcu
rcfpctfu vtriufque: quorum vnumquodque ex propriis defini- tum cft. De reliquis
cominumcribtis proprieutibu i alorum» . I s circa cxlorum cxiftciiam ac
durationem lic conflit uus, ni faliimur.quamtutifsimr de- ducentur cj
quzdcillariivmtatc, pcrfcftio- ne, pulchritudine, interno ordine, ac relatio-
nibus tum internis tum externis, exquirenda cfficut.po- fico enim, hxc corpora
cognitione carere, primi pixci- puique inftruraenti bonitate prxdita efie,
eadem refpe- dtu totius effc immobilia, iclpcdtu partium iudeiinenter
moueri,omni interna externaque conti arietate carere; facile colligere licet ,
cxlos iplos ex propiix vmtatis vi omnia quxadinftrumemi perfc&ifsimi
naturam perti- nent,non quidc indiutlibiliter, fcd indiffiolubilitei con-
tincretex perfeikionc ad propriam munus exeiccndum, Deiquc virtutem tum
recipiendam, tum effundendam, quamopeime difpolitos cllc: ex pulchritudine
fummata ad eadem exercenda ptopcnfionenrttque ad proprium a^kuin propottionem
externe etiam obiiccrc pofte: ex interno oidine fioi vnde quaque confoiros
cite; ulcuque prout non cognofcentibus conucnirc potdl, imaginem quandam
referre eorum qux cegnofcunt,ac in proprio Efte, excitatione, pcife&ionc»
bono, bonique fi unione conquicfcunt. Ex his vero fequitur,cadcm i flcftia cor-
pora aptifsiina cfle ad exterorum corpoiij, ptout vniuU cuiufquc natur;
ponucnir.conftiiutioncuiiditL^iouem ac difpofitioucni coi. luminandam. De
corporeis ihi:uri< ,<]iu neq-, 4 feste que per/et fed tnfe monentur. fcu
de Lienernbi/Jnu uc Como- pni ilibus m caminum . O t t fpeculationem primi
Mobdis , quod operatur i fe, per fc&r in fc,nccnon cxlorum inferiorum qui
per fe& infc moucuturrad illa deucniendum eft,quxin fetautnm ope- rantur,
non autem i fenee per fe. Horum vnumquod- que,quatenus m fc operatur , prout
proprio ordini con- ucnit,pcifcdtum erit, motum aliquem pariet, ac fcnfutn
aliqua ratione excitare poterit. Quatenus autem non operatur per fe, dum
mouctur,per.iliudcorpustranli- bit.Huius igitur ordinisplura corpora admittenda
Junc. nam , fi vmcum effiet, neceffatio moneretur vel per cx- leftia corpora,
vel per vacuam extenfionem , vel per fe, non quidem vt corpora cxlcftia ,
quorum vnaquxque pars mouctur , fcd quoniam pars quiefeens parti raotx aditum
prxbcat. Horum autem nullum amittendum cftmouimus enim cxlorum figuram
dil'run>jH non poffc, &c vacuam extenfionem ex communi rerum difpofitio-
ne non dari. Pater etiam, admiffo, hoc corpus vnicum effic.neceffiario illud
effic fimplex ac omnino vniforme. Nulla igitur ratio adduci poterit, cur
partium aliqua diucifiniode vel ab aliis partibus, vel ab ipfo toto mo- tum
exerceat. At fi plura fint huius ordinis corpora , cum illorum vnicuiquc fit
propriu fe per aliud corpus mouere, cifdc proprium erit corpori alteri fc
moucti aditum prxbcre poffic. Eorum etiam aliqua ex necefsiuce erunt fimpli-
ciaqux plura erfit: quemadmodum enim nullo exifteo- te fimplici nulla funt
compofua,cura compofita ex fiin- plicibus conftituamur,ica dato, corpus fimplex
vnicum effie , cogimur rcicilam amplexari Icntcntiam, vnicum 135 fcilicet efTe
huius ordinis corpns; nam ex vnico fimpli- ci conipofita oriri impofsibile cfl.
His autem fic conti» turis fcquitur, horum corporum vnumquodque non ta- tum
pronum efTe ad moucndG t e , fcd etiam ad quiefce- dum poli proprij motus
confummationem: fimplicium fiquidcm motus ncccflario fimplex erit & ritius,
nam cum prater circularem Se redam lineam fimplex linea non detur ,prxter circularem
ac rcClum fimplex motus dari-oon potcfl.quonia motus circularis cxlcllibus cor-
poribus conuenir. Hxc igitur quatenus funt fimplicia moucntur motu redlo.
conflat autem lineam rcdlani & motum retium, in his prxfcrtim qux a cxlorum
Jphxris comorchendu- tur, in infinitum extendi non polle » fedncceflatib ter-
minari ex vna parte i cxlorumcircunifercntia, ex alte- ra vero i catiorum
Cdntro. Itaque, fiue a centro ad cir- cumferentiam tfdant, fine ccontra i
circumferentia ad centrum, licet tota hxc linea illis percurrenda efTct, poli
motus confummationem ex neccfsitate conquicicent. neque enim dtcendum cfl motus
hos indeficienter re- peti. nam tales motui cum ab oppofito ad oppoficii ten-
danti ver£ oppofiti funt, neque eidem mouenti fimplici conuenire polTunt. Hinc
colligirur,horum corporum vnumquodque vi- re pafsibile, atque etiam
corruptibilcac generabile ci- fe. ficuri enim ca qux in rnoiu proprio bono
fruuntur» femper moucntur, ita ea qux noti femper moucntur , in motu proprio
bono non fruuntur » icd ah illo diflant: ideoque per motum ad illud tcdunt,vt
eodem pofl ino- tum 8c in quiete fruantur. At hoc nihil aliud cll quam
pafsibile effe fimiilquc corruptibile , nara palsibilu o- mnia corruptibilia
funt: talis fiquidcm pafsio oritur i contrario pofit luo. contraria vero
pofinua fciouiccm expellunt ac corrumpunt. Idem demonflrari potefl cx motuum
oppofitione, nec non ex his qux circa cxleflia corpora didj fuere, ca enim qux
ad oppofitos motus clTeniialitcr prona funr, fibi inuicem eflentialiter aduerfamur.&r
cxlcflium coi- porum infltumcntalis vis dum circa inferiora vcrlarur, illa
intuetur tanquam materiam. Matcrix verbconuc- nit, mutationi, dcflcu&ioni,
ac noux conflrudioni fub- iici. Ex his deducitur, talia corpora ira fimplicia
cfTc vt cx vnico gradu fubflantiali non confiflant: cj enim quxad inuiccm
opponuntur ncccflat io conueniunt in genere. Itaque illorum vnumquodque ex
generico &: ex fpe- cifico gradu conflituctur. Et hi quidem gradus plfitcs
erunt feu pauciores, prout hxc corpora erunt fcu fiin- plicia, fcu pluribus
paucioribuique rationibus compo. fita.Sicuti autem cxleflia corpora, qur in
feqiudcm cx- etectur^ed non ad propne felicitate, vt abflradta intel- ligibilia
, jbabflraCtorum intelligibilium peifedionc defici ii nt: ita hxc coi ruptibilia
a cxlor um dignitate i c- cedunt. Cxli enim eumfint nmnunes ab omni labe cor-
ruptionis, ad altorum diriguntur bonum- corruptibilia vero ob propriam
confctuationcm videntur inuueri. Narurx fiquidcm ordoexpofeit , vt ea
qux^interne im- perfedta lunt proprix impeifcdlioni vccumquc fnedeii conentur.
Quotnam autem fint horum corporum fpecies.quid- ue illatum vnicuiqucconueniat,
nobis in prxfcntiafpc- culari non- licet: in logicis enim fancitum cfl, ca qux
in r«ali gradu communiori conueniunt, vuiuoca elfc, pro priamque diuidendi
rationem exquirere , ex qua fcien- ttx diflmdtio oritur. Hxc igitur alteri
fcientflt deman- danda funt , naturali fcilicet philofophix, cuius etiam partes
erunt .communiorum proprietatum ,vt lingulis aptant ur.doftciium afferre. Cmr
VII. De prjiapuo vtfluxuum ordjne , qui corporx Attirgt , fi- mulque detfxturj
nmmum.Q; de tllius tnfufficien n.t refitllu torum qux femper generantur ex pro
pagxtionc. Vniuerf Inft. adliom. perf. \ 136 A veto profequences, qix noflrx
huic contc- plationi funt propria, atea corporea deduce- mur qux per fc &
non ii»,e operatur. Hxc, Vt coicdare licet cx his quxeirca fimplices vir- lUtcs
fimili differentia condituras bfarrauimus, nihil a* liud funt
qujiniiuccliones,feuimpreKinnes , fcu influ- xus virtutum tam fimplicium ac
liucTigibil.um , quim non fimplicium, ac corporalium corpsreas naturas at-
tingentes. Ideoautrm fimplicium etiam ac intelicibilium ab- llradtoium
micdlioncs, fcu imprefsionts.feu influxus, quatenus corporibus feu corporeis
infiguntur , corpo- ream naturam aliqua ratione recipiunt , quoniam rece- ptum
omne fecundum recipientis natura ex neccfsitate recipitur. Ideoque , ficuti id
quod infcefl indiuifibile mdiuifibiliter recipit, licet diuifibile aliquod
recipiat, ita illaqux infcdiuifibilia 3c extenta funt, diuifibiliter Sccittenfc
femper recipiunt, licet indiuifibile aliquo» rcc -piant. Hf c tamc ca rat ione
adfmttcnda funt » vt r <>s non lateat no rerum cfTc,fcd edendi modos
tantur. 7$ immutari nequeenim indiuifibile, dum iditr '. Ii reci
pttur,indiuifibilcm naturam reiiert , fed nm - ens iodiui- fibile modum
diuifibilis exercct.fimulq ratione diui- fibile ab indiuifibili
rcccptuio>mauens q 1 mbilc, ad m- diuifibilis modum deducitur- Siquis autc
his aflcntin detredtet , hic fateri cogetur vel nullam intelligibilium ad
corporea, ac corporeorG ad intelligibilia relationem adlu exerceri poffc.vcl
illo- rum vnuquodquc fimul &: diuifibile & indiuifibile efTe: quorum
primum rerum 01 dinem difrumpit , fecundum contradidloria fimul affirmat. Sciendum
tamen eft , quammaxime inter fc difiare, ab alio recipi 3 c alicui pr flentem
dfc.teceptio enim ad virtutum copulationem atque affociationer.i \ tcumque per
diu H.idcoq; recepti modu immutat: lh flentia vero, fifola fit, nullam
aflociationcm vutuuimue copula- tione parit , ideoque neque rem neque cifcndi
modum immutat. Sed aggrediamur iam contemplationem haiumia- icdtionum.fcu
infiuxuum.feu imprefsionum, prout ex- ercetur circa corpora atque ex receptione
pendet- Pri- mo vero flatuendum cfl illas elfc prxflatifsimas, quibus Deus
Opt.Max. atque abflradta intclligtbilia L>co ad- hfrentia attingunt
exerccntque corpora cxleflia, prfei- puevero piimum cxlum. Hf quatenus fac
rcccptf, vt noflra cll fententii. Communis Naturf vim coflituunU fimplicem enim
cflcflium corporum virtutem ca ratio- ne illuflrant.toborant, atque adaugent ,
vtnon tantum inferiora fimplicitcr moucre,& ad infetiora propria lu- mina
ditfundcrc pofsint, veiumcti.nn his commotioni- bus ac irradiationibus pariant
omnium generabilium confummationem acconferuationem, prout vniu&u- iufque
natui f conuenit, idque ratione ab illa nondifsi; mili,qua infltumcta (quorum
fortafTe vis folam incifio- nern intuetur) dum cx artificis virtute exercentur
non tantdm incidunt/ed pulcherrimas etiam imagines for- mant.Hfc ramen
cxlcflium corporum vis lufhccrc non potefl ad generationem fcu humani corporis
, feu alio- rum animalium, qux exfola propagationr non rncian tur.fi
enimfufricerenr,earundcm fpee -ru.n indiuidua iam genita talem genet
ationenfnon prxccdcrcnt , feu certe non necelTati6,fcd fola cf lorfl virtute,
vbfque v Ilo eorundem concurfu , hx fpcctes orin poffcnr, hayd fc- cus quam
fpecics impetfcdliorum non viucntium.vi- ucntium,& non fentientium,
viuentium,ac lenticntiu. Arcum non oriantur .colligendum cfl conflitutio- nem
harum perfediorum fprcicrum, humanxque ptx- fertim.afcribendam efTe cauff
ordinis prf flat. oris, Deo fcilicet Opt. Max. neque enim alia ratione
fufficicns il- larum caufa afferri potefl. mim , fi affetatur cficilia cor-
pora aliquando aliqua tacere potuilfc quf nunc no po*- ftinr, quxrendum erit
quifnam hanc virtutem adio prfdantcm illis ademriir. Idcerte Deoafcnbendum non
f 11. nam Deu luoiu operum no pfniter.Non abflra- diis intclligibilibus.quf
omni inuidia caret, neque Dei opera immutare polluor. Non c ifd ooy orp o n b u
s cflc- I J37 ftibus.qux proprium nilum non incendunt , neque di- uina dona
abnuunt, fe» repellunt, quaque omni eligen- ti» virtute dedttuuem Non
inferioribus corporibus , ob eafdem caufas.atqu* etiam quoniam illorum vis ad
cor- pora exledia non c.tcnditur. Neque etiam ad id dcuc- niendum elt, ve
ditatur harum fpccierum prxdantioru prima exordia ccnditilfe ex aliquo dcllarum
afpedlu prxreritomam nallius condcllationis vis ea efficere po- ted.qux
pertinent ad vniuerli perfetlionem : fcd licuti partialis edita etiam
partialiter immutare folct. Con- ilae autem haium fpccierum Eflc pertinere ad
bonum vniut $ : homn^mque prxeipue , qui exterorum o- mnium ccnfctur finis.
Contemplatio De ii V: influxi hui qiu a corporet* >id corpore a fune
,fimulefue de tmpulfu locali , de altera: tone , de generatione, •d^corruptione
, & de aubnent asione. rj* io** non tantdm experiuntur cfRcicn-
?tcmrorporum exledium virtutem , qux dtui- kThftxfcffundit vim, fcd ipfa etiam
proprias vi- J res exercere atque ita extendere folcnt , vt communi Naturae vi
accedente ad inuitem agant & pa- cratitur , ac multa alia prxdarc poffint,
quorum explica tio ab ipfo naturali philofopho petenda cll. In pnefeiv da tamen
lilencio demandandum non cd, inter has ex- ternas corporum imprefliones motum
in loco primo c- aercen,huncquevt ad aliud extenditur corpus, per co- tailuin
fieri.impoffibile quippe cd , corpus corpus mo- uere,nifi ipfum attingat, vel
ccrtc aliud corpus quod ipfumtangit.Illa vero feipfa tangere dicimus , quorum
extrema fune fimul. Pod localem motum fequitur motus in pafsibili qua- litate,
cui conuenit Alterarionis nomcn.Hxc, quatenus pendet ab alterante, Adlio
dicenda cd , quatenus ab al- terato recipitur, Paffio, Adiionis tamen ac
paflionis no- mina aliis etiam produftionibus ac receptionibus apta ri folent.
Pod altcrationcm fcquuntur corruptio &: Genera- tlo. Harum vnaquxquc
verfatur circa formas fubdan- cules, fcu proprias fcu communes , quatenus repelli
fcu infigi poflunt. Itaque exledium
corporu virtuti diui- niori prxeipue alcribendx funt,8c in indanti fiunt. Ipfj
igitur generatio vere nihil aliud ed quam tranfmutatio denon Ede id Ede, nullo
fcnfibili remanente, vtfubic- #0 :illi fiquidem tantummodo fubiiciturvirtusfubfii-
tiiliscomunior.quxinfcipia mfcnfibilis cd,atq; ad rei genitx
fubdarialcEtre.tanquainconfummatuad cofum ma?uindeduccnda cd.Patet autcin
nullam generatione abfquc aliqua corruptione excucri. nam coipus abfque .\ .
proprio gradu fubdantiali non datur, idcoquc induito ^ * *~K. nouo fubdantiali
gradu tanquam conditucntc ,pr lore conditutioncm ainoucri neceflfe cd . nam duo
gradus fubdantialcs eidem, tinquam illi ptopri;, couucnirc • non podunt.
.Prarter didlas mutationes, datur etiam motus in qua- -^r citate, Hic
generationem prxccdu Sc fcquitur.Prior ta- men impcrfcdlus admodum ed : oriri
enim folct fcu cx fola fermenrationc , fcucx plurium collcitionc. Po- fterior
vero cd longe perfeitior : nam rem eandem fe- cundum omnem dimenfionem adauget.
Quapropter his tantummodo conuenit qux cx interna virtuic fcipfa ’
adperfctliorem datum perducere podunt .-externa fi- quidem attrahunt, caquc non
tantum ad futmeteonfer- > nationem immutant, led fimul ex eorundem accetfii
fci- pfa ad decentiorem magnitudinem dirigunt- Horum A entium proprietates
coinmuniffimx cx naturali fcientia ifedufcendx crant.nam pto agentium ac
recipientium dJfcrficate diucifx fuoc. •y- < VT ; *VT . • C . » . t IX. a ,
t at ne-jue perfc nejne m fe ope- 138 rarttr : fcu de prtma £r omnium
nmmuwfiima Materia. Lt i u a diaifionis nodrx differentia propo- nit illud
corporeum, quod neque per fc neque in leproprium exercet munus. Hoc recipien-
di vi prxditum tantum ede , ipfumquc reci- piendi adlum illi tanquam proprium
munus conucnirc manifedum cd : corpora quippe omnia , quibus agendi aptatur
vis, licet moueant tantummodo.propriam ag£- di vim ad aliena non extendunt ,
nili prius eandem in fe rccioiant atque in fc agant. Simul igitur prxdita funt
fubdantiali virtute qua in fc agere poffint pafiibil» qualitate qua agant in
externa. Corporeum vero , de quo nunc ed fermo , ficut in fc non agit , ita
neque in alia agere poreil , fcd tccipicndi virtute tantummodo prxditumcd.
Itaque inter extera corporea irapcrfcdliliimum obtinebit locum: omni fi- quidem
perfectione deftitutum cric: nam ea qux adlunt non recipiuntur , &
recipiens i recepti virtute neccda- rib cd denudatum. Condituccur igitur ex
vnico gradu fubdantiali, ex ipfa fcilicct recipiendi virtute qux vnico
fubflanriali, gradui aptatur. ltaque,fi prxtw hunc alius gradus fub- Itantialis
illi addatur, quxrcndum erit an virtus , qux podetiorem gradum condituic,
attionem vel paffiooc rclpiciat. fi dicatur cam clfc virtutem agendi , hoc im-
perfc&iflimum corporeum proprios limites egredietur, atque ad fuperiores
ordines deducendum erit. Sivero cd virtus rccipiepdi , cfim idemd priori vir-
tute prxdctur , virtus fupevaddita iuurilisomnino crir, quod Naiura non
patitur. Prxterca impoffibi fccd, ho- rum graduum copulationem pendere cx
eorundem grj duum virtutc.hoc enim admilTo, fatendum cfl>t hos gra dus
agendi virtute prxditoscdc, feu virtute aliena ac externa. quod dciccnnus :
fcquercturcnim cos ab inui- cem difiungi pofTe, nam, qux copulantur virtute
alte- rius cx fui natura didolirbilia funt. Aflentiri etiam cogimur , quatenus
hi gradus eden- tialiter copulantur.illoru alterumclTc perfcdtibilc.ahe- ru
verd pcrfictemcm. ea nempe qux aliter adociantur, ad rei conditutioncm vere non
pertinent, atfivnus al- terum perficit, paret vnumque eiufdcm ordinis non ef-
fe,fed alterum recipiendi viitutcm continete. Hic igi- tur rantummodo huic
imperfedio corporeo vere apea- bitur.Hxc autem fubdantialiter iccipicndi virtus
necef farioc |fam cxtcnfa , fcu quanta crit.ita tamen vr fir o- mnino
indeterminata, tum ratione figuix , tum ratione dcnfi ac rari.fi enim
certafigura vel certa, fcu raritas, fcu denfitas hanc edcnrialiter
confequeretui, fatendum ef- fet cam fibi ipfieifentialiter impedimenta
atferre.ac fe- ipfamcdentialiterdcdruereipatctfiquidem.eaqux cer- ta aliqua vel
figura, vel raritate , dJfitateve clfent ialiter funt prxdita, aliam vel
figuram vel raritatem denfita- tdmve abfquc totius corruptione admittere non
poife. Prxterea a*gcndi virtutem complcftcrctur. nam qux certam figuram , vel
certam den/itudincm rariratemve cotincnt,gTauta vel ieuia funt ac agendi
virtutem exer- cent. Et hxc quidem eandem vim habent rcfpeftu ex- terarum
qualitatum, quemadmodum enim adentiendu cd hanc impcr&diifimam
corporeitatem aliqua ri pro- dicam clfc, qua qualitates omnes recipere podic:
ita ad- mittendum noncd illam certa aliqua qualitate eden- t ialiter alKci. hac
enim ei adjundla,8c agendi daretur virtus & exterarum qualitatum receptio
dedrueretur, quorum vtrumque huius corporcitaris naturam immu- tat ac dedruit.
Horum autem omnium concurfus,fub- dancialis vidclicctgradus,imperfediflinii
receptionem tantummodo exercentls,quamiratis ac qualitatis, cuiuf- cumq,
ordinis indeterminatx, impcrfcdlifsimam quan- dam naturam conftituet, cui
primxac communilsimx Matcrix nomen ac munus aptatur. Hxc fiinplicicer ac per fe
confidere non potcd : communiora enim aco-» mnino indeterminata , qux ex certo
reali gradu condi- ruuntur ac vniuocam conceptionem admittere folcnt, abfque
fpccierum fubfidcntia reipia non rcperiuurur, licet fciuuclimconcipi
pofimt,impofsibile fiqui Jem e(i Vniuerf Inft. ad liom. perf. 139 corpus
aliquod artu reperiri * quod ad certam aliquam determinatamque fpeciem non
contrahatur , ficuti etia neque vita extenfio datur, qux fcu propria feu aliena
fi- fura no terminetur, atque criam ad certam aliquam vel enfitatem vel
raritatem non deducatur. Idem qualitati ac exteris omnibus conucnit: dato enim
horum aliquod ex folo communiori gradu per ( c exiftere, illud fimul &
determinatum & indeterminatu efle admittendum erit. Et hxc quidem his
confona funr, qux circa corpora generabilia ac corruptibiliafupetius innotuere.
Itaque &c illa ex his &: hxc ex illis demon- ftrari poliunt: ficuc enim
materiam primam rcfpici£tes facile intuemur ea, qux ex illius potentia educuntur,ni-
hil aliud cire quam corporum generabiliu ac corrupti- bilium formas,
proprietates, Jr accidcntiatfic ipfas cor- ruptibilium formas attendentes
materix necclsitatem conuincimus. Ea vero memoria repetentes qux deex- leftium
corporu natura enarrata funt,a(Tcntincogimur primam materia , quam etiam
generabiliu ac co. rupti- bilium formarum rccdfum nominare licet , neque cor-
poribus cxleftibus fubefle, neque iliorum formas vlla ratione recipere
poffe.his enim admifsisfequcretur cx- leilia corpora confbre non ex vnico
fubftanriali gradu cflentialiter perfcdlo , vt fuperiusdidturaeft/ed faltcm ex
duobus,cx eo videlicet qui cjteris corporibus omni- bus communis eft : 8 c ex
altero quo proprium vniufcu- iufque exii conftituitur Efle. Hoc autem polito ,
faten- dum cflet corporeum dc ipfis non an.ilogice,vt iam co- | dirutum eft.
led vniuocc prxdicari , fimulque ipfa ix- ! leftia corpora generabilia ac
corruptibilia elTc, quod manifclbinfallicacem continct,cumprxfcrtiminucniri non
pofsit fcu in quod, fcu X quo corrumpantur. Generabilium vero ac corruptibilifi
fornix ac qua- [ Iitatcs»dum primx materix aflociantur.ea ratione a ffo- ;
ciantur vt fubftantialis materix gradus, ac reliqua qux jpfum cflentialiter
concomitantur .potentixac perfe- ttibilis partes fuflineant : f.nma vero ac
qualitates fpc- cificx, a&us ac perficientis munia exerceant. Quapro- pter
id quod ex horum copulatione oritur, cfl vere ac cflentialiter vnum, ea tamen
ratione vt materia, dum certam aliquam formam recipit, non amittat propriam
apeitudinem ac propenfionem ad alias omnes formas corruptibilium: hxc enim
eflencialiter illi aptatur, ei- d«mq; nouarum formarum indelebilem appetitum
im- primunt.Et hxc quidem in caufa funt,cflcftiuro prjlcr- tim corporum
virtutibus ad idem impellctibu^vt nulla corruptibilis forma ex communi Naturx
difpofitionc materix indillblubilitcr inefle pofsir. Aflcrcndum tamen
exiftimainus hunc materix pri- mi appetitum aliquando id fatuiitatem deducendum
efle , fimulque generationum ac corruptionum curium confummandum .corporiiinque
contrarietates ad con- cordiam rcuocandas. ciim enim corporea omnia homi- ni
deferuiant , hominum natura ad proprium bonum deduda , extera etiam, prout
vnicuique conucnit , ad optimum deducenda efle credendum cfl. Prxtctca ra-
tioni con'onum non eft naturalem appetitum ad faturi- tatem non dirigi, fcd in
infinitum protendi, & natura- lium difcordiarum vfumterininofimiliter
carere &: ad pacem non perduci, prxfertim cfim a talibus affcrcioni- bus
nos vehcmentifsime rcuocent ea qux de cxleftium motuum confummationc nuper
fancita funr. In his vero materiei ac formarum copulationibus ipfa materia vct£
efficitur & vere recipit , diuerfii ta- men rationibus, nam fi totum quod
recipit referatur ad totum quod recipitur, dicendum eft materiam eftici: id
fiquidem quod imperfe&um eft efficitur perfedtum. Quod fi idem totum
perficiendum referatur non ad totum recipiendum, fcd ad fubftanti.ilemformam/cu
ad aliquod accidens * aptius dicetur maceriam recipere quam effici , eademque (
fimili proportione feruata ) eueuient in diffolutionibus.Communifsimxprimx ma-
teri* proprietates cxlorum proprietates imitari viden- tur,ita tamen vt ea
proportio retineatur qux lubic&o conucnit dum comparatur proprio
efficienti. J4O De prtcrpHu F flendi modis yiKEntibat aprarifof- Jant ,
eminenti fciBcet tde.ih /imuah, pu- te , ac format. Oipomoi» m fpecici , qux ex
contra- do ac repetito primx diuifictm vfu colligen- da erant, ira cxplicatx
fi.it.Ono tamen prrte- rca prxflanda videntur vr noft.a Hxc contem- platio t
ede cofummaji pofsit: varii nempe cfTcndi mo- di, qui entibus aptari polTunt ,
pro viribus cxpV.candi funr, entium iam percurfoium mutuz relationes mu- tuique
concurfus, prout huic contemplationi conucnit, perquirendi atque enarrandi.
Eflendi modi duorum ordinum videntur efTc.Primus conuentt rebus, vr funt in
luis caufis. Secundus cildem aptatur , vt funr in feipfis. Ad primum igitur
ordinem pertinet ille Eflendi modus, quo Entia omnia reperiur V tur in Deo,vt
eft omnium fons. Hic vcr6 haud Csrtu m- cxprefsibilis eft quam Deus ipfc fit
inexpr/Tsibilis , e- nnnens tamen atque idcalis appellari fcbfc: eminens,
quoniam Entia, quatenus in Deofunr.t/ _ •.v.incau- fa, nihil aliud funt quam
eadem diuinatflcntia omnia lupereminens: Idcalis, quoniam fingula entia diuinam
naturam, tariquam omnium exemplar , vteunque refe- runt. Et hic quidem eflendi modus
Entibus omnibus couenit,feu incorruptibilia fcu corruptibilia fint. Huic
adduarur virtualisac potentialis eflendi modi. Hi autc generabilibus, ac
corruptibilibus entibus tantumodo rede aptari poliunt. his cniin cflentialiter
conucnit rc- periri in materix potentia, & in cxlorum virrutc diuina vim
effundente. lidem tamen efTendi modi ad Entia incorruptibilia atque ad eadem
Entia cortuptibilta, alia quadem ratio- ne extendi videntur, prout fcilicet
horum entiu vnum- quodqic ca feu producere feu recipere poteft qux per fc
opcranmr/cd no in fc , influxus videlicet varios En- tium tum intcllcdualiuin
tum fenfibilium. nam hi etia, quatenus rec i pipoffunt, in poteria quodammodo
funt: Sc.quatcnusfuimetcffufionem admittunt, virtualiter exiflunt in his qux
tales ctftifioncs exercent. EfTendi modi fecundi otdinis,quos aptari diximus
rebus vr funt in fe, comuni forrafle vocc icales fcu for- males appellari pote:
um. Hi a fuperioribus diftinguun- tur, quoniam ex his ipfa entia certa ac
rcalcm denomi- nationem admirtunt,quod ex nuUofupcriorum euenite inanifeflum
eft. neque enim aqua in propria frigiditate couftnuta calida dicenda eft, licet
caliditatcm recipere pofsit. Cxlum itidem calidum redlc non appellatur, li- cet
caliditatcm inducat camquc virtualiter cotineat.Si 3uis enim ex
virtualiScpotftrali eflendi modis cenam enominationc colligere velit, is eidem
fubic&o vitC queoppofitorumalcriber. namporentia ,qux fumitur a genere,
vtrumqueoppoficorum indiftinftc refpicit,8c cxlorum virtus vtrumque inducit. Re
ales vero ac formales eflendi modi, tot ordinum ctuc quot funt entifi
corruptibilifi fpeciem ac diffcrctij. is t» y * De formarum m at en Altum , ex
cjuibm ortrurferwajts tf fendt modm, confis ^natnr a acdifferemus,Gr de
feminali effendi mode. Vomi m vero circa virtualem, formalem ac potentialem rei
fi generabilium eflendi mo dos, plura occurrunt qux non parfi difficulta- tis
coptinct,vt in his difcuticdis efficiamur pa ratiores ,animaduertendum videtur,
ea quxa flatur a & ab arte fiunt, oppofita quodammodo ratione fieri dum
aliquid X Natura fit, adi us,vt eft adlus prxeipue ef- fi. icnri.cxlofum
videlicet virtuti , aferibendus eft , fle idem adlus, prout certus, fcu talis
adlus, materix de- betur. In his qux arte fiunt oppofitum euenit. ' 141
atnaAus,vc eftaftus,«otineturafubic<fto: Se.vt eft ta- lis aftus, effluit ab
artiicc. Vtnimquc exemplis clarius apparebit : p;tet fiqudcm , dum ii>nis
natui alicer cale- facit * caliditatem , v ab igne efficiente emittitur, ean-
iem»ac vt rccipitur-cu ab aquaifeii a ligno ,teu i ferro, <*b recipientium
diicrfiratem,diuerfam reddi.Econtra, dum ab artifice aliquid formatur est
ligno, certa forma, prout eft certa, arutici debctur:& vt eft forma,
bebetur ligno, artifex fiauidem ligni apticudinem ad plurimas armas
fufcipietdas ad certam formam contrahit, cdm amen hxc forma, quacumque illa
fit, ideo aflu fit quo- iam ip m lignum a&u eft. At inquirenda funt cauf*
carhaecum in naturalibus quim in artificialibus ita fe •abeant. Id refte fiet •
fubie&orum & agentium difle. ■ totiis, prout conuenit, animaduerfis.
Pacet artificialium fubicdla carere omni interna pro- tnfione ad id recipiendum
aclouendum quod ab cx- rna virtute inducendum eft : Rerum vcrbmatcriahu . eri*
ineffe futnmam propofitioncm ad formam li- bi cdng* 'am compte&endam.
Condat etiam incon- ltitutionibu rerum artificialium agendi vimpende- : non ab
ar fed ab artifice : cuius fignum eft, quo- .iam artifice i- oprioadtu non
pcrfiftcnte aitis opus uerroittittSM c ;'.:c tam indu&a virtutem aliquam
con nentadcftci- co.. luminanda. In naturalibus econ- ;ra: ars ipfa.qu* cium
Natura eft , artificis munia prx- iatJtaquc , ucutiopus inchoatum facili non
incerinit- :itu>,ita ipfa ars , materi* lubicfbr aliqua cx parte iam i
nfixa, operis confummationi deferuit. cx quo etiam fit vt Natur* opera, quanto
magis qd finem accedunt ,tan tofelociusad illum properent Hinc
quatutilsiraecol- igere licet, ex,fubicflo ac forma artis aliquod vere &i
< flentulitcr vnum oriri non polfc.nam neque fubieftfi : d formam
recipiendam reperitur propenfum , ‘neque gens propriam agendi virtutem in
fubicdlum inticit: exNaturxvcrb fubietto Se ex forma recepu Conftitui qoddam
vere Se effentialitcr vnum. nam materia ad ornum propcnfa illam amplexatur , Se
forma agentis > itn continet: hate enim vere nihil aliud eft, quam com-
munis Natur* igcns visad certum aliquod contratta, cen* materiei parti , qu* ad
idem cflcmialitci eft pro- la^nternc adlutiens- Sicuti igitur facile aflentire
beet, artificialium formas in fubieftis quodammodo latitare acabcifdem educi:
ita id refpcdu rerum naturalium omnino abnuendum eft. admifla enim tormarum
natu* alium latitatione, illarum vnitas cfTentialis amoucrc- nx,fima(Tc etiam
oinn» illarum veritas. Idem cx cdu- iHotte fcqucmuttnam cdudio abfoue aliqua
latitatio- tenon datui. Neque tamen alfcrcndum eft, formam ab gente ea ratione
induet, vt pixexiftat generationi, ni, vt et difl is patet , id quod prxcxiftit
eft ipfius Natur* is,qt* i materia fic contrada , quatenus perfede infi-
•**ir,eflic»iur forma: quatenus vero infigitur cx parte, m primam tantummodo
vim inucit,icmmum virtus di tenda eft. Tunc autem vinualis, potem iahs ac
formalis flendi modi mira auadam ratione aflbcianrur , & pa- iuntnouum
quenaam cflendi modum , qui feminalis ppcllari poterit. At filem >o
demandandum non eil formarum mate : Ulium vniiquamque, dum varie ac variis
materiei par- ibus infigitur, indiuidua eiufdcm fpcciciconftnucrc, quxexfolo
numero ac cx certis quibufdam accidcnth ousabinuicemdiftinguntur: ipfas autem
formas mate- riales/! proprium illarum ancndjturEflc»ab inuiccdi- ftingut non
numcto.fcd vt numeii abinuiccm diftin ^ilifolcnt. nam, vt in logicis diximus,
Vniuocorum iiffcrentix, ex quarum vnaquaqu* ccrt* quidam cor- ruptibilium
forni* conftituuntur » vc! in priorum lo- cum fucccdunt vel prioribus
impcrfc&ioribna fuper- -dduntui.haud fccus quam numeris euenit dum vnitas
uper&ditur. . a piarum vero formarum gradus in infinitum non ex.
cnduntur,fcd coufcue donec fummum fui ordinis per- edioris apicem attingant.
Illarum igitur diftindioo- ants ex perfedionis ac dignitatis gradibus
multiplici- bus deducenda eriKqnWdiin fiquidem conuenit ma- Contemplatio III.
Pars II. 142 gis infigi coinmunifque Natur* virtutem 'obfcuris re- ferre.
Quxdam autem i meterix nexu funt liberiores.ac eandem communis Natur* virtutem
Oc vbcrius ample- xantur,& fplcndidius concinent. Hinc euenit vt
corruptibilium quibufdam corruptio primo aptctur,quibufdam non corrupuo.fed
diflblurio, quibufdam non dilfolutio/ed mors, quibufdam eadem mors non
clTentialiter,(edconfequcmer potius, ac quo- dammodo accidentaliter videatur
aptari. Huiufmodi apparent fentiendi virtutes : hx fiquidem cx vegetantis virtutij,cui
adhxrcnt. morte extingui folent.non ante quatenus fenfiriua funt. Quapropter
exiftimare quis pofliet, harum aliquas quibus intelledualis virtutis co-
pulatio eflenrialitcr conuenit , cx copulatione illius qox eflentialitcr eft
immortalis ad immortalitatem transferri. De ebgmtate formarunt materialium , ac
de ratio/iibsu quibat principii , cauf a , ac Natura voces aptemur hic fornus ,
uUrnm-jue mater ut , Notura communi, ac pruna materia. Eimub entes, qu* circa
Entium ma- terialium formas ennarrata funt.aflentiii co- gimur illarum
vimdiuinam potius quam cx- leftem cenfendam efle.Natura fiquidem com- munis,
excuius contractione conftituuntur, diuina po- tius dicenda eft quam cxlcftis ,
quantus affigatur cxle- ftibus corporibus quz inftrumenu cxctcct paries , qux-
que ex propria propriorum motuum lumimimque virtu- te ea fortaire pixftare
poflunt, ex quibus oriuntur pri- mae materiei difpoficionesac prxparationes :
pcrfprcuG eft enim eadem ratione materialiuoi fotmas fubftan- tiales referri ad
materiales difpofiriottes.qua communis Natur* diuina virtus refertur ad corpora
cxlcftia.Ided- | que afferendum videtur formasipfas communi Naturf, in atertf
vero difpofitioues C^loium virtuti aferibendas clTc.lpfx autem formz materiales
certz alicui materiei infixx, necno vnaquxqoe materiei pars cerra aliqua for-
ma illuftrata,principij,caufx,acNaturx voces luftinerc ] vrcunque poterunt .nam
quj agendi ac patiendi vim af- ! ferunt , non externe fed interne, non
accidentaliter fed ! cffcntialiter ita principia 8f cauf* funt , vt fimul perti-
ncar ad naturam illius quod operatur fcu patitur. Parer autem tales
formas.quatenusccrt* adhxrent materiei, &’ tales materias, quatenus cert*
fotmx fubiiciuutttr» atferrevim ac aptitudinem aCtionura acpafsionum o- mnium
,qu* rei conftituczac ipli compofito clfcntiali- tcr conucnirc poflunt ,
qua*nuis adus formz , pafsioncs vero materi* propiiori quadam ratione aferibed*
fint, Animaducncndum tamen eft, has voces generabilium formis ac materiebus ita
aptari, vt referamur tantum- modo ad fingulorum generabilium ordines, prout
lin- gulis conucniunt: communis fiquidem ptincipi|,cauf*, ac Natur* communis
partes ,diudu v:s corporibus cx- Icftibus infixa, 8e jjpfa materia prima,
decentilsime fufti- nent, nam fingula indiftinfte refpiciunt, nullaque ratio- ne
fubiicitiptur generationi coiruptiomvc, fed eadem femper manent , non quidem
fpecic tantum , quod cor- ruptibilibus quoque ctie&ibus conuenit, fed etiam
nu- mero, quod primis corruptibilium cautis propriifsimil eft.ficuti etiam
cifdcm tantummodo datum eft alterius principij, quod ad eundem ordinem
pertineat , vi non fulciri. Generabilium autem formz acmatcriz omnia non
refpiciunt, fed fingulx fingulis aptatur, non femper manent, (generantur enim
fle corrumpuntur cx gene- ratione ac corruptione compofiti quod conftituunt,
li- cet non primo fed confcquenter,)nequeftatum cifdem generalibus ac
corruptibilibus firmiorem admittunt. Itaque principij quidcm,& cauf*, necno
natur* vo- ce proferri poterunt , fed ea ratione , vt non ignoretur, hfc
principiorum, ac caularum, fimulque Natur{ con- tradi ioris#munia unr Amodo
fuftincrc. Ipfa vero Naruu 143 communii . cxlcftibui corporibus imprefli , ideo
ptm cipit 3: Ciufx voces admittit, quoniam eorundem ex Iorum motibus ac
luminibus immftratuibos ita dittun- ditur ac exercetur, vtfimul efficiens ,
formalis ac fina- lis caufx vires exerceat, efficiens enim dicenda eft,
quatenus materiam exagitat U eidem prxcft. forma- lis quatenus ad vniufcuiufquc
conftitutioncm contra- hibilis cft , finalis , quatenus , vt fic vndequaque con-
traria, commune generabilium bonum inducit ac fo- uct. Hinc fartum eftvt
generabilia & corruptibilia indefinenter quidem elabantur actluant ,
fcdrclpcau fpecificr gradus inuarubrliicr pcrfeucrent. inuanabr- Icmquc
intuituro ac certitudinis rationem obnecte pol finr iretteque ob id fcicnufic*
demonftuuoni K per- ccptioni iubiiciantur. Vniuerf. Inft. ad hom. perf. 14+ De
mutuis vitclhftbtlium mc cor porcorum rel.tuo- tub.u dtejuc umplexibtu. kemiEi
e v k t i s e (Tendi modis , mutuar En- tium relationes mutuique amplexus
cxplican- Hi ad duos fimiliter ordines deduci viden- tur. Primus ordo ex h is
oritur , qux a Deo Opt. Mix. exerceri folent circa abftradta mtellrgibilia
immediati feu mediate , quxque fptritalcs relationes condituum. Secundus vero
conilae ex his , qux ab eodem Deo infi- guntur corporibus immediate, feu
mediati ,contin£t- que naturales relationes. Hi duo rclacionutn ordinet ab
eodem fonte fcatu- rientes , omnium entfutn copulationes^, amplexus, ac
fruitiones confummare videntur , fimulquc imaginem obiicete cuiufdam circularis
motus , alcenfum ac def cenfum multipliciter repetentis, ex priori fiquidem or-
dine Deus Opt.Max.qui libi cft omni potentia ,fiue ve ritatts lux, (ibi bonum,
(ibi firmitas, (ibi xtcrpit.s, (ibi vnio , fibiabfolutio , (ibi pulchritudo,
(ibi pax in- tclle&us omnes attingens, omnia concutit , atque ad-
ucrfjntibus omnibus quibufeumque rerxdHs , eos quos libi propenfos confpicit
fumma tum lapientia , tum beatuudine replet, fimulquc tum (ibi tum adinuiccm ea
ratione cohxrentes reddit , vt (inguli , ficur clarif/i- misdiuinz veritatis
radiis fulgent , diuinumque amo- remauidiffime degludiunt , ita voces
conlonantiarum omnium concentus compledtentes , in Dei Opt. Max. quem lumma cum
gratiarum adtionc venerantur ac co- lunt , laudem effundant , cumque prxdiccnt
potentiffi- mum, rerum omnium creatorem , confetuatorem , ac
Confummatorcm,fapienrifsimUm catundcm excitatore, illuminatorem, ac diuinorum
arcanorum magiftrum, ac reuelatorcm, optimum bonorum diuinorum oblato-
rcm,elargitorem ac beatificatorcni,eademque (ibi inur- cem magna cum
cxultatione enarrent, atque etiam pto tot taotifquc bunia a Deo acceptis fibi
inuiccm con- gratulencur, neque interim circa^ominum ccrtuomnl ac hominem
vnumquenque feriinuigilare defiftanr, feu aliquid prxtermilTum velint, Vjod ad
illorum per- dirionem vitandum gloriimq, addicendam attineat. Et ex his quidem
hominum pieta^m omnem, nccnS fapientiam,fcientiam,facultates at qifc anes
omnes, qu( ieu circa homines, feu circa extera cvpora exerceri fo-
lcnt,efl)uerc dubitandum non eft. Ex poftenori vero relationum ordinefummus ac
ma- ximus rerum omnium audtor , creatorum intclligibilifi ordinibus fibi
afliftentibus, maximo Calorum orbi eo- munis Naturx vim iniicir , quam cfteri
Cxloruiv globi multipliciter dcficdleritcs atque ad inltriora trafruictc- tes,
generabilia omnia &: conferuant S t renouat, defer- uiuntque propagationi
humanorum corporum,quibus fiqgulis finguli intellectus mercati homines formant.
nemon cfccrorum animaliu pcrfcdiorfi, neque aliquid od ad cuifdei impar atu feu
imperfcdtum relinquunt quod hominis bonum ab ipfis corporeis prxuari poffir.
Euenit igitur, vt, ficuti fpiritalia bona honvrvm at- tingentia ad corporea
diffanduntur.ita ^a r vis ho- mini dcferuicns aliquid prxftaotias in e' J .
i^ominc at- que per ipfum hominem profcquatur ituue exoptet, (ummi videlicet
boni, prout vniufkuiufi, uaturx con- uenit, adeptionem, nam res omnes
iuutiaDcotOpt« Max. tanquam a primo principio pendent , ita ad eun- dem tanquam
ad vluraum finem tendant ncccflc eft. At admirabile quoddam euenit, nos
fcilicet ex ea coguof- cendi virtute, quatn ex folo Naturp lumine excreemus, ad
id perduci, vt hanc rerum difpofuionem ac copula- tionem vere admitteiufam 8c
per hominem coofum- mandam aftentiamur. fcd rufi ciufdem luminis vistrif-
ccndatur , lurc optimo in dubium reuocar i pofic au ta- ! b* rerum copulatio,
dccentiOrniaqucdilpoiitio vnquam I reipfa induci acpcrfi.ipofsit. parer
fiquiden. homini- bus monentibus truftrari fenlibilium omnium propen- Uonem ad
proprium principium in homine & per ho- minem atungendum , ac ad ftimmum
bonum m eodem confcquendum. Ex horum vero ignorantia conuinci- mur.ad illa
properandum clTc qux cxlong* prxftantio- ri lumine cfHuunt,quxqucbxc
duo,quxfibi muice ad uerfari videntur, ad fummam concordiam perducere polTunt.
docent fiquidem, vndenam mors in homines irrcpfoit, fimulquc quonam paito rerum
omnium co- pulatiojdifrupta (it.nccnon per quem mors deuidta fuc nr, rerum
omnium nexus rcfarciendus , ipfx^ue huma- nx animp(quas nouimus ex propria
natura corpora hu- mana rclpiccre) vndequaque bcatificandx. Vtrum enim
hominibus interim morieniibus, ratio- nalem hominum virtutem, cui mors pulla
ratione apta- ri potcft,dum i corpore feparatur , alTocient . cl folum
corporearum virtutum veftigium, vel certe etiam feo- trendr virtu.es, rlhque
inCeparabilirer adhxreant , ex his ou* de formarum fenfibilium natura diiferentiifquei*
diai funt, vtcutnquc conieOut licet. Noi tin in re nihil aircrimus.fed Centum
noflrom co- hibentei , eum quibit, c«nucnit,lil)cn[ei Aibailctimiu. 14 5 146
contemplationis Qua naturalem comple ftirur philofophiam , Pars Prima : QJ A
CONSIDERANTVR CORPORA, QVA. in generabilium ordine fune prima, ea qux ex
imperfcfta primorum mixtione conllituuntur.nccnon pcrfc&z mixtionis cauli ,
St accidentia. /. Vehis ijMjt pertinent ad btum fctenttt fubitihtrn attpu
exordia. IN , Oipoi* m, qux generationi ac cor- uptioni obnoxia fune ,
contemplatio • exordienda nunc cft. Accipimus autem 1 a feientia prima motum,
ccmpus, locum, ) adioncm,pafsionctn,alccracioncm , ge- nerationem ,
corruptionem 'ipfumquc pafsibile ac generabile corpus dati,fimulque quid horu
trnumquodque figniheet & fit. Accipimus quinctiain.czloiu corpora motus ac
lu- minis viribus mimftrantibus indcfincter diffundere vir rurem qua a Deo imbuuntur,
quxque 8 c commune Na- taram conftituit.&r ad inferiora perdutta , fimul
«fiicic- ris/ormahs, ac Analis caufx luftincc partes : Prima vero materiam
itafubiediux feu reccptiux caufx munia ob- ire ,vt aliarum caularum vi non
deficiente, vnius gene- rationi alterius corruptio, & vnius corruptioni
alterius generatio femper annedatur.iplimquc ob id neque for na quacumque
carere polfc, neque eandem formam ex communi Naturae difpofitionc
indiflolubilitcr retinere. Huius autem Contemplationis imtmmlumcndu cft io ab
aliqua definitione communiori genens fubicdi, eu i dcmonftr acione qux verfetur
circa eiufdem gene- isproprietarcscommuniorcs.horuin enim vnuquodqi . fuperion
feientia ducitur ,fcd ex vfu illarum diuifio- •lumqux huic generi vniuoco
cflcntialitcr aptari, il- ludquc tam rcfpcdu formx quim refpcdu materix ad
certas fpccics rede contrahere poliunt. Poftmodu vcrbharumfpccicium vnaquzq;,
certa fc- icfcruata.iia confiJcranda eric,vt fingularum proprie- atqj,mutu£
relationes, difpofitioncs, generationes, cur- uptioues,ac reliqua qux illis
cuemunt.pro viribus dc- monftrentur, neque dcfifta t ur , donec ditfei entix
perfe* diflimx, ex qua homines conftituuntur ,8* ipfius huma- ix natur*
pleniorem fcicncura adipifeamur : ex hac fi- auidemnoftrx huius contemplationis
confummaciodc ducetur, nam corruptibilia omnia homini defei uire eo- pertum
cft, ac in eodem conftltctc. De ^nmnrum ccrponan conihtuitombui , fimnl^ue de
eo. rundem formis feu vtrtmtbiu fnbnumtAhbM , ac . propnetoitibus pruni t. # O
v ims' s cxprimxfcicntix conftitutioni- j! bus.corporibus generabilibus ac
corrupiibi- . i4»>> Nij l’bus motum ac quietem clTcntialitcr conue-
nirc.Nouimus etiam, prxter circularem motu, quitxlcftibus corporibus
eifentialiter conuenir , motu redum tantummodo fiinplice e(fe,huncque ab illis
cor poribus ptiino oriri qux meer corruptibilia fimplicia funt.1 eundemq; ex ea
reda linea fumendum elTc.quz ab vna parte terminatur cxlorum centro, ab alia
vero cxlo rura ciicumfctcntia. Patet autem lineam hanc.quatenus 1 centro
jflCt{K»~& a circumferentia terminatur , alcen- u£,qu. - sus i
circumferentia oritur &ad centrum ten- dit, Jefcenfus motum admittere.
Eadem etiam, quatenus ab vrraque parte finita cft, ita motui deferuit , vt
quieti quoque quam dcccntiffimd miniftrarcpofsir. Itaque hxc corpora fimplicia
plura funt , Se illotfi v- nicuique commune cft ea ratione moueri , vt dum mo-
uctur per aliud eiufdem ordinis corpus tranfeac , atque ad errtu aliquem
terminum tendat, in coque conft it utu proprio motui finem imponat, nam m prima
fcictja de- monftratum cft, eidem corpori afcenfum ac dcfcenfum naturaliter
aptari non poifc.Ex eo autem quod hxc fim. plicia,dum monemur, rranfcant per
aliud corpus ciilfdc ordinis, demoMtratur illorum vuumquodq-, peruiu eftie»
(deoque propria figura ac glutino carere, quod enim peruium non cft, quod certa
quadam figura eft prxdi- tuoi,&quod glutinatum eft, talem ttanlituin nec
admit tere nec perficercrc poteft, vel certe non abfque diliu* ptione.figurx ac
glutini iubltanctalirque exiftendi mo- di tum Juiipfius, tum illius per
quodefhcitur tranfi. tus. Ex eo quod eadem corpora, dum moucntur, rcfpi- ejunt
propriam quicrcm tanquam pioprij morus finem, colligitur ea in proprii motus
termino , atque etiam m propria quiete conftituta,qujmoptimc le habere: extra
ter mutti autem, Se extra propria quiete, non rcdc.ldeo- quc.cilm propriam
conferuatione primo intendant, iu- re optimo Semouctur, 8c
indefinftermouetur.Joncc ad propiij motus terminum perducta in eo conquiete
ane. Non parum ergo virium adiptfcemur ad horum cor* porum tum fubftantiam
clarius atringendam, tum pro- prietates eliciendas , fi omnes rationes perfpc
terimus, ob quas hxc corpora in proprio termino cofttcuta qua- optimc fe habeat
, Se quamoptima difpoficioue fruuti- tur : extra terminum autein ccontra. Hx
rationes colli* gendx erunt, non ex cifdcra fimplicibus corporibus: -
impoftibilc eft enim hxc ede principia, Se caulas eorum, qux ipfamet
eifentialiter vel fugiunt vel proloquuntur: non ex aliquocorporc tompolttomam
compotita ficuri fupponunt Elfe fimplicium corporum , ita fimpl ices il- lorum
motus fupponerc debent. Reliquum igitur eft , vt eliciantur ex ipfis corporibus
cxlcflibus,idque lureoptuno. nam temiini redorum motuum , vt iam diximus,
deducuntur ex diucrfis tela* tionibus ad cxlcftia corpora, qux etiam inferiora
omnia propiij moius virtute plutibus rationibus exagitant ae- que immutant.
Quanuis autem cxleftij corpora duobus modis in inferiora agant, motu fcilicet
& lumine, nue tamen cx- leftis motus vis, quatenus i lum-ne feiungicur ,
tantum, modo attendenda erit : hxc enim fimplex omnino cft, atque,fi
fciundirr.rcfpiciatur, ex propria natuta (impli- citer ac v informiter agit ,
licet ab hac fimplicitate non parum recedat dum luminum fuperadditur virtus »
arq; eo nugis quoniam luminum adus plurcs fumob ftcl- Ijrum multitudinem ,
vanifquc illarum magnitudines, collocationes , ac delationes , quorum vnumquodque
fimplicitatcm perturbat. g j- 1+7 Vniuerf. Inft. ad liom. perf. 14S * Cxlcftis
vero ihntus vis, licet fit fimplex, diucrfitnodi. tamen ad hxc interiora
diffundi folce .quoniam quxda funt proxima , quxdani omnino remota, quxdam
inter hxc confiitura.lt.iquc ea qux proximiora funt, vclOcif- fimis ac
perennibus circumuolurionibus quammaxime agitat mdcfincntcrquc rapit ac
circumuoluit: remotio- ra, qux circa centrum fnnt, detinet potius ac firmat. Na
agitat io, illa vix attingir.Ea vero qux inedia tenent fpa- tia, prout magis ac
minus ab extremis difianr, magis ac minus agitationes recipient atque ad
extremorum na- turam accedent. Corpus igitur quod ad extorum fummam circumfe-
rentiam fertur , ibique confiitutum optimi fc habet, ac naturaliter conquiefcit
, diliget quammaxime agitatio- nes ex aliena vi>eafdlmque maximo eu commodo
red- picr.Simili ratione, corpus quod ad centrum fertur,agi- tattones ex aliena
vi» tanquam fibi noxias, refugiet , Se immobilitatem naturaliter profequetur.
Media autem corpora neque veheroentiffimas agita- tiones,neque agitationis
carentiam omnem fubrbunt» fed vtriufque participationem pro illorum natura.
Inter prima ergo corpora gcneiabilia ac comiptibi- lia, aliqua funt Icuia qux
petunt fpatia fupcriora,a!iqua grauia qux ad inferiora aeclinant. Nam alienas
agita- tiones piofequi & lcuc effe,idcm funt, ficuti etiam caf- dem
agitationes vitare Se graue efTe , funt idem. Inter leuia etiam, quod Jjm etit
in fummo Iciie.ob id- que ipfjmmct extorum circumferentiam petet, quod Ignis
elemento conuenit, quoddam nor\crir in fuintno leuc,ob idque ad fuperiora
quidem tendet, fed ad cxlo. rum circumferentiam non peruadet , ficulis efi Aer.
Inter grauia itidem, auoddam erit in fummo graue, ob idque ad centrum iplum
deueniet , cuiufmodi efi ipfa Terra:quoddam non tn fummo graue , ob idque ad
in- feriora quidem tendet , fed ad ipfuin ccntium non per- ducetur,&: talem
efle Aquam fenfus iplc demon lirat. Et hxc quidem , quoniam fumme grauis non
efi, fed natu- ra fluida, cxlcfics agitationes recipiet , licet non adeo
vehementes, vt Acris atque Ignis fphxrx. Hoc vero Se i- pfe fenfus
tcflaruripatet enim, maria perenniter mouen dum prout licet, ab Oriente in
Occidentem perenniter tenduneex quo etsemt , vt nauigantium cutlus , fi litus
proximius illis fit dextrum, reddantur ficiliores-.fi vero litus proximius
illis fit finifirum, difficiliores. Lembus
corporibus , quoniam ex aliena agitatione fouentur, proprium erit extendi ,
atque dum aliena ex 3uirur,i (eipfis quodam modo egredi. Quare rara funt, iaphana,
atque alienas impreOiones quam facillime recipiunt.ita tamen vt illarum
vcfligium retinere non pofiunt.Grauibus ccontra, quoniam ex agitationis re
motione fouentur , proprium efi contrahi , atque, dum aliena abhorrent, in
fcipfa reduci ac comprimi. Quare denfa funt.&r, quatenus funt grauia in
fummo, non funt diaphana.alicnafqueimprcfliones ita admittunt ve eas retinere
poffinr. Quatenus autem non funt denfa in fummo illis per- fpicuitas vtcunque
aptabitur , alienarum tamen im preffionum vefiigia non retinebunt. De
Elementmim vinu/ibui atiwu , (jutbtu & Aliorutn ojfc/tfitm ,&■ profn
i.t>n confcruMionctn refriciant, V a hadenus circa prima corpora conftituta
funt, ad fubfiantialcm illorum moucndi ac quiefeendi virtutem prxcipu e
attinere vide- tur. Nunc autem explicandx funt proprieta- tes ac vires, quibus
eadem hxc corpora feinuicem re fpiccre,in fc inuiccm agere, & I fc inuicem
pati pofiiint communis fiquidem rerum omnium ordo nos mutuos intuitus
expofeittiamque demonfiratum cft,h$c corpo- ra conuemre in communiffimo
fubfiantiali gradu , qui maceriam primam patit,idcoquc paflibilia ac corrupti-
bilia efle , vereque ad inuicem tranfmutari. Nouimus JUtem , fingulis muneribus
cffentialitcr inter fe diftin- itis.fingulas virtutes attribuendas efle , neque
vnicam omnibus proprie mtniflrare pofle.
Corporaverb.quxvicifiimopponuntur.duplici ra- tione oppofitos intuitus exercere
folent.Studcnt enim, 8c ab aliorum oflenfa , prout nattirx proprix conuenit, fe
tutati, & aduerfanti offcnf-m , prout eidem oatutat conuenit, inferre.
Itaque illorum vnumquodque duabus qualitatibus neccflarib prxditum erit ,
altera fcilicct qua in oppofi- ta agat offenfamque inferat, altera veto, qua
nprofitorti vires declinet ac vitet-Hx autem qualitates illis ita fn- hxrcre
debent . vt exteras ciufdcm corporis qualitates foucant,ipfx ab eifdem
foucantur ,omncfque communi confcnfu oppofitis refiflant fcu aduerfentur.
Igitur grauibus ac denfis corporibus frigidiras adiun- genda erit. Hxc enim
denfitati fauet.cxqua pendet gra- uitas,candcmquc inducit. Leuia eandem ob
caufam e- tunt calida; caliditas namque raritati, ex qua inducitur
Ieuiras,amica efi atque illam parit. Et hx quidem qualitates agendi, ac
«ff.-nfam oppo- fitis afferendi vim naricnt-.fiigiditas nempe Se caliditas non
rantiiin oppofitx funt , fed maxim^ctiladiuitatis. Qualitates vero, quibus
oflenfa vitanda cft , facilius nobis occurrcnr,fi animaduenerimus , tres
tatummodo otfenfarum naturaliter vitandarum rationes dariitutiffi- mam fcilicet
occultationem, fugam, Se vehementiffitni oppofitionem.Harum aliquxquibufdam
fimpliciu cor- porum conueniunr,quibufdam vero repugnant , prout exteris
illorum qualitatibus confcntiunt vel aduerfan- turreorporibus quippe in fummo
grauibus ac dcnfis,ne- que fuga, neque vehemens oppofitio aptari potefi.Nan. agitationem
abhorrent Se quietem amant. His itaque tutifitma occultatio conucniet : ccontra
corporibus in fummo Icuibus dclitefremia non c&uenir, fed fuga pro- pria
erit, nam quietem abhoirent Se ex agitatione dele- dantur. Horum igitur
vnumquodque fictum erit.patct enim ficcitatcm, quatenus adiungitur frigiditati
, eam conflipare, totum corpus cotiffringere,illiufque vim in rcrius acuere
&: exterius obtundere ; dum vero adiun- gitur oppofitx caliditati oppofita
efficere , eam fcilicct cxpandere.totum corpus dilatare , Se illius vim extern?
acuere & interne infirmare; oppoftti fiquidem concur Ius oppofita pariunt.
Hxc veto ipfi etiam fenfus tcftantur:obiiciuntenim terram fumme detifam Se
grauem , fVigidam Se liceam, interne firmtffimam, externe vero adiua quodammodo
virtute dcflitutam;& ignem fumme rarum Se leuem,» lidum Se ficcuin, externe
vehementiffimum, interne ve- ro quammaxime infirmum, vclociffimum tamen 8f ad
fu gam parat iffimum. e- Cum ficcitas primis corporibus aptetur ac fimplex fit.
humidius etiam illi oppofita fimplex erit, Se eifdem corpor bus fimplicibos
aptari poterit , atq; etiam ea ra- tione vt tam frigiditati quam caliditati
rede affocietur. Nam dato vno contrario aliud dari neceflie efi Se ad efi- dem
ordinem pertinere. Cum autem contrariorum etia adus ac vires oppofitx
finr,fcquitur frigidharrm . «or cxficcitatis adiedionc clauditur, interne
acuitur, & ex- terne obtunditur, ex humiditatis foetet ate aperiri atq*
expandi,idc6que interne obtundi fic externe exacui,fi- milique ratione calidir
arem , qux ex ficcitatis copula a- peritur, interne obtunditur.fic externe
acuitur, dum hu- miditatem amplexatur.conftipari ac claudi, fimulqt in- terne
exacui Se externe obtundi.Hinc colliguntur qua- litates aliorum corporum
fimplicium, aqux fcilicet. Se aeris. Aqua denfa quidem Se grauis/cd non in
fummo, erit frigida & humida. A er leuis quidem,fed no in fum- mo,erit
calidus Se humidus. Aqua feipfam tutari pote- rit non ex fuga.qux grauitati non
conuenit, non ex ve- hementi confiipatione, quam ex oppofita ficcitatehu-
miditas frigido adiunda deftruit, fed ex vehementi re- adionc. Aer ccontra,
prout leuiras raritifque illi inhxrentcs patiuntur, firmius vtcunque tefiftr
af;qua profert im fu- g-AC- 149 ga accedente. Eadem verS qtialit js rctfe
oppofitis qua- Utatibus St cflentialiter aflociatm.Sr .ii» (jppoficis am plexa
tur, quoniam hotum nullu (ibi tnuicem oppofitum elVqmn potius vtraqur maxime
confentictia lutu, nam pendent ab eadem matcriiuatquc ab eodem efficiente»
& quatenus fi c coniun&a.uuent eidem Hui , eidemque formx deferuiunr.
Itaque tam aitiua paffiuara quam paffiua adiiua quali tatem amplexatur, ex quo
cucnit vtex lingulis relatio- nibus fingtflx qualitates nouam agendi rationem
adipi fcantur.ficcitas enim, quxcaliditatem externi & frigi ditatem interni
acuir, a caliditate externe Sci frigidi tate interne acuitur. -Humiditas
itidem, qux frigiditatem externe & cali- ditatem interne acuit, a
frigiditate externe & 1 caliJita- teinterni acuitur. Et hec quidem
piopiiori quadam ra- tione demonfirare poliunt, cur eadem qualitas duabus
qualitatibus oppofius fumme concors eifici poffit. nam rcfpei^u vtriulquc certi
intuitus exercentur , qui feiun &im exeteeri non polfunt. Contemplatio De veru
Eleme/ttoruin profneutibm. JT a q,* t qnam tutiffime colligemus.qnatuor k
qualitatum elcmenutium numerum quodam * padio gemmari: vtraque fiquidcm duabus
ta- ■ tionibus cffentialircr diftin&is proprios a&us exctcct. aliter
enim calefacit caliJitas ignea , Se aliter caliditaf aerea : aliter frigefacit
frigiditas aquea, aliter Rigiditas terrea. Exliccationes etiam varie exercetur
a cerrea &r ab ignea ficcitate, idemque euenit humcfla tionibus, prout
orifitur feu ab aquea fub ab aci ea humi- ditate.Colligiturctii, harani
qualitatum vires intefius quidem ac retniffius exerceri ,fed illarfi
vnamquanque ver^firaplicem cfle, neque vtlaoppoficx qualitatis ad. mixtionem
admittere, neque enim quatenus fic cornix, x corporibus fimplicibus aptari
potient. Prxterca intentio ac rcmtiliojum oriuntur ex remo-
lienefcuadic&ionc qualitatis oppofitx.intctna & ex- erna xqualiter
rcfpiciant, neque oppufitos crfcdus pa- riant. At qualitates elcmcntalcs,vi
diximus , mtffioncs .crcmiffioncsdifiundlim recipiuntrquatcuus enimex- «erod
intenduntur, externe remittuntur, ccontrt. Ea- <’em etiam qualitas oppofitos
ctfcdtus inducit, nam fic- • itas terrea coAftringit, ignea vetb
cxpandic.Siquis igi- tat elemetonim veras proprietates re&c attingere cu
iat,hicaniinadutfrtet,Ha« non ab vnaqual tate tamilm, ed abvtriufque qualitatis
concurfu I umendas clfc : 1« ais ^quidem proprietas accipienda eftnonex folaca-
ditaic,vcl cx lola ficcitate, fed ex vtriufquc qualitatis copulatione :
Gmiliquc ratione proptictas Terrx erit iigidiutisac ficcitatisconcurfus,
Aquxcocurfus frigi- • itatis ac humiditatis. Actis calidkatis &
humiditatis: cuti.n.caliditasexficcitatisadicdioncverecft ignea, liccria
ficcitas cxcaliditatis copulatione ignea crt.idcui que in exiens eiiemt , prout
certis clementis aptatur. .,»4« .- fola caliditate, vel ex fola ficcitate,
ignis proprietatem fnmcndam exirtimet , hic ipfum ignent i eque ab acicrc&i
diftinguet ,cui calidius fimiliter .:onuenit, neque 1 terra, cui ficcitas
fimiltccr aptatur. PtxSerea.h clcrofti proprietas cx vnica qualitate fu matut,
fatendum eflec aliam accldcnraltter illi adhingi,
v.onfequemciqueamouibilcc(Teabfque clemcti corru- ,>tione.at hoc ia
confluatis repugnat. Itaque fatendum Jl, proprietates elementorum fumendas
elfecxvtriufqi qualitatisconcorfu.qui tantummodo in his corporibus proprietatis
naturam retinet.nam ita lingula concomi utur, t voi ac foli fcmperconueoi#
hocque dato,cor- puscuiconuenir,cxncccffiiati datiir,&- ccontra. Neque vero
ad illud dcucnirc licet, vt dicatur.prrter communiffimam corporcitatem,qux
clcrocm omnibus communis cft.dari alium fubftantialem gradu, puta Igni Se Acti
c6muncm,obidquc vtrunque ex communi hoc grado c(Tc caUdumicxproprijs vem
gradibus Jgnctn fic- IJO cum.Acrcin autem humidu efle: hoc namque nfi ratdm
dcfttuit lam conftitutam primorum corporum fimplici- tatem , verum alia quoque
repugnantia inducit, nam fi quxratur.cur Ignis 6c Terra conueniant in liccitate
fi- militer, dicendum erit hoc cx communi gradu contin- gere : ex propriis
autem gradibus Ignem calidum e(Te, Terram vero frigidam.at um diflum erat, Igne
ex com- muni gradu calidum efie.Pluia ctia ad idem afferri pof- fent, qux
tanquamanimaduertent ibus confpjcua ptx- rermittenda c(Tc exiftimamus. Quanus
aurem calidi, faces omnes, quatenus funtcaliditjtes , fint eiuldcm fpeciei,
idemque couueniat frigiditatibus, ficcitatibus, ac
hiimiditatibus.nihilominuscahditajjvt ert ignea, cf- lenti^itcr Jiftinguitur ab
aerea caliditate , haud fecu* * quam ignis ab acre elfcncialitcr djftinguuur.
idemque dc aliis cafdcm ob caulas (enttcndnm erit. Quoniam verti px comparis
qualitatis adicdliono hoc illtsconueim , non autem cx abfoluta tlLrum na- tura
, fibi inuiccin quidem aduerfaruur , ca tamen ratione , vt altera alterius
generationi confcntiar. Itaque cx ignea virtute non ignis ttmtUn,i*ed aer e-
tiatn generari folct , St aer in ignem facile admodum commutatur. . h i
ementorum numerum qu.it emnrio neque r/uuorem ne - que m rurent e fic, eundmque
ex t.auAtinu- dentit ratune cenjhtut. ■a
V « circa Elementorum proprietates enarrata funt, demonfirare poliunt illorum
numerum neque i quaternario deficere, neque quater- narium excedere: nullx
cnim.prxter quatuor. qualitates iaux conihtutas obnciuntui ,lcu ad hutft cor-
porum confummationcm defiderantur. Conumcimur igiw.harum quatuor combinationes
, Naturxconfo- nas,rcipfa dan,nulLm prxterca inucniri polfc. Idem e- *- tiam
ficiledcmonArabitur,fi generabile ac corruptibi- le corpus partiemur
cadiuidcndi methodo qux vniuo- cis propria cft atque cx noua additione
peificitur: Se ad cenas Ipecics contrahemus. H(c vero contemplandi ra- tio
verfabitur circa Elementa, quatenus mixtorum ma- teriam c6ftituunr,idebquc cx
ungulis diuifioms mebris noui fubnantialcs gradus ea ratione elicientur,
vt,reie- do priori gradu , ili t tancumodo drfpofitiones adauge- antur , qux ad
mixtionem exercendam ac recipieud^m conducunt.-huc fiquidcm paito tantumodo
voiufcuiuf- que elementi fitnplicitas retinetur, qux omnino rueret, fi priori
fubfiantiali gradu retento nouus gradus fub-
AamialisUipcraddcretur.Exiftimandum tamen cll,di(l politiones has fubftantix
quodam modotfim cotincrc. nam eadem diuidendj ratio ad mixta perdura forma- lis
omnino redditur.Prrtcrca id obiiciunt,quod incle- mentis,vt funt clcmcnta.efi
prxcipuum.Diuifio ciie ta- lis.Corporum generabilium ac corruptibilium aliquod
nccclfariocA gcnerabi!c,&: tonupnbilc tantnm^cque prxter generationem ac
corruptionem aliud quoddam experiri potcll. Reliqua vero omnia, prxter
generationem 8r corrup- tionem, aliqui J prxterca pati(olent,a!ien( fcilicct
qua- litatis impreflionem leu alterationcm. Rusius corporu, quj generabilia
atque etiam alterabilia funt,aliquod al- tciabilc tantdmcfi, reliqua vciooinnia
prxter genera- tionem ac corruptionem, Sc prxter ipfam alterationcm, aliud
quidpiam fubeunr. nam extranei etiam corporis fubltantiali copulatione mutari
pofiunr. Inter hxc vero quxdim primam corporu copulatio- nem rcfpicient ,
quxdam non primam i irerumque inter illa qux primam copulationem intuentur,
quoddam in- flucndi,quoddam imbibendi virtute erit prxdiiuin-Ho. r um
vnumquodque cft fimplex.ca enim, qux funt com- pofira.ex priori copulatione
deducatur necefTc eft. Hxc vero primam copulationem admittunt,quarktnota,po-
Aeriotcs dari non pofiunr. g. ij. ,j, ' Vniuerf. Inft. ad hom perf. Simili
titione conuincitut (implicitis iliotum duo- rum corporum, primi fcilicet, cui
corruptio cantum co- tifnir ir nri.ni corruutibilis vocetn mereturtfic fecundi,
15* ucnit, ac primi corruptibilis vocem meretur;! cui prxtcr corruptionem fimplex
altcratio adtungitur, ac primum altcrabilc appellandum eft. Ex his igitur idf
fimplicium ac primorum corporum quaternarius numc rus apparere poteft- nam
prxtcr hxc , alia corpora nm- plicia ac corruptibilia dati non polle, diuidendi
metho- dum attendentes, facile perfplciemus.Corpus corrupti- bile, quod folam
admittit corruptionem , ignis erit : »• gnis enim propriarum qualitatum feu
diminutionem, lcuex aliena qualitate rcfira&ionem non patitur. Ex quo
re&d admodum di&um cft, Solus ignis non pu* * trefeit. • Corpus, quod
non tantdm corruptibile, fed ex alienat etiam qualitatis imprefsione alterabilc
tantdm eft, aere effc , lenfus ipfe demonftiar. experimur enim acrem non
tantiim corrumpi, fed etiam alienas qualitates ta- ctle rectpcrc,cdm tamen alteri
corpori copulari fcu in- corporari nonpofsic , impofsibile quippe eft , accepta
aliqua aeris parte illam alteri corpori conglutinare, quod etiam in ipfo igne
cuenirc maniteftum cft. Corpus quod primam incorporationem ita admittit,
VCinfluendi,non autem imbibendi virtute fit prxditum, Aqua cft. Illud vero quod
eandem incorporationem ex eo recipit, quoniam imbibendi non autem influendi vir
tute pollet, cft Terra, namaqua terrx intimiores partes rimatur , terra vero
aouam interne colligit *C imbibitr donec omnino redundet. An vero horum
corporum copulatio cftcras omnes przcedat,in dubium rcuocarc no
licct:nara,ficut neque ignis neque aer ex plurium corporum copulatione con
flant , fic neque aqua neque terra feu ex ignis & aeris, feu ex aliis
prioribus conftitui poliunt. it m enim fancitli .eft, neque ignem neque aerem
huiufmodi copulatio nem admittere, neque inucniti poffc aliud huius ordi ni»
corpus, tetra fic aqua prius.His vero ideo promptius ‘aflentiendum cft ,
quoniam mira quadam ratione con cordant priori Elementorum do&rinx: ignis
fiqu idem ideo corruptibilis tantummodo eft , quoniam ignea ca- Jj ditas Sc
ignea ficcitas externe quainmaximc intenfx ac folutx lunt : interne vero fumtne
obtufx atque itifir- mxinam nulla tefiftendi virtute funtprxditx. «uenit i
gitur,vt ipfx ignis vel nullo modo lxdatur, vel omnino pereat. . . Eandem
confonantiam continent acris ac alioru duo rum Elementorum enarrationes: aer
enim, cuius qua- litates externe obtufx funt, interne vero jntcnfx, neccf- fano
ad agendum infirmior cft , ad rcfiftendum vero firmior. Quapropter ab vnaquaque
qualitate libi op- polita facile quidem immutati poteft ,fed non flatim
corrumpi Aqua veA quoniam vchcmcntior Uliusvirtuscam reddit ad extetna fluentem
ac penetrantem : nccnon terra , quoniam vehementi ficcitate interius natura bi-
bula eft, non tantdin alrcrationcro, fed primam quoque incorporationem
admittent. De elementorum diif>ofuiombut,di{[ofuionumjue frukhbui. Eo iam ad
horum primorum corporum col- 4 locationem ac difpofitioncm cxpficadam ac- *
cedendum cft.Ea vero, qu$ fuperius conftitu- ta funt,facilc dcmonftrare
poflunt,tenx, tan- quam gtaulfsimx ac dcnfilsimx ,ccntri locum afsignan- dum
effc.aquam collocari decentifsimc in loco , centro aliquanto fuperiori.licuti
enim ipfa aqua i fumma gra- uitate recedit , ita illius auies non et centro,
fed cx lo- co, centro cminentiori, deducenda eft. Simili ratione, igni tanquam
lcuiflimo, locus cxlorum circumferentias tangens aptifsimus erit» Aeci vero,
qui ab ignea Icuitate ac raritate recedit,locu* qui ignis loco cx inferiori
par* tt cft proximus. In hac autem elementorum collocatione, non vnica
fcdpluribusrationibus,ditiinx fapientix vinus rcful* gct.nam, dum ignis extera
corpora fupereininet, dum acr igni contiguus eft , dum aqua tertium locum obei-
nct,tcrra autem infimum , h«tum elementorum vnom- quodque non tantum cx cxlotum
agitationibus ac re- preffionibus, prout vmufcuiufquc naturx conucnit , in-
deficienter conferuatur fouct urque,fcd etiam ex corpo rum interpolitorum
natura £ libi oppofitis longe tutius redditur. Id aurem prxeipue expetendum #ac
igni 8 c aqu$,qnoniam fibi inuicem quammaxime aduerfantur, ob ambarum
qualitatum contrarietatem earundemque ad externa acumen. Itaque inter hxc acr
interponitur, qui refpctfu caliditatis igni , rcfpedlu veto humiditarh aqux
confcntit, quique interne cft tutior. Euenit igitur vc neque ignis fphxra ab
aqua attingi, neque ignis aquam inuadere polHr. Cxtcra etiam ele- menta fimili
ratione difpofira funt. nam inter terram, fir acrem, ( fi elementorum
fimplicium ordinem rufpici- mus ..aqua vndequaque ex altera qualitate cum
vtroqoe conucniens interponitur. Hxc tamen difpoficio , qux
communilrerumordinefvt videbimus.) fic exigente cx parte aliqua immutanda erat,
abfque vllo incommodo immutari potuit, quonia teirx fic acris vires interne in-
tcfx funt, fic externe rciniflx. Itaq; abfque vlla otfcnfafc inuicc tangut.
Aliud ctia ac logddiuiniusex admirabili hacelcmentorfi collocatione ac
difpofitioncNatura io- fecuta eft,vt fcilicet elementa, qox rationibus
aliquibus inuicc aduerfantur, aliis rationibusintcr fecocilientur, limulquc
amicitiam quodammodo vicifftm contrahant ac foedus ineant, ignea enim
calitjitas externe quidem vehcmfis,internc verb infirma, 8c aerea caliditas
exter- ne infirma, interne autem fortior, quamlibentiflimcle inuiccm
amplexantur , rum ob naturx conuenientiam» tu quoniam alterne, hxc illius illa
huius infirmitati con- fulit. Simili ratione frigiditas aquea terrx
frigiditatem amore profequitur, atque ab eadem amplexatur. Et hxc quidem eo
plenius adimplentur , quoniam a- fliuarum qualitatum concordix a qualitatibus
pafliuis, fcu refiftenrix , non parum faucntur.nam.cfim licci pro- prium fit
attrahere fcu colligere , humidi verb attrafilfi (equi , fcu colligi , terra
aquam.ignis verb aerem colli- gent-fimiliquc ratione aer igni, aqua vero terrx
prom- pte adhxret. Acr autem aqux proximus,ac cum ca in ha miditate conueniens,
neque illam colligit, neque ab illa colligitur, tum quoniam illorum vtrumque
caret ficcitate , cui hxc colligendi fcu attrahendi vis pto- priifsima eft, tum
quoniam ex adliua qualitate diifer&e. quod etiam in caufa eft vt nullum
elementum naturx frigidum attrahat colligitvc elementum naturx cali- . dum, vel
ab illo attradlum recipiar, feu colligatur /Qua- tentis igitur horum
elementorum copulationes fine adimplendx , nouam cxlorum virtutem fuperaddi ne-
cclTe cft , qua fuperiora elementa in inferioribus inge- nerentur.
Animaduertcnduin tft autem , ignem non ideo ae- rem colligetc feu attrahcre.vt
illi commifceacur.hoc e- nim repugnat ipfius atque aeris naturx, fcdveinroa-
gendi viitutem exercear, atque ab eonu.iuiiu.. acoui verb, dum terra aquam
imbibit, idagit non vt illam de ftruat,fed vt ex eius acceflionc perficiatur.
Atdc his djli gentius tradUdu erit.du de mixtiond principiis agetur. Cimi VII. De elementorum gener
atiombut sc corruptionibus juque de eorundem pnnctptif CT confis. V k c autem
principia 8c caufx cna.rand^ funt , ex quarum vi excreentur generationes ac
corruptiones , qux his primis corporibus conucnirepolfunt. Harum quafdam
efficientes feu aditus efle, quafdatn recipientes feu pafliuas, nianifcftum
cfl.facilc etiam in- tueri licet vtrunque ordinem duas caufas continere. locer
1 I U3 Inter efficicres primum obtinet locum Naturx com- munis vis,qu*cx
cxlcftium corpottim agitationibus ad inferiora defertur. Huic adiunguntur
eorundem Ele- mentorum qualitates a£tiux , quatenus cx aliquo cota- £tu
proprias vires ad externa diffundunt. In receptiua- rum vero caufarum ordine
prima cft comuniflimx ma- «eri» potent ia,quatcnus corporis generabilis forinj
ca- ret Sccundu locum affumunt cerix aliqux fubietti qua litares ac
difpofirioncs paffiux,qux pi iorf formam con- comitantur.Primx vero materix
potentia refpodct vir- tuti quam cxlcftcs motus inijeiunt: harum enim cocur-
fus parit uidiftinftc 5r fouct elementa omnia, n6 refpc- ftu cerrr alicuius
partis fed refpedlu totius. dato fiquidf hoc impoffibili, materiam fcilicct
omnem omni penitus forma denudatam contineri inter cxlcftia corpora nul- lum
adhuc motum parientia, cx agitationum cxlcftium, inchoatione ac perfeuetantu
partes cxleftibus empo- r ibus proximiores ncceffarib contereretur, agitarentur,
imulque tum ad caliditate tum ad raritatem deducere- mur.E contra partes
remotiores confttparccur,firmarcn- tur, atque ad frigiditatem denfitatemque
impelleretur. Supenores igitur
partes igneam ac aeream forma Sc na- turam reciperent, inferiores vero teneam
Sf aqueam. A&iux elementorum generantium virtutes, corrum pendorumque
pa/fiuxdifpofitioncs, fibi inuiccmfimili proportione rcipodcnt.Hr autem qup
comunium prin- cipiorum & caufarumconcurfus fupponur, neque ele- mentorum
vnumquodque, neque totG altqtwd cletnen- rutntefpicere poflunt/cd cenam
tantummodo clemeti ^orrumpendi partem. Afliux generationis caufx "cnc
rationem perficiunt, non extra mittendo aliquid fibi in- rernum(iioc enim nihil
aliud effet quini feiplai dcftruc- ■ eVcd proprix qualitatis vi, cxlcft i
virtute no deficictc, alienam qualitatem immutando, idque ea ratione vt
tibictlum corpus , quatenus alterationcm non adinit- i it.ftatim rranfmutetur,
quatenus vero altcrarioncm ic- cipic eoofqoc alteretur, donec noua hxc qualitas
aliqui iffentialem fubiedti qualitatem expellat ac deftruat.tfic uippe
fubicdtum cx neccffitatc ftjt im corrumpitur , fi- lulquc Naturx communis
virturc agentis recipit for- •iam:qua plemus emergente inducuntur vel firmantur
nmes eiofdcm agentis proprietates, feu certi; immuta- r or, prout formx
conccptx conuenir. Hoc ideo addendum cft , quoniam dum ignis agit in -eretn
> aer quidem corrumpitur 5c omnis illius humi- ditas atnouctur.caliditas
vero non deperit, fcd immuta- r.ir tantummodo. 1'ater tamen hanc caliditatem
manc- . -,non quia (affencar partes fubiedti, fed quoniam prior lius flatus cx
propria natura pofleriori no aduerlatur, . leoque ad illum recipiendum
difpofitiontf afferre po- r •fl.Du in fubicdto nulla eft difpofuio ad id quod
eft ge- erandum, agentis forma immediate emergere non po- •tit, licet ipfum
agens hanc ex propria natura intedat: •ed primo generabitur medium elcmetum.
Itaque igne i taqnS agente, fcisecontra aqua in ignem, acris forma rrius
elicitur, terra autem difncillimc corrupiturob de- t nidinem maximi atque
obfirmiffimuvtriufquc quali- • *tis ad imerna acumen Eadem etia difficillime
genera- .j»vparwcular‘»m prxfertim caufarum vi.Nb diilimiles e b caufas euentr
vt terra, dum alia dementa complecti - tur , illa non corrumpat ex propria
virtute , qux ad ex- terna nulla propemodum cft, fcd corruptioni tantum ubnooia
reddat. Contemplatio I II I. Pars I. 15+ ! feu quatenus /impliciter illuminat
,ftsji quatenus agit, ' feu quatenus detertur.ideoquc vel nulLm cot porri al-
terationem parit, vel alterationcm tantummodo vel fubftantialcm etiam
immutationem. Quxnulljm alte- rationcm inducunt oriunturque cx /implici
participa- tione cxlcftium luminum , reddunt ea elementa qt.x 4 lumma denfitate
recedunt &rperfpicua vtcunque funt» ignem fcilicct, aerem & aquam ,
artu illuminata ac cla- ra, /Imulque apra ad vifibiles foedes recipiendas ,
quas abfquc lumine recipere n6 poffunt, licet cx proprip na- turx fola vi
admittant fpccics.qux tu ad auditu, tum ad imper fcdliorcs fenfus
pcrtinent.Terra autem raritate o- mnino cares /imulque pcrlpicuirate, ficuti in
eo deficir, quod lucis externos radios interne lulcipcreno pou-ft, ita in co
excellit, quod lucis vim interne quodammodo imitatur ac rcferr.candcmqae
externe admittit. Et exeo quidem quod lutis vim imitatur, cft alba : ex co
autem quod lucem externe admittit , vifihihs reddi- tur. Hxc
aurcmterrxfimplicit albedo demonftratur cx exterorum elementorum albcdinc,dum
elcmentali vir- tute detenta condenfantur : exiftimandum enim cft al • bedinem
8c diaphaiiciratcin exeo tantummodo inter fe differre, quoniam albedo
confequhur coipora fimpli- cia,vt omnino Condcnlatvdiaphancrtas vero cifdc ad-
ditur.prout omnino dilToluta funt Itaque recte affirma- ti poterit ,atbedincm
nihil aliud efle qoim dijphanei- tatiscollcdtionem ac coftipationcm: iplatnq c
diapha* ncitatcm c(Tc albcdinrm diliunetam atque effufam. Si- cuti igitur
diaphana ob raritatem lucem interne ad nic tunt.ita corporis (implicis dcnlitas
lurnc quod interni non recipit externe imitJtur.Simili ecu ratione elemeta
rara. quotum albedo obfummam di/futio.-em cft inuifi- bilis, lumine recedente
tenebrofa redduntur. Tcrrx autem albedo fumma infcdtione accedente ad
nigredinem dcduciiur.tcnebrx liquide nihil aliud funt ‘ quam diaphaneitas
lumine car£s> 3c nigredo nihil Jiud J eft quiin denfitas omni albedmc
deftituia. | Cxlcftia vero lumina neque femper, neque code mo- • do
diaphanartemcea illuminant.fir terra adu vi/ibilem +o ' reddunr^iouirnus enim
lumina,quf in odtaua fphprx re* petiuntur.variccollocari.ncque ciufdem magnitudini»
effc.Nouimus etia Planctarum magnitudines lr.cqualcs efle, fola reque lumen
longe excellere. Cftm igitur calorum vnumquodque indefinctermo- ueaturSc certis
quibufda inceruallis proprium peragat curium, nec effarium eft inferiora omnia
, prxlcitim ob ipfius tcrrx inccrpo/itione.quandoquc illuminari, quan- doque
tcncbrola reddi, feu ccrt£ infirmius illuftian. tt hxc quidem dierum ac nodlium
tum fucceftione» tum inxquaiitates pariflt,fimulquc ceteros omnes tem- porum
ftatus inducunt. CtMT vili. Vt bk n* ut ab Flemeatu reti piantur tx ftla
(altfUuM lum * pua partnif trione , atque akfqae vllj propriarum qua- • litatum
immutatione. i A qux aptantor primis ac fimpliciotibus cor- | paribus tum ex
limplici cxlarum motu ,tum s cx ptopt ia vniufcuiuique clfcntia, ita cnarra-
Stafiut-HU nunc explicabimus quxeitea cadc piioa corpora cueoirc folcnt.cx
cxlcftium luminum vi, De fimplitrbu Elementorum ahtratiembui,quu (altdibm
lummibiH, tanquam aitniibut yajinbuntur. iMPLicrs elementorum alterationes ,
qux £ ortum ducunt cx cxlcftium luminum virtuti- *■ bus , quatenus intentius
agunt, funt quatuor quxdam qualitates extranex.cahditas , ftigi-
ditas,ficcitas,& humiditas. Harum nulla ignis elemen- tum attingit.hoc enim
fumme calidum ac liccfl cft , ne- que feu frigiditatem feu humiditatem admittit
abfquc omnimoda cortuptionc. Reliqua elemeta cx his quamplurimum immutari fo-
lent. Hxc autem ideo his elementis eueoiunt quoniam alterabdia funt.cxleftiiquc
lumina, dum lucem ad infe- riora diffundunt.fimul
ctiacalefaciunt,exficcam,infrigi dant fi» humeftant Hxc tamen noabcifdcm
luminibus irtduci poffunccffe^lus enim qui fibi inuiceni ooponu- tur.non
pnuatiue tamum fed pofuiue etiam neceffario afetibendi funt cautis
efficientibus , qux vel fibiinui- cc opponuturvcloppofita ratione propria munia
exet- g. ii;. •<r 155 ccnt.idque non priuattul fed pofitiul.Itaque admitten-
dum non cft cxleltu lumna ex ipropria virtute tantum modo calefacere atq;
cxficcarc.cx receffu autem accide taliter frigefacere atq; humcltare.
nafrigcfallio.ac hti- methtiofunr qualitatis oofitiux, haud lecusquim cale
faltio ac exficcario, ideoq; illaru ctia pontius caufx ad- ducenda
funt.Prxccrea.folacxtranci caloris carctia fri- gidorum quidem frigiditatem
refrangere poffcr.fed nui lo padto adaugere.fimilique ratione » cotum
calidicate, quatenus natura fune calida.nunquam corrumpet* licet non adaugeat.
At experientia nos docet * fxpius cxle- lcftium luminum vi noo tantum
frigidorum frigiditati intendi, vt puta dap aqus naturaliter fluida condcnfan
tur&r congelantur, fed etiam calidorum naturam peni- tus immutari : vt puta
dum aer in aquam & in pruinam conuertitur, grandinlfquc ac niues ex eodem
acre con- ficiuntur , quorum nullum effici poiTct fi nulla extranei frigoris
pofitiua caufa adeffet-Sancildum igitur cft, ho- rum vnumquodq; certis
quibufdam luminibus veri af- cribendum cifc, fimulquc afferendum, Hellas, quarum
lux.tum extentione tum intenfionc cft maxima , vtputa Solis , non tant&m
lumen extendere ad aquas ad ter- ram vfque,fed etiam , dum idem lumen ob denfi
atque opaci obicltioncm vehementius t cflclt itur , ex tali re- fle&ione
calorem ac ficcitatcm inducere , intenfiorem tamen ac rcmifsiorem , prout
radiorum reflc&iones ad lineam perpendicularem magis fcu minus accedunr.fi-
cuti enim luminis vehementis vis rcfralta calorem &: ficcitatcm naturaliter
generat , ita , dum magis ad per- pendicularem refrangitur , inferpfam fortius
rediens* proprias vires magis adauget- Stella vero , quatenus vel debiliori
lumine fulgent, vel ex diftatia,8r ex fit u radios inagis reflcltcnre ad ma-
ria fcu ad terram vfque, 'proprias non extendunt vires, inducere non poterunt
calorem Sc ficcitatcm, fed pro horum differentiis vel calorem ac humiditatem,
vel hu- miditatemac frigiditatem * vel etiam frigiditatem 8r ficcitatcm. Calor
igirur extraneus ingenerandus, qualifefique fit, attinget primo ipfam terram
naturi frigidiffimam,ob illius lummam denfitatem, fecundo aquam , tertio vero
acrem. Extranea autem frigiditas econtra prius aeri fe- riet,mox aquam, tertio
terram:Humiditas ac ficcttas ca- liditatcmfic frigiditatem confequentur , idque
magis ac minus intenfc , pro maiori minorive caloris ac frigo- ris intenfione,
atque etiam pro fubieltorum diuerfitate. Euenit igitur vt trium alterabilium
elementorum illud, J[Uod ex fimplici cxlorum motu interni maxime cft rigidum ,
ex luminum vi fit maxime calidum : illud ve- xo, quod cx eodem motu cft maxime
calidum , ex lumi- num vi quasnmaximam frigiditatem admittat. Itaque faltum
eftvt tota acris fphxra in tres regiones diftm- guendafit: aer enim in
fuperiori fui pattemotuum cx- leftium calefacientem vim quammaxime recipit.
Idem in inferiori parte ex cxlcftium radiorum vi proprix na- turx caliditatem
non parum exccdit.In media autemex necefsitatc fngefcit.nam neque cxleftium
motuum, ne- que cxleftium luminum calorem vehementer recipit, &
infrigidantibus vndequaque obiicitur. Vniucrf Inft. ad hom. perf. De bu
<ju.t terra c~ aqua pruno patiuntur cale sium lu minum vi .cales Itum motuum
concurrente virtute: aede muris fluxu refluxu que. . A r v n d t * extranearum
qualitatum virtute, f cxlcftium luminum ac delationum viribus ' non
rcccdentibus*plurima euenirefolet qux J tria elementa inferiora , terram
fcilicct , aqua & aerem , non tantum alterant, fed magna etsi cx par- te
immutant * & ad nouas prxtcrea rerum formas fufei- piendas impellunt. Hinc
oriuntur noui quidam aqua- tum motus * fimulquc tetrx ac carundem aquarum con-
1 5« globationcs.necnon mixtorum genera omnia.* quorum aliqua cx nulla interna
virtute fubfiftunt , ideoq; r.iixt* imperfeda appellari folent : aliqua ex
interna quidem virtute confillunt, fed fe ex eadem ad perfcltiorem fta- tmn
perducere non poffunt , idcoque mixtorum perfe- Itorum, non tamen viuentium
vocem adepta funt : ali- qua demum cx interna virtutefe ipfa perficiunt » reli-
que viucntia denominantur. Horum vnumquodque decenti feric feruata explica- tum
eft , ab illifque exordiendum qux aqux & terrx e- Icmentiseueniunr. Tertia,
dum propriam fimplicitatcm adhuc recinet, ex extranex frigiditatis vi affici
non poteft, fed tunci frigido tantummodo patitur.cum aqux imbibitx frigi-
ditatem experitur. Caliditatem etiam eadem aqua me- diante videtur rccipere.mam
ab ca vndequaque circum- uoluitur.Quaproptcrmifi aqua prius
calcfiat,calidicaris vim ad terram perduci impoffibilc cft, licet ad illam
perducta longe intenfior fiat. Tunc vero terra ita per aquam calefiet,
vtdi/meam ranquam fibi aduerfamem repellere nititur , ruifum ei- dem in aquam
vtcumque rciiciat Hx igitur caliditates» ob adiunitam humiditatem, quyaquj
cffentialiter con- uenit , magna cx parte acrcx efficicntur.Itaque in cau- fa
eiunt vt terrc$ iiccitatis bibacitas,&aqux lmprcffiua virtus,acutiores ac
vehementiores reddantur, & longi ardentius fe inulcera amplexentur. Et hxc
quidem, re- tenta adhuc vtriufquc clementi /implicitate , fient clVca ter rx
partem fuperiorctn Sc aaux inferiorem, qu* fe in- uicem tangunt. Aqux vero
elementum omne alia non pauca experiri poterit, cxlcftium luminum ac motuum
virtute: quorum nonnulla terrx fuppofitx fimulquc a- qur clementi figuram ac
flatum immutam,nonnullaad acrem fuppoficum pertinent. Inter prima prfeipuum
fibi locum vindicant ipfaruta aquarum agitationes afliduique fluxus ac
refluxus. Hi vero quanuis i quocunque flcllarum lumine calefacien te
aliqualiter pendere po/fint, oriuntur tamen pixcipul a folaribus lunaribiifquc
luminibus , necnon i punitis* tum Soli tum Lunx cx diametro oppofitis. Sol id
perficit , quia maximus & maximi intenfo lu- mine prxditus cft,ideoque Sc
maxime calefacit, Sc tam raritate quam mobilitate, qu$ caliditatem fcquuntur,e-
hccre ac excitare poteft. Luna idem arque etiam for tius prxfi at.quoni a,licct
luceat infirmius, proximior ta- mc cft his clementis, Sc ad primos corporfi
motus exci- tandos aptifsima. Punita autem his aftris ex diametro oppofita
eorundem aftrosumvim omnejn colligere» at- que eadem vi prxdita effe,rcs ipfa
dcmonftrat. Quatuor hx vires varie coniungi ac difiungi poffunt: cum tame fimul
omnes coire impoflibile fitffed duas ta- clm, vt pleniluni) ac oppofitionis
temporibus eu^iit. T unc igitur maris fluxus in duabus partibus maxime intenfi
erunt, in ea fcilicet qux lolari corpori fubeft, Sc in oppofita qux fupponitur
punito , Soli cx diametro oppofito , hx fiquidem partes Lunx ac punito Lunx op-
pofitx communes erunt. Tunc etiam refluxus maxime intenfi erunt in aliis duabus
partibus: quarum altera a dextra,altcra a finiftra,i prioribus partilyisxquajitcr
di- dat.Dum veri» hx vires inuiccm difiunguntur , ac con. fcquenter
debilitantur , maris tam fluxum quam reflu- xum remitti neceffc eft, magis
tamen ac minus prout magis ac minus inuicem diftant. Hxc tamen icmifsio eatenus
procedet, quoad vnaquxque harum virium ad id deducatur, vt omnes afpeftum
quadratum coftituat, & Lunx pars quarta , feu illius hemifpheri; dimidiu
lu- cidum afpcdlum obiiciat. tunc enim nullus omnino maris fcu fluxus, fcu
refluxus apparebit : breui tamco re- nouantur,Luna ad Solis fcu coniunftioncm
fcu oppofi- tionem iterum reuertente. Sciendum tamen eft, Lunx ac puniti
oppofici vires in his maris delationibus noo parum excellere. Itaque» dum his i
quartx afpcdtu recedentibus , maria fluunt ac refluunt,Luna& illius punito
o ppofito feu orientibus fcu occidentibus, femper aqux incipiunt imumefeere» Sc
cifdem meridianum attingentibus, deprcfsio inchoa jj7 Contemplatio IIII. Pars tor , licet Sobrii »is
neque hoc neque illud adhuc c*- I. '5.S i pofcat , fcd oppofit is potius
faueat. Igitur aqux dum fluunt ac refluunt , vnoqtioquc na- turali dic bis
turgent, Luna fcilicet fcu punito oppofito meridianum tangentibus , Ac bis
deprimuntur , eifdem fcilicet horitontem tangentibus. Singulis rerb Luna- xibus
mentibus bis vehementius fluunt ac refluunt »vi- dclicet in coniunriione aut
oppofit ionc , fle bis motu «arent, dum fciticet horum afpcrius fune quadrati. Afferendum autem videtur hzceucnire non in plu-
ribus/ed in omnibus orbis partibus. Ea enim quz pen- dent a ccrtls ac
immutabilibus cautis, abfque magno impedimento perturbari non pofliint. De .tjitarum 4C terrearum
conglobnuone. .Ito im caufis calefacientibus, adiunriis p his aquarum fluxibus
ac refluxibus, attribucn I dusctir terrx Ac aquz 1 propria figura recef- jfus ,
horumque elementorum admirabilis conglobatio, ob quam euenit vt terra pluribus
in lo- cis mari emineat ,m pluribus etiam mari profundius /oblidatur. Hxc , quz
non parum difficultatis atferre /olent , longe faciliora reddentur , fi nobis
obiiciemus horum Elementorum vtrunque, tanquam modo Effe retipiens , ac in
propria fphxra omnino collocatum, terram fcilicet omnino fphxricam effe, Ac ab
aquz Ele- mento omnino fphzrico vndequaque circumplexam: tunc fiquidem patete
poterit; terram imbibituram ma- ximam aquz quantitatem imerncquecollcriuram. No
ttimus enim eam naturali ficcitate przditam effe,Ac ( vt eftfimplex) omni
conglutinatione cavere. Nouimus c- fiam cxextranez caliditatis vi» bibulam
illius naturam & aquz iropreffiuam virtutem longi acutiores reddi. Simul
igitur intuebimur aquarum omnium luperficicm ad partes inferiores aliqualiter
acce Jentem, terram au- tem ad fuperiora cuehi. Aquarum autem parte fic ab
fumpra , ac a cerris imbibita, rcliquifque aquis cx flu- xus ac refluxus
impulfibus vchemcntioribus affiduc per eadem dclabentibus , credibile eft renz
partem fu- periotem , quam lutofam ac fluidam effe demonftram- rous, facile
ceffuram his aquarum cutfibus, ideoque ten* formam , quz prius omnino fphzrica
erat, gibbo- femdiuerfimode reddi polTc. Hx terrzg.bbofitates ac deprefliones
cifdem impulfibus perenniter repetitis, 8 c per eadem ad idem impellentibus ,
temper magis ac magis procedent. Econtra,aquarum fupcrficic* magis ac magis
humiliabitur ac deprimetur. T emporss igitur alicuiniJecurfu terrz pirlei
nonpaucz aquarum m- ptftcicm excellent. Neque *ero fuipicandum eft aere, qui
aquz ad inferiora deduflx locum occupat , ad a- quz formam perducendum vitiute
calcllium moruli, quz in proprio aquarum (itu aquam generat ac confer- uar.Nam
cczlcftium luminum eis calefaciens huic no- tu generationi obftftit.Sc tetratum
emerfioni *ehe- mentius fauet, tum quoniam aquarum prrterea partem non paruamin
vaporem refoluit, ac ad aeream natu- ram deducit, tum etiam quoniam terrx
emergentis '«♦ pane» vehementius calefaciunt, quz ob id aeris igneif. que
qualitatibus interna conceptis neceffinb fermen- tanwr : fermentat* vetb
intumefeunt & magis fupe tiora attingunt. His igitur omnibus ad idem
impellen- tibus , terrx pars maior aquas excellet. Cavvt XII. De his fjM
gerxmter m «ere , ac de kwm- • dionbtu prtmo. r A c r t * v i nonnulla enarrauimus
, quz t terrx Ac aquz elementa ab clementali illo- J rum fimplicitate primi
immutant. Quanuisautc alia non pauca huius ordinis circa "eadem elementa
cucmant, horum tamen pet trariationem huic loco congruam non putamus, na re:
fic percipi no poliunt abfque doririna illorum quz ab eifdem elementis eduris
cxlcftium luminum viirute ad aeris elementu perducuntur, atqueeade vi ad
inferiora conuerti lolent. Oc his igitur primi perrrariandum eft, przcipuxque
accipiendum txlcftium luminum calcfa cientru virtutem ,dum aquz
(upetficiemterrifq, adhuc aqua madidas aggreditur,vtiifq; no tantam alterare Ac
calefacere,fcd in vapores et ia leu cxhalatioes relolucre. Hz vero nihil aliud
funt quam aquea humiditas pro- pria frigiditate carens, Sc extraneam continens
caiidita- t em, qua ad impuram aeris naturam deducitur. Superiora
igitureflcntialiterpetunt, ignea catidira- tcac ficcitatc diligentibus ,
quanuis acte fint denfiorc* * grauiorcfque.Exift unandum tamen eft aeris
partes, quz abipfis exhalationibus primo attinguuncut,in has qui- dem
exhalationes vrcumque agere, ealquc rariores ied. dcre,fed limul ab eifdem pati
earundef «que natura ma- gna ex parte induere , nam 8c fymbolas qualitates con-
tinent,& aer quammaxime pafsibilis eft. Sicutl igituc cx minima bombicis
parte, quz lampade recenter extin ria fumum emittit, magnam litpe fumi mole
intuentur, quz tamen exeo tantum cducitur,quoniam aerem cit- cumpofitum inficit
: tta magna exhalationum extenfio otiti folec ex non magna copia cerreftris
aquexvehu- miditatis , quz aerem circu mpofitum infic it ac ad pro- priam
naturam quodammodo trahit.Satis autem cuidet cft.id omne quod lampade recenter
extinriafumi fpc- cicm refert, ab ipfitis lampadis bombicc no educi , quo.
niain reliquum acris circumpofitifummc quielcit.qubd certccucmrenon potfet,!»
tara fpn ituum moles eunde locum ingrederetur. Przterea fi quis in verem pet
illtps foramen immittat aliquod valdeac diuturne fumigans, mdxque idc fora m 6
ita conlhingat vt nihil exire poffir, hic nollrz huic fcntdntix facile affcntictur.
pctfpiciec enim vtrem non adaugeri turgidioremve reddi ,quod n ccertar io
fieret, fi id totum quod fumidum intuemur c X fumigante prodiret. In ipfis autc
exhalationibus quandoq; humiditas fic- citacem excedit, tuncquepropriori voce
vapoiofzap- pellandz funt , quandoque vero ficcitas humi ditate tu-
perat,tuncquenimofx diccndz erunt. Priores vna cuui aere ad propriam naturam
dedurio eatenus acris fupe- riora pctuot.quoad.tepcfccntc calore , qui ex ra
Jiortim reflcriione m inferioribus partibus oritur, frigidiore ae ris parte
attingant, mediam fcilicet regione. T unc vero frigiditatis vi tota illa moles
condenfa;ur,atquc ad ne- bularum naturam deducitur, frpe etiam tidem vaporei ob
frigota veheinentiora magis conftipantur. Quare ad priorem aquz naturam dedurii
pluuia> conftituunr. Pluuiz etiam iplx, Iu fortioris frigoris vim recipiflf,
congelati folenr fle grandinem parere. Nebulz quine- ciam aliquando vehementius
a frigiditate correpi «.an- tequam ad naturam aquzam deduci poffint , congelan-
tur, Ac ipfa nix oritur. Quod fi eade vaporofa exhalatio in ipfoafcenfu, infe
rioribus adhuc proxitnadrigora experiatur, pro illorutri maiori minorive vi,
aliquando in pruinarn,aliquando in caligines,aliquando in rorem conuertltur.
Ros tamen ex puro aere frigidicat ep patiente vt pltf timdm generari videtur.
Omnibus vaporofis exhalationibus proprium eft hu meriare,atque etiam , fi fint
denfiores.foUres radios ita imbibere ac detinere, vt colotum fpecimc referam,
plu rcfque afperius obiiciant.vt eucnire folec in Iridis arcu ac circulorum qui
circa Solem, Lunam Ac Stellas fipius confpiciuntUr , atque ex coloribus
cxccrifque imagini- bus hiatuum, fouearum, ac colorum auentoruin fpeci-
mennorie referentibus, de quibus poftmodum dicen- dum erit; nunc fiquidem reri£
conltdcrari non polfunc, nondum mcellcriis colorum naeuxa Ac caufis. C a r De
his <jiu fmnt exfitmoft r j in rhedt a aefupenori ner, T XIII. exhaUttone ,
^generanrttt neru renone. g. lii/. Vniuerf. Inft. ad hom. perf. cVmou ac
ficcior exhalatio quandoque \ denfior & fortior eft, quandoque rarior 8r in
| firmior. Dumdenfiorfir firmior eft, ob ignearum qualitatum acumen, nifi
impediatur, vaporofam exhala tionemtranfccndtt : idqueeb tutius perficit quo co
piofior cft & vifcoli aliquid continet. 1 unc enim Sr ac rlsfuperiori*
frigiditati fortius relidere poteft 6c vbc- rius nutriri.Sxpius tamen ob
impedientia fortiora cue- t^tre folet vt mediam aeris regionem non fuperet»
ideo que ignea illius vis nebulis vndequaque fepta, vehe- mentiorefque frigorum
aggreffiones recipiens, fe colli gat, ignimque aliqua exparte concipiat &
ftatim reli- quas partes accendac.Hz vero breuifGmc combuftf c6 dituunt ignes
difeurtentes, qui acre renebrofo appa- rent: idem enim prope modum fit ac
fiquifpiam par- uum ignis principium in palearum accruum iniiciat, i- gniquei
paleis longioribus concepto, ex combudio- nis progrelTu referat
vnius,eiufd£mque ignis lanoncm. Aliquando etiam eadem ignea virtus nebulis
vndequa- que inclufa, obnaturx fux mobilitatem, egrrffioncm intendens
circumuoluitur. Tunc autem 1'on itus vehe- mentiores redduntur,ipfa fcilicct
tonitrua. Sxpius etiam egrediens igncfcit&rcorulcationes ef- ficit . Quod
fi diutius intra nebulas detenta fortius conflipetur , ex vifeofiori parte
putrclccns, fulmina parit , qux plures differentias admittent ,ob multipli- ces
tum recipientium difpofitiones , tum agentium vires . Dum vero ignearum
qualitatum vis ha firma & con- fidens cft, vt libere tranfeendit ad
fuperiorem aeris paitcm.quandoque ob frigoris occurrent isvehementia magis
igneas qualitates ad intimiora contrahit, tan- demque accenfa plures afpettus
obi icit , pro quantita • cis.figurx, ac condipationis diucrfitate. Itaque dum
perfecte adhuc non confidit, neque ignem cx cxle- ftium agitationum raptu
conceptam diutius fouet, ob- iicit dccurfus fparforum fidcrum.qui fereno aere
8r no- &e’ fiunt , & cxlcftem delationem fequuntnr. Dum ve- ro ignis
coceptus interne vtcuinque nutritur cx aliquo proprix materix humore vifeofiori
, fcu etiam.quonia exhalationis fluxus ab inferioribus ad eundem termi- num
tendens, diutius perfeuerar ac firmiora alimenta fuggerit » combuftio
diuturnior erit ac fideris criniti vocem foctictur. Talis ignis dicitur fidus,
quoniam permanet ac Hel- las imitatur. Dicitur crinitum t quoniam vapores
circu- pofiti ac tenuiores fimulquc acccnfi, fi referitur ad par- tem denfiorem
, crinium afpetfum referunt. Eadem autem crinita fidera quandoque Comctx ap-
pellantur, quoniam hi crines ad fuperiora tendunt ac totum quali verticem
hifpidum reddunt. Quandoque Barbata, quoniam crines in parte inferiori
confidunt: Quandoque dicuntur habere caudam : nam crines ten- dunt ad partem
orientalem : dicimus ad partem orien- talem , quoniam pars rarior trahitur a
denfiori. Itaque, dum tota exhalatio carlcftium motuum vi defertur ab oiicntc
in occidens, cauda cx his rarioribus confiftcns partem orientalem cx
ncceffitate refpicit, neque vlla ratio afferri potcflqua demonftretur caudam ad
occi- dentalem , fcu boreaIcm,feu auftralempartem refpice- re: «ilm prftfertlm
communis fententia Iit ventorum fla- tus ad fuperiorem hanc aeris regionem
perduci non polfe-Hxc tamen intelligcnda luut , dum crinita fidera ita didant
ratione latitudinis ab vnaquaque caeleftium Bellarum, vt ab illarum vnaquaque
fciun&a intueri poffint..Dum vero cilm aliqua ftclla concurrunt ccrnii-
turque tanquam illa adiuntta ex vnaquaque caeli parte, proutaccidit, protendi
poterunt. Talia autem fidera pauca ac raro fiunt , quoniam dcducendx furit cx
copu- latione vehementis calidiratis acrexquc humiditatis vald£ fabrilis fimulquc
vifcofx , qux raro generatur, ac longe rarius intra tropicos ob firmiorem Solis
fiderum- que lationem , qux non modo calidum non colligit, ve- rdm etiam id
quod confidit tegregar. In regione verb Ja&ci circuli, vbi ddlarum vis cd
infirmior, plurimj cx- 160 halationes congregantur.’ Itaaue tales dellxin ea
vt» plurimum apparere folent. Ob fimile etiam tempera» mentum , comctx minantur
ficcitatcm , ventorum vim maxinum,atquc etiam contagia. 1 1 X I. De his <jtu funi ex fumofa
exhalatione w inferiori ae media aeri t regione feu de ventis. V m eadem fumofa
exhalatio rarior ac infir- mior cd , idcoquead aeris purioris naturam magis
accedit , mediam aeris regionem vel nullo modo vel vix ingreditur : denfiomm c-
nim fimulquc humididriim exhalationum oblidit vis, qua , propria mobilitate
facili allcnt iente , ad inferiora repcllitur.Huic vero exhalationi , liuc
mediam regione attingat ,fiue non attingat , proprium v idertur clTc lufce»
ptos curfusnon rcdic led oblique peragere : quatenus enim cd calida & ficca
, tendit ad fuperiora : quatenus cft rarior neque intente calida, oblique
potius afccndie quam rcltc, acrc etiam illius motui vteunque obliden- te.
Itaque dum de fle&irur ad fupetficicm elementorum inferiorum, velociffimc
circumuoluitur, ciim prxlcrtim eidem velocitati non patum faueat aeris, per
quem mo- tus exercentur, mobilitas fummique propcnlio, ad eaf- dem
circumuolunoncs fouendas. * Accedit etiam talis exhalationis frequens ortus ac
raro intermilfus:ex quo eucnit vt copiota fimilium ac- celfio moucndi virtutem
roboret adaugearque. Huius autem exhalationis copia facile demondratur ex fumma
vbertate caufarum fuarum,necnon cx magna -eris difpofiiione ad eandem formam
recipiendam ta- Iclque impullus exercendos. Quod enim ad
caufasattinet.manifedum cft ea om- nia,ex quibus tam vapotofx quam alixfumofx
exhala* tiones generari polTunt.huic etiam exhalationi ma- teriam pixbcre,
neque illatum vllam ablquc huius af- fociatione cducirquin etiam vaporofa omnia
, fi vis ca- lefaciens intendatur fcu non recedat, ad huius exhala- tionis
naturam fxpc conuerti. Horum autem vnum» quodque cx lignis igni appofitis fatis
confpicuu reddi- tur. Nam ex illis educuntur flamma, qux fumofx exha- lationi
calidiori, ac facili inflammabili , proportione refpondet : fumus,qui licet hac
exhalatione fumofa lic lcnlior, eandem tamen videtur referre , & aqueus
qui- dam effluxus, qui ad vaporofx exhalationis naturam magis accedit ,quanuis
illa fit fimiliter denfior. Patet autem neque flammam , neque aqueos cfluxus
abfque fumo educi polfe,ciim fumus farpe folitarii effluat. Pr(- tcrca
infirmior ignis exquouu conabudibili fumunf fa- cile extrahit, flammam vero
& aquam non irafacili.Li- gna etiam virentia, qux non facili ardent,
plurimam fu- mi emittunt, tum folttaric, tum vni cutnaqueo effluxa, qui tandem
ad fumi naturam conuertitur. Ea quoque qux flammam concipiunr , (i poft
remittam caloris vim ardere dcliftant^dhuc tamen fumigant, quin etiam diu- tius
ac longi intenfius. Et hxc quidem facili ( ni falli. mur)dcmondrare poliunt
copiam huius fumoff exhala- tionis tenuioris qux flatus continet ac ventos
parit . Cilm autem oriri potTit tam ex terra qu£mcx aquis, ex terra oritur
facilius,fed ex materix dcteftu mimico- pioli : orta tan.en diutius perfeuerat.
Ex aquis ccontra oritur difficilius , fed
ob materix copiam vbefius : orta vero faciliusdeficit.Horum caufx facili
attingi pottuot. Patet enim ea qu$ cx terra eliciuntur, ob terream ficci- tatem
ininus frigida ac minus humida elfc , idcoque a» ptiffima reperiri ad
iutenfiorem caliditatem ac ficclta- tem fufeipiendam , neque tantam dum
calcfacicn^ vir- tus cft firmior, fcd etiam dum caliditas infirmatur. Eadem
quoque ficuti ob humidi non adeo copiofe minus abundat, ita femcl orta diutius
fpiranr , quoniam terrea ficcitascalcfacianti virtuti confentiens eam am-
plexatur ac firmius retinet , terrea prwfcrtim denfitate faucntc.Econtra ea
quae deducuntur ex aquis, fiigidita- Contemplatio 1 1 1 I. Pars I. hSi cil ic
humillimis vim fitmiorem retinent , difficiliufq; interni cilefcunt fle
exficcantur : «tamen fi vis calefa- ctem intenfa fit.ficcitate interne
concepta, eo copiofio- res flatus generant quo vbetiushumidus vapor prece- dens
et aquis elici folct. Hi vero flatus facilius extm. gountur,quia calefaciens
virtus ab aqua amplciti non potelUideoque ea rccedentofimul flatuum toinitcs
cx- linguntur. Eucn it igitur vt maria interiliu maiorem ven Corum copiam
pariant quain terra-, noilu vero terra vt- plurimum in horum flatuum einiffione
maria excedat. Eardemobcaufasmariniflatusfunt vehementiores, terrcftrcs autem
placidiores : dum exhalatio vaporo fl maxime viget, fumofx exhalationes
difficilius eli ciuntur tam ex terra quam ex aquis : hx enim fibi mul- cem
vtcunque aduerfantur. Quapropter neque pluuie ventos, neque venti plu uias
compatiuntur, quamuis ob fymbolas qualitates fi bi inuicem fuccedere foleam. At
inquirendum nunc eg .quibufnam decaufis ventorum curfus ad vnam po- tiui quam
ad aliam partem fleSantur: hoc fiquidem quam maxime confert nontautumad
ventorum diffe- rentias prxeipuas ceruorefque proprietates percipien- das.fed
etiam ad illa clarius infpicienda qux eorundem velocitatem demoqflrare poffunt.
Videtur, has caufas quatuor effe , harumque nonnuf las quandoque fibi inuicem
aduerfari, quandoque vero fibi inuicem fiucre. Prima fumltur cx maiori mmorlve
raritate ac purita- te aeris , per quem ttanfitus ell exerccndus-Secunda ex
naturali declinatione ac fuga illius quod obeli fle de- fluit, Tertia ex
extranei corporis ad certam aliquam partem Impulfil. Quarta cx extranei
corporis ad cer- eam aliquam partem attractu. Hic attendentes, ratio- nem
teddemuacur venti, vtplurimum.folis motum ea ratione fequantur , vt.Sole in
partibus orientalibus exi- (lente, venti oricntales.vt plurimdm.vigeSt: eodem
ve- ro verfus Meridiem conlliiuto ventorum aufltabum magna fit vistfimilique
ratione Sol verfus Occafum de- flente,occidenta!es venti fpitent : Solis
fiquidem radij inferiora calefacientes ea magis rarefaciunt circa qux
re&anguntur.illifqucfuntc regione , actcmqueadiun- bum puriorem reddunr.
Demonflrabimus etiam occidentales ventos Veris tepore firmiores efle , ac vt in
pluribus fpirarc. Autum- ni tempore orientales : Hiemes vero ac A (lates minus
ventofas dfe : ideo enim veris tempore flatus lunt occi- Icntalcs.quonia Solis
accedentis vires circa occiden- talia nrxcione adaugeri incipiunt : Sole nempe
oriente -adiorum reflexorum vim primb recipiunt , atque ita ab ortu vfquead
vefperamconcalefcunt, vt noautnam frigiditatem fortius fullinere poflint, quod
Orientali- bus partibusnem accidit. Nara Solerantum declinante rado ad ea
tefranguntur.Itaque infirmius calefiunt neq; noflurnx frigiditati refillerc
poliunt. Econtra Autum- no venti orientales ob caufas oppofitas inualefeunt.
Hiemes Aflatdfque funt minus ventorx , quoniam vehementior allatis caliditas
exhalationes omnino re- oluit vel ad intenfiorem caliduatcm perducit , flr for
-ior hiemis f-giditas infirma flatuum caliditati rcfiftit- "Teri» «m^o'tV
mator 'caliditas flatus inducit , quia hiemis tempore ex vehementioti f.igore
prohibentur. ccfntra, quoniam vehementior xflatit caliditas flatus imouct ,
Autumni aliqualis (Vigiduas eofdem reflituit. Ex his etiam euenitvt venti
orientales occidentalibus fint calidiores. Quod tamen de his sntcl l.gendum efl
qui neque ad Septentrionem neque ad Mcridiem de- flcflunt.vt puta Fauonius ,
qui fimpliciter efloccidcn- raliv,&' Sunfolanus.qui fimpliciter/ft
orientali* hic- nirrex his partibus fpir.n. quas AquinoU.) tempore Sed onens ac
occiifens perluArat-Reliqu, veto, qu. ver- «unt feu ad Septentrionem vnde
Aquilo fpirat • feu aJ MaidiemvndeAuller oritur, ex Septentrionis tate
frigidiores qx Meridiei cal.ditatc caliJiorcs red- duntur. Quapropter Vulturnus
qui ab miri brumali fpi- ut > & vtcunque ell Meridianus, Ergelle
illidiametral.- i62 ter oppofeo duplici rarionc calidior apparet. Ergeftcs eoim
, quoniam ab occafu *diuo oritur, fimul occiden- talis Sc feptcnrrionalis
appellari poteft. Ventus verb cuius exordia furuuntur ab ortu alHuo (fiuc
Cxcias fiuc alio nomine appelletur) Africi, qui ab occafu brumali flat,
frigiditatem eifdcm rariqnibus ex- cellit. Nain Orientalis cfl Se
Septentrionalis : Africus verb Occidentalis 5c Meridionalis. Flatus
Septentrionales ideo ad Meridiem deflebun- tur, quoniam acris Zona.quz Solis ,
ab oriente in occit dens delati , calores quotidie proximius ac firmius re-
cipit,cft long£ purior ea acris parte qu* ad Septentrio- nem vergit. Itaque hi
flatus Septentrionales ad meri- dionalia,tanquam rariora 8c puriora ,
necclTario proni ac propenfi funt. Auflralcs vergunt ad Septentrionem, nonob
actis puritatem maiorem , cum audrali» plaga Septentrionalis fir longi rarior
ac purior, fed quoniam corrumpentia declinant, vehementiorem videlicet ca-
liditatem. Itaque calidioris natur* lunt, Sr xftiui po- tius quam hiemales.
Vterquc ventorum ordo diutius fpirarc folct:quoniam tam Auflralis ciliditas
quam Ba- realis frigidius funt intenfiorcs ae diutius vigene. Ea- dem verb
corrumpentium fuga aliud quid mirabile ef- ficere videtur.vt fcllicet nulla fortafle
flatuofa vcmola- que exhalatione pofica purusacr feipfum colligat ac vc* totum
more cffundatur.Hoc fatis apet tum efl , dum co- uallcs niuibus confidentibus
vndequaque obteguntur*, tunc nempe conuallcs ita fpirarc folcnr,vt repulfis
ven- tis cert* nauigacioni faucntibus talis nauigationis cur- fum
interturbcn«,idquc tam mterdiu qnam no$t). Rationi vero conionuin eft , tales
impulfus Septen- trionalibus ventis ixpius adiungi obrcgiorm luturaig niucfquc
afliduas quibus fcptentuonalis plaga obtegi folet , ob idque eofdem rigidiores
tk acutiores reddi, ficuti etiam ob earundem niuium refolutiones pluuia- rumque
affiduitatemfunt Auftralibus copiofiores. Hi vero impulfus,fiue ab ipfo acre
tantummodo ortum du- cant,fiue aliorum ventorum robore exerceantur, lcm- per
viribus Jttrahcntibus roborari folent , ficuti etiam attrabionibus impulfus
aliqui ncceflarib fuperaddun- tur ; ventis fiquidem impcllcntibus,3cris partes
tam re- tro quam anceconftkutx,ob innatam mobilitatem non 1 tantum his
a(Tcntiuntur,fed etiam le inuicem ac vento* ipfos impellunt & attrahunt,
Natura pr*fertira n6 per- mittente vacuum dari. Neque tamen ob id fentiendum
eft , fingulos vento- rum flatus acrifquc agitationes lingulas m inhnirum
procedere. Quanuis enim aer maxime mobilis fit , illius tamen motus, quatenus
coclcftium jgitationom limites excedit, violentia omnino non caret. Quapropter
fi impellentium ac attrahentium vis in- firmetur atque deficiat, hos etiam
motus remitti tan- demque intermitti fentiendum cft.lnter ea autem , qu*
impellentibus attrahentibufque ventotom ac flatuum virtutibus feruntur accepta,
prxcipoum locutti obtinet dominatus ventorum ,qui inter diu ex aquis oriri
folet r hi fiquidem non raro nobu etiam fpirant , neque tatam circa matia i
quibus tcirx didant ,lcd etiam terrcftri- bus ventis repulfis» circa littota ac
tertas intimiores: firpius umen ipfis ventis terredribus vehementius ir-
ruentibus repelli folent Quamobremnamgantcs .dutn marinorum ventorum vis nobu
refrangitur , conicba- re folent terram non long£ abcdfe , fimulque deducun-
tur in nouamfpem .nauirationisfcilicet cutfum.tcrre- dtium ventotum auxilio
breui feliciorem luturum. In Oceano amem maribufquc vallioribus , curfus
xquabi- lioies ac perenniores funt.Nam venti qui m mati gene- rantur
tcrreftribus flatibus non perturbamur. Itaque eundem deflexum facili retinent-
Econtra.dum matu lunt anguftiora , ccrrcltres venti hinc atque inde fpirantes
matinos flatus perturbant, at- que tcixin fib' Inuicem xduerfanxut. Exquocucnic
vt huiurmodi mitia tempe«itibu» .gitatl folcxnt, ficuti etiamtertx
ip&ventoruraatlueiloj incutfuxfxpiuscx- periumut .atque cu
ficqucntiux.quonum flatu. qu. cx terta dBuunt fxpi oriuutut uon ex tcnxtum
fupcthcie, Vniuerfi Inft. ad bom. pcrf. »63 vt in mari euenit,fed cx montium
lateribus, quibus a- liorunt montium latera e regione obiiciuntur flatuique ex
adtierfo effluunt. Hos tamen incurfus in parte fupe- riori circa nebulas primo
exerceri cenfendum cft. Nam flatus ad fopcriora primo feruntur» licet non
rc&£. Praeterea , nili ex pluubus terrz Se aquarum partibus flatus
concurrant vehementior ventorum vis exerceri non potcft.licut nec flumina
conflituumur nili plurimae aquatum renx aflocientur. Hi aurem ventorum aduerfi
incurfus quandoque eo- rundem ventorum impetum kaaddiuerfa rapiunt, vt his qui
longius dtflant quali ncbulz velociffimd acce- dentis terrificum afpeclum
exhibeant, lidem fxpius procellas ac turbines pariunt.-proccllz enim mbil aliud
funt quam vetorumfibi inuicem aduerfanttum aggref* fiones
vehcmentiores-Turbines Vero fiunt dum fc inui- cem etiam amplexantur, neuttoque
cedente sterque communem conucrfioncm exercere cogitur. Huius aurem tanta vis
eftvt maxitnx arbores ab co radicitus cucllantur, fic dum fupta mare fiunt
matia cir- cumuoluanr.naucfque quamuis magnas ff pc abfotbcJt. Hi tamen marium
gurgites etiam abfque vlla vento- rum vi fieri folent , dum fcilicct aqux
deferuntur ad di- uerfa curfu velociori ,vt inSiciliz Charybdi 8c Scylla. Ad
pleniorem autem ventorum do&rinam adden- dum videtur , illorum naturam cx
locorum, par qux tranfcunr, qualitatibus fit affectionibus fxpc immuta- ri,
ideoque npnnulios ex propria natura frigidiore^ ac falubriores > calidos ac
nocuos quandoque reddi : &' «contra. De Maris eenftinaiine , de f%r>tib*i , ac fluintmbui. ' E n rurfum contemplatio ad aqux rerrxqu e »
elementa tcuocauda cft. Ea enim qux in aere generantur, ficuticx grauioribus
elementis deducuntur, ita ad eadem rcuertuntur , Icu , certe illa
rcfpicitintcifdcmqueminiftranc.Prxcipuc vc- rb fratuendum cfr aqux elementum ex
ea parte ,qua ter- ra emergente ac ad fuperiora attra&aad magis infima
colligitur, ob fummam illius amplitudinem Mare ap- pellari.Huius forma varia
eft fit incerta. Nauvsium ma- rior aqux leu ex vi cxleftiutn luminum fluunt ac
re- fluunt , feu ex ventorum flatibus vchementionbus ex- agitantur , terrarum
non parum corrodunt, atque i- pium Mare expandunt , ita tamen vt quod ex vna
parte abforbent alibi cuomant: vniuerfi enim corporei (acies cxcxleflium
lationum ac luminum viribus fimul Sio ritur &: confcruatur , Ideoque
infertorum vires ca qux ad vniuerfi bonum pertinent amouere feu poturbare nulla
ratione poflunt. Patet autem , inter hjc certam terrarum ernctfionem prxeipoas
obtinere partcs.Licet igitur ob certos ftcllarum concurfus inferiora nonnun-
quam vehementius aicfcant > ipfiquc maria magis contrahi poflint :
nonnunquam vero econrra magnx fiant aquarum exuperantix ; hxc tamen , fi Naturx
tan- rdm attendantur vires, neque totam aquatum molem, neque omnem terram
demergere, neque diutius per- manere pofTunt.lmpoffrbile enim cft ca , qux i
toto cx- lo fiunt , ab illius parte dcftrui , cum przfcrtim , exto- rum orbibus
proprios curfus non intcrmictentibus,ccr- ti ftellarum afpcClus diu perfiltere
non poffint. Cur au- t6 marinis aquis propriu fit falfedine affici exhis demo-
ftrari porci it, qux dicenda funtdc coco&jonibus.fit in* coco&onibus ,
necuon de his qu$ tu ebeotfione tu in- cficodioncm icquuntur. Ncqi enim abfque
horumper- ceptione harum iffedlionum rationes afferri poliunt. Terra vero
cmcrgrns ( vt cx fuperioribus colligere li- cet ) vndequaque aliqua ratione
fermentatur. Cxle- ftis nempe vis calefaciens dum aquas ab ca imbibitas ad
acceis qualitates deducit , illius fermentationem af- I64 fiduc fouet. Euenit
tamen vt terrx partes non paucx, qux prius fortalfe fermentate erant ,
vehementius con- ftipentur.limiilqucad anguftiusfpatium redigantur:i.-
frigidans fiquidem piptuum cxlcftium visob terrarum moles fuperpofitas a
calefaciente cxlcftium luminutn virtute aliquibus in locis retundi non poreft ,
cum prx- fertim ftcllx nonnullx eidem faueant fi igiditati. His autem terraium
partibus fic contradis caucrno- fa non pauca intra terram oriri necclfc eft ,
hxc que fi- mul acre repleri. Nam vacuum dari non poreft. E«f- dem etiam ob
caufas talis aer dum firmiores frigoris aggreftiones affiduc patitur, propria
exuitur calidita- te Se in aquam indcfmenter conuertitur. Hinc dedu- cuntur
fontium ac fluminum maximorum exordia. A* qux fiquidem in cauernofis conccprx ,
dum inferiot a petunt ac perrerrz folidioris rimas deferuntur, prout regionis
conftitutio patitur , breui cx nccdfitate con- currunt , Se inceptos curfus
fimul profequuntur , tan- demque pro illarum quantitate feu fontis feu flumi-
num denominationcmaccipiunr. Hz vero aqux quan- doque perbteue quandoque
perlongum f^atiumfub terra fluunt, candcmquc corrodentes fccurmiuc tra- hentes
cauernofa non parum adaugent. Quod fi illa- rum cutfusab eminentioribus
vndequaque interrum- patur > dum ftagnanr lacus patiunt , quorum tamen
plurimos (prxfertim fi aliquanto latiores fint ) fiipri terram apparere
credendum eft. Hz verb fontium. Nu- minum fic lacuum aqux, ftrpius dulces funt
feu nello fapore atfcdx, qujdam tamen reddunt ui fcuacidx.feu falfx/cu amarx.feu
alterius faporis, ob qualitates terra; per quam fluunt, Icu in qua detinentur.
At de his poftmodutn dicendum erit , dum vetfabi- mur circa faporura naturam
& caufas. Dt T CTT*mOtil’MJ. W
1 ‘ D * M cauernofis , feu aquas aliqua ex 72 ParrcC0,ltu,CJn,»^cu aquis
carcant,afcnben- Vj dx pixcipuc lunt terrf agitationes ac motas. Ej-mai « ln
his enim ffpius continentur fomites fla- tuum feu ventorum . qut co craffiores
ac denfiotcsfunt flatibus ac ventis , qui ex terrx fupcrficie oriri fo- lent,
qub terrx interna fupernorum humiditatem ac drnfitiidinem excedunt. Ad idem
etiam plurimum confctt cxleftium luminum circa h$c interna infir- mior virtus,
qux dum pleni cxficcarenon poteft ha- rum exhalationum generationi non parum
fauct.Ra- tiovero, ob quam his flatibus flatuumque fomitibus interne
conftitutis rcrrxmotus fiant, cx ipfius flttus natura deducenda cft. Hfe
fiquidem cdm ignea vir- tute Iit prxdita , Se celerrimi fettur fic vehementer
aggreditur , fimulque aptiffima cft ad concuffioncm tremoremque inducendum
circa id quod hac ratione percutitur. Rarb tamen teri (motus fiunt , quoniam ca
cft ventorum natura , vt dum illis exitus interclu- ditur impetum magna ex
parte remittant. Patet au- tem in fubterraneis decurfus liberos non
c!Tc,ctlmca- uernx , vtplurimum, folidis interrumpantur. Ad i* pfos icitur
terrjmotus excitandos requiritur, vt fla- tus qui funt in cau .-molis vel
adaugeantur quan*plu t unum , ita vtfe inuicem vrgeant , vel externa aliqua vt
excitentur. Ijuenit ob id , vt cflo tranquillo , cir- ca meridiem, nodu luce
propinqua , Veris 8c Autum- ni temporibus, terrf motus excitari foleant- Tunce-
nim maior exhalationis eft copia , nodu verb vehe- mentius ac fifpius terra
quatitur. Nam notfu fpirnu - terreftres magis vigent , tuneque terrfl
frigiditas £iha- lationibus rchrtcn* fpiritus interni 'claudit ac roborat, quod
etiam pluuio tempore accidit hutnidivi. Ven- tis etiam flantibus terrxmotus
fiunt 8c circa ea locav- bi mare fluidum cftiexccrnus fiquidem ventus intemu
per vapotofa aggreditur atque exagitat , idemqu: obmt- m I f ob marinorum
flu£hium frequentes pcrcuffiones eue- nit.Hx tamen euaporationcm impediunt haud
fecus quimpluuix.qux tcrrarmotui quidem fauent, quoniam •.nternos fpititus
roborant: eidem tamenaducrlantur, quoniam ventorum externorum internos incurfus
pro- hibent.Siccitas vero econtra terrxmotui fauet, quonia externis flatibus
aditum prxber liberiorem, &: eidem aduerfatur, quoniam dum externa visobfiftit
internis exhalationibus faciliorcraegrcffum przbct. Cafus etiam magnx alicuius
molis tcrrxmotum in- ducere iolet.Tunc enim incerni fpiritus ncccffarih exa-
gitantur terramque concutiunr.Ipfius autem terrx con- cuffioncs vehetnentiflimx
ac longe frequeniiores iunt in infulis ac Pcninfulis , quoniam fubterraneis
cauernis abundant ob ocultos maris ingreffus. Hoc fatis cuidens cft
cxEuboxa,Achaia,Hcllefponto, Sicilia , & aliis in- fidi*. Exdcm etiam
marinos ventos vehememiores pa- tiuntur , & a magnis fludtibus affidui
percutiuntur, quorum vnumquodque terrxmotui fauet Minus tamen hisobnoxix erunt
ficauernx lapides fint : tales enim caucrnx tcrrxmotus non pariunt : lapides
nempe diffi- cili commouentur. Inter terreas autem caucrnas illx difficilius
exagitantur qux fxpiuiitur terra ficciori.Nam talis terra fi confidat ob poros
liberiores minus claudit fpiritus , & eorundem impulfus fortius fuftinct.
Terra vero mollior econtra ob humore fpituus clau- dit, fleob internam
infirmitatem agitationibus minus refiAit.Triplicitcr autem terra concutifolct.
Aliquando enim ad tremorem impellitur : aliquando flatuum vi extollitur Se
deprimitur.aliquando mouerur fecundum latera per modum acceflus& receffus.
Tremor oritur dum flatus minor cft quantitas , &' hxc rertum motum non
habet ;cgreffionemfiquidcmfcu diucrlionem per- quirens incene agitat &:
tremorem inducit. Dura mo- nens virtus cil fottis Se circa vnam tantum caucmam
apparet, terra deprimitur ac cxtollitur.SxpC ctiam.fi a- gitationes
vehementiores ac diuturniores fint , abfcc- dit Se exdepreffionis motu hiatum
parurex fubhmatio- nc autem fubuerfiones. Dum terra mouctur pei latus, flatuum
vis ingens duas falcem caucrnas libi inuicem coniunftas agitat, ita tamen vt
inter vtranique fulcrum aliquod conftituatur. T unc enim dum pars vna depri-
mitur altera fublimatur,& econtra. Quod fi fpirituum impellentium vis
vehementior fulcrum deiiciar , terrx fuperficie vndequaque conci- dente,maximus
efficietur hiatus. Et hxc quidem in his Jocis fxpius euenire folent qux aquarum
alluujonem patiuntur. Aqux enim fulcra hume&me ,eadcmque cudciiciunt fcu
deiedioni obnoxia reddunt.Er huiuf modi rcirx depreffiombus Se conucrfionibus
nonuun- •pum aqux apparere folent , quandoque etiam ignis, ‘eu qux ex ignea
virtute combufta fune, cinci es vide- licet Se pumices. H$c tamen conuerfionem
potius quam depreffionem concomitantur. Nam ignea vis ad lupe- riora fortius
Impellit. Oritur auten» ignis in cauctnofis aliquando ex confricatione venti
exterioris ,qui ad in- terna ruit, circa icrr* aridioris rimas,(corifiicatio
enim cale lanioni ignifquc generationi faucrc folet)al»qusn- do ex interna
c.ibditatc qur pat it exhalationem : ipftqi exhalatio ex citcupofita
frigiditate conftipata ad ignea naturam perducitur.Hi autem ignes facilius
cxcitabun- tur.dum aridiora ac fpougofiora occurrunt , atque ctii dum
fislphuris , fcu auripigmenti , feu falium matcrix obiiciuntur.Hxc enim (vt fuo
loco dcmonftrandum c lit)ficillimc ignefeunt. Quxdam etiam ignem diutius
retincnt.Qpapropter poft tcrrxmot us nonnunquam fc- quuncur incendia:
nonnunquam etiam combtiftorurn cinis copiolus ventorum vi extollitur, qui fi ab
aquis re 'ctputur ea* frlfas amatafvc reddit.Nonnunquam etiam profilutnt aqux
copiofiorcs , quarum aliqux funt calidx vfulphurcx. Quandoque etiam oriuntur
llagna falfa. Credendum quoque eft , ex eadem ignea virtute flatuu fomites
firmiores confiitui , idcoquc dum a vifeofion Contemplatio I III. Pars I. 166
riraofa effluunt, atque agitationem coufque relaxant, donec terra iterum
conftipata, fhtibufquc cx fomite indefinenter prodeuntibus , concutiendi vis
rurfum re- paretur, haud fecus quam in febricitantibus eueni- re folct, dum
feliris intermittit. Protrahuntur autem hx terrx concufifioncs quandoque ad
quadragefimum diem : quandoque etiam annum complent, funtquefeu frequentiores
ieu minus frequentes , pro diucrfa quan- titate ac qualitate matcrix in qua vis
ignea continetur, materia enim exiftente calida Se acuta , ignea vis for- tius
quidem ac frequentius mouct/ed citius rranfit. Dum vero materia cft hebes Sclcnta.roouct
infumius, fed tempore longioci , ac febris quartanx naturam re- dolet. VidcDtur
ad hxc etiam non parum conferre ca- uernarum conftitutioncsac naturx. nam
dumcauernx valde profundx funt, ac terra magis compafta claudun- tur.tcrrxmotus
diutius durat. Dum vetb funt prope fu- pcrficicm Se habent latera rariora ,
breuius termina- tur : in his enim exhalatio faciluis perficitur. Ipfum autem
terrx motum lbni lxpius & prxcederc &* concomitari folent- Prxccdentes
primo fibili, fcu fufurri , mox mugituum fouos imitantur .concomitan- tes veto
confricationes vehementim es referunt , qux tandem ad confractionum voces
perducuntur. Eundem tcrrxmotum prxccderc folct aeris circa tcrr.m quies: (cxhac
enim colligete licet ventorum materiam omne interne retineri) Eiufdcm acris
frigiditas , qux arguit calorem interne daudiacconfiipari : afpcltus nigratu
nubium circa folem exxcnfarum , prxfertim velpcrtino tempore, qui indicat
copiam denfioris fpiribus interni detenti , fimulquc dcmonftrat vchcmcnriorcm
tcrrx- motum ac breui futurum. Vaporibus veto, cx quibus oritur tcrrxmcyus,
terra ob has agitationes dilrupta,profilicntibus, Sol Luna & Stcllx
oblcurari lolcnt , ac ad fai.guiuis nigi loris a- fpeftum deduci nam tales
vapores lunt tcrrcftrcs ac val dc fumofi, fimulquc nigri , fpiffi ac
fultginofi. Eafdcm etiam ob caufas ncbulx nigriores rcddundur.prxfertim fi
combuftio aliqua interne prxccffctit,& cinis , qui fx- 40, pe plurimus cft,
internorum ventorum flatibus extol- latur. V Quandoque pcftilcnria etiam ipfum
tcrrxmotum confequi folct : vaporxnim intra serram occlufus, dum cx caloris
dcfcftu ad lentorem deducitur, ptinunim- que qualitatum naturalem ordinem
difrumpit, veneni naturam ( quod experimento etiam patet ) lxpifsimfl ,
concipit , quam dum effundit pcftilenrcr inficiat nc- | ccfle cil. I Hanc autem
infeftionem oues prxeipue imbibere fo >° ' Icnt, tum quoniam natura funt
infirmiores » tum etiam ' quoniam diutius cetram ore & naribus tangunt.
C*mt X Vi l De ejuatnor trrr.trum & Acturum di ferenti i f prxctPuu ex
qwbiu <jHMw>r noxiorum prtctp turum ordtm- bm tinteru eonSUtwmttcr . L v
m i n v m ac fontium in ternx extern f^uc irrigationes, accedentibus ploum , ac
exteris qu$ ex vaporofa exhalatione fuperne gignun- _ ,ur ,8c ad inferiora
decidunt, in caufa lunt vt non tantum tertx fermentacio , quxcxlcllis
calcfadio- nis vi ad ariditatem impellitur, retineatur, fed etiam vt quatuot
terrarum differcntfx , totiddnquc aquarum c- xoriantur , atque vt act
circumpofitus non difsimili ra- tione immutetur. Aqux fiquidem , quatenus ad
tert* intimiora libere ac copiofe influunt , unquam confona frigiditate
affc&x, vehementius amplcfti folent ab infc riori parte terrx, qux
aliquanto frigidior eft: euenitque ob id vt ipfa tetta , ad maxima
compa&ionem ac denfi- . tatem dcdufta , cretx natuum fufeipiat : aqux vero
illi I adhxrentcs , pinguiorem quidem habitum adipifcan- materia retinentur
atque diutius ferpunt, diuturniores , . i r—- tcrrxmotus induci. Hi tamen
intermitti folent , quo- I tur.fcda proptix naturx puritate non omnino recedat.
nUm dum tcira concutitur , interniflatus facilius per I I Quare fi quis accepta
ratione ex quatuor elementis comparet y 167 comparet has tetras aliis terrarum
fpedebus, has aquas exteris aquis, aeremque circumpofirum exteris aeris
partibus, facili percipere poterit, terras proportione re- {pondere cerrx
elemento, aquas aqux elunento , acrem vero circumpofirum , qui aqueam hanc
humiditatem concipit , aqux naturam referre , prrfcrrim Ji locus fit
caoernofus. Et talis quidem terra taltfquc aqua, lapidum omnium generationi ,
propriori ratione deferuient. Dum aqux per certam aliquam terrx partem affidue
delabuntur ac fluunt • tetrx pars eas admittens , ob aftiduos ingreffus ac
recellus aquarum labentium Sc decurrentium neque plene conftipari poterit,
neque obtcriexSc aqtiez fri- giditatis amplexus conglutinatione omnino carcbit.
Quare deducetur ad grana quzdain
minutiora * creta ipia duriora ac firmiora , arenarumque naturam & for- mam
recipiet. Hx vero arenx crafTiores erunt, fi vel a- quz cralliores aliquando
finr,8f curfus 1’xpc interponar, vt in maris littore accidit: vel curfus fint
fubtcrranci. Tunc enim
vehementior frigoris vis huic conglutina tioni magis fauet , & curfus rem
iffior minus difiungit. Aqux autem per arenam hanc decurrentes , nifi alia ra-
tione inficiantur,vt accidit marinis aquis ac quibufdam fluuialibus, omnium
purillimz erunt. Quamobremficutt arena. ad alias terrarum fpecies relata, aqux
elemento proportione reiponderc videtur, ita talis aqua , vel ignis vel
purioris acris naturam re- feret. Ex lemque dilfcrcntix acri infigi videntur ,
prx fertim dum profiliemcs aqux fontes conAituunt. Tunc enim aer circumieras
purior redditur, ac propriam na turam longe firmius retinet. Has autem terras
& aquas metallis omnibus materias fuppeditarcexiAimanius. Dum aqux terram
interpollatc humcihnr , ideoque neque bibulam ipfius naturam ad plenam
faturiraiem perducunt, neque permittunt eam cxlcftium luminum calefacifttum vi
rarefieri, terra, ob has interruptas tum ablutiones, tum calefactiones , rarior
tumidibtque cfri citur. Nam aquea fubflantia ab ea imbibita fimul cali- dior
redditur, expanditur ,8e dilatatur,arrciquc humi ditatem iam referr.Neqje tamen
talis terra vere putre- fcir.Nam nulla adhuc vehementior ludia conAituca cA
inter igneas Sc aqueas qualitates. Itaque pinguis rcClif- fime appellari
poterit. t Aqux ad huiufmodi terras pertinentes duarum fpe- cieram videntur
cfTe. Quatenus enim fluunt Sc per tcr- rx fuperiora abfquc vlla mora cranfcunr,
impuriores fortafle funt.fcd fxpius Icucs. Quatenus vero immoran- tur , licet
ob ventorum agitationem non putrefeant, terrea tamen qualitate necefTarib
afficiuntur, &r craflio res fiunt.Harum aquarum vtraque , altera ob
impurita- tem , altera ob denfitufiinem, ad reliquas aquarum fpe- cies relata ,
terrx elemento proportione rcfpondct. Quare vtraque etiam fecunda erit. Terra
verb.qux ob raritatCfimiltccrefl maxime fccuda.ad ceteras terrarum fpecies
comparata , acris elementum referre videtur, ideoque in circumlitio acreacream
naturam (imilircr fouet Hic camen(nifi morus velocitas medelam afferat)
quandoque ob aqux vapores denfior redditur. Tales terrx 8c aqux fuggerunt
materiam viuentibus omnibus qux ex putribus generari folent. Dum aqux, abfque
vlla agitatione, terrx indefinenter affiflunt , & ab illa vitra omnem
laturitatcm imbibuntur, terra qui dem calefitTionem recipiet ex ignea cxlcflium
luirfi- num vi»fcd non perfette ob aquarum infiflenttum im pcdiincnra qux
ftmiliter ^alcfiunt »nec tamen confu mantut.Eucr.it igitur ex hac ludta perenni
, vt terra ad fummum fpongofltatis accedat, fitnulquc fetida fiat ,a- qua autem
craffior reddatur, fimulquc fetens. Terra hxc ignis elemento refle a ffimil
abuur. deducitur fiqui- dem ad maximam leuitatem,& vires ad externa diffun
dere potcA. Aqua vero ob eandem vim ad idem elemen cum deduci potent , licet ob
maiorem crafntudinem terrea appareat. Acr circumictius terreus fimiliter ap-
pellandus erit. Ex his terris &r aquis, tanquam ex propria materia,
generari folent feles, fulphqr , Sc atramentorum genera Vniuerf. Inft. ad hom.
perF. 16* Supraditix terrarum 8c aquarum fpecies magnam latitudinem habent ,
continCntque diifercnrias pluri- mas. Quod cueniremanifeAum cA ob licitarum
defle- ttiones afpeCtufquc multiplices, ac ob regionis pofitio- nem.fcu
montanam, feu campcfhcm , feu occlufam, feu apertam. Accedunt etiam ventorum
flatus, qui non parum conferunt ad naturam aeris immutandam: defe- runt enim
vapores remotiores , & proximiores expel- lunt. De temperamentorum , ex
atubus prrjeUu mixta cortftt- tuH/itur , cjf entia, cautis tum efj.cientJnu
materialibus. I x t a perfcfTiora , quorum materias iam dclibauimus , con
Aituuntur ex concordi ele- b mentalium qualitatum allocutione, feu ex cet - -
to illarum tempcrjmento. Eas autem elementorum qualitates nunc intuemur, qux in
illis agendi ac patiendi vires primo exerceor, ca- liditatem fcilicct St
frigiditatem, humiditatem Be ficci- tatem. Harum autem vnaquxquc(vt ex
fuperioribus pa- tct)cx adiundfx qualit atis.diuerfitatc quodammododu-
plicatur, ideoque ignea caliditas differt ab aerea calidi- tate, ignea ficc
itas a terrea ficcitate , aerea humiditas ab aquea humiditate, & aquea
frigiditas i terrea frigi- ditate- Cxterorum veri» ordinum qualitates, qux feu
cle- mentis tantiiin/cu mixtis tantdm.fcu vtrifque inhxtcrc folent, vt puta
graue & Icuc, molle Sc durum , Sc exterx eiufdcm ordinis, nccnon lapotcs,
odores, Ioni virtutes* ac colores omnes, ad temperamentorum conAicutionS primo
non pertinent , fcd vel cfTcntialiter vel acciden- taliter temperamenta
concomitantur. Prjtnx etiam quali atestunc tantummodo tempera- mentum ac mixtum
conAituunt , dum non ex externa fed ex interna vi fibi muiccm copulantur.
Caliditas fi- quidem quam/' exempli gratia ) lignfi experitur ex igni»
propinquitate , ad tll us temperamentum non pettincr, fieuti neque hominis
febricitatis calor humanum tem- peramentum ingreditur. Patet tamen harum
qualita- tum vnamquamque, licet rebus accidcntalitcr infit, il- larum
temperamenta non tantdm immutare fed om- nino etiam deAruere polle. Nam agendi
virtute fenc prxditx,Se iis .iduerfantur qux conAituunt rei fubicOx
temperamentum. Qu-litaies vero qux przcipucad temperamentorum conftnutiOTiem
perlinent, quatenus temperamenta in- grediuntur,neceilario vtcunque remittendi
funt, feu terte a compari qualitate fciungendz , ita tamen vt il- litu
veftigiuroyteunoue retineant. Nouimus enimlic- citatem , dum a fii^idirate
penitus delfituitur, terream vlrertus non cllcltcuti neque frigiditas erit ttrrea,
(i nulla penitus liccitas adiit : idemquede exterit dicen- dum erit. Tunc
igitur harum qualitatufii vnaquxque a lua compati diliundta eenfebitur, dum
compar qualitu ita infirinarurvt proprias vires non effundar. Id illarum
vnrcuique accidere poiclt , ignea ranttlnt c ii: dicare excepta. Hxc nempe,
quacunq; rationeflnixtis adbxrcat .abfquc ignea ficcitatc non datur, licet
ignea ficcicas abfquc illa fubfiAar. Elcmenrales autem qualitates pluribus
rationibof ab rnutccm diliungipofliinr. Quadoque enim illatum vnaquxque paritor
, quandoque altera tantum t Sc hxc quandoque omnino expellitur * quandoque non
omni, no.lcd ex parte Quacunque autem ratione id ftttffem- per id quod
fubnciturcx aliatum qualitatum clemetr.' talium ingreffu refici debet. Itaque
dum non tota qua. litas, fed certi tantilm illius gradus depereunt, ingredii-
tur neceffe cft totidem gradus qualitatis oppofiti ac ab dtero elemento
accepti. Sicuri enim (implei qualita. tum immutatio oritur ex adivflione
(imrlis qualitatis dilK- 16$ difKrrttlcm vim comnledentis fki pura dum aquea
hu- midiras fucccdit »n locum aere* * humiditatis.ita quali- tatum refradio
inducitur cx concurfu oppofit* qtnli- * tatis, vt puta dum caliditas obtunditur
cx acccflu firigi ditaris. Eafdemob caulas «Ium certa qualitas omnino deperit ,
noiw -liqua qualitas expuli* qualitatis locum arripht nccclfc cft ,ita tamen vt
adtux adiuis , pafliux patfiuis fuccedant, limulque pafliux adiuis & adio*
pafliuisfopcrftittbus aflooentur. Namnullurr. corpus generabile ac corruptibile
fubfiftcre poteft abfque a "mdi virtute 8c refiftendi potentia.Talcs
vcrbclcmen- talium qualitatum expulfiones, indudiones.ac immuta- tiones ,
abfque altcratione non dantur. Iraque illarum, limulque temperamentorum omnium
cautx tam effi cientes quin» materiales , ab efficientibus ac materiali- bus
altcrationutn caulis diffene non pofTunt. F.lficitn- tium igitur caularum munus
elementorum quidem v- uicuiquc.necnon vnicutque elcmmtalium qualitatum, aliqua
ratione aptari poterit: fcd.fi elementa attendan- tur, prxeipne concedendum ell
igni , qui tum reliqua ahereiflmplicemaltcrationcm n6 fuftmeufi vero qua
litares refpicianrur,calidita: i feu ignex.fcu aerex.&rfri gidhat' feu
terrex/eu aquex. Suhie&iuz vero caulx partes fumendx erunt extri- bus
elementis inferioribu , terra feilicet, aqua,Sr acre, (nam horum vnumquodque
veri alterabilc cft ) nec- norTex humi ditate feu aqaca, feu ac.ca , & cx
ficc itate feu terrei, feu ignea. Caliditas autem 8c frigiditas effedus
plurimos ac maxime differentes inducere folent. Quoniam illarum vires pluribus
rationibus immutat i ac recipi poliunt: Immutantur fiquidem ex varia qualitatis
comparisac- ceftione.humidi feilicet feu ficc i, cx refradionc qux oritur ex
oppofitarum qualitatum adiedinne , 6r ex a- liorum agentium concurfu feu rcfiftentia.
Varie autem accipiuntur, quonijm magis feu minus diftanti reci- |»iente,quoniam
diutius feu breuius agunt, Sc quoniam cecipiens cft diuerfimode difpofiiutn.
Contemplatio BtCftcattitmbu: , coneofliormmxit* Jrfetlu ac ex ce fu, fuKulyue
dt ill.criun atjfercKtus. «Eo fingula diligentius infpicienda funr. Si * ignea
caliditas, qux quammaxime intenft a I g't. patienti fit valde proxima, limulque
diu- J tius ac folitarie agat , nec defiftat donec pro- prium perficiat opus,
fingula fcucomburet feu omnino confiytH-t, his tamen exceptu qux fummarn combu-
ftionem feu congelationem tam palfa funt, vt puta ci netes ac vitrea • necnon
qux ex hoium copulatione co fthuuntur: hxc enim igni vehementiori appofita
illius quidem vim concipere folent , fed nulla cx parre con- fumUdcm etiam temc
puriori eucnira credendum eft. Qox penitus confumuntur 8c depeieunt , terreo
om- nino carent, feu minimum quid terrei continent, fcd cx aqua &r acre
couttituuntur. Qux non penitusconfomu tur • continent terreum non purum , lcd
quod vei aqux tantum , vel aauxSf aeris vim compledarur. Ex hxc quidem pro
multiplici horum elementorum commix tione, propriari quadam ratione combuftioni
fubiicifo lcnt , ita tamen vt illi aliquandiu oblidant .idtoquc per certos
quofdam gradus acftruuntur , Scad certa qux dam extren.a perducuntur. Eadem
calidttas humido adiunfb.fcu frigidorum ac Jiqtnidorum virtute refrada ac
remiffior, dum fubicdo nonfemper nequeeadem ratione adhxret , neque pro-
prianfVim abfque vlla intenniffione exercet ,no com P ' t, feu certe non omnino
comburet, fed concoque' potius.Hrc vero concodioob concoquenti* ac concc-
quibibl differentias, atque etiam ob varias vtriufque adhxfioncs , pluribus
rationibus confumm ari folet. Ha- rum illa cft prxftantior , ex qua concoquens
calidicas in V - ■ I t7 o eo quod concoquenduttt cft fedem conftituit , ac
femi- nalis virtutis fuftinet partes. Hxc fiqurdcm dum in- terna immutat Se
externa attrahit, fiihul concodibile perficit, ac vires proprias ad eiufdem
bonum adauget 6c fouet , talifquc concodio proprio» quadam ratione appellari
poterit maturatio. Exdcm tamen voces ct quadam fimilitudine illis etiam
aptantur qux externi caloris vi concoquuntur , dum illorum concodio redd
confummatur. Ipfa ver ii calidius concoquens (fiuc interni fiuc ex- terne agat)
duabus rationibus propriam vim exercere folet , videlicet affiimpto vfu humidi
alicuius quod co- codibili adhxret .tuneque illius adio dicitur cliorio, &
abfque vllo humidi vfu , tuneque eadem adioaf- fattonis voce profertur.
Frigiditas concoquens virtus- in co quod concoquendum cft fedom conftitucrc non
poteft , fed illi femper externi infigitur. Hxc nifi valdi intenfj fit,
pioprium opuvnon perficit : huius quippe confummatio deducitur ex congregatione
ac conftipa- cione cerrez ficciratis ac frigiditatis , necnon aquee fri-
giditatis , limulque ex cxpulfione aquee htlnuditatis ac omnium qualitatum tam
ignearum qtiim aerearum. Ex quo colligere licet frigiditatis vim eam concodio.
nem exercere qux verx concodidni omnino aduerfa- tur: repell t enimeaufas omnes
concodionum tam a- gentes quam fubicdiuas. Pa ter liquide m qua litares i-
gncas perfcdx concodionis vim continere., a queam vero humiditatem aereique
qualitates, dum terreis adindantur , mixrorum concodibilitarem inducere.
Caliditatis igitur ac frigiditatis concoquentes virtutes, licet accidenraliter
fe mutuo fouere poffmt , ex propria natura fibiinuicem aduerfantur. Itaque
ficuti calidi- tas quim Ixpiffimc pertuibateas concodioncs qux cx vehementiori
frigiditate perficiuntur , ira ftiguiitas has concodioncs impedit qux
caliditatis vi tam intef- nb quam externe agcnris confummandz funt. EueniC
autem, dum calidiras frigiditatis opus pertutbat.vr lub- icdfum.id nullam ob id
pofitiuam mconcodioncm de- duci poffir. Ac, dum frigiditas aduerfatur
caliditati , po- fitiua inconcodio ex ncccffitatc confcquitur» idque tum
rcfpedu termini feu maturationis, tum rcfpcdu adus elixationis &
illationis. Hx veri inconcodionc* proprias etiam voces fortitx funt.Ea enim qux
matura* tioni opponitur dicitur cruditas : ea, qux aduerfatur e- lixationi ,
dicitur inquinatio : & ea , qux alTiMOnt refi- ftit , appellatur
excalefadio. Itaque ipfa cruditas, nihil aliud cft quam iinpcrfeda maturatio ob
propri) caloris inopiam. Ex quo patet, talem cruditaicm noit parilmdiftcrreab
illa, in qua maturabile repetitur, dum ftiFncicns caloris vis proprium
profequitur opus.' Simili ratione
inquinatio, elixationi oppolita, id erit quod ex humido concoquente inducitur,
dum a- gens deficit in calefaciendi virtute. Excalefadio ve- to id erit quod
induci folet dum igneum concoquens deficit feu aqueum concoquendum
fuperabundat.Eo* rum autem qux concoquendi caliditati fubiicion- tur , quxdam
xqualiori ratione Comploduntur por- tiones trium concodibilium elementorum ,
quxdam ver6 ratione valde inaequaliori. Nam vel terrei plu- rimum continent ,
aquei autem 8 r aerei parum < vel in horum duorum aliquo excedunt- Hotum
pofteriorum nullum certum effccertamuc denominationem alTequi poteft abfque
confummata concod ione. Ipfa vero confummata concodio quandoque nul- lam
continet combuftioncm , tuncauc Naturi ordini cft quammaxim^ confona :
quandoque autem non fubliftir abfque aliqua confummata combuftione.qiu tamen
terreum omnino non comburatunruncque Na- tur* ordini non omnino concordat , nam
aliquid vio- lenti continet. Ideo autem exconcodione non datur fumma terrei
combuftio, quoniam talem combuftionem confequi- iur fumma
humiditatisexxindiotomnino autem hurui- dit te fublata concodionis ratio non
fubfiftir. Terreum vero tunc fummarn coocodionetn afTequi- h. j. jr Vniuerf.
Inft. ad hom. pcrf. 171 tor , cAm terrea ficcitate reiefta tcrTca frigiditas
acre* * humiditati contempcratur.Tunc aqueum plend conca- vum cfi.ciim rciedta
aquea frigiditate aquea humiditas aere* caliduati complcxionaliter adiungitur.
T unc ae- reum ad confummatam concodtioncm perducitur, cdm viraque acris
qualitas ea ratione retinetur vt terreis &: aqueis qualitatibus przfintac
dominentur. Tunc verb idem aereum coraplexionale comburitur, cilm aerea
humiditate reietta igneam ficciutem complcxionali- ter colligit , demumque tunc
aqueum combuftum ccn fetur, cum aquea frigiditate retenta ignea ficcitas de-
mortui humiditatis locum affumit. Ea qu* zqualiori ratione complectuntur tria
ele- menta conco&ibilia, tunc redii corteodta ac matura c- runt , cdm trium
elementorum concodtibilium vnum- quodque ita concoquitur vt aliorum
conco&ionibus non aduerfetur,quin potius eifdem faueat. Talia vero mixta
triplici ratione confiderari poflunt: videlicet quatenus immatura funt & ad
propriam ten- dunt maturitatem : quatenus in ipfa maturitate conlti-
tuuntur:& quatenus ab eadem delabuntur. Hisfiqui- dem propriiflimum videtur
efle , cum concoquens vir- tus deficit , corruptioni feu diiTolutioni etTc
quammaxi- me obnoxia.In illis enim elemetorum nullum, feu fum- mc concoCtum ,
feu fumme combuftum eft:qu* ficutf squalitatem non patiuntur , ita corruptioni
ac diflolu- tioniobfifterc po/funt. De femperarnentorMm crdinibuf ac differemus. I V *
hadtenus diCta funt demonflrarc pofTunt jj nullum quidem temperamentum ex vnica
]j qualitate elcmcntali conftitui potfe , ( nam * neque elementa ex vnica
qualitate confli - tuuntur, (fcd nihil obftarc quin mixtorum aliqua con-
fiflantex duabus qualitatibus, diucrforum tamen ele- mentorum,aliqua ex tribus
, aliqua ex pluribus , donec adillapcrueniaturqu* oCionarium qualitatum nume-
rum expofeunt. Docent etiam ipfas qualitates clemcn- calet, certa temperamenta
certaque mixta conftituen- tes,tantu puriores feu intenfiores fututas , quanto
illa- rum numerus erit minor, tunc enim ob dilparium ac oppofiurum qualitatum
abfentiam a ptopriz natur* flatu ac gradu minus recedent. Econtra tanto efle
im- puriores ac magis rcfradtas.quantb magis illarum nu- merus adaugetur.
Sictiti igitur temperamenta qu* oriuntur ex paucio- ribus qualitatibus ,
dtflinguuntur potius cx diuerfa na- tura qualitatum ingrediendum quim cx variis
qualita- tum gradibus-.ita temperamenta pliwes qualitates com- plc&cntia,
differunt inter fe potius ob vartos qualita- tum gradus quam ob diuerfas
qualitatum naturas. Itaque dum qualitates binarium nunicrunocxccdut, illarum
voaquxquc qtjamaximdintcnfaerit,& mixta ex qualitatum diucrfitatc tantummodo
ab inutccm di- (tingui potetunt.Dum qualitates ad oCtonarium nume- rum
perducuntur , mixta ex fola graduum diucrfitatc plurium ordinum erunt. Dum
binarius tranfccndi- tnr neque attingitur oCtonanu», harum rationum vna- quxquc
concurret, magis tamen feu minus , prout qua- litatum numerus magis ac minus
feu binarium tranfec dit, feu ab oCtonario deficit. Eorum quxeonflicuuntur ex
duabus qualitatibus 4 duobus elementis acceptis, exemplum prxbent carbo-
nes,farinz,&' fales : carbones fiquidem terream ficcita- tem& aeream
caliditatem tantummodo complcCtun- tur.Ignc enim extinCto, neque ignea
caliditas, neque i- gnc; qualitatis vis in cis apparet-Iidcm aqueis et ia qua-
litatibus manifefte carent.fimulquctum terrea frigidi- tate,tum aerea
humiditate. Nam haruvnaquxque cali- ditatis igne* vehementius coburentit
virtute repulfx funt, terrea vero ficcitas vt ignefficcitati fymbo!a>&
aerea eidius vt igne; caliditati confona , ficuti igoca 172 cobuftione
deficiente pofirem* fubfiflut:iufib'»tnuice legis fupcriusconflitutx virtute
concorditer copulan- tur, ac certum temperamentum inducunt.farinatum vc ro
tempcTamcntumconfiftit cx tcnca frigiditate & ae- rea humiditate. nam
continent terreum fummi conco- dtum,a quo (opere conlummato) concoquentis
calidi- tatisvisrcccfsir. Quapropter ficuti igneis qualitatibus & aerea
caliditate carent , ita etiam carent tam aqueis qualitatibus qu* terreo
fingularitcr ac perfecte conco- cto adharrere non poflunt, quam terrea
ficcitate. nam hac frigido terreo adhuc adhxrente plena terrei conro- dlio non
datur. Sal conftitui videtur ex aquea frigidi- tate & ignea ficcitate.
Inter ea quz complectuntur tres qualitates clemen* cales, connumerari pofTunt
cineres , marmora non pau- ca ,necnon phlegma , ac vitales animalium fpiritus;
in cineribus fiquidem continentur tetrea ficcitas , terrea frigiditas, 8c ignea
ficcitas.nam dum carbones cx vehe- mentiori feudiururnioii combuftione
deducuntur ad cineres, aerea combullibilis caliditas omnino recedit. Quapropter
cx ia conftitui* legis neceffitate, tcnca fri- giditas adiungitur terre*
ficcitati fupcrfl it i,qu* tamen adhuc retinet vim igne; ficcitatis iam
conceptam. Mar- mora non pauca carent manifefte no tantdm igneis ae- rcifquc
qualitatibus, fcd aquea etiam humiditate. coci- nent aurem tam aquea quam terrenam
frigiditatcm,vni cu terrea ficcitatc.Phlcgma vttifqi qualitatibus aqueis
adiugi; aliquidterreftns tr igidirat is,ac exteris omnibus carer.Vitales
fpiritus compTcdtuntur tanqua proprijtc- peramenti partes, aqueam aereamqi
kumiditarem , vni cum aerea caliditate. Ignea
vero vis,qua vtcumq* conti- nere folcnt.ad illorum temperamentum pertinete non
videt ur,fcd externi impellentis munia fultinere. Hi non fubfiftunt , fed quam
celerrimi dilfoluuntur , quoniam carent terreo & aquea frigiditate.
Temperamenta qu* conftituuntur ex quatuor quali- tatibus & illatum
vnumquemque ex neccfsit are refran- gunt,dari non polfijntabfqi terreis
qualitatibus aquea - ue frigiditate. EifJcrn etiam repugnat continere ignea-
rum qualitati) vtramqrfcu aliquam ,quamuis colligere foleat qualitates vtrafq;
feu terreas feu aqueas. Quapro- pter erunt paucorum ordinu,& omnia
conliftcnt.huiuf- modi autem videtur cfie fittilia omnla,pumiccs, 8c for- tafle
alii lapide* eiufdcm ordinis. horum humiditas ae- rea potius quam aquea cenfcndacft,
quoniam horum ordinum mixta ab ignea virtute oriri folent. Temperamenta que
quinque continent qualitates^ metalla fortalfc conitituunr.hxc enim adiungunt
vtrif- que qualitatibus terreis ac aqueis aeream tantummodo humiditatem. hoc cx
eo patet, quoniam metalla omnia liquefeunt . quod arguit aqueam humiditatem :
oalefa- dia tamen flammam non emittunt, quod in his qu* a- queam & aeream
humiditatem continent acrcx calidi- tatis carent iam arguere credendum cft.
Mel,vc videtur, fenarium qualitatum numerum colli- git. igneis enim exceptis
complcdtitur exteras omnes. Sulphuris temperamentum fepienarium qualitatum
numer um,ni fallimur.pcrficit.ab eo enim nulla qualitas abefl prarter igneam
caliditatem , quam tamen externe facillime concipit. T andem animalium perfedtorum
carnes , atque ipfa prxeipue cotda, odtonartum numerum implont : conti- nent
enim igneam caliditatem , prout contineri potcfl. nam hxc cum alterari non
pofsit , ad temperamenti ef- fentiamfortafle non omnino pertinet , idedque vi
nen- tium carnes igneum quidem calorem continent, non cx interna virtute, fed
quonia illum 4 corde recipiunt.Qwa propter fxpc etiam tngefcunt , proprio
temperamenti» retento: quod in ocellorum carnibus longe manifefiius cft. Cordis
etiam caliditas ignea videtur potius in cor de fedem conflit uere, quam ad
cordis temperamentuna pertincre.idco enim detinetur in corde, quoniam nutri tur
ex humido ilti adiundto}, redtrque ob id totum hoc luccrn* ardenti comparari
poflct. nam ficuti excindta lucerna nulla efl caliditas igneajta mortuo animali
cor ignea virtute caret. Car. r I7J Contemplatio. Dc temperamentorum confcnfu
ac diffnifafimuLiue de /ympathiuncm ac AttipAihiarum rmfnmbm. Niiitihtm his qux
de temperamentorum differentiis enarrata funr.attinge- mus fbrt alfe non
difricile caulas ob quas ea 3 qux \ Natura funtfibiinuicc prouriorl qua- dam
ratione confcntiunt fcu aduerfantur , fimulque Ce atttahunt ampledunturquc.leu
repellunt & declinant. Temperamenta enim fimpliciora, in quibus vnu tan-
tum concodibilc fumme excellit, dillinguuntur ab in- ukem vel ratione elementi,
quoniam fcilicet vel ter- reum, vel aqueum.vcl aereum excellat : vel ratione
concoctionis , quoniam fcilicet alia funrpexfetic con- cofta.aUa impcifedc,alia
pei fcdle combufta , alia itn- perfedi . Qtianuis autem ex horum vnoquoque
aliquis mix. torum confcnfusde aliquis diflenfus effluant . idcoquc
vniufcutufque clementi fumma concodio alique con- fenfum pariat , qui fatis
euidens cfl inter farinas Se fari- nofa ,quorutn terreum cfl perfecte concodum,
dum oleoaftociantur quod continet aqueum fumme conco- dtun> : lcu etiam du n
adiunguntur faccharo & mcllt, quorum aereum ad fummam concoctionem dedudum
dtinecnon inter oleum & ficcharunt, fimilique ratione concodio, &
inconcodio,tom perfede tum imperfede aliquas pariant inimicitias; patet tamen
fummum con- fcnfu::! fle fummam inimicitiamcirca ea verfari in qui bus idem
elemcnciitn attenditur. Kefpondent fiquidem domclticis hominum amicitiis &;
inimicitiis, qux exte- xis videntur intcrifiorcs.Ft fummx quidem amicitix vis
inter illa fplendet qux refpcdu ciufdcm elementi in concoda funr.fcd differunt
inter fe ob diucrfos incon codioms gradus. Summx vero inimicitix exerceri fo
Icor inter ea quorum vnum refpedlu vnius clementi famm£ concodum efl .alterum
autem refpcdu ciufdem elementi cfl inconcodum hxc experimetis facili com
probari polTunt : acceptis enim aqua omnino inconco- da.cucurbita adhuc
plautxafKxa qux aqueo inconco- do abundat, & oleo cuius aqueum cfl lummc
conco- dum • cucuibita ad aquam fibi fubicdam ac vi Solis c- uaporatuem, illius
etiam virtute trada , manifefli diri- gitur ac proteditur, caquc imbibita
celerrime augetur, oleo vero illi fimilitcr fubicdo fumma Naturx follici-
tudine refugitldem etiam oleum aqux nunquam com raifcetur.licet luioio
commifceatw.Quod ex eo fortaf- fceaqptt quoniam aerei combuflio non datur
abfque aqueo , quod ficuti aereum ad aqueam naturam vtcun que dericdit.ita ab
eo aliquo pado concoquitur. Itaque nequeaerei combuflio, neque aquei ineonco-
dio fummx oleiconcodioni adueilanrur : Icd reddun- tur potius prona ad amplexum
illius , quod fimiJitcr ob fummam aquei concoctionem ad aeream naturam om uino
dirigitur, Se aerei ad aqux naturam proni occurfui prompte jdmrrtil. Eadem
refpcdu combuftionum ac congelationum eucnire rationis commutatx vis docere
potcfl. idem colligitur cx ferro ,ex magnete communiori, 8c cx alio magnc?e,qhi
Amatites et iatn dicitur & ferrum expcl lie :in his fiquidem terreum
combuftum & aqueo ve- hementius adiundum, congclationcmquc pallum , qua
maxime vigere videtur.Patct autem ferrum , cuius cer- reum cfl minus combuftum
, magneti communiori, cu- ius terreum magis quidem comuullum cfl led no fum-
xnc*ptompte adhxrct c,haud lccus quam aqua cucurbi- - :«fi^tut. 4uod fi idem
ferrum refugit alium magnetem , afte- ictidum erit talis magnetis terreum fumme
combuftum effc.eamquc proportionem habere ad fertum qux oleo conuenir ad
cucurbitam , licet non refpcdu pcrfcdx ac impcrfcdx concodionis/ed refpcdu
peifcdx Sc im pcrfcdx couibuftioms ordinis peifedioris, qua res di- »7+
riguncur non ad diflfolutionem , vr carbonum combu- flioni conuenir ,fcd ad
certi mixti confliiutioncm. Quxdiximus.vt videtur , obiiciunt fontes caularum
ac principiorum tum efficientium tum recipientium» quzconftitucrepofiunt
fynpathias5r anripathias om- nes mixtorum pcrfcdiorumjapidumfcilicet, falium,
atramentorum » metallorum, plantarum Se animalium, tum quatenus in cadcmfpecje
exercentur refpcdu di* ucrlorum indiuiduorum , qux ob complexionum diffe-
rentias feu jbfolntc,fcu proxtatum ac fexuum fimiliru- dine ac diuerfitate, ad
mutuasamicitias feu inimicitias impelli folent . tum quatenus extenduntur ad
fpcciet diuerfas fle cerros animalium ordincs,certis animalium ordinibus , certis
plantis ac arboribus, certifquc metal- lis 5r certis lapidibus, amicos fcu
inimicos reddunt , Sc horuin generum vnumquodque fcu ad fe.fcu ad alia re-
ferri potcfl » feuabfolutc , feu refpcdu certarum par- tium ac ingredientium.
Hinc enim effluunt lapidum, herbarum, ac medicamcntoium omnium vittutes ac vi-
res, quas diligentius perquirere Se explicare alterius contemplationis erit.
Inprxfenria tamen filcncio de- mandandum non cfl, quod , quemadmodum ea qux x-
qualiotem elementorum concurfum expofcunc.ab a- gentis proprij virtute
dcflitura facile mirccfcuiu 8c corrumpuntur, ita ilia, in quibus
vnicumelemcntum ex* cellir, non tantirn a corruptione diutius defendi pof-
funt.prxicrtimfifeiunda petfiftant ,fed aliorum etiam corruptioni obfiftct e.
In his tamen qux dam refpcdu quorundam magis excellunt: files emm carnium om-
nium cot ruptioni quam maxime obfillunt.Etentm dum illorum aqueum combuftum
reuoca ur ad aqux natu- ram, aqueis qux in carnibus funt eifd^mquc aflbeian-
rur igneam ficcitatis vim , quam ex combuftione reti- nent impartiutur,
illarumquc inconcodioni medentur. Saccharum Se mcl non dillimili ratione frudus
ram ma turos quira imm.turos a putredine tutos reddunr.Nam illorum aeteum fumme
concodum Cicifc deducitur ad fingulorum interna , te illorum in. oncodioiiem ad
de* ccnrem concodionem perducit. Acetota omnibus a- pcarifolent.Nam Se filiorum
virtutem continent, Se et aerea combullionc » quantum ad conleruationcm per-
tinet , dulcium vim exercere poffunr. Oleum Se extera pinguia carnium
corruptioni fimiliter obfiftunt , fed infirmius: lixiuium etiam &r aqux
fortiores idemprx- flatcpolTunt, ita tamen vt dum aerei combufli virtute
corruptioni obfiftunt, fimul etiam vehementius rodant & nouaquadain ratione
corrumpant. Quapropter nc- queanimalibuvcibum pixbent, neque aliqua ex condi-
mento apta ad comcftioncnireddnnr. Salfa veri» Se a- cctofa, licet cibum non
ptxbcant, cetera tamen ita c5- dirc potiunt vt nonnulla etiam , qux decentem
maturi- tatem non affequuntur , homini grata reddaru, pingui- busprxfcrtiaiacccdcn:ibus,qux
& illis interiorem in- greffum prxbcant paratiorem , Se ex fumma fui aquei
maturitate retundant virtutem eorum qux minus con- co da funt. De mxtmon
proPner.tr; b ut .feu Acctdennbtu com- mUOUtriPM , tjHAilUs intimior a vtda.tur ejfc.
lnoirii vnumquodqne ea ratione cef tis proprietatibus infigmtur ,vt non careat
communibus qux magis ac mmui recipiunr: nam omnino cfTentiales non funt. Hx
vero ad duos prxeipuos ordines rede deduci poterunt. ad ea fcilicet qux
mixtorum fubflanrix funt intimiora .atque ad eorum bonum feu malum non parum
conducunt, Se ad illa qux ab eorundem fubftanria lunt magis lemo- ta.neq; vllum
mixtis feu commodum feu incommodum afferunt. Intimiora, qu» primo loco
contemplanda funr, compiedi pofluiit decem Sc odo combtnaiionibus» quarum
vnaquxque continet binas qualitates fibi inun- cem oppofitas. h. ii. jr ! 175
Exprima,mixia dicuntur concretiliaffu inconcreti lia. Ex fecunda, eliquabilia
feu ineliquabilia. Ex tertia, mollificabilia, & dudhlia, feu immollifica-
bilia,& induet ilia. Ex quarta, humcdabilia feu inhumedabilia. Ex quinta,
Hcxilia ac diredilia , feu inflcrilia ac indi- redilia. Exfcxta.fradilia feu
infragilia. Ex feptima, friabilia feu infriabilia. Ex od3ua,impre(filia feu
inimprclfilia. Exnona.fnrmatilia feu informatilia. Ex decima, preifatilia feu
impreffitilia. Ex vndecima.tradilia feu intradilia. Ex duodecima, dudilia
&; indutilia. Extertiadccima,fiffiha& mtiflilia. Ex
decimaquarta,fedilia& infedilia. Ex decimaquinta, tenacia feu lenta , fic
non tenacia feu remittentia. Ex decimafexta,denfatilia &r indenfatilia. Ex
dcciinafcp(ima»combuftilia & incombuftilia. Ex dccimaodaua.exhalabilia
& non exhalabilia,va- porabilia & non vapor abilia. Illa dicuntur
concrctilia,qux fi terrea ac humida fint illorum huraidicas caloris vtexficcari
poteft. Si verb fint aquea 8f calida, eorum caliditatem frigus extrudit,
ideoque durefcunt.lnconcrctilia econtra funt , quz feu magis terrea &
calida funr,ob idquc aqueo humore ca- rent , vt puta mcl Se vinum palfiim: feu
cum veri aquea fint plurimum tamen aeris continent, ficuti oleum, ar- gentum
viuum , & quicquid eft val tenax ac lenrum, vcluti vifcum &r pix.
Eliquabilia circa concretilia lo> cum habent. Terra enim qux caloris vi ad
ficcitatem deduda funt humore iterum appofito liquefcunc.vt pu tafalnirrum.
Fi&ilctamennonliquelcit, quoniam vi ca Jidi ita fefc colligit vc illius
foramina aquam admirtere nullo modo poflmt. Aquea etiam, qux ob frigiditatis vc
hementiam calorem amiferc.vi ipfius caloris iterum 1»- qucfcunt,vt puta
criftallus , plumbum^rs. Hzc eadem quz eliquabilia funt, ex agitis diucrfitatc
ineliquabilia etiam cenferi poflunt. Terrea enim quz fi frigiditas ac humiditas
attendantur, funt eliquabilia, dum calliditati fubiiciuotur apparent
ineliquabilia. Aquea econtra quz calore irruente Iiqucfcunt .frigi- ditate
jppofita firmiutconflipantur. Illa funt mollificabilia ac dudilia , quz ica vi
caloris concreta funt vt illorum humor neque vniuerfus , vt^n nitro ac fale ,
neque inxqualitcr, vt in fidili, cxficcatus fit,fed mollitiem aliquam adhuc
retineat , vt ccta & lu- tum. Illa veri», quotum humor vel vniuerfus, vel
zquali- ter eft exficcatus , id***»qucomni mollitie carent, neque
mollificabilia neque ductilia funt,vc lignum Se cornu. illa funt humedabiba,
qux priori forma retenta, a- quam interne recipiunt atque imbibunt , vtterra Se
la- na.Econtra, quz feu aquam interne non admittunt , vt *s,fcu cx illius
ingreflu interne immutantur, vc nitrum & fal.crunc inhutneCtabilia. Nitrum
aurvm Se fal ideo interne immutantur , quo- niam illorum foramina continuata
totum penetrant. Quare aqua ingrediens ftatim partes difiungit. Patet igitur
terram humedari quidem, fcd non eli- quari,nitrum vero eliquari & noD
humedari. Illa funt flexilia ac diredilia , quorum longitudo cx ambitu in
tcdum,vel econtra cx redo in ambitum per- mutari poteft, vt metalla &
quzeunque humorem ficco confidenti aflocianc : flexio enim cft motio a redo ad
deuexitatcmaucadconcauitacem : diredio verbacon- cauitaee feu a deuexicate ad
rcdirudincm.Ea igitur qup huiufmodi permutationes non admittunt , ficuti
lapidi- bus omnibus cucnit,crunt inflexilia atque indiredilia. Vradilia
dicuntur quz foramina feu poros longe por- redo» habent, ideoque in magnas
partes diuidi poffunt, quod fradibifibus conuenir',vt ligna. Econtra illa erunt
in/radilia,qux multis fcatent foraminibus, vt glacies & lapis . Friabilium
Se infriabilium ratio cx fupradidormn Vnitierf. Inft.ndhom. perf. immutatione dcducitur.Sicuti enim lignum cft
fradile & non friabile , ira glacies & lapis cft friabilis & non
fradilis. Namfriatioeftdiuifio non in magnas fed in quafcunquc pattes fine
difcriminc. Illa vero quz & multis foraminibus fcatent, & plurimos
poros in lon- gum porredoshabent,fimul &fradilla& friabilia funt, vt
putafidilia. Ea appellantur impreffilia quz humorem aqueum nS excedentem terreo
auociant : horam fiquidem partes fuperiores ex aliquo conradu feu impulfu ad
interna deduci poffimt. Huiufmodi funt zs, cuius humor magis eft deuind us
ideoque durum cft , & czra, quz cft mol- lis.Qux humore aqueo carent,
inimprcffilia funr. Ho- rum etiam aliqua dura funt , vt fidile .* aliqua
mollia, vt tana.Lana tamen quoniam conftat ex part ibus, quz (ibi inuicem
omnino non adhzrcnt, im pretii 1 1 s apparenter eft quod etiam fpongir
conucnire videntur. Dum impreffilia ex aqueifolutione facile premuntur»
formatilia etiam erunt.Dum vero non premuotur £ici- 11, quod ligno eucnit.non
erunt formatilia. ^ Lanz etiam, quoniam impreifionemquam facile re- cipiunt non
retinent, .formabiles non erunt. Illa appellantur prefTatilia quz cognati
corporis va- cuos meatus habent , ideoque pulfa lupcrficie ac intro recedente ,
partibus alio non migrantibus , in fua fora- mina ac vacua coire ac deduci
poliunt. Econtra illa c- tunt im preifatilia , quz in fua foramina
,quoniamjllis carent, vel duriori corpore referta habent , coire non poftunt. •
Illa vocantur tradilia qnz aqueum plenius conco- dum terreoque contemperatum
continent, ideoque illorum fupcrficicsabfquedifruptionc in latum porri- gi
poteft, vt lorum, ncruus, vifcum, pituita. Quz veri his carent, intradilia funt
, vt lapis & aqua. Interea aurem quz apparenter funt preifatilia ,qu$d.im
apparenter e- tiam funt tradilia, 'vc lana,quzdam nullo modo , vt fpongia. Lanz
fipuidem partes difiundx abfquc inter- na illarum mutatione longioris
formzafpeUum exhi- bent , fpongir verb partes vel omnino cohzrent vel o- mnino
difiunguntur. Illa dicuntur dudilia quorum fuperficies ex vnico' I- du tota in
latum ac in profundum migrare poteft, vrx* Se plumbum. Quz vero ira non
expanduntur , vt Iapis fle lignum, dudiha non etunc. Dudilia vero omnia etiam
impreflilu funr, licet impreffilium plura fint non dudi- lia.vt lignum , czra
urocn Se cornum fimul impreffilu Se dud dia funt. Illa funr fi (filia quz 8r
dura funt 8r meatus , quibus partes cohzrent, non in latum fcd in longum
porre&os habcnt:hzc fiquidem dum diuiduntur , ampliorem qua abeoquoddiuidic
diu ifionem admittere po/fiin* Nam illorum d-uifio id quod diuidendi vim
continet antece- dir,quod in fcdiontbus minime euenit. Liquida igitur
omnia,nccnon quz mollia abfolute funt, feu (dum funt durajptcffioncm feu
friationem admittit, infiffilia erue. Illa funt fcdilia qux licet duritiem fint
confccuta veri tamen mollia fant, fle quatenus fedioncra admittunt poros habent
in latum protenfos. Hzc igitur dum diui- duntur neque diuifioncm ncceflarib
affticipare poifunt, vt fiffilia, neque comn.inui.vt friabilia. Nonnulla fimul
& fiffilia Se fenilia funr.vt ligna, quz cum cx longitudi- ne veriib
filfilia quam feddia fint,cx latitudine fcdilit tantdm func.Ea autem quz tam i
duritie quam /molli- tiequactmquc recedunt, cruot inlcdilia. Illa funt tenacia
fiuc lenta, quz cdm liquida Se mol- lia finr catenarum compofitioncm imitantur,
idcbquc protrahi ac multim diftedi & rurfum contrahi poffunt. Econtra quz
horum vtroque carent, tenacia feu rcroic- tentia non funt. Illa funt denfitilia
quz ciro fint prefTatilia , ffabiTcm fiximque preifationem retinere qucunt.lndcnlariliavv
- ro, quzvcl impreflionem nullo modo admittunt ,vct dum admittunt non retinent
, fcd ad priorem reuertun- tur extenfionem. Illa funt combuftilia quz meatus
tales habent vt hu- morem quidem igneum contineant , fcd vi ignea • efebi- 177
debiliorem, fimulqueper eofdem meatus ignem in- trortus admittunt. Huiufmodi
funt lignum , xs , lana. Qux vero vel nullum habent humorem , vel vi ignea
valentiorem ^ta vt interne ingredi prohibeatur, in combuftilia funt.vt puta
lapis, glacies, & quf vehemen ter virent. Illa funtexhalabilia qu* ciim
humida fiat ita humo rem retinent , vt nifi igni apponantur euaporarc non
poffinc. Idcdque ab eis , dum ab igne feiunda lum.ct- ficitur quidem ,ex
interni caloris vi , licet 8 c humidi roniunda difcrctio , quod ad ip/am
exhalationem vere pertinet : at humor hic feiundus madefacere non po teft ,
quod cuaporationcm conftituit : neque etiam ef- ficitur fpiritus , quoniam non
continue fecundum lon- gitudinem fluit , quod ad huiufmodi fpiritus effentiam
pertinet. Exhalabilium autem plurima abfque externi ignis appofitione non modo
non cnaporant, fcd neque exhalant. At fi ignis apponatur , horum exhalatio den- fior eft
& calorem tangentibus affert. Id autem pro appofitorum differentia
multipliciter fit:idc6que harum exhalationum quxdam fumus dici- tur, ea
fcilicecqu* procedit ex lignis: quxdam fuligo, C* fcilicct qux deducitur cx
exra, pice, & ex iis qux pi- cem continent: quxdam nidor, ea fcilicct qux
cx oleo bc olcofis extrahitur. Oleum enim cxhalabtlecft non autem cuaporabile ,
idcoquc non decoquitur, ncc facile erajfcfcit. Aqua vero econtfa euaporabilis
cft» non au tem exhalabilis. Exhalabilium etiam ,qux ignis appo- ficionem
requirunt, quxdam ex exhalatione omnino c- tlanefcunt,ficuti ipfis
cuaporabilib. cuenire lolcvqu*- dam cdm combuftilia fint in cinerem
rcloluuntur. Hoc autem illis cuenire patet , qux vel calote tan- runi,vcl
calore ac frigore concurrentibus conftipantur. At ipforum combuftilium illa qu*
denfitatem habent & exhalare poliunt forraatilia funt: qu* vero parum fu-
mi habent, terrx autem plurimum, carbonaciha. Li- quidorum etiam nonnulla
flammabilia funt, vc pura pix,oleum , c*ra, licet fi his qu* fumum iaculantur
ad- Bsrrcanr, facilius flammam emittant. • Animaduerfione autem non indignum
eft , nonnul- la eliquabilia effe.fed non flammabilia , vt puta zs , ac
metallorum reliqua : nonnulla flammabilia , fcd non e- liq-ubilia ,vt puta
lignum : nonnulla & eliquabilia S: flammabilia, vt thus. Ethzc quidem
cucniuntob diucrfam humidi con- ftitutionem: ligna etenim humorem
compadum,iKquc vbique continuum , & a terreo minus imbibit um ge- runt.
Ideo fluere non poliunt , ted facilius deuri ac flammam emittere. Flamma enim
eft fpiritus , vel fu- mos ardens. /Es humorem habet per fingulas panes dif-
perfipn , non continuum , Sc pauciorem quam vt flam- mam cnuttcrepolfit ,
prxfcrtimcfim terreo nugis in- hxrcat.Thus autem pattirn hoc partim illo pado
habe- bit,idcoqueSr flammam emittit, & fluit. Contemplatio 1. A cadentium /q/x dtmxrorum nantr*
cerfenturremo nor 4 , duri jMMjuegerierj, & de primt generu jj<eael/iis.
« A qu* temperamenta remotiori quadam ra- f tione coocomitatur, nihil aliud
videntur effe f quam viresfcuilifpofitioncs quxdam inter- ^ __ ^ jy nx, quibus
ipfa mixta, abfque vlla proprij fta 7us immutatione , externa afficere atque ab
externis af- fici poliunt. •Harum difpoficionum fcu virium aliqux fimplicibus
elcm*sntis communes funt,aliqusvcrb mixtis perfedio- jsproprix. H* ad quinque
genera prxeipua dcducendx funt. nonnull* fiquidem terreis prxeipue conueniunt
Qua- tenus caloris fcu frigiditatis virtute maiorem minorem- ve parttum
conftipationem adepta fc inuicem afficere poffunt > & tangibilium
qualitatum ordinem ingrediu 17* rur. Nonnull* confequuntur trium feu duorum
ctcmcn rorum concodibtlrutn copulationem , quatenus cx ca- lidi virtute ad m
aiorem minoremve feu concodioncm feu combuftioncm deduda , aquam fcu aquea
afficere folent , be faporum vocem obtinuerc.Nonnullx eorun- dem elementorum copulationi
aptaptur, quatenus vir- tute caloris interni fcu interni concepti emittunt ficc
fi igneum vnl cum aereo humido , affitiuntque iplum acrem vc acr cft,&
odores appellari folent. Nonnullx ita confidentibus infunt, vt pulfandiac-
rifque conft ingendi vim afferant , fimulque fonorum ac vocum generationi
deferuiant. Nonnull* demum , qux perfpicuum( quatenus lucidum cft) certa quadam
ra- tione afficiunt , quoniam fcu terrei combuftionc caret, feu idem terreum
combuftum continent , atque etiam aquei qualitatibus magis aut minus excellunt,
colo-] ris , feu etiam perfpicui ac opaci denominationem fune confccutx. Horum
generum vnumquodque continet plurcs fpe- cies, quarum t:mcn quinque tantummodo
tales funt.vt (fi comparentur exteris ) fimplices appellari poffinc, li- cet
non eadem ratione- Trescnim exeo tantummodo fimplicium fuftinent vocem ,
quoniam abfquenoua <6- codione non inducuntur , quod nonnulli exterarum
conucnit : harum fiquidem vnaquxquc ab hominum e- tiam arte ex certis
fimplicium qualuatum commixtio- nibus induci folec. Du* vero non ob id tamilm
dicun- tur fimplices , fcd etiam quoniam nullam admittunt af- fociatiouem
qualitatis oppofux, fcd in piopi io gene-, re qualitatum magis ac minus
recipientium exiremz funt. Primi generis qualitates intimioribus mixtorum qua-
litatibus proximiores, clauduntur ( tanquam ab extre- mis ) futnm j mollitie 8i
fumma duritie. Summa autem mollities & fumma durities ficuti ex propria
forma funt veri ac omnino fimplices , ita ex fimplici caufarum ef- ficientium
virtute pariend* funt, ac rcipfa partuntur. Summa enim mixtorum mollities
coPcquitur luinmam terrei fcu concodioncm feu combuflionem. Itaque farin* funt
fumtne molles , quoniam nihil a- tiud funt quam terreum ex fumma concodione
purga- tum.Cinct es et iam candent mollitiem referunt, necnon calx Se gypfum ,
quoniam terreum fimiliter continent cotnbuft tonis vifuinmc depuratum. \
Carbones quoque dum.contcruntur quodam modo farinefeunt , quoniam illorum
terreum cft quammaxi- tac combuftum. Durities ecoiuracor.fequitui fummam conft;
pat tonem fcu terrei , fcu aquei cx terrea frigidiu- te omnino dcuindi,fiue id
folius frigiditatis virtute fiat , fiuc non abfque aliquo igncxcaliditatis vfu.
Me- dix huius generis fpecies cancris omnibus ftmplicio- res erunt ,ui fallimur,
primo adipis mollities fcu vn- duofitas , fecundo carnofiws, tertio cori;
cxficcati tan- gibilis qualitas. Carnofitas medium locum , vt
vidctur.aflfumit.Njm terreum continet, neque omnino folutum , neque om- nino
conftipatum » fcd media quadam ratione dtfpofi- tum. Adipis mollities farinarum
mollitiei proximior cft.Corij vero durities ad fummam conftipationem ma- gis
declinat. Inter ciufdem generis qualitates magis compofitas prxeipuos locos
fcbi vindicare videtur lanofitasfli* afpc- ritas.Hxc corio cft durior.illa vero
eodem molliordicct i carnis molitie plurimum deficiat. Dantur etiam plurcs
Iliae huius ordinis qualitates, quarum perceptio cx didarutn dodrina facile
deduci poteft. De fi porum fpt
cubus & camJis. Apoiii illis tantummodo rede apiati poffunt, qux caloris
virtute ea ratione pro- prium Lonfequuntur Effe , & ad certum tem-
peramentum perducuntur ,vt neque aere* neq: aquex qualitates neqj frigiditas
terrea omnino cxpellatutffcd 179 harum vnaquxque certa alia ratione fibi
inuiccm con- temperentur. Cxtera vero , qur fcu frigoris vi , feu exconfumma-
ta fupradirtarum qualiracum combuflione , certum ali- quod forriuntur
temperamentum, ncccflario Infipida funt- Carent eninuam calido quam humido
comple- zionali:quorum vnumquodque ita ad faporis rationem pertinet vt altero
amoto depereat. Simpliciores autem faporum tyecies ex certi alicuius clementi
fumma vel concoctione vel combuflione tan- tummodo deducendx funt. Data
fiquidem feu plu- rium elementorum concortione vel combuflione , vel vnius
elementi concortione vel combuflione non con- fummata , putum aliquod ac vere
fimplex produci non poterit,ob inzqualcm feu elementorum difpolitionem feu
concortionem , & combuftionis gradum nccefla- rilmque cruditatis
accclTioncm. Itaque fapores fimplices his tantummodo inhxrebfit qu$ confli
tuuntur ex inxquali concortibilium elemen- torum copulatione. Cartera vero
omnia, quatenus fapida funt , eos fapo- res referent qui ex priorum commixtionibus
deducen- di funt Exiltimamus autem inter fapores limplices il- lum fumme
limpiicem efle,fimulqueperfedtioris extre- mi partes fultinere, qui confequitur
temperamentum terrei optimi concoxi nullamque combuftionem per- pefG:
huiufmodiquc videntur clTe farinx.criticcx^ue prxeipue, dum aliquid humoris
adhuc continentQu* veri» ad fummam peruencre ariditatem , faporem artu non
continent, quamuis ex aliqua humidi adiertione il- lum facile repetant. Hunc
(quem panis faporem appellate licet) veri fitnpliciffimum elfe ex eo etiam
demonftrari poteft, quoniam primo concortibili ,ipfi fcilicet terreo, pri- mo
aptatur,necnon quoniam quae cum referunt alios fa- pores omnes admittunt Eundem
faporem xmulari videntur aquz puriores 3ux nihil terrei continent , aerei vero
non parum , Se ulces ob id appellari folent , licet improprie & ex fo- ta
relatione ad alias aquas. Huicfapori
proprium vi- detur elfc nullam comedenti molcftjam feu volupta- tem afferre.
Dum vero abfque vlla commixtione dclertar, id cxvc hementiori feu fame.fcu liti
cuenirc folet, tuneque ex commodo potius quam ex fapore voluptatem affert.
Secundus fapor.limplicifTimo proximus.illorum con- fequitur temperamentum, qux
cum elementa conco- rtibilia inxqualiter contineant, conftituunturex fum- ma
aquei concort ione , pinguedinemque ob id,feu vn- rtuofitatem elfcntialiter
referunt, cx qua idem fapor di- citur pinguis fcu vnrtuofus. Ea autem , qux hoc
fapore afficifitur, lenire quidem folent, fed nullam manifcllam voluptatem
gufhii afferunt. • Huic in fimplicium faporum ordine fapor dulcis ac- cedit ,
qui deduci folet ex fumma aerei concortione cui nulla combuflio alfocictur.
Dulcibus proprium eft non canrilm lenire, vt pinguia, fed manifeflam etiam vo-
luptatem guflui afferre. Sunt autem dulcia pingui- bus grauiora, quoniam fumma
aqucl concort io , qux pinguedinem parit,funul & aquea puriora & aerea
li- Deriora reddit. Summa autem aerei concortio , ex qua dulcedo colligitur,
aquea, a quibus ipfum aereum deti- netur,firmiora reddit. Ea igitur qux panis
faporem referunt longe firmiori ratione vtriufque grauiora erunt, terrei
fiquidem plu rimum comi nent, cuius grauirasexdigeftionc no com- burente
adaugetur potius qulm diminuitur. Summa veri» concortio eorum qux tribus
hisfapo ribus afficiuntur ex eo etiam demonftrari poteft, quo- niam dulcia ,
licet ex aquei copia flammam non excitet nutriantve, tamen quam facillimi
accenduntur ac coro- buruntur,quod neuriquam accideret fi illorum conco- ilio
vltcrius extendi pofTct. Pinguia quorum aqueum complexionale eft fumme concort
um,non tantum facili accenduntur & combu- runtur,fcd flammam etiam emittunt
ac nutriunt. Vniucrf. Inft. ad hom. perf. i8o v Farinx vero , Sc extera qux
panis faporem vtcum- que referunt, ideo non facile ignem concipiunt, quo- niam
aerei parum continent. Sc terrei feu aquei plu- rimum. ^ Sed ad ea accedendum
iam eft, qux ex maxima cotn- buftione certi concortibilit afficiuntur
fimplicibus fa- poribus ordinis imperfertioris.Hi duo funt,falfus vide-
licet,qui colcquitur aquei fummam combuftionem, 6c acris, qui oritur ex fumma
aerei combuflione. Salfus ta- men ad amarum deduci folet , dum aquei combufti
vis terreis coraplcxionalitcr copulatur. Amarum autem faporem a falfo
cfTentialiter non dif- ferre , ex eo coniertare licet , quoniam cineres
fumm& combufti, nullam amaritudinem feu contincnt,feu in a- 3uam adiunrtam
emittunt , fed eam potius acrem re4- unt. quod tamen ex neccffitate eueniret ,
fi in faporis amari conftiturione primas partes terrea obtincret.Ar, fi aqueis
aferibendus eft,a(Tentiri cogimur eum cflentU liter i falfedinc no differre:
patet enim ex fumma aquei combuflione falfedinem deduci Se fal ipfum oriri.
Idem ex vtriufque faporis fimilitudinc demonftrari poteft :amatus liquidi in eo
tantum £ fallo differt /quo- niaob terrei combufti afTociationcm magis
exafpcrat, Sc ob eandem caufam falfedinis acumen refrangit. Sal- fus igitur
fapor(fi hxc rerte fancita funt)vna cum ama- ro cum locum obtinebit qui fapori
panis fumme aduer fatur.Huic prout propriam naturam retinet, proptii^eft
detergere, abluere, & aliqua ex parte tum aftringere, tum
corrodere.quatenus autem ad amaritudinem con- trahitur, dctcrgit,&
vehementius exafpcrat, fed nona- ftringit, nec corrodit. Acris fapor in
fimplicium faporum ordine conflitui- tur medius inter dulcem Sc falluni. Huic
proprium eft mordicare Se rodere curo magna celcricate.quaproptcf acria
falforum acumen excedunt , idque iure optimo e- uenit.nam aerea, ex quorum
combuflione fapor acris o- ritur, aqueis funt acutiora , licet minus pcrfift a
nt quam aquea, Quod autem acria cx acri combuflione oriantur, cinerum vis,dum
aqux feruenti commifccntur.mamfe- ftc arguit. tunc enim aqux acredinem
concipiunt ,quo«* mi cinerum ignea ficcitas aqux feruore excitata ignei etiam
calefaciendi virtutem vccunque exercet , Se exa- qua circumpofita aerea generat
fimulqj comburit : quae cum exhalare non pofsinc aqux fupcrftiti complcxiona-
li ter copulamur. Inter faporem falfum Se acrem, fapor acidus rert£(ni fallimur
}conftituitur. Hic inter fimplices connumeran- dus non erirnam faporem acrem refrangit,
ideoque no rodit, vel cerre non admodum vehementer. Acuit auc£ faporem
fa!fum,mordicat fiquidem, quod falfo non con ucnit- Prxn rca in eo aerei Se
aquei combuflioncs-ma- mfcfte copulantur , illique propriifsimum videtur cfle
ex fola interna virtute feipfutn intendere, nam ex aerei combufti vi agit ,
& cx ea difpoficione , quam ex aquei combufti natura interne concinet,
eidem artioni fub- iicitur. Hoc acribus non conucnit , quoniam illorum vis
omnis in acris conditura facilius cuanefcit, aqueis prxfercim non fauentibus.
Idem falfis denegatur , quo- niam omnis illorum vis ex aqueis oritiiT, qux In
feipfa agere non pofTunt.Eandcmob caufam aectofa fola, vel certe
prxcipu£,fcrmeotandi vim confecuta funt. Sed iam accedendum eft ad fapores, qui
ea tempert- mentaconcomitanrur in quibus elementa concdQibi- lia, terra
fcilicet,aqua,Sc acr,zqualiori quadam ratione copulantur.Hxc,vt Iam dirtum eft,
fummam alicuius in- grcdicntis feu concortionem feu combuftionem neque
admittunt neque exuofcunr. Ea etiam qux in ipfis vc- cunque concoquenda funt,
fxpc vel nullo modo, vd non fatis facile , hanc quam expofeunt concoctionem
alfequuntur. Quatenus vero eam afTequantur, qtibuf- dam fapori bus afficientur
qui ex trium fimplicium pc. fertiorum copulatione Se refrartionc videntur
oriri, videlicet ex fapore panis , Se pingui, & exdulti. Hunc ordinem,ni
frilimur.ingrediutur fapores, qui animalia rum terreftr ium,tum volatilium, cum
marinorum carni- bus apusi folent. Eaquxpctfcrtan» concort onera, vel nullo r'
ISI nuito modo recipiunt, rei ad illam no facile perducun- tur, cos fapores
recipiunt qui cx dulcis & acris cornix- tione videntur oriri, ac vtriufquc
naturam vteunque rc ferre, magis tamen ac minus, prout magis aut minus ad
illorum aliquem accedunt, huiufmodi funt fapor acer- bus, fapor aufterus feu
acutus, & fapor maturus fcu fruduum maturorum,qui ad dulcedinem aliquam
per- ducuntur. Horum igitur mixtorum , pro concodibilium natu- ra ac virtutis
concoquentis robore feu infirmitatc,qu$- dam confident in ipfo acerbo , quzdam
ad aufterum peruenient , quzdam aufterum tranfeendent & decen- tem
maturitatem confequentur , quzdam etiam feu ali- 3ua ex parte, feu ex toto , ad
plenam dulcedinem per- oci folent. Acerba deficclt Scvfquead multam
profunditatem cxafperant. Aufteris feu acutis idem conucnit , fed mi- nus
inrenfc. fruduum dulccfccntium fapor dulcedinis continet vim,fcd remiflam.
Contemplatio De his, ex tjtubtu manum falfedo ,<*r fontium fa - fores
oriuntur. . A f o R V m differentiis &r caufis fic concep- J tis,tationcs
facile adduci poterunt quz affe- runt marium ac lacuum nonnullorum falfe- t
dinem, fontiumque quorundam acetofum fa- porem. accepto fiquidem falfcdinem
omnem confequt aquei combuftionem,quam tutiflimi fancire licet aquas omnes,qux
falfedinem referflt, ex aquei combufti com- mixtione id obtincre.Rationes autem
, ex quibus aqua- rum combuftio oriri folet.tres vidftur efle: quz fi fimul
concurrant, eam firmiorem reddent -, fi vero difiungan-
tur,imbecilliorem.Primacft, aquarum firmior fedes. a- quz fiquidem decurrentes
combuftioni parum funt ob- noxiztconquiefccntes vero quam raaxim£.nam nos etia
dum quiefc imus, calefacientis Solis vim firmiorem ex- perimur^ dum mouemur,
infirmiorem. Secunda ratio fitmitur ex regionis natura, nam quz magis tendunt
ad squinodialem, quoniam radijs redioribus fubijciutur, & magis calefiunt,
Se facilius comburuntur. Tertia col- ligitur ex combuftione terrei quod aquis
fubijcitur.hoc enim aquas fuperpofitas fimul comburit , & falfedine affeit,
licet aliquanto amatiori» Horum trium vnumquodque ad Maris falfedine con-
currctc manifeftum ell.marinz fiquidem aquz infimum obtfcent locum neque ab co
recedunt, bifque in lingu- lis menfibus.nifi adiit ventorum vis (vt ex
fuperioribus patet)diutius quiefeunt, neque vllum fluxum fcu reflu- xum
exercent. Eafdem /Equinodiali cti*m fubijci & fummam ca- lorum vim pluribus
in partibus fuftinerc manifeftu eft. cim igitur Maria omnia fibi inuiccm
cohzrcant ac co- putemur , parr»s vnius infedio ad aliam ex neceftitate
deducitur.Sicuti autem marinis aquis combuftione pa- tientibus/fubie&am
terram falfedine ac amaritudinem non concipere tmpoflibile eft, ita neccflarium
efferi dc- bet, terra marinis aquis fubicda amara exiftente, impo- litas
aquas,prout illis conuenit,fimiliter affici. Hinc ra- tio colligenda eft, cur
lacus quidam Palzftinz non tan- tam falfus, fcd etiam amarus fit , ira vt in eo
pifccs non nutriantur. Idem lacus eafdem ob aufas tantdm terrei COQtinct,vt
grauiainicda enatent. «Acidus aquarum fapor, & fiquis alius illis aptatur,
cx xetrei.quod illis aditum prfbcr.qualitaicoriumur.terrf f - •idem.fcu
fali«,fcu fulphuris femina ac partes, fimul que cum aquei tum aerei combufti
non parum conti- nent^ quafque, i quibus tanguntur, talibus faporibus &
zlEcctc & inficere folent.Hz tamen infediones 8f affe- aiones diutius
fortafle ab ipfis aquis retineri non pof- funt-na du ad aperta deducuntur ac
liberi fluunt,quid- quid alienum continent, oifi noua vis accedat, facile tfc-
t>clIunt,grauioribus prxfertimfponread Infirmiora de- labentibus.Icuioribus
vero, aereis fcilicct,quz vtcuque combufta funr,euaporantibus. Quapropter
flumina oinnia,accjterf aquf, i proprio fonte perenni curfu longius dedudz ,
dulces apparere Volcntjob aerei digefti imbibitionem.dulciorcstamcac puriores
vtplurimiim funt prope fontem , fi ex puriori terreo profiliant, Se fi ipfi
fontes Sole orifte illuftrentur. Maria vero, licet ob iam conftitutas caufas
falfedine •o carere non poflint, nunquam tamen redduntur acctofa fcu acria,
quoniam quicquidaercicombufti cocipiunt, llatim cuaporat ob illorum
agitationes, nullis prxfcrttm impedientibus, ipfoquc aere fuperiora petente. De
Odenbus. En iam ad ipfos odores oratio conuertend* eft. Hi faporibus quidem
cflenriallter copula- tur,non tamen omnibus, fcd illis tantummodo quorum fapor
conftituitur cx cencordi copu- latione humidi aquei, feu aerei , & ficci
ignei , quxquc caloris feu interni fcu externi virtute ira exhalare ac fpi-
rare poliunt, vt eandem cocordcm copulationem effun- dant ac fpiritali quadam
ratione obijeiant. Patet autem ea omnia , quz ex fumma certi elementi
feuconcodionefeu combuftione fimpliciores fapores obtinuere, ex proprij
temperamenti natura omnino de- ftituifeu ignea fixeitate, quod plene concodis
euenir, fcu quacunque humiditate,quod plenf combuftisacci- dicidcoque horfi
nullu odore emittere , nifi forte aliud inconcodum incombuftumue contineant,feu
extalium adiundionc iinmutentur.Huinidum veto tuc affociator ficco igneo
concorditer, ac fecudum Natutz leges, ciitn ficcum tanquamhumido
perfediusprxcipua munia fu. ftinet. Quapropter odoris etiam natura cx ficco
prrei- pui deducenda eft,fanciendumqu« odorem cocomitari exhalationem
ficcam,qux humidi complcxionaliter, at- que ex certa concodionc fibi
adiundi,v!m copledatur: & vt vno verbo illius effentia plenius exprimatur ,
rc i- pfa nihil aliud efle qulm faporem fpirantem. Hac vero docere poliunt ,
odores omnino fimplices non dari-ode- ri fiquidem eflcntialc eft cx iis fapidis
colligi , quz ne- }ue omnino concoda, neque omnino combufta funt, ed vel
confidunt in certo harfi gradu, vel tendutad ma iorem concodionc
cobuftionemue.feu etia dclabuntur 4 priori cocodione. Coftat autecopofiti
exhalationem, exhalat ionilque vim neceflarib copofitam efTe.Ilti tamc inter
odores fimpliciores cenferi potcrut.qui fpirant ex magis feu cocodis feu
combuftis, odorum tamen natu- ram non repellentibus.Odor igirur carnium
viuentium relatus ad alios fapores, fimplicifsimus dicendus erk e- lementa enim
has carnes coftituentia obtinent omnem concodionem quz tali copulationi ac
temperamento aptari potefb Idem etiam ex eo colligitor , quoniam nlfi fortior
o- dorandi virtus accedat , talium carnium odor vix perci- pi poteft.Ezdem
tamen carnes fi igni apponantur,exaf- fationis vi plurimum odoris effundent.
Huic odori qui(fi faporibus comparetur) panis fapo- rem refert, aduerfabicur ,
vt i extremus ,odor aromatum maximi combuftorum.vt puta piperis, caryophilll,
& cinnamomi.Hic fimiliter vixfenluin mouet.*cxcitari ta- men folet non
quidem per aflat ioncm.vt carnium odori euenit,fed per oppofitam
clivationem.qux exercetur circa hzc aromata aqua demer fa. Priori extremo
proximus erit odor fruduum humi- dorum matutorumque. Hic deficit i fimplicitatc
odo- ris qui connenit viuentibus omnibus, quoniam frudUli concodio nullum
certum terminum intendit, fed inde- finenter protldi folet. Hunc odori qui(fi
faporibus com paretur ) pinguem vteunque zmulari videtur, vinorum ac aceti
odores ingredientur. h. iiij. 1*3 Alteri extremo proximior eric odor aromatum
mi nus combuftorum.vt puta thuris.hxc fiquidem combu Aionem continent, fed non
ita inccnfai», ideoque illo rutn odor facile percipitur : ex affationis tamen
vi ma gis excitatur ,ficut frudluum nonnulli, igm appofiti, ma gis fpirant.
Inter enumeratos odores quintus ac medius confli ruitur odor florum , lignorum
omnium, & exterorum qux pinguia, ac vtfeofa magis funt,vt pura myrrhx,bal
lami>caldamx,St ciufmodi aliorum. Hxc omnia longe acutius fpirant,
illotumque odor nifi aliquorum tenuitas obfiflat, tam per alTatione quam per
elixationem excitari folct. Odorata trium ordinum qui continent combuftionem
aliquam , non deducunto, ob diffolutioncm ad odorem fxtidum.Cariies autem &
frudus.dum diffoluuntur , ideo fxtent , quoniam onin combullionc carent.
Vniuerfi Inft. ad liom. perf. De fanorum ac vocum differemus er caufis. t On t
s omnibus commune cfl propria tu fub (\[ x fiftcntia tum inhxrcnria earcrc»fcd
in ipfo or kjn eu ac generatione dt licet e. Generatur autem —e-l/Qk ex a eris
reflatione, qux ob vehementem ali- quem icu impuUum.fcu attratum.fcu
pcrcufGoncm cf- flcitur.eucnitque ob id vt fonorum dmerentix elician- tur non
tantftm exfubflantialibus illorum feimis/cd e* tiam ex caularum fenum ipfutn
emittentium natura ac vfu multiplici.Has omnes in ipfius hominis vocibus in- tueri
poflumus.hx fiquidcm.vtpotc pcifctiflimo com- polito proprix, inter exteras
omnes pcrfcdiffimx funt, ideoque exterarum etiam differentias ac vires eminc-
tiori quadam ratione completuntur &r docent. Subflantiales feu formales
fonorum differ entix illae videntur c/Tc qux vocalibus lignamur notis. Qux
dedu- cuntur exfonantium feu vocem emittentium vfu ,con- fonantium
prolationibus aptatur. Demum qux eliciun- tur ex Tonantium voc^mque emittentium
vi roboilque multiplici, crunvillx quibus foni graues, acuti , feu me- di;
dcnominantur.Hoi um ordinum vnufquifque^i atte- dantur fimpliciora differ
ctiatum exordia, coinplc&ctur quinque fonorum feu vocum fpccics , ea tamen
ratione ve vocalrum vnaquxquc quinque confonantes videatur inducere. Vocales
feu fubftantiJcs vocum differentias veri quinque effc manifeftum eft , nccnon ,
prout in propria ac naturali fiinplicitate&r puritate concipiun tur,
quinque vfuatis notis signari, vidclicet A. E. I. O- V. Inter has , A. quoniam
maxitne gutturalis est. unius extremi occupat parces. V. vero , quoniam oris summam
eicdlioncm requirit, alrerum extremum confli tuet.Quapropter hx dux voces ,
quatenus ira ptofenm- tur , & fimpliccs omnino erunt , & ad fapores
coin- paratx , panis fapori ac falfedini proportione rcfpon- debunt. Trium
autem mediarum vocalium fimplicium , 1. dulci, E. acri, O. pingui fapori
rcfpondere video- tur. Siquis autem has vocales a naturali putirare diucr- tat
, cafdcmque quodam paito commifceac , vocales qufdem voces fignabunt • fed
compofitas , cuiufmodi funt qux diphthungis fignan folent. Vocalibus otnni-
bus, quatenus abfquc confonantibus proferuntur, com- mune eft ex fola otis
formatione , prout vniufcuiufque naturx conuenit, proferri, nullamquc feu
lingux ad pa- larum • feu lingux ad dentes, feu labiorum ad inuiccmi
pcrculfioncm requirere. Confonantes ecotra tales per cuffiones cxpofcunr. Hx
vero per cuffiones ab inuiccm diflinguuntur, non tantum ratione partium
percutientium ac per- cuffarum , fed etiam ratione modi, ex quo faftum eft ve
vocalium vnicuique quinque fimpliccs con* fonantes aptentur : pars fiquidem, ex
cuius vfu voca- lis vnaquxque profertur, quinque rationibus prxeipuis percuti
poceft. 1*4 CONSONANTES igitur , qux V. VOCALIS, prout est vocalis, naturam
fequuntur, sunt B. F. M. H. Se V. quatenus cbfonant is exercet vires, harum
enim vnaquxque ex labiorum, quotum simplex formatio fpiticu adiunfto.V. VOCALEM
profcnefolct, certam quandatn pcrcufsionern exquirit. CONSONANTES, qux 1 VOCALI
respondcnt, ideoque ptofern solent ex PERCUSSIONE illius palati partis qux ad
dentes magis accedit sunt C. D. G. L. T. Reliquas autc confonites, qux tribus
aliis vocalibus sunt magis confonz>fupradi&orum rationibus infiftcntes ,
facile perquirere poterimus, przfertitq fi plurium idioinatum colligamus vfus, patet
fiquidem vnicu idionu omnes vocum differentias non exercere. Simplices sonorum
differenti» terti; ordinis ad quinarium numerum similiter deducuntur, quoniam
harmontex proportiones simplices quinario numero comprehenduntur. Ideo autem hx
sonorum differentix, fiinulque catundem dispofitio omnis ex harmonicarum
proportionum simplicium differentiis ac dispositione colligendi sunt:
quoniamfvt diximus) sonorum existentia in ipso tantam generationis aflu
confiftir, neque illius certa ratio designan potest ex re aliqua certa, vt reliquis
accidentium ordinibus convenit: sed colligitur necessario ex certa relatione soni
ad sonum. Hz veri» relationes harmonicae ac simplices erunt quoniam communis naturae
vis, sicuti omnem disionantiam abhorret, it a in omnibus harmonicam
proportionem iniicit, simplicibus quidem simpliccm, compositis autem compositam.
Quod autc harmonicae proportiones simplices QUINQUE unt, Musici cognolcunc Se
probant. Nobis in praesentia fatis erit eas ex fenario numero colligere, hic fiquidem
numerus retf e admodum amiciri; numerus appellatur , neque ob id tantum quod secundum
omnem rationem possibilcm in partes diuisus, t urium ex propriarum paniG collectione
abfquevlloexccffufeu defeftu icficiatui: sed etiam quod longe admirabilius est,
quoniam vnusquifque numerus ipsum ingrediens, ad proximum numerum relatus,
harmonicam proportionf constituit, neque alix harmonicae propottioues prxtcc
has, quae simplices sunt, ac c&pofiras ymnes confliruunr» mucniri poliunt.
Prima igitur porportio harmonica simplex oritur ex proportione vilitatis ad
dualitatem, simulqtic ex dupla proportione. H;c, quoma deducitur ex remociffima
proportione»! Musicis Diapasson, a canentibus veru octaua dicitur. Secunda colligitur ex relatione duotu ad tres, cxipfi
cilicet proportione fcfquialtcra, & a Muficis Diapede, i canentibus vero
Quinta appellai i folct. Tertia deducitur ex rclatiouc trium ad quatuor, ex pfa
fcilicet fcfquitertia proportione , Se k Musicis pia- tclfaron.a canentibus
autem Quarta vocatur. Quaita oiitur ex relatione quatuor ad quinque, ex pfa fcilicet fcfquiquana
proportione, atque iMufi- cUDitoni, i canentibus vero Textix maioris nomen
accepit. Quinta & vltima colligitur ex relatione quinque ad fex > ex
ipla fcilicet fefquiquinra proportione , atque X Muficis Semiditonus, a
canentibus autcA Tertia minor nominatur. Harmonicarum proportionum exordia ita
conftitn- ca fint. Quod veto attinet ad carundctn difpofitioncm» cuius
perceptio ad id quod intendimus non parOrcon- ducit: feiendum cfl , vocem
vnamquanque , qux ad aliam vocem harmonice referatur, neceffario illa vel
grauiorem effc vel acutiore. Prxterea, data certa aliqua voce, illi ex
nccefsitate duas alias voces ex parte acu- tiori,tondcmque ex parte
grauiori,harmonicc poffe af- fectari, tuneque non titum omnes harmonicas
propor- tiones fimpliccs exerceri, fed ea rundem etiam deffrntif. fimam
difpofitioncm coflitui.ium, fi retli fanc itum Diapaflon fummam harmonicarum
proportionu diftan- ciam continere, haneque o&onarium vocum numerum non tranfire,
patet, accepta (cxipli grati a)v^cc,qux de- nominetur fcilicet, illi ex parte
grauiori harmonice ad- mgi poffe voces, qux ad carclux i.Se j.appcllaiipolfur.
fimili- V f Contemplatio II IT. Pars I. «5 (i iniit ratione» eidem j. et parte
acutiori harmonice ad- di voces 7. ii t. Condat etiam voces has fic difpofitat
proportionum harmonicarum fimpticium numerum ea ratione com- plecti, vt fimul
harmonia omnis atque harmonia: modi omnes confummationem recipiant, j. enim ad
f. Semi- ditonum , feu Tertiam minorem conftituet , j.ad 7. Di- tonum , feu
Tertiam maiorem : t. ad {. Diapende , feu Quintam, ^.ad S.Diatcflarum , feu
Quartam : 3c demum i.ad8.D»apaffum,fcu oCtauam complent » in qua omniu
‘.armonicarurnproportionti limites figuntur. Omnis i«ncur harmonicarum
proportionum fimplicium difpo fuio talis erit,i.j.?.7.S. In hac autem
difpofitione inter 7. & s.toni, inter l.fcxtx.Sc inter i.Br 7. fcptimx
ratio, nes conflttuuntur. T onus autem, qui folitaric acceptus, harmoniam non
conftituit , in huiufmodi harmonicatu proportionu difpofitione pleniorem
harmoniam indu- citifuniliquc ratione fexta 8c fcprinu,qux feiunriimac- ccptx
didonantiam pariunt,hannonicis proportionibus fic aflociatae ad totius harmonix
decorem non parum conducunt. Hxc diligentius enarranda cfie ccnfuimus, 3uoniam
non tantrlm vocum differentias terti; ordinis ecentemque illarum difpofuioncm
acvfumdcmon- flrare pofiunt , fed vim etiam non infirmam afferunt ad ea
confirmanda.qux circa aliorum generum quinarium qualitatum numerum fuperiusfancita
funt : harum fi- q::idem fpccicrum vnamqoamquccx certa aliqua har- monicarum
proportionum fimplicium ratione pendere neceflc cft.qunmuis illarum exiftenxia
non ex fola pro- portione, vtfoni,fed ex certa quadam rerum fpccic de- duci
foleat. Quapropter tanquam exploratum accipiendum eft exttemas vniufcuiufquc
generis fpecies , ficuti ex toto inter fe difiano ita proportionem harmonicam,
qux di- citur DiapafTon , inter fc exercere, qux inter vtranque ' extremam
conftituirur media : refperiu vnius extremx, Diapende, 8e refperiu
alicnus,Diatc(Iarum referre, fimi lique ratione in vnoqubq-.fpecicrum ordine,
Diconi,fe m»ditoni,Toni/extx aefepunue rationes contineri , at- que harmonicas
proportiones omnes vna cum illarum modis vere ad arium dcduci.iam enim conftiturum
eft, Naturx communis vim diftonantiam omnem refugere, confonantiam vero omnem
completti. Silentio autem demandandum non eft , acutum ii graue , necnon me
dias voces omnes, duabus rationibus concipi poffe.ab foluti feilicet ii
refpcdliue.frpecnim vox, qux abfolu acuta non eft, dum refertur ad aliam vocem
illa longe grauiorem. Acuta appellari
folct : ii econtra , vox fatis acuta ad acutiorem relata , Gr?uis
denominationem confequttur. Quod amem ad vocum ac lonorum omnium gene rationem
attinet, feiendura eft tunc acrem vere frangi, cilm vis illum feu impellens feu
attrahens, illius tum a- gilicatistum ad parendum facilitatis proportionem ex-
ccllit. tunc fiquidem aer non difsipatur ,fcd difrumptio- nem feu
confrariionern aliquam exnecefsitate patitur. Id autem in mutuis rerum
pcrcufltonibus quammaxi mSeucnirc porcft.prxfcrtim fi ambf.vcl illarum altera
durior acterfa fit. Videtur autem, dum magnaacris pars fimul frangitur, fonos
grauiores reddi : dum veto fran- gitur pania pars, fonos acutiores. Vtcrquc
verbvehe- mcntior erit, vel minus vehemens pto vberiori feu tar- diori
percuffione,attra£lione,&: cxpulfione. Tinnitus autem, qui poft aliquorum
pcrcudioncm ac firimam foni cmiffionem longiori foatio perfonare fo- ent.non
paruam admirationem afferre poffent ; com pemim tamen eft cos aferibendos effe
aereis qualitati- bus qu* his coi poribus infunt. hx quippe non parifitur,
corpus percuffum ftatimvere&pcrfcdfc quiefccre,»- d-pque motu quodam vix
perceptibili acrem circum- terium expdlunt & attrahunt, cx quo* oriuntur
huiuf- modi tinnitus. Id ex eo ctia facile conieriare licet, quo- niam fi
corpora hxc.filo affixa, non pendcant.neque mo tum libere exercere poffint,
nullum fonum retinent. Rcfponfiones vero ac reboationes , quas vocibus fe- mel
cmifsis concaua 8c faxofa refleriert folent , ipfam- 186 que Echo feu plene feu
ex parte conftituerc , Tonorum potius fimilitudinesquam foni appellandx funt.'
quan- uis enim abfque aeris contrariionc non dentur , priori tamen confradioni
innituntur. Sibili umeo ventorum, inrcr veros fonos poterunt connumerari ,
quoniam pri- mam aeris firadionem videntur confequi. Capvt XX V r II. De
eoiorum Ifeciebiu ,proporticmb:u ,*c diifofimmbut. Xtrim 1 colores, qui ad
inuicem relati ,Dia-> paffon referunt, funt albedo ie nigredo, hf fiquidem,
qui extoro fimpliccs fune, exteris __,L omnibus tanquam limites conftuuuntur. T
tes medi; , qui fimpliccs vere funt , fed inter album Se nigrum continentur,
erunt color rubeus, qui magis ad nigrum quam ad album accedit, color fiauus feu
au- reus, qui albedini proximior eft , &: *.olor hvacintinus, qui ita eft
medius, vt rcfpcdu nigri, Diapende referat, efpedu albi Diatefiarum,ttfpcdu
rubei Setnidironum* efpedu flaui Ditonum. Ipfe vero fiauus rcfpcdu ru- bei
Diapende confiituct , rubeus autem rcfpcdu nigri Ditonum. Prxter has harmonicas
colorum proportiones dabi- tur etiam Toni proportio , qux neque confona, neque
difTona cft,intet flauum Se album: proportio Suxtx.qux fimpliciter accepta eft
diitona , inter rubeum ii album: Se proportio Scptirox,quf fi ac$teris
fciungatur itidem diitona eft, inter nigrum ie flauum. Et horum quidem
vnumquodquefcnfus & experientia tcftantur. patet c- uim pidores neque
rubeum, neque hyacintinum, neque flauum, ficuti neque album , feu nigrum, cx
certis mix- tionibus conficere pufic , nifi concoctio noua accedat, cdm tamen
cactci os 'colores omnes ex fimplicium ali- quorum commixtione elicianturcxt
ulcus enim oritur exhyacintino ie albo: viridis cx flauo nigredine aliqua
adiunda , puniceus ex cxraleo ie nigredine , fufeus cx nigredine ie albcdi.ie :
cinericius cx albo , nigredine a- liqua acccdcte. Reliqui etiam colores ac
calorum gra- dus fimili ratione abfque vlla noux concodionis vi ge- nerari
pofiunt. Conftat qtiinctiam rubeum magis ab albo diftare quam hyacintinum:
hyacintinum magis quim flauum, necnon eundem hyacintinum lingulis fimplicibus
coloribus vere confonum effe, flauum albe • dini valde proximum , ex eo
tantummodo illi effe con- fonumqui ab co norj diferepat : nigredini vero* aqua
cx Septimp proponione diftat , manifefte aduerfari vide- tur, ficut etiam
albedo rubedini non concordat, nam re ferunt proportionem fcxtp.Hi tamen
colores verccon- foni erunt.fi fimplicium colorum omnium feries harmo nic£ difp
onatUr quinque circul is ita conftirutis , vt mi- nimi area, qux eft circa
cctrum.fit nigra, cx qtutuor ve- ro Zonis circularibus minor.qux minimo circulo
ac ni- gredini eft proximior, rubea reddatur, maior huic pro- xima fiat
hyacintinartcrtia hanc contingetis flauum co- lorem concipiat,8t extrema
exteras complcdens albc- dinem retineat. Ipfx autem hyacintinus omnium me- dius
ideo rcfpcdu nigredinis Diapende conftiruet, ie refperiu albcdinisDiatcilaronA*
non econtra, quoniam albedinis color omnium perferi ifsimus eft fic maxime
vehetnens. Naturx vero ordo exquirit vt fingulaad peiferiiora fint magis
propcnfa firmionbufque magis adhxreant. Eandem etiam ob caufam cuenit vt minnna
horum colorum fimplicium diftantia , qux cx tono oritur , non inter nigrum 8e
rubeum, fed inter flauum Se album con - ftttuatur.Animaduerfione aurem non
indignum exitta* mus^colorcs intet fc differTc Aon tantum , quoniam ct-
fentialiter magis feu minus ad altctum extremorum accedunt, fed etiam quoniam
iliorum pioportion«in, quxeunque illa fitdeu interni colligunt, feu externe dii
fundunt, cuenit fiquidem vt rubeus color, qui plus ni- gredinis Sc minus
albedinis complcriitut 4 quodam- modo magis confpicuus fit quam hyacintinus f
btc i*7 Vniucrf. Inft. ad liom. perf. j»h nempe liccrplntalbedmis contineat 8c
minus nigredi nili illiui tamen albedo magis interne detinetur, ideo que
obtunditur , nigredo vci 6 eft magis externa, ideo que acuitur & magis
confpicua eft. Flauus autem coloi maxime confpicuuscft, quoniam & plurimum
albedi- nis continet , Sc dum ea qu* nigredini fanent interius colligit ,
quammaxime obtundit. Puniceus color, Sc viridis, quorum vnufquuqoe fim- pliciam
naturam xmulati videtur, partem qux nigredi ni fauct expandunt , eam vero qut
albedini confcnti' o interne rettnent. Quapropter licrt puniccus color in al
bedinis portione parum Corrade i rubeodcficiat , 8 c vi eidis eundem rubeum
plurimum excedat ; nihilominus paniceus a rubei confpicuitate plurimum
recedit.B: vi- ridis, nili fit valde purus , illo obfcurior apparere folet
uamobrcm.ciim inter hyacintinum, 8 e rubeum fit ine ius i fi vna cu punicco
fimplicioribus coloribus adiun gatur omnium etiam medius crit.albedu enim, vt
exor diamur a clarioribus , primum locum obtinebit , flauus fecundum,
hyacintinus tertium, viridis qujrtu, rubeus quintum, pumceus fcxtum,8e niger
leptimum. Hzc tamen, vt cx conftitutis patet, veram hyacintini medietatem non
deflruent. . c ah fis (olorum aut pendetu ex fubteQo- r*.n temp t rume uti i .
E d iam colorum, quatenus ex rerum tempe- ramentis deduci poliunt , caufac
esplicandx funt. Has elernentalibus qualitatibus, ter rcifque praecipue,
aferibendas efletnanifeflum eft. nam ex cildc etiam teperamenta conftituuntur,
8f interclemctafola terra Se. colorata eft 8f fubfiftir. patet amc colotes hos
circa confiftentia tantum rerfan , rcliqur tamen qu»h- taies clementales non
parum momenti ad colorum di- ftinftiones afferre folene, prout in his quz ad
colores pertinent, terreis confcntiunt feu didentium, fauct fcu
aducrfanrur.cafdemquc intendunt feu remittunt. Inter terreas veri qualiiatcs,
terrea frigiditas , dum i terrea ficcitate iciungicur , albedinem parit.hanc
fiqui- dem fimptici etiam terrx elemento aptari nouimus.T cr- rea ficcitas,dum
a terrea frigiditate diucllitur, nigredi- nem inducit. Aquearu Sc ignearum
qualitati» vnaquar- 3uc expropri* naturj vi albedini fauet.cui aerei humi itas
etia confemir. Aerea vero caliditas te. icz ficcita- tis partes
lequitur,uigredimquc feu fauct feu alfcniitur. io Hoc cx futnma carbonu
nigredine conlpicuu redditur; illorum enim temperamentum, vt diflun» eft,
oritur cx terrea ficcitate Se ex aerea caliditatc. Harum vero vtra. que
cxhuiufmodi temperamento nigredini faucrecon- ucnit , quoniam nigredo maxime
obfcura eft, tedeque ob id mtrfttti* color appellari lolet.Hxaotc qualitates a
proprio ftatu violenter rciedx, ac ad deteriorem de- trifx, hac ratione
maerorem non fcnfu , fcd vi veritatis conceptum quodammodo tcftatum reddunt.
Non difsimili conatu , terrea frigiditas Sc humiditas 4o aerea, fibi iuuicem
confcntientes, albedini faucnt, vt ex farinarum natura patere potefl.
cxhumfmoJi enim am- plexu terrea frigiditas flatum loge liberiorem adipilci-
tnriacrca vero humiditas longe tutior redditur. Quod autem ignex quatitates cx
propria natura albedini fa ueant Sc nigredini aduerientur, ex catbonibus ignem
•concipientibus manifeflum cft.hi fiqindcm qui ex pto prio temperamento funt
forarne nigri, ignearum quali tarum virtute rubei efficiuntur, fxpe etiam albe
fcunt. Eidem qualitatcs,dum ab his concipiuntur qu* alba funt , nec facili
comburi poliunt , illorum albedinem non parum adaugent , vt in metallis albis 1
i quefe en- tibus intucii licet. Igneam quoque ficcitacem ab ignea i ralioitatc
feiunttam idem vteunque prxftaie ,ex calce ! Sc exfuligincmamfcAc colligitur,
calx enim ,quxol»j .terream frigiditatem puriorem alba dkr, ob ignex j
ficcitatis adieftionem longi candidior reddirur. fuli- go ccontra , ctlm
cxficci terrei & calidi aerei vi fum- mam nigredinem referre poflet, ex
ipfios ignex ficrira- tisadic&ione rubedinem aliquam concipit fummam- que
nigredinem retundit. Quod rerb attinet ad aqueas qualitates, ambigi non potefl
quin albedini faueant.nam nix contines aqueam humiditatem cfl maxime alba : 8 c
marmora , ia quibus aquea frigiditas manifefle incfl,dum illorum terreum caret
cotnbuftiune, candida fum. Qtjanuis autem ignearum Se aquearum qualitatum
natui* huiufmodi finr , illarum tamen vnaquxque (ex accidenti) albedini
aduerfari Sc nigredini fuucxtfolcr. ignea cmm qualitas , dum aercz humiditati
terrexque frigiditati effentialitet obiicitur.eafqtie cxpcllst,albcdi-
mscjufisrcie^is, albedini manifefle aJucrfatur Bc ni- gredini fauct. Iterum
tamen albedinem fotfet dum proprium per- ficit opus carboncfque in cineres
refotuir. tunc enim calido aereo recedente, igneque ob pabuli defectum extintfo
, frigiditas terrea, cui albedo annc&itur,cx necefsirate (uccedit: cineres
tamen fummam albcdi- !iem non adtpilcuntur , quoniam huiutmodi fi igtditas
elcmcnralcm flatum adhuc non confcquiturded retinet aliquid combufli terrei,
calidique aerei, idcoque nouo igni appofito iterum atque iterum cocoqui folent,
fem- perque aereo fiiniilque terreo cobuflo inigis rcccdep- tibus albiores
redduntur. Aqucx qualitates ex eo nigredini fau ere folenr, quo- niam igneis
qualitatibus albedinem inducentibus ad- uerfant ur ealdcmquc refragunr.Gcuti 8c
ipfx ab ctfdcm retundi ac refi angi folent. Et hxc quidem medior fi co- lorum
caufapropriifsimaccnicnda eft. ficuti enim ve- hementioris ignis vis terrea
frigiditatem omnino cxpcl lens, tcrrcx^uc fi, citari aeream caliditatcm
adiungens, Uimmam nigredinem inducit : ita rcmifsior ignis Sc ex aquearum
qualitatum virtute refratlus ,eifdcmqueco- plcxioualiter copulatus , medios
colores inducet, tunc tiquidem albedinis ac nigredinis caufis, pluribus ratio-
nibus refragiis ,& incertum temperamentum confcn- tient ibus, neque puram
albcdinem.nequc puram nigre- dinem intendent, fcd aliquem colorem medium. Ecfi-
quidem mixti fuppofiri concoftio plenius confumctur, conftitucntur colores
fimpliciotes , flauus fcilicct,hya- cintinus,&: rubeum, Si vexo coucotlio
non fit ptifctta^ orientur colores magis compofiti, puniccus fcilicctfle \
iridis. 1 ple tamen viridis color ex iinperfclta cocodlio- nc videtur orir i,
vt facili patere potefl ex aquis fupra terras pinguiores flasnantibus ac
quodamodo marcef- ccntibus.hr cmm ideo virides funt, quoniam tcriffup- pofitx
ficcitas 8e arjux fuperpofitx humiditas fe mpicc refrangunt, &r vtriulque
elementi frigiditas, cxlcflium luminum calefadlionem refugiens Je inuicem
vehemi- tius amplexatur. Itaque , calcfadionc non recedente, quodcunque
exterreo cbburitur,rctrca ficciratc reten- ta, aqux frigiditati fortius adhxrct,fimulque
aqueam humiditatem non paium letundit ac comprimit , 6c ad aliquam foliditatem
deducit qo^ viridem colorem con- cipit. nam teireu cobuftum mgTcdmi.rtjuex veto
qua. lirat cs albedini fauent Itaque vuaque parum in medio colore cofentit,
imperfedio tamen ac impuro.quoniam aquei copiam & interni caloris defeftus
concodlio c5- 'umtnarc non potefl. r Eifdc rationibus hcrbarG ac plantarum
comunis viri- ditas demoflrari potefl. nam haru temperamenti» ex eo tantummodo
ab aquari» mufeofis differre vjdeipr, quo niam plantx magis terrex func8cinmus
aquofx, atque etiam, quoniam prodeunt i feminali calore, aqux verfc mufcofi ex
fol j exlcflicilefadiioneoririfolcrir. Sicuti lutem omnes piant* terrei plus
c&tinent qulm a^uarQ nufcus,ita pl ancx.qu? oriuntur fuper terram emergi
cm, longe* folidiorei lunt iis qux fub equis nafcuncur. Talis proportio
iuuemrur ctia»n inter cortices arbo- rum reccntiorum & arbanun
vctuftiorGihx enim quo- niam magis aduruntur nigriores funr. Herbx veibdun»
adhuc intra terram detin en tur^leu fuperne coflipantur, obilciunc 1*9
©biiciuntfuminam albedinem , quoniam illarum frigi- dius cerrea &r aquea,
qux atbedini fauent, conftjpamur «•b circumpofitionem tcrnr feu foliotu :
quorum vnum- quodque frigiditatem continet &: eifdcm fauct, tetreo vero combuiio
ac ficcitati omni aduerfatur. Nigredinis igitur caufa omnino comprcfTa, ac his
qux albedini fa- uent confirmatis & depuratis ,fummam albedinem ef- fundi
netefle cft.Dum vero plantx ad itrpeciora euehfi- tur.feu harum
circumuolutionum firlcnnctis dcfliiuun- tur,pafsim virides funt , quoniam in
illis vigent aquez qualitates, qux dum cohibete no polTunt vim tenci co-
tiuftifibi adiunCli,ob oppofitam reactionem externi ca- loris,qui ficcitati
faucr, viriditatem effundunt. Sicuti autem herbarum ac plantarum folia paffim
virentia funt» ita illarum flores, qui pcrfcfliorcm con- coAioncin expofeunt ,
fimplicioribus coloribus deco- rantur,albedine fcilicet, colore
flauo.hyacintino.ac ru- beo, quibus tamen puniceus eciam adiungi (olet. Eavcro,
quxexproprixac eflcntialis concodlionisvi colore flauo afficiuntur, continent
quidc parum terrex ficcitatis & a er ex caliditatis , qux ad nigredinem
ver- gunt» fcd quammaxime firmum ac tutum. Itaque do facile auelli feu difrumpi
poteft i terrea fri- giditate aereique humiditate,qux albedini fauent- Ide
cucnirc folct iis qux fimpliciter rubea lunt, qux tamen concinent plus
combufli. In illis vcro.qux ex propria Se ciTemiali cocodionc funt cxrulca Icu
punicea, combu- flum vt plurimam infirmius defendi folct. quapropter, ficuti
plantx patientes flores feu fl aua* , feu fimpliciter rubeos, ob fummam
tullodiam illorum quj nigredinem inducunt, femper & vbique flores eiulucm
coloris pa- rere folcnt:ita,qux puniceos fcuexrutcos flores emit- tuntyquoniam
qux nigredinifaueue in illis minus firma referiuntur , fi fortior dirigendi
accedar vis , fxpe pro pnos flores adalbedincmpcrducunt.Quaproptci plan tarum
plurimx , non tantiim eadem fpecie retenta , fcd eodem etia indiuiduo,&
puniceos, 8c hyacintinos, & albos flores producunt. Euentt etiam, eandem ob
cauOm, vt flores albi,hya- cintini,ac punicei , homini cibum decenter
fuggerant, flaui vero ac fimpliciter rubei , non item, illotum fiqui- dem
tcrreflris ficcitas firmius comparta .nifiaqucxhu- miditatis vi expandatur ,
non facile digeri potell. Dum vero aquei plurimum continet, vt in fruduum parte
no pvuaeuen it, ficcitas, flauum rubeumuc colorem indu- cens, cx aquez
humiditatis vi ita expanditur , vt dige- ftioni non aduerfetur. Plantx autem ac
arbores omnes, du moriuntur, ideo ex ea parte, qua viucntes virent, referunt
oonnunquam colorem album, fcd fj pius flauum, quoniam aqueis qua- litaiObus
recedent ibus.fimul terrea ficcius eifdcm con- temperata , & aqueis
vehementius adhzreus , recedat nccefTc efl. remanet tamen, vt in pluribus, minima
qux- dam illius pars , cuius vi fumma albedo perturbatur at- que ad flauum
colotem Uefleditur. De ccloTibm <jiu exterre AeapiHntWyfwiuljuc de eahfis
per; picus OT opan. c |]V* expropri) temperamenti vi certum ali- j quem colorem
pariunc , ex alterius colorati B (eu contaftu, feu receptione ,feu expanfione,
1 feu imbibttione , proprium colorem effunde - rct,&r alienum referre
folent. hxc tamen pro3gcntium ac recipientium differentiis & dantur &
exercentur, ea cnjm^uz carent omnino aerea caliditate 8r aqueahu. miditate.p
jprium colorem nonttanfmittuntadalia. Qux aeream humiditatem habent fimiilquc
fatinofa funt ,cx folafupetcffufione inficiunt & alienos colores ad tempus
immutant. Qux aeream calidicatcm con- tinent & aquea humiditate carent ,
fifolida fint,alia folida fignate atque etiam largius inficere potiunt , id-
Contemplatio II II. Pars I. 190 que ea rationevt ex fuppofiti coloris natura a
proprio adu non pcrtuibcntur.nam alba lignantur nigredine & nigra albedine,
idlmquc cucnic ijs qux medios colores referunt.Qux aqueam humiditatem
complcduntur , fi fluida fintilc fluidis contemperentur, proprium Se alie- num
colorem refringunt. Eadem fluida fi addantur fo- lidis , folida femper
inficient , non ramen femper in- terni afficient, fcd tunc tantummodo c&m
recipiens bi- bulum efl. Dum vero inficiens fluidum quidem efl, fcd terreum
continer,affcdio expelli non poterit, prxfcirim fi calidi virtute intimius
figatur. Animaducrtendumcfl autem, in his colorum mixtionibus, infeftionibus ,
fle affedio- nibus^olonhn obfcurioium vim longe firmiorem effe, idcbquc cuenire
vtquo magis colorata ad albedinem tenduntjtantb facilius alieno colore
afficiantur quo magis ad nigredinem vergunt, tanto difficilius, ratio di,
quoniam nigredo oritur.cx mfcttionc.albedo autem ex depuratione : &: qux
alienum colorem recipiunt , non depurantur,fed neceflario inficiuntur. Omnes
colorum affediones, fiuc (cluantur rei fub- ic&x temperamentum , fiue
exreme adijciantur , noua quadam ratronc ab inuicem dirtingutimur: illatu enim
qi/ibufdam pcrfpicuitas,quibufdam opacitas aflbeiatur. pcrfpicuitas aqueis
conuenit,prxfcit:in fi frigidi virtu- te coagulentur.opacitas cerreis prfcipu*
aptatur, atque eo magis dum mixticonflitutio oritur acaliditatc,nam caliditati
conucnit aquea refoluere & terrea conflipa- re:quoium vnumquodque
pcrfpicuum amouct & opa- cum parit.eadeto tamen pcrfpicuitati etiam faucrc
po- tem,feu obfimpliccm materiei dilpofitionem, dum fci- licet aqueum terreo
vehementius adhjret,ncc comburi potcil.vt in vitrlconftitutionibus cueuit: feu
ob mode- ratum etiam calefaciendi vlum.vt in faccari depuratio. mbus accidit.
Non diffimili ratione frigiditas ob mate- tix dilpofitionem pcrfpicuum non I
empe r inducit , fcd opacum etiam quandoque pjxic. nam dum aquei portio ita
excedit, vt tci reum vix fcnfu concipi poifii , pcrlpi- cuitas plena efl ac
omnino abfoluta. dum verb propor- tio aquei ad terreum diminuitur, pro variis
diminutio- num gradibus perfpicuiras infirmabitur feu omnino pe-
ribit.iraquequxdam funt quidem petfpicua , fcd non abfolute : quzdani non lunt
pcrlpicua,fcd lucida tan- tum ac fplendcntia : quxdam demum omni tutn pcrfpi-
cuicatc tum fpleudorc carent, de funt opaca ac fimpli- citer colorata. De ut
epu vere eoior ara non funtfed citorum Jpr- esem refersutt. Ratkk colores qui
vere reales funt, dantur eoiorum atpe&us non pauci, quorum cbtcm- platio
omittenda non tfl. Hi neceflario onun- i tur ab his qux scii feu colorata feu
lucida uut.nam fit uti abfque vero no datur vcrifipiile.ira quo- cunque
colorato & quocunque luminofo rmoto , colo- ris apparentis afpe&um dari
impofifibile efl. Apparentes autem colores,pro agftium ac recipien. tium
diuerfitate , quandoque nihil aliud funt quim co- lorum realifi imagines
reaiibus omnino confonxquan- dbque nullam veritatis imaginem referunt:
quandoque rationem vtramque confundunt.nam veros quidem co- lores referunt.fcd
varie infcftos ac perturbatos. His o- mnibus recipientibus commune efl
defitarem aliquam contmcre-.diaphana enim & rara ( vt alibi diflum cft) dum
lumine illuflranturvifibiliumfpccicbus ita aditum prfbcnr,vt nili occurtat dc
nfum.quod harum fpccicrum vlrcriori piotenfioni obfift at.nullu afpc^lum
obijeiant. hoc verb obfiflentc roborantur,colligantur, ac coacer- uantur,&
vlfibilc aliquod obijeete poffunr. Eadem etiam recipientia inter fe differunt ,
quoniam aliqua funt folida feu folidorum vfum admittunt.aliqua non folida/ed
quf opaci ac pexfpicui.vim coplciluntui. 191 Solidorum etiam qux Jam funt
perfpicua.quxdam o- paca feu opaci vim continent, fed tymme terta ac fplcn-
dentia : hxc fiquidetu cum porofa non fint , non patiun- tur vt potis
interclufis vifibilium fpecies difrumpantuis fed eas omnino integras colligunt.
Non folidotura quo- que quadam aqueo abundant atque etiam vtcunque
fplcndent.quardam aqueo videntur deftitui. Terfa ac fplcndentia, folida ac
opaca , feu foltdorutn & opacorum vim admittentia, quatenus huiufmodi,re-
rum veritatem ita referunt, vt rcfpcftu colorum aut ni- hil aur parum ab illa
recedant, qnanuis extera , magni- tudinem lcilicct , figuram , pofitiones ac
diftantias non parum immutare pofsint,pro multiplici recipientis po- fitione ac
figura. Et hxc quidem fatis manifefta funt ex fpccu!is,& cx aliis qux
fpeculorua» vim habenr. Denfa non folida, qux opaci & perfpicui virtutes
aflociant, du aqueo abundant , fpeculorum naturam xmulari viden- tur,quam etiam
allequuntur vtcunque, dum illorum a- queuin valde redundat, 6e ipfa fumme
adhxrentia funr- Itaque aqux omnes puriores, veras rerum imagines ob- iiciunt,
8r nebulx crafsiorcs ac fumme aquofx , non- nunquam Solis imaginem referunt,
frpe etiam bis re- petitam. Eadem vero denfa non folida , dum minus adhxrctia
& minus aquofa luntifyecics referre non polluntiquan doque tamen, dum vifibilia
lucem continent , c.imque valde firmam, vt puta cxlcftia lumina illis
obiiciuntur, licet imaginem nonobiiciant,nec lucem puram, lucetr. tamen
imbibiram ita immutant, vt colorum manifeftos afpcftus pariat : vt patet c*
folarislridis arcu , nccnon ex circulis fcu coronis apparentibus circa Solem,
circa Luna,8f circa Stellas magis perfptcuas, atque etiam cir- ca lucernas. fed
horum caufx diligentius cnuclcaiTdx funt : neque enifo facile definiri poliunt.
Vi Jctur tamen hxc neccllarib euenite , vel quoniam luxncbulis denfis &
aquofisimmilfa eas coloratas reddat, eadem penitus ratione qua pluuiaium
guttxab arboribus fcu aliis fu- blimior ibus adhuc pendentes , Sole matutino
irradian- te colorari folenr. vel quoniam radtj colorentur quidem nebularum virtute,
fed ea ratione vt illorum colores vifum mouerer.on poffint , nili exreflexionis
vi perdu cantur ad alias nebulas denfas,qux hos radios reflexos vlterius
extendi non patiamur, tunc^ue illorum vis for tiu$colle&u confpicua
reddatur, pariatque coloru con ceptorfi afpe&us.haud fecus quam vitio terfo
ac criagu laridblaribus radiis ohie&o , euenirefoler: patet enun folares
radios ab eo imbibitos colorari quidem, fed njfi egreffi , fimulquc alterius
lupcrficici virtute reflexi, ad {olida perducantur , illorum colores non
apparcrc.Pri- mum cx eo parum rationi confonum videtur , quoniam fenliis ipfc
tcftatur Iridis ac coronarum colores tribus Zonis circularibus diftingui.quaj
fi vna tota cft hyacin- tina, altera tota viridis, & altera tota rubea.Si nebulx
a- quoft cx prima radiorum imbibirione colores refer- rent, finguix aquofx
gurtx diftinttx cofdem colores rc ferrent, nccellarioquc id totum quod
coloratur.maculis variis vndequaque afpetgercrur , prxterea nulla rcdla
refponlio dari polfet interrogati, curnam Iridis area in terne non vndequaq;
pingatur , fed Zonx tantummodo circulares colores referant : ratio nempe
accepta a cor- poris luminofi fpecie fortiori , qux rcfpeflu coronx ad- mitti
po{Tet,rcfpeftu Iridis locum non habet. nam S^lis pofl noflrum tergus extftemis
radrj recti coloratorum jnrnica.n amouere no polium, fed perficiunt potius. Re
liquum igitur eft vt ad fecundum decimemus : quo ad- niilTo, tilia incomoda
redlc.ni fdlimur.cffigimus. nam radii reflexi, ac ex nebularum denfioium
obicCtione fir- mati,quanto minus Jillauta pu.idts icflcdlionuin, tan- 16
fortioics funt , & albedini mjgis fauent : fic quanto magis ab eifdf
recedunt, tanto magis infirmamur.Srco- lorcsobfcuriorcsobiic.unc.Hi yero totam
arca non tm gunt.quom im radii folares rc*« reflexis fortiores funt atque eo
magis du k lolaris coi porit centro effluQt, ieu i partibus etdem centro
propinquioribus. Iraque radio rum refleiorom vi* in circuli partibus extremis
propnfi perficit opys.St colotes confpicugs reddit. Vniucrf. Inft. ad hom perf.
192 I Jeo autem folaris lris,8r coronx i^iecnon tpfutn vi- trum triangulare
radii* folaribusohieftum,colores ma- gi* extremo* non referunt , albedinem
fcilicct & flauc- dinem, nigredinem & colorem puniccum , fed medios
tantummodo quos enuraer^uimus, fibi-ixuicem fum- me proximos : quoniam nebulx
aquofx & viuum imi- tantur temperamenta conflituta ex aqueo , cui ve-
hementius adhxret terreum combuftum , neque ad- huc plene depuratum , qux
cifdcm coloribus pingi folenr. Horum autem colorum difpofitiones refpeQu
folaris.. I eidis, & rcfpedlu coronarum omnino commurantur: in Iride
fiquidem Zona inferior videtur hyaciniina, fu- I perior rubea : in coronis
ccontra, inferior cft rubea, fu- perior hyacint ina,quod noftrx politioni
aferibendu tft. I nam rcfpeftu Iridis reperimur medi;: refpc&u vcro,co-
Ironarum alterius extremi locum afluinimus. Hyacinti- nus igitur color. quivti
albedini proximior, ram in Iride • quim in coronis prius inducitur, refpcdtu
Itidis ma- gis diftat i nobis, & refpettu coronx minus • j Patet auret ea,
qux magis dift anr, oblici tanquam ha- j milioia , & qux funt magis ptoxima
maioris altitudinis j afpcdtum affcirc.Vitfidis autem color tam in It i Jc quam
I in coronis obiiciiur mcdius,quoniam i quocu mque cx- ! tremo fumatur exordium
femper cft lecundus. Eadem j commutatio confpicua eft in coloribus, qui ex
vitro rringulari effluunt. Lux enim qux cx vnica fupcrficie Soli obiedta
concipitur , per aliarum vtramque egredi- | fur , & in vtraque vrcumque
rcfrangitur. Retprdto i- gitur colorum, qui ex fupcrficie inferioi i effluunt,
hya- cintinus eft inferior , quoniam deducitur cx graciliori trianguli parte
qux magis vergit ad angulum , idefique albedini magis fauct, rubeus veto cft
fuperfor, quoniam effluit ex parte qux eft craffior ac prope b.ifim, 6e ad ni-
gredine cft magis prona . RcfpcCtu vero colotfi.qut cx fuperiori fupcrficie
prodefit, rubeus color eftinfctior,8e hyacinrinus fuperior: illotum .n.
rationes contutantur. In his etiam viridis ob eafdcm cautas femper cft me-
dius.Exeadcm noftra atque etiam ipfius tene politione cuenit.vt Iridis arcut
fctnicirculum non petficiat,8e co- tonx circulus fir plentis , afpcdus enim
coronx confti- tutx inter hominem & corpus luminofum nulla ex par- te
interrumpi potcft.Iridis veto arcus obtinens alteriot extremi locum , dari non
poteft nili dum Sol cft prope occafum/eu prope ortum, idcoque ncccfTarib pro
ma- iori circuli patte inrerrumpitur obterrx interpofitio- nem,cdm pt (ferum
ncbulf Iridem refer entes.neque ab homine neque i terra valde
diftent.Diftinguuntur autfi Iridis & coronatum colores, & non
confunduntur, ne- que gradatim intendutur feu remttruntiir, quoniam re- rum
naturalium fpecies differunt tanquam numeK1, 8f nAn fecundum magis Se minus,
licet illarum caufx effi- cientes ac recepciux fxpius certam latitudinem
patian. Tur,& differant fecundum magis & minus. Sed iam ad aliud
fubiedtorum genus ttanicundum cft. Denfa no folida, trt quibus aquei vis vel
nnlla eft vel admodum infirma , ob vchementioris luminis imbibi- tionem colorum
afpedfus tantummodo obiiciunt. Id cx nebulis purioribus patere poteft. hx enim
qnz ex propria natura nigredinem continent , dum lumen recipiunt ac color
jntur,ob maiorem raritatem & aquei defedhim ad albedinem funt maxime
protix. Quapro- pter extremos colores, qui ab aquolis repelluntur . ve-
hementius amplexari folenr , 8 e medios qui ab cifdem aqueis prxcpue
amplexantur , repellere , ruleo ta- men excepto , qui non parum ad nigredinem
tendit viridi eft proximus , idcoque vtrunque ordinem ingre- di foler. r •
Prxrer colore* harum nebularum, nccnon folqrislri- dis ac coronarum , datur
albedo Iridis lunans , »•» « fuperjorum caufx tam efficientes quim recipientes
ci temperari credendum elinam illius etiam natura inrer vt r liqueor dinc
apparer media , ex eo fiquidem quod cir- culi portionem continet folarislridis
vim xmuhtur, et eo verb quod albedinem tantum obiicit.punorum ne- bularum,duro
fumme illuminantur, retinet vfum. Tertias 193 Terttu* colorum afpc&us ,
eorum fcilicet qui reali- buscolottbus ac imaginibus exparte funt confoni.Sr ex
parte diuecfi , ex eodem triangulari vitro deduci po- tcft. nam pro varia
illius ad oculum appofitionc non camdm fpcculi vim (impliciter refert ,
obiicitquc ima- gines , rebus 'confidentibus omnino confonas , licet nor» in
proprio (itu conftitucas : fcd etiam fpcculi, ac medi j t erum fpecies
refrangentis vires allociat.tunc- <jue rerum imagines obiiciefummc
infe&as coloribus iridalibus, hyacintino fcilicet.viridiflerubeo.quan-
d6que tamen viridis dccft. fxpe etiam fuperadduntur • alij colores pro vario
rerum vifibilium (latu, exceptis tamen nigro & albo, qui nunquam apparenter
fuper- addi poliunt. Contemplatio II II. Pars II. 19+ Condat tamen , tale
vitrum , quoniam album ed Sc petfpicuum, albedini fauere : ideoque recipiens
ima- gines caucmolbrum , vinbrarum , ac Inxqualitatun», qux nigredini
fauent,eas ita ad albedinem dctteclic, vt mediorum colorum fpcciem referant ,
hyacintini fcilicet fle aliorum , quos fuperius enumerauimus. hos tamen non
fciun&im obiicit, (ed tanquam res obie- ras inficientes ac obumbrantes.
Horum jutem afpc- Ctus ac difpofitio ex duarum fupetficieruni vfu limi! iter
duplex erit, nam dum vitri angulus Mergit ad fupe- riora , hyacintinus color ed
fuperior . viridis medius, & rubeus infimus. Duin vero angulus ad inferiora
ten- dit,fuperior erit rubeus, 5: hyacintinus infimiorem lo- cun» obtinebit. *
t 'Contemplationis Q_ViE VERSATVR CIRCA SPECIES ET DIE- icrcnci as mixtorum
pertectorum , non excedentium corporeum * operandi modum. /. Ve bu efut
prxterca in bdcfcumuk trdfldruU funt%e*r dt truci Andorum crdwe. * O t t
contemplationem elementorum. ) mixtorum impctfc&iorum, necnon illo* f rum ,
qux videbantur prxierenda ad fa J ciliotun mixtorum pcrfeCliotum do- , dritiim
, nunc ipfa perferiora mixta k confidcrandafunt. Nodra verb fpecula- tio
exercenda erit primo circa minus perfc&a , poft- modum circa magis
pcrfcdla. nam perfettiora imper- fettiotum contrahunt vires, atque ahquo
fuperaddito certa quadam ratione dcfledlunt. quapropter illis non perceptis
perfc&iorafcicntifitcnon attinguntur. Primo igitur immorabimut circa
lapides/ecundb cir cafates, alumina , fle extera eiufdcm ordinis : tertio cir-
camctjlla quacto circa viuentium femina: quinto circa viuentia qu$ fenlu
carent.fextb circa viuentia ac fentitf- cia qux ratione (unt deditura : feptimb
circa ipfum ho- minem- Lapides ex eo tantilm imperfeftis mixtis digniores
cenfcndi funt, quoniam ex interna virtute tuentur copu lationem infertorum
elomentorum , terrz fcilicet fle a- qux , quod ab : .pctfcdfionbus non
prxdatur. Sales & reliqua eiufdcm ordinis nou tantilm com ple&untur fcu
digniora fcu plura , leu plura & di- gniora , fcd perfe&iorum etiam
generationi feu fa ventfru fubiiciuntun quorum nullum lapidibus con- iienie.
Eifdein etiam inefle videtur vis efficientis cau- fx non quidem prxcipux,fcd
quali minidrantis. cx hi* nempe generantur qux igni elemento proportione
£efpondcm , cum lapides mater ix munia prxeipuefu- dincant , & ex his ortum
ducant qux ttrrx.clcmen- 'tffm referunt. Nfctalla puriora etiam reddi
folcnt.fxpius quidem •ctemi agentis vittute , quandoque ex proprx etiam
virtutis extenfione : quod falibus denegatur. Sulphur etiam St argentum viuuin,
qux aif Talium ac atramen- torum ordinem pertinent, fxpius metalloium gene-
rationi minidiant , idcbquc illotum conditutionetn prfcedunt. Viucntium femina
ex inrernx virtutis vfu , dum in- terni corrumpuntur, fcipfa ad vlteriora ac ad
perfectio- rem edendi modum deducere poliunt, quod metalla non faciunt. 1
Viuentia qux fenfu carent, feipfa etiam abfquevlla fui corruptione ad
confummationem perducere ("olent, ideoque ex perfediori illoru gradu
deducenda cftfun* mapetfedioac confummatio corporum, corporcudl clfcndt ac
operandi modum non rranfccndentium. Sentientia corporeum etiam edendi atque
operandi modum tranfeendunt. • Demum ipfehomo virtute intcllctfuali decoratur,
mortalium ac immortalium corporeorum ac incor- poreorum naturas adociac, &
inferiora omnia ad pro- prium finem perducere poted. Itaque cx illius feien- tia
nodra etiam hxc contemplatio proprium terminum adequetur. •C a r v t II. De
UpiAiim muten ^confis ac dijfererthu. Amdtk materix ( vt cx fuperioribus pa-
tet) funt cfletofa vna cum aquis, qux cifdctn niplici ratione adiungi folent :
quandoque c- nira cret* portionem longt excellunt , quan- doque ab illa
quammaxiroc fuperantur: quandoque e- tiam neque excedunt neque exceduntur, fcd
viriufque elementi vires «qualitatem retinent, quod etiam du- pliciter cucnire
poted , quoniam fcilicet xqualiter con temperentur , fcu quoniam nunc vnuin
nunc aliud ex- cellit, Lapidum igitur materia in totidem ordines di-
dinguctur.Efficientes illorum caufx ratione non diffi- mili ad eundem numerum
dcducendz erunt, nam cum cx calidi & frigidi viribus nec edar io oriantur,
quan- doque caliditatis vi* quim maxime vigebit , quando- que vero frigiditatis
, quandoque etiam fibi tnuiccm xquali pioportionc fucccdenc. T 195 Sicuti autem
nutet ieru 8f agentium ordines funt fe- re «quales, ha certus materi* ordo
certum efficien- tem expofeit, & ccontra. Singulorum etiam munia certa
quadam ratione exercentur, caliditas fiquidem purior magis tetrcftriaac cretofa
prxeipue refpicic.quf ideo ad lapidum naturam perducit , quo nam aquea o- mnia
expellit, & terreis igneam ficcitaccm fcu etiam aereas qualitates adiungit.
Summa ac valde intehfa fri- giditas , aqueaprrtipuc tcfpicit ii quibus ex
vehemen- cioris conflipattonis ac congelationis vi rciicit omnem caliditatcm ,
& terream frigiditatem quammaximt fir- mat. Calidi ac frigidi lucccfsioncs
ea ad lapidum for- mam perducunt , qux fimilifuccefsionchumido ac fic- to
afficiuntur, tfineque proprium opus perficiunt, cum tam terrei quam aquei
ccrttftn concordiam panunt. Vehementiorem igneamque caliditatcm terrea ac cre-
tofa ad lapideam naturam vere perducere, fi artis atten datur vis, fiftilia ac
reliqua tertea qux i fi fornacibus concoquuntur demonflranr. Idem ex Natur*
operibus manifeftum cft.caliditas enim crctofqsfuccos comfum- ptis illorum
aqueis ad Lapidum naturam conucrtit, ho- rum tamen nonnulli ita infirmi funt,
ve terrx adhuc na- turam redoleant. Itaque terraiutn etiam voce proferri
folent. huiufmodi funt terrx lemnia,famia,chu,8c ah* eiufdem ordinis, & hi
quidem, qui pro materi* diucrfi- tate funt feu denfiores ac magis compaiti ,
fcu rariores ac lcuiorcs, oriuntur ex perenni non tamen omnino in- cenia
calidirare. Dum vero caliditas eft valde intcnfa, horum fuccorum aqueum
impellitur ad ebullitionem, ipfique fpuma aquea ac lutofa
confulidatur.nam.humi- do aqueo omnino confumpto , aereum interne recludi- tur
ac terreo non abfquc ignea liccitate conglutinatur. Hunc Lapidum ordinem
pumices prxeipue ingrcdiun- tur, qui ob id vacua plurimacontincnt. Inter hos ac
priores lapides medi) focnfle conftituu- tut illi^quorum cretofa materia ,
prxlcgim fi fphxrica aliquanto fit , dum caloris vi conftipatu^ex pane exte-
riori,ex parte interiori i tota mafTafeiungitur,ide6quc omne internum
comprehenditur ab exteriori quali i crafsiori cortice. Ipfa vero interior pars
f» fit vifcofa,ac yaldc tenax, lapidis fimiliter naturam concipit. Et hxc
quidem generatio aptatur Acciti lapidi , qui Aquilx la- pis dicitur. Si eadem
interior pars cralsior quidem fir,fcd non admodum vifeofa fcu tenax, crct*
durioris naturam afieqaitur , idque irfhis lapidibus eueme , qui Cfcodes
dicuntur. Quod fi interna fine rariora , liquor tantum efficietur ,vt iu ipfo
En hydro experiri folct. Lapides omnes, qui ex calidi vi oituin ducunt, bibuli
funt ac leuiotes. Ic^uc quidam ir, aquis non mergun- tur, quod in pumice
manifcftotn eft. Pluribus etiam vi- detur proprium, dum in aquis merguntur, ex
aquej hu- midicatis imbibicionc liqucfceic atque etiam lolui.hoc tamen illis
non cutnic , qui ex vehementiori ac diutur- niori caliditatcoriri folent, vr
pumices ac fictilia. Vehemens & valde intenfa frigiditas in lapidum ge-
neratione cll fumme efficax, ideoque aquea ctia,qu$ ad lapidum naturam videntur
minus apta , ad fumma com- pactionem impellit .neque aereis omnino parcit, id
in Iride Se crilhllo intuemur. Iris enim ex aereo congela- to videtur conflare;
criftalli veto matetia ita eft aquea vt ad aereum vere tendat, terrefliique
fubftantia videa tnr carere, vti ex illius aquea ac a«ca pcrlpicuitate qua
tutifsimc conieitare licet.Tcrrcam tamen frigiditatem in eoquamaxime vigere ex
fumma illius grauitatccon uincitui. nam glacie eff longe grauior, neque enim,
v. glacies, in aqua fupernacatdicuti neque etiam infrigidat aut hume&at, vt
glacies. Cxteri lapides, qui oriuntur ex aqua , vehementiori frigiditate
correpta, aereis videmur carere, fed illorum quidam conftituunturcxaqua
puriori, vt Bcrillus qui ex »tacie conftipata oriri creditur, & Adamas,
cuius aqu* terrcftrisficcius vehementius inhxret. Quidam aliquid terre*
fubftancix concinent , quz etiam magis aq minus combufta eft. Et hi quidem ob
aquei copiam continent fupradidorum pctfpicuitatcm, fed ob terrei allocutionem
ab illorum albcdinc deficiunt, pluiibuf. Vniuerf Inft. ad hom. perf. 19«
quccolotibus alliciuntur pro varia terrei quantitate ac combuftionc Et hi
quidem omnes pretioforum lapidu fcu gemmarum nomine decorantur. Eadem
frigiditas intenfior qux in pretioforum lapidu conftitutioncfibi ipli
quodammodo fuficir, affumpto vfu multiplici aquex frigiditatis tcrrex^uc
ficcitatis, plurimas prxterca lapidum fpccics parit. Id patet ex iis lapidibus
qui ad aquarum ripas Se in ipfis aquis generantur. Idem ac longe clarius
manifcftu eft ex illarum aquarum vi , qux quicquid apponatur in lapidem
conucrrunr. Exiftiroanaum tamen eft, has prxtcr aqueam frigi- ditatem complcdi
quafdaminfcClioncs,fcutcrrcftrcs, feu aqueas. Eadem aquea vis in Coralij etiam
generatione ex li , gneis fatis euidens eft. hxc tamen intra aquas non con-
summatur, quoniam maria , in quibus coralium oritot, ficuti falfedine carere
non poliunt, itacombufti non parum continent, has autem frigiditati aduerlari
ma- nifcftum eft Itaque huiufmodi lignea fupta aquas de- ducenda funt.vt acris
tangentis frigiditate aduindta, i mollitie ad duritiem perduCta , plenius
lapidefifcnt. Eandem etiam ob cauiam coralia raro funt alba , fed vt plurimum
rubent, quandoque etiam nigredinem refe- lunt. nam combuflio albedini
aducifatur & nigredi- ni fauce. Aqux autem dulciores non tantiim perducunt
&a ad naturam lapideam , ex tjtrrcftri fcu lapidea infcdtio- ne, fed ipfx
etiam , fi quiefeant , pctrclcunt , frigore prxfcrttm accedente, bxpius etiam
ea quz ex priori defluxu corrola funt ex lapidibus , per quos defluxere* fi
coaccrucntur , redeunt» prout licet, ad naturam la- pideam. Itaque ex
corrofiombus Iapidum , qui iq cal- cem tranfeunt , conftituitur Gypfum : cxcoirofionibus
lapidum rubeorum oritur lapis infirmior fimiliter ru- beus, qui pictorum
delineationibus deferuire Iolce : ex corrofiombus flauorum lapis Schitus,&
ex aliorum cor- rofiombus alij. Dum autem his adiungitur vis terrei, in quo
conti- neantur aquei & aerei digefti virtutes, genet antur (ve 3oidam
autununt ) Iapis Melites , fic dictus ex eo quod lilccdincm referat, &
lapis Galatites, denommatut aladtc quod ludare videtur. Ad horum vero genera-
tionem ac immutationem , vim non paruam aftcire fo- lent marmora , in quorum
fctfsiombus fuccus illini- tur, ideoque intra (cilsioncs lapidum maculatorum
fcu cinericij coloris inucniuntur lapides, quibus aptatur vox ldxorum Daily
lotum, lapis ludaicu», lapis Trachi- tes, & ah) fimilcs. Lapides terti) ordinis alios excellunt frequentia ,
magnitudine Se numero : gencrantui enim ex terrei & aquei ailociatione,
calidi. Se frigidi virtutibus fibi inuuem fucccdentibus,idcoque rclpcCtu
materi* Se efficientis , atque etiam modi, v bique locorum copioffi
reperiuntur. Dum aqueum ac terreum «qualia funt , vel cecte ii- • lorum aliquod
alterum parum excellit, illi lapides con- ftituuntux qui pcrfpicui quidem no
funt, fed communi- • ter fplcndcnt ac marmorum vocem obt/nuerc. Dum vcrbtcrtcum
valde exuperat, oriuntur lapi- des qui non minus a marmorum dignitate recedunt
* quam marmora a gemmarum nobilitate deficiunt. Ho- rum vero lapidum
imperfectiorum materia fxjr* in^ qualiter compacta eft, Ideoque dum
conftipatur, va- cua non pauca compIcCtitur, in quibus humidiora fi- mulque
calidiora ita colligi folent , vt fcajinali vi con cepia fuccifque fuperaddicis
generentur animalia qux- dam.qux tamen ob loci ac nutrimenti naturam conchi-
lioium ordinem ingrediuntur. Eadem etiam nugis perficimur & diutius
viu2nt,d& laxa marinis aquis aoluuntur. namfalfcdo adintnnlo/. vtcunq;
difttllas illis pabula vberiora fuppcdttar. Quod fi falfedo abfit , generantur
quidem eadem animalia , vt exiliorum imaginibus faxis mclufu manifeftum eft,
fed diutius no viuunt.na aquea humiditas rarius fuperaddi tur,8c ipf$ dulciores
aquf non facile rimaturiutimiora. Quod 197 Qjjod veru attinet ad lapidum
corruptionem, fcien- dam ell hanc pendere nona frigiditate, fcd a fol.i calidi
titeignca, quanuis illocQ genetatio ta frigiditati quam caliditati feratur
acceptaicaliditas fiquidem ignea lapi- des, quorum interna frigiditas ell
intendor, ad vitream naturam perducit, eos verd , quorum frigiditas ell mi- nui
intenta, ad calcem. Aquar etiam corrupte acpalu- .iofx.ob eandem caliditatis
vim interne conceptam, lapides corrumpunt.ldcm aquz falfx prxftaie folent.
Exdem ex frigiditatis virtute, quam facillime patiun- tur , lapides aliquos
generant, vt ex coraliis patet. Hz ero laptdiun corruptiones eo difficilius fcu
facilius perficiuntur , quo lapides lunt nobiliores fcu minus nobiles. Adamas
igitur , quoniam lapidum omnium dignita- rem fcu certe fortitudinem videtur
excellere , neque i- , ne neque feno foluitur: hirci tamen fanguinc i olui
^flerim , prxfcrtim d hircus vinum biberit , vel come- ierfrpetrolilluin , vel
filemoncanum : hxc enim hircini f anguini* actedincn,cx proprio temperamento
acutam ce firmam , acutiorem reddunt Se firmiorem. Lapidum vero p|unm:#dftugni
apponatur, in plurcs partes difiun- t i folent, quopiam illorum humor infirmior
tcrrellris :opul«cioncrn diutius rorari non poreft. Quidam non ratum
franguntur, fcd etiam fonos gra- aiorcscxconfradtonibus pariunt.quoniam in
hishu- nofulfedtnt alfocia;ur. Quidam in puluerem rcfoluuntur, quoniam condant
c% materia valde lutofa, Se terrea decitas excedit. Quidam flammam cocipiunt
atque eiufdcm vi com- lauruntur, quoniam bitummod funt, vt Galgadis lapis, qui
etiam igni nutriendo dcfcruit. Quidam, licet flammam concipiant, non comburun-
tur neque liquefiunt , vt Iapis Amiantis , quoniam , ob | fmatnum humidi
robur.caloris vim excellit, luctamen i facile diuidicut ac frangitur, quoniam
humidi aerei plu rioidin continet. Contemplatio IIII. De variis lapidum coloribus ac
proprietatibus. 9 T lapidum differentias facilius rimari liceat, ' quibus
coloribus illotum vuufquifquc tinga- l tur, explicabimus. * Adiicicmus etiam
nonnullorum quafdam proprietates ac virtutes ab aliis traditas , quoniam d hi
eoiores limulquc tangibiles horum Iapidum qualitates accuratius pet pendamur ,
fottjfle rationi non omnino iiffonz repenentur. luteum tamen hxc accipienda c-
onc tanquam propodta ad excitandam aliorum cou- remjdariooem. Trimo vero ex iam
eonftltutis accipiemus , terreflris combuftioncm.ciufdc conflipationem ,
vehementiore Milig inero aqnei imparitatem nigredini fauere: albe- •
linemecomia pendere exterrei puritate, ex eiufdcm etpanfione, ex rami
cuiufcunque carentia, Se e x fumma quei puritarcimedios vero colores omnes ta
firaplicio- ics quam Ongiicopofitos , nccno colorum omnium af- > aciae
iones, ex harum caufarum fcu comixtionefeu af- ; jciationeconftitui. hiienim de
conllicutis facile pate- re poterit T eifdem caufis afcnbendum eifc cur lapidum
cuida vndequaque fcu nigredine , fcu albedine fcu alio C ilotc, quidam vero
pluribus coloribus ac pluribus ra- tionibus afficiantur. , Nigred c pura
afficiuntur, Rorat, qui(vc aflcritur)cx /linuli.in cuius capite rcperinu.nomc
accepit, hic ta- men quandoque etiam albus cft,& fi extrahatur ab ani- mali
nonadhuc pleni mortuo .recinet in medio exru- Lum, quod oculi fpcctmcn refert.
Lapis Calcaphaaos, c j»(vt dicitur) vocem clariorem reddit Se raucedinem i
cpeUic.L apis Gcrachidcs , qui nifi a propria natura de- fciat » hominem 1 quo
portatur , licet meile vn&um, a mufearura fle refpium incurdonibus tutatur,
quod fi in ere detineatur, vtafTcrirur, radicandi ac cogitandi vir- i Jtci
adauget, femperque gcftatctn exteris hominibus 198 gratiodoremac amabiliorem
reddit. Lapis Magneda, qua vitrorum artificei vtutur,qu$que liquefafla (quod
abfquc fumma caliditate non fit) vitream materiam cla- rioiemrcddit.Onyx gemma,
qux tamen quandoq; qui* bufdam venis dgnatur, albifque vt pluriwu.hxc(vt tra-
ditur)mclancho!ia excitat ac fouct: Sardi) tunc Lapidis prxfentia illi
obdfrit.Kadais Lapis,qui(vt affer irut ^ni- mis hominum conciliandis fauer. Species Lapidis Me- di) feu Medi,fic di£ti,quonii in
Media reperitur, hic ex- citat vomitu vfque ad mortem. Abeftos Lapis, qui fcmel
acc^fus, quonii valde lanuginofusefl ac vnftuofus.vit potell extingui:&
.Magnes duorum ordinum, qtioru al- ter in ferri artraftu, alter in ciufdem
expuitione, tndgnis efl. fecundus Theamedes etiam appellari (olet. .Lapis
Chelidonius.qul rubeus ctia inucnicur,Ard aliarum vir- tutum. vterque ex
hirundinis verre ttahitur. niger aqua co£lus oculos fanat. &: Orites Lapis,
qui fxpiuscff viri- dis, maculis albis afperfus. Albi dmpheiter funulquc
nitetes funt Criflalos: Ale- ftorius gemma, quf etiam dicitur Lapis galli,
quonii in- uenitur in galli ventriculo, quanti, feu(vc ait) diciit)no- num annu
agcntis.h{c(vr tiaditur)Vcncrcm excitat, vi- liorem diferetum ac conflantem
reddit, diccdi faculta- tem exacuit, amicos cociliar.&r fub lingua
detcta(quo4 experientia firmiori probatux)flcim extinguu fcu repri- mit.
Adamas, qui(fi Magneti fupponatur) non permittit ferrum ab illo trahi r
Herillus, Ius, Margarira, Sarda fcu SardoLapis , qui iu fe habet ad lignum
deuti Magnes ad ferrum. Lapis (pecularis, qui vitri munia prxftat. La- pis Zigrites, qui fanguinem
llringir. Albi funt, fcd parum nitentes , Coracis genus , Adro-
manca,Calcidonius, Lapis Diocodos, Lapis Gcloda, qui ita durus ac frigidus efl,
vt vix calcfiat.quapropter iram Se luxuriam coprimir. Lapis Galaticides fcu
Galatides, quialadle.cuiusfaporcm referi, nomen accepit, & mu- lierum ac
Omnium ladanriuraVberalatie pleniora red- dit.hic tamea efl cncricij potius
quam albi coloris. La- pis Vemix,quifVtdicitur)mclancholi*,& iis qux ex c*
proucniunt vere aduerfatur. Nicomar feu Alabatirum, 2uod frigiditatis vi
putredinem retardat. Lapis Ethin- ros, qui ob fummam frigiditatem aciem
circumpodtff in aquam conucitit,idc6quc guttis 'perpetub difldlac. Lapis
Cacabres,qui crilbllo c(t dmilis. C ne anu, qui ta- men non femper ell ex toto
albus, fcd quadoque ex par- ce tantum, Corallium etiam quandoque efl album.
Hyncintini fcu cxnilei Sint Sapphirus, qui dicitur Anthraces fugare
,gcftantcmq; pium ac in bonis firmio- rem reddere. Lapis Turchois,qui vifum
exacuit, ac de- ferentem(vttraditur)tuttorcr» reddit. Lapis, qui voca- tur
Cxiulcus.fcu Lazuluhic tainc afpergitur guit is au- ri,fle hy-cinti aquatici
fpccics deterior ac vilior. Flaui funt Chrifolitus gemma , qux cade cum phyb-
tlcrio ccfetur.hxc febris calorem mittigat , Se trita fca- biem repellit. Lapis
Sucrinus, qui confricatus paleas ac foliatrahit , vt Magnes ferrum, ac (vt
dicitur) caflitati fauce, 8c accenfusferpcntcs fugat, fle Topazion, qui; vt
tradicur)aquam bullientem de (eruere cogit , vt ablque manus offendi ungatur.
Ide imagines refett.v: fpcculu, non planum, fed concauG fcu conucxum, quonii ex
hu- iufmodi fuperficiebus coponitur.Eiufdc coloris, fcd frd gentis vt ignis ,
efl Pirites feu Virites gemina, qux eu* dicitur Lapis Pidonius.hxc ex internx
caliditatis virtu- te,d fortius conflringatur, manum adurit, i Jeoquc leni- ter
tangenda efl. Lapis Lingurius , qui frequentius cro- ceus quandoque etiam
rubeus eft.hic(vt dicitur)cfl vti- na lineis coogclata,& attrahit paleas vt
Lapis Suamus. Hyacintus fapphirinus optimus, & hyacintus aquaticus. Rubei
coloris, ac fulgentis funt: Alabandina gemma, qux clarior efl. Amethyftus
gemma, qux ob minorem duricic facilius fculptoribus dcfcruit. Balagius gemma.
Carbunculus qui ea ratione ad Balagifl habet, qui ma£ culus ad fcmini.hx dux
gemx quadoq,dmuI generatur, exteriorq; lapidis pars,Dalagi/:intcrior, Caibuculi
natu ra cotiiicr.CuibucuP ex aliquoru fccctla gemaru omnia dignitate excellit,
vt autu eperorG mctalloru.Huc pluti b' vinutib*inligiiiii
dicitur,pr;cipucq;venenu aereu ac i. i;. 199 vaporofum effugare. Pcrfe&ior
in tenebris lucem emit- tit : quod minus perfeci etiam faciunt , fi in vafe
nigro aqua pura mergamur, qui id non praedant funt ignobi liores. Lapis
Granatus, qui florum malorum granatorfl colorem refert «quandoque etiam violx
colore atheitur, tuncque priftantior eft granatus ,8e violaceus dicitur. Eft calidi ac ficcitemperamenti,8c ( vt
traditur)exhila- randi virtute eft prxditus. Lingurius lapis, qui etiam croceus
inuenitut , vt di&um eft.Lapis epiflritcs, quem alferunt miris virtutibus
infignitum. hunc frigidiuimu efTe ex eo colligitur , quoniam in feruentem aquam
de- mifTus Topati) virtutem exccllit.nam non tanrdm aqux ebullitionem impedit
,fcd breui etiam infrigidat. La- pis Sardinus.hic.vt dicitur, animu exhilarat
ac ingeniG acuit, atque oppofleus onichini virtutem deuincit. La- pis
Celontcs.hic(vt dicitur)in teftudinum vetuftiorum corporibus inuenirifolct,
neque ab igne comburi. La- pis Cecolites.feu Gecolitcs, qui oliux formam ac
colo rem habet, vimque non paruam continet ad lapides frangendos ac expellendos
ex renibus & ex veffica, fi in aqua comminutus hauriatur.Lapis Cornclcus,
qui fan- guims fluxui obfiftic, prxeipueque ALmoirhoidarumac mcnftrui
fanguinis.fertur etiam, iram cohibere. Coral- lium,quod cifdem virtutibus infignitur,
hoc quadoque nigrum eft, quandoque etiam album. Lapis Orphanus, cuius rubedo
quodammodo albclfcit. hic Orphanus di citur, quoniam vnus tantum huius fpcciei
lapis inucni- tur. Lapis Chelidonius, qui(vt dtximus)etiam niger in- ucnitur:
hic rubeus , vt dicitur, fi panno lineo fcu corio inuolutus geftctur fub
finiftta ala geftantis corpus ac a- nimu firmae. Hyacintus aquaticus,qui flauo
eft dignior. Virides funt , Smaragdus, qui ficuti oculorum virtuti nunifefte
fauct , ita internas animi dotes dicirur ailau- gere.Lapis Prafsius.qui matrix
eft Smaragdi, hic aliqui, do afpergitur venis rubeis, aliquando albis. Lapis
Me- dius (eu Medus.qui ( vt dicirur ) podagram comprimit» & lafsitudincm
repellit, &: Mclochitesfcu Melon ites Iapis, quifmaragdocftoblcurior Sc
fubftantix melio- ris Lapis Chryfolitus, cuius viriditas eft tcnuior/cd lu-
cida huicfpiritusadaugcre dicunt.idcoq ic tritus afth maticis datur. Lapis
Sclenitcs.qui ideo i Luna denomi- natur , quoniam (vt dicitur)illa crefcentc
ctcfcit &e de crcfcentc minuitur. hic phtheficos languentes ac debi-
lescurat. Afferunt etiam hunc longe maiora przflare. ali; tamen tradunt hunc
lapidem albedinem rubeo ac purpureo colori aflbciare. Punicei funt, gemma
Atites ,qux etiam Aquileius feu Hcrodialis lapis dicitur.hxc dillmdlum lapide
inter ne continet, ae(vtdicitur)moibum caducum reprimit, atque finiftro lacerto
fufpcnfa prxgnantibus confert, a bonum impedit, ac pattus tutiotes reddit :
& Agathis lapis genus, quod dicitur violaceum. Lapidum multicolorum plurimz
differentix dantur Suorundam enim nigredo rubeis virgulis ac guttis di-
inguitur , vt Abfintus Lapis, hic Abeltus combuftibi- litatem imitatur : nam
per feptem dies conceptam cali- ditatem retinet. Simili colore /Ematitcs lapis
afficitur, fcd non ille .Etnatitcs qui pingentium deliaeationibus deferuir.
Quorundam nigredo fignatur rubeis guttis , mican- tibus,.^ Lapis Dionyfia,hic
vini odorem fpirat,licet vi- nofafubftantiacareat.ideoque ebrietatem non
inducit, quin potius indu&am repellit. Quorundam nigredo venis albis/cu
croceis fignatur, vtquxdam Agathis fpecies. Quidam funt nigri ,& crocei
perlucidi, vtGagathes Lapis qui & Catabre dicitur. In quibufdam tamen color
g!aucus,nigredinis locum Occupat, hic trahit lapides; accenfus flammam emittit:
& (vt dicitur)fauet hydropicis , & dentes minus confi- dentes firmat.
Quidam nigredini viridem ac rubeum Sc alios colo- res alfoctant,vt Pontcus
lapis, qui(vr fertur jficuti colo- ribus ita virtutibus abundat. Quidam
nigredine rariori aun colorem fuppofitu vi- dftur tegere, vcChryfopagion
gcma«qu( ob id in tene*, Vniucrf. Inft. ad hom perf. 200 bn, longe fplcndidior cll quam
in lumine. Quidam afficiantur albedine obfcuriori fimiilque gutii» aureis
afperguntur.vt ChxyfopalTosrfuMac ma- gna: etiAimationts. Quidam albedinem nigredini carneo colori con- mngunt
, vi lapis Sardonii , qui componitur ci Sardio rubeo «r Onyce albo 8r nigro.
Sardius autem Onychi. 01 malitiam in eo comprimit. Quidam albedim rubedincm.ac
purpureum colorent a/rociant.vt Sclcnttcs lapis,cui(vt diurnus) etiam viri- dis
color ei quorundam fenrcntia aptatur. Quidam virides guttis fanguineis arperli
, vt lapis E- venenj vjlcre dici,u' * b> Quidam virides venis rubeis
lignati, vt talpis lapis ZiZ'rn— hic fimiU‘cr ^nguinis fluxum Quidam virides
maculis albis afpcrfi , yt Orites , nui etiam niger inucnitur. * Diamon lapis
duos Iridis coloret dicitur referre, ve- nenaque pellere, ac febricitantibus
pro defle. col,orib“ fpwguitut gemma Amanriur , qui
(*ttraditur)venenumo,nneeip«llitfeurcprlmit:fcu pis Exacontalitus.quem dicunt
neruis obefte. Prxter has colorum diffei frias euenit.vt lapidis pre- tio», qui
vineum colorem referre folent, aliquando Vm- ^ianr» vUa?d°
ncbulas«Pjl‘»>plttmbagines,« falj pa. nintur.Vmbrr oriuntur, dum materie
parscft al.qufi,- doobfeunor, nebula .dum magi, accedit ad albedinem. ili vero
, qui pmipue f phiros afficiunt plumbani- nes, quibus Smaragdi folenr
dchonellari , ac Sales e* alienorum colorum caulis prxter naturam adiunttis in-
nci (olent. . Mgem vuujjr Ahu,tpuftr.crA,,t*r rx urru .y<0/ pumAj Acfmtmbns.
A V r D V « contemplationi, ralium.alumi- num,ac eiiciorum quar eundem ordinem
io- gredr v,dentur«n.empla,io,n„eaen”rt Horum ideo plurcs ordines funt, quoniam
Ii' ...a I ..Ia caliditatc oriamur . illarum rJ™ ■ plurcs differentias recipit
iterrar liquidcm Sc aqTJS remes. ex quibus horum materi, fumiiur.ea rt,?onerf
focari folenr vt quandoque aqueum tcricum erced , quandoque terreum aqueum
fuper et, quandoque «iiin illorum alterum feuvtrunque cx putredinis gradu di
ftinguarur. Dum aqua plurimum abundat ac pere dmis parum admodum continet, r,|
purior generari fl" Ictihuic enim materiam prfbcnt aqux quibi. I’ ' i ac
crallzrih]l3,inn— 1 .r terrcftrcs ac cralf* exhalationes immifeentur ob vehememln
“ caloris vim qua rerra eidem aqux IW immutatur ihxc ncmpeduu.combuiiiurmf j ad
falis deduc, formam. Sal fn qD" dicitur ac crilhllo fimili, eft
.generarurex mafefuT 1 gis terrea fed puriori hoc ex eo pjtet .„.„1” ,mi'
refoluirurex frigidi Se humidi appolitioue vrffil l,Un, muni, aqua diflillarite
, terredre «maner. ’ SaltmW momacum. quoniam magi, ri) perrp,cuu,.c. ?„bh„ eft
magis putrida Sc foetens. h«c id argenti Alumiuri aurem daurur fpecies plurcs.
*££ aqux iam commixtum. Dum materia adhuc magis cerrea eft ac magis puer*.
da,ca* 201 da,calori$ vehementis vim firmius recipit ac diutius re- tinet*
ideoquc ad illorum formam deducitur qux Atra- mentorum nomen obtinuere * quxquc
ob cafdem cau- fas magis aerea ac magis vnduofa func,atque etiam pri- mo liquida
func,poftea vero coagulantur, ita rame vt cx calido, dr humido iterum
difloluantur. Caliditas vero ab his imbibita maior ac minor cft, pro maiori ac
mino- ri tenear panis tum fubtilitate tum digeftione. Itaque atramentorum
fpecics plures dantur , qux ficuti differunt in caliditatc,ita etiam tn
coloribus di- uerfafunt- quibufdam enim albedo ineft, quxdam ad nigredinem
tendunt, quxdam rubei coloris funt, qux- dam citrini, quxdam virtdii:& hxc
a quibufdam vitrio- la vocantur. Inter fufea autem illud efficacius perhibetur,
quod (i auri pulucte fpargatur auri fplfdorcm refert. Dum tcr- nr portio adhuc
maior cft, & comburens caliditas vehe mentior .arfenicumgencrabitur.hoc
enim tenex natu- rxcft ac vehementer combuftx quare aquea illius pars ad
fulphuream vnduofitatem collipatur. Quoniam ve- ro huius combuftionis dantur
gradus, Ideo arfcnici plu res fpecics reperiuntur , Se hx colore etiam
adinuiccm diftinguntur. quoddam enim album cft , quoddam ru- beum, quoddam
eurinum quod aurum pigmentum vo- catur. Sulphur cx cifdem foetetibus elementis
generari ma- ximus illius faetor dcm6ftrat.Pr$terca ipfc tulphur qua- tuor
elementorum naturam manifcllc complebitur, na attradiuus & nenetratiuus
cft. quod cx igneo cantum deduci poteft facile inflammatur , quod acris naturam
demonflrat ex ignea caliditatc liou.tur , quod aqueum cft atque in puluerem
deducitur fimulque clixabilis cft ttrream arguit naturam-Gencratut igitur ex ea
terra & ex ea aqua qux exteris omnibus compar jtx magis funt igncx, qufque
fimul exterorum Elementorum naturam redolent, atque ad eandem facilius deduci
poilunt.Sul- phuris materiam magis terream elfe quam aqueatn , cx eo colligere
licet quod adhxrcns fir, atque illius fublli- tia non tantam vnduofa
confpiciatur.lcd etiam vifeofa. Licet autem fulphur vim igneam interni
contineat, no tamen ea ratione continet vt fc extendere ac ad perfe- riorem
formam deducere pofsit, ficuti feminibus con- uemt : Ted illius caliditas ita
aqueo copulatur vt i pia ae- rea fiat, ab aqueo veto expellat omnem aqueam fi
igidi- catem fine qua ferinentatio non datur, fcrmcntatione veri omni dc medio
fumpta no datur pafsio , qux com- munem tum agentis tum patientis rcfpiciat
bonum, ne- que id retinetur quod Ictninali virtuti prxcipuccon- venit. Illius
tamen adiua virtus inutilis aut vana non erit, nam aditanda conucnicnti frigido
ac humido, licet ex terno, ignea vi accedente in eo coagulandi ac conco- quendi
vim exercete poterit. Aqueum eiufdcm lulphu- ris ira igneam caliditatcm
imbibere folct.vt fimul agat non tantum in tcrreftre aqueo immixtum, fcd etiam
in humidum. Id excitttno fulphuris colore demonftra- tur, atque etiam ex
cxrulca ipfius Hamma ac lenta com- buftionc. Sulphurcm tamen in argentum viuum
propriam vim dcccmifsiml c <?rccre ex eo patet, quoniam argentum viuum
fulphuri ea ratione tcfpondeic videtor, qua mu- lieris menflnn rcfpondcnt
virili femini, vel virilisfe- minis corpulentia eiufdcm Igncx virtuti, nam
argenti viuio ateria deduciturexcifdcm elemetis foetentibus acpotrefadisdicet
fit magis aquea quam terrea.talia e- himterrea & aquea a calido fimul
agitata fcd non con- fmnpt a,3c ardiori amicitia ad inuice copulantur, & ob
diuturnam defatigationem ac ludam terra denudatur undem attradiua,aqua
verohumedandi virtute. Eue- nic igitur vt terrx portione excedente portionem
aqux conftiouatur quoddam mistum, cui vnduofa fublhntia *xtemcconucnit ,
quodque propria fulphuris materia cenferur : nam calore ingrauclcentc , igneam
virtutem Imbibit, Sc ad fiilphuris formam deducitur. Aquea verb i portione
excedente oritur mixtum * cui vnduofitas in | terne eonucnic * Sc argenti viui
materia eft.num caloris Contemplatio IUI. Pars II. I 202 vi accedente , aeream
portionem cotlig^pcrducjtur- que ad formam argeti viui, quod ob aauci excedetis
Sc aerei vim eft lummc mobile ac fumm£ fplcndens, Sc ob vehementiorem terrei
frigiditatem maxime gTauc , Sc intenle album : interna vero argfri viui
vnd'iofi«as ci- mixtum terreum ita amplexatur ac retinet, vt neq; flui- da aqu$
vis ab eo vila ratione amoucn.nequc ipfius ter- reum ab eius vnduofirate difiungi
pofsit. Euenit igitur vt idem argentum viuum igni appofitum,fivndcqua- 3ue
inclulum non fit cuaporans, totum terrclhe fecum eferar, nihilque cx eo
remaneat. Si vero vndequaque inclufum euaporarc ac fugere no poteft, non
exnccctur neque induretur, fcd idem femper maneat. In Itor fi au- tem vtroque
moralis virtutis prxclaram imaginem ob- iicit,amicitixque pixfcrtim,du inimica
vis vrget. Vin- citur tamen argetum viuum i ftilphurr, quali a commi- litone
fimul capto, natura quidc ignobiliori, fcd quonia vidoriam tyranno conftntit,
in pixilanrioii ordine co- llituro fulphur enim, licet cx materia magis terrea
ma- gis pafsiuum fit, nihilominus quoniam igneam vim am- plexatur * agendi
partes exercet * concurrentcquc vir- tute eiufdcm caliditatis igncx , argentum
viuum prius glandalofum reddit , mox omnino coctcct dcuincuquc, metallotmn
formis quafi catenis lupet indutiis. De metallorum caufis ac generatione.
Etuioitm materia funt arenf ac are- t&p narum puriores aqux. Id non tantum
exeo IhIOTB liquet quoniam vnaqufquctcrratu&r aqua- 1 rum fpecics certas
aliquas mixtorum formas neceiTario admiitittarcnofa veto neque lapidibus, ne-
que falibus, feu exteris eiufdem ordinis, neque viucn- tibus materum pnbent :
led etiam quoniam aienarura tum graiicdo, tum fplcndor, purioris aqux vi
acceden- te, metallicam natura manifcllc imitaturae pollicetur. Prxtctca
experientia ipla cedatur, aurum inueniri inter arenas qux aquatum dreurfibus
abluuntur*, licet nulla fit certior coniedura, illud defetria
locisfuperioribus. Itaque afferendum cft cxeifdem arenis gcncrari:calidi- tas
fiquidem, quam ex cxleftium luminum virtute cficL piunt, aquarum decurrentium
frigiditate includitur, vt exhalare non pofsit. Itaque in fcipfa reuerfi
vehemen- tius igncfcic,totamq*, arenarum malfam fermentat, ran- demque terreo
ex aquarum frequentioubus ablutioni- bus magis ac magis attenuato ac deputato,
ea ratione concoquir, vt cxleftium luminum virtute accedente ad auri formam
perducat. Si quis autem afferat, ex his aquarum ablutionibus tam fulphuris quam
argenti viui naturam ad optimam depurationeae attenuatione pcrduci,huic
dcmonftran- di onus adiungendum erit, quonam pado fulphur & at gcnrum
viuum, qux ex elementis grauioribusputrefa- dis generari conflat , iuxta
huitmnodi arenas confti- tuantur, cOm manifeftum fit fluuiotum decurfuspu-
trefadionem expellere, ipfique atena ex proprix na- turx vi omni putredine carcat.
Accepto autem arena- rum terreum aquarum ablqtionibusdepuratum , ac cx purioris
aquei iinbibitionerarcfadum,atqi 'vt didum eft) fermentatum concodumquc ,autum
efficit ambi- gendum non etit quin extera metalla ex cifdcm gene- rari pofsinc
i cum prxfcrtim communis fententia fit, metalla omnia ex eadem generari
materia, ac inter fe tanquam magis Se minus purum differre, ideoquc circa
lariter generari poffe. omne fiquidem inconcodum concoqui , St omne concoltum
ad inconcodionf de- labi folct. Neque tamen ccrgiuctfamur metalla, fulphu- ris
concurrere virtute, cx argento viuo generari: fcd id tantdm fuftinemus, priotc
illorum generationem re- dam, ac Naturx ordini maxime confonam cifc: hanc vero
quodammodo obliqua , ficuti etiam in pluriu alio- rum generationibus eucnirc
mamfcftfi eft.Natura enim faleri lfsima, dum quotundam generatio rarior
aedift»- ciliot cft , nouam aliquam eoiundem generationem cx A- >i). 20}
Vniuerf Inft. ad hom. perf. 204
obliquo conflituit: quod In metallorum etiam genera- tionibus euenire putandum
cft. Neque vero dilTbnum erit,, in obliqua etiam metal- lorum generatione,
arenarum ac purioris aqux vfum admitti, cftm prqfcrtim experti affirment aurum
purifsi- mum, argentum, xs, ftannum, plumbum, ac ferrum, ex durifsimis
lapidibus fxpe accipi, quandoque lapidis fubftantix immixta, quandoque vero ab
eadem omnino fciundta , haud fccus quim grana auri qux inter arenas inueniri
folent. Quacunque autem ratione metalla ge- nerentur, in illorum
cSftirutionibus vis frigiditatis ca liditati ex nccefsitate fucccdit.nequc enim
abfque con- gelatione conditui pofliint: Sc ipfa metalla ita aquea ac cerrea
funt, vt careant ignea caliditace, ignea ficcitatc, & aerea caliditate.
Generantur tamen d calido , quoniam illorum mate- ria, fiue fumatur ex ar cnofis
vberius madefacis, fiue cx argento viuo , veri aquea ac terrea cft, neque
abfque ignea caliditate concoqui ac ad certum temperamen- tum perduci poteft,
licet hate caliditas proprio munere prxftito vndcfi aerea caliditate cx
necefsitate recedat. Id veto, dum viget, facile prxftare poteft ex fulphuris ac
argenti viui temperamentis mutuilque adlionibus ac pafsionibus, ex quibus
metalla dicuntur oriri, fulphu- ris enim terreum excedit aqueum: econtra, a
genti viui aqueum excedit terrcum.fulphur prxtcrei continetv- trafquequJitates
aereas 8: uccitatem igneam. Argcto viuo accedit aerea humiditas, fed valde
vifeofa. Igitur dum fulphur igne concepto agit m argentum viuum,& argiti
vmi vis excitata infurgit , tam in fulphur quam in ignem , triplex ludia conftituitur.
nam horum trium vnumquodque ab aliis duobus vtcunque fouctur & vt- cunque
oppugnatur- Ignis fouctur a fulphurc, quoniam ignea fulphuris Accitas aereaque
caliditas igneis qua- litatibus mite confentiunt, atque etiam quoniam ae- rea
fulphuris humiditas igne* caliditati pabulum pne- bct. fouctur ab argento viuo,
quoniam argentum vi- uum ftmiliteraduerfatur fulphuri,& piopriatn hunmii-
tatem aeream non pleni fed aliquo patto illi dcpaiccn- dam concedit. Idem ignis
manifefte oppugnatur tam d fulphure qulm ab argento viuoinam terrex Se aquex
illorum qualitates igneis qualitatibus aductfantur. ,Et 111 hac quidem
oppugnatione fulphur ac argentum viuufum- me confentiunt ac Abi inuiccm
faucnt,quanuis fulphur aqueiexcefTumab argento viuo comprimere intendat, &
argentum viuum calidis ac Accis lulphuns qualitati- bus aduerfetur. Ex his
omnibus cuctut , vt lulphuris ac argenti viui qualitates magis conlonx fe
inuiccm quam araifsimi amplexentur , ipfoque igne ob p-buli defe- dlum tandem
cxtindtp, in hxc , quafi in quxdam foede- ra confentiant ,vt omnino cxpulAs
fulphuris Accuate ignea, jercaquc caliditate, refragantur tam terrex qua-
litates fulphuris quam aquex argenti viui: argenti vero humiditas aerea, fed
valde vndtuofa retincatut , vt ea adiundia qualitatibus fuperftitibus,refradlis
tarac , cer- tum aliquod metallum pro variis harum qualitatum gradibus
conftituatur. metalla enim fulphuris ac arge- ti viui naturam ea ratione
continent , vt m illis argenti viui dignitas ac nobilitas refarciantur,ac longe
fplcndi- dius fulgeant, hxc tamen omnia accipienda funt tan- quatn confummanda
non humana arte > fed Naturx vi, ac cenis temporum intenullis, agentiumque
lucccf- Aonibus. Capvt VL De met diorum Jpeciebus ac proprietatibus. Nm metalla
plumbum magis lutulentum ac aqueum eft. caliditas quippe vel czlcftis
velfulphurea coagulationem quidem perfi- cit, fed parum digerit , idedque ob
fummam mollitiem externos humores imbibens augetur, facile fluit, cftciorumquc
mcullocum impuriora ad fc cotra- hens.illa purgat, nam fimul cornbunimur.Stannum
dif- fen a plombo, quoniam illius aqueum purius eft Se ter- reo vehementius
ligatum, ob id facilius corrumpitur» balbutientem complexionem habet, exteris
metallis admixtum ea fimiliter balbutire facit, ab illifquesufert
dudlibilitatem. Horum metallorum vtrunque ob humidi copiam ex- teris metallis
eft mollius ac minus fonorum. Argentum optimi depuratum cft ab humido crafsiori
indigefto atque enatanti: efTentialis enim ac radicalis illius humi- ditas cft
valde fubt ili$,8r i terreo optimi imbibita. Ita- que durum ac ficcum eft,
licet fub terra molle inueniri foleat: nam terrx circumpofttx humiditates
imbibit* illi afsiftunt. Conuenit argentum cum ftannoSr plum- bo in albedine :
magis tamen album eft.quoniam ipfius terreftre eft magis tenue , magis lotum
,ac magis di- geftutn. Eifdi lationibus maior eft etiam albedo ftanni quam
plumbi : hoc enim ad fuftum vergit.fcrri tam tcrrcftris quim aquea pars
p&dcrofa admodu ac immunda eft. cx quo redii coniedlare licet ,atramen(ofjm
materiam in eo contineri. Illius etiam tetreftrc cft valde aduftufa ac
fuliginofumddcoque ex ignea vi mollefcit tanium ; non autem liquefeit , mfi
forte ignis fit valde vehemens , fa- buloq-, ac fulphure afpcrgatur. quod A
antimonium fo- perponatur celerrimi liquefeie, fubtiliora; illius pars Chalybs
appellata cft.Ob eandem tertei aduftioncfec* rum nigrum cft , & rubigirti
fubiicicur cdm plumbum &ftantium fqualorem ac lorditiem tantummodo cftn- t
rahanc, licet plumbum magis. Argftum autem purum non lordcfcic, fed tangentes
tantummodo tingit. Ipfa vero ferri rubigo ideo terrei , quod in ferro eft,
aduftioncm confequitur, quoniam aduftio continet vim igneam, qux diifuia
humidum confirma ac terreftre re- linquit. Hoc ex eo etiam patet, quoniam ad
rubiginem vitandam olei delinit 10 confert illius Aquidi aqueatr. fummi
digeftum fimul & combullionis vim comprl* mit,5£ quatenus aliqua ex parte
excreetur illi tribuit pa- bulum paratius. Aris terrea pars Se impura eft &
vehementer adufta: illius tamen aqueum fubtilius cft. quare citrinuscolot, qui
fortem metallorum concodlionem confequitur, in eo obfcurior redditur, atque ob
ciufdcm combullionis vim femper magis ad nigredinem tidit quod in xre ve-
tuftiori facile intueri licet. Eadem etiam ratione xs ipfum propriam rubiginem
patitur. Auri terreftre 8 c aqueum funt valde pura.eandcmq; ob caulam etiam Abi
inuicem vehementer adhxrcnt.in eo enim qualiutes,qux argento viuo ac fulphuri
com- munes funt, fummam concordia obtmuere.hinc fadlum eft , vt nullam admittat
feu ob combuftionc rubiginem, feu ob minus perfedam digeftionem fqualorem,
fordi- ti^mue qua tangens vtcunque tingatur. w E ifdcm caufis aferibendus eft
auri color flauus feu ci- trinus , qui tcricftris minimam combuftionem ac fum-
main expanAonem manifefte demonftrat , fitnulqi con- uincit partium
copulationem firmiorem ac robur inter- num. Iraqucaurum combuftionem non
patitur, nam illius terreum purifsimum Se aqueo optime afibeiatum, ea ratione
ipfum aqueum colligit vt aS ignex virtutis aggicfsionibus fit fumme tutum,
neque ad cuaporacie- nem perduci poisir. Ob id aurum igni appolitum li- quefeit
quidem, fed parum fumi emittit, qui etiam fua- uifsimum odorem fpirat. Et hxc
quidem aurr tan- quam metallorum omnium perfctfifsimo,propriifsima funt: cztcra
namq, metalla , fi vehetnentior ignis acce- dit diutiufqi pcrnftat ,
comburuntur ac in calcem tran- I eunt, facilius tamen ac difficilius, pro
maiori minoriut tcrrcftris copia, necnon pro perfediiori impetfediort- 70 ue
ingredientium copulatione, plumbum enim & fUri- num non ex terrei copia,
fed ob copulationis defedum facilius comburuntur. " ' / Ferrum non ob
copulationis defe^um, feu ob terre- ftxis excc/Tum ac impuritatem igni diutius
non refiftit. As, quonia teriei minus cotmet,* partes plenius af. focut,
exteris difficili* calcincfcit.inquo tjmcab argf. r !C 05 lociccditur , quoniam
Ttrique ratione iris tempera mentam foperat. Eadem proportio leruatur tclpcdlu
esthalatlonum.Ea enim , qui oritur ab argento igni ap- poiito odorem quidem
ingratum continet , fed nullum roetorem. Plumbum & ftannum ab aquei copiam
non fumme fortem ,n 8 c ferrum quammaxime fumant fimulquc foe tent, quoniam
illorum tetreum eft magis combuRum plurimumqueob id amari (apotis compledlitut.
Aliud etiam lingulare auro conuenit, «fcilicet in argento vi- uo mergatur, cdm
citera metalla omnia fuper illud na- tent. Id autem cuenit non ramum ex maiori
grauitate auri, fed fottalfe etiam quoniam argentum viuum opti- ma ratione
deuincit , atque illi quammaxime confo- num eR. Omnibus metallis commune efl
perfpicuitate carc- re.fcd luciditatem complcdlirterreifiquidemvisaquco
aqualior illius petfpicuitatem ea rationcobtundit.vt lu ciditatem non adimat.
Eafdemob caufas metallis conuenit liqucfafla aliis non adbitere , neque alia
fcu humeftare feu inficere, vt citera liquida. Illotum nempe lictum 8r humidum
ea ratione fibi inuiccm confentrunt, vt ficcitas retra- hat humiditatem ab
humedlationc ac adhifione,hu- miditas ccontra rcuocctliccitaicm ab omni
confificn- Silentlo amem demandandum non efl, dari quidam mixta qup metallicam
naturam vtcunque inudantur, fed plene non airequuntut.fimul enim ad lapidum
natu- ram defleSum-Hcc duotum ordinum videntur clfe.qup dam enim metallorum
generationem priceduntiqu* dam eandemfequuntur.Priota Marchcfitae nomen ob-
tinuere,neque aliud funt quam metalla impcrfcfla ac Horum igitur totfpecies
dantur quot metallorum, quorum etiam pondus ac colotes tefetunt : ex quo me-
tallicam natutam imulari videntur. verumtamen ex eo 3uod non liqnefcunt,ad
lapidum vim dcficdtuntrSr eiuf em generis Antimonium cR- Qui fequuntur
metallorum corruptionem , duorum ordinum flmllitrr funr. Quidam enim oriuntur
ex me- tallorum combuRionc, quidam ex interna eorundem corruptione. . Primum
ordinem ingrediuntur, Cadmn, qui nihil a- lind cR quam metallorum combuRotum
(uligo in locis fublimiortbus ac concauis coaceruatarPompholix.Spo dium, qui
Cadmii naturamCapiunt.ls vRum , 8c fimi- lia , qui ab aliis diligtntius
enumerantur ac expli- cantur. ... c Alium ordinem ingrediuntur £rugo , Scotia ,
or huiufraodi plura.qu; ab aliis fimilitet accuratdperfcru- tata funt.
Contemplatio De vutenrtmn /emimhu Jrijue illorum ctujii ac generatione.
IvatrrivM feminibus, vt didam eft.ma- tcrialh fuggerunt terr* pinguiores , non
ta- men faetentes,atqueearundem aqux.Oriun- tur autem femina in terta tam
emergente Jiuim aquis fubic&a,atque etiam tam in terr* feu aqua upe^wicbus
, qulm in vtriufquc intimioribus . Hic fetftinum generationi decem iUimC
deferuirc poffunt. quoniam iUarum partes omnes ita terreum 5 c aqueum
continent, vt fittiul aereum aliquod vel a&u contineat vel quam facillimi
admittere poflint: idcoque,dum Cf- Icftium luminum calefaciens virtus accedit
firmiufquc infiftit, aerea illarum caliditas aliquae* parte ad igne, deducitur
caliditatcm , qu* abundi nutritur e* ac rea humiditateciufdcm partibus interna
.ficutiipfac tiam aerea humiditasafliduc reftituitur abaquea hu- mtditate , qux
ab eiufdcm caloris viobtufior redditui ac ratior, &acrex natui* proximior.
H* vero tum igne* tum acre* qualitates ita fc mutuo fuftinene ac 206 fouent,vt
neque ab aquea n eque i ferrea frigiditate f f - damur, quin potius ab cifdem
fimiliteriam rcfradlisfli- pantur ac roboratur. Igne* igitur caliditaris adfiua
vir. tus neccllarib St interni infigitur , Se cxtrinfccc agit, iamque
circumdantes partes concoquere poteft , ac ad certam aliquam feu piant* feu animalis
formam perdu* cere.Ciim autemterrarum pinguium.fed non foetentiu, partes line
quandoque limof* , quandoque non limof*, Se aquarum eiufdem ordinis quzdam fint
dulces, quxda lalf*,dulciumque nonnullx magis, nonnulls minus c*- nof* ;
accipiendum vidctur.terras limofas, 8c aquas feu falfas,feu magis exnofas,
feminum conceptioni aptifsi- maselfe: nutriunt fiquidem vbcrius inieaam
calidita* tem humidi vi , nifi fortafle ex exceflu obruant vel red- dant
infirmiorem. Marium etiam aqu*,viucntium& animalium femi- na decent ifsimc
foucnt, quoniam ob falfcdinem ct affio* res funt.Scextcrno calido promptius
afTociantur.Quan- uis autem femina fint quammaxime obnoxia tam im- pedientium
qulm corrumpentium viribus, & ob id val- de infirma , lapidum umen ac
metallorum dignitatem longi excellunt.nam ex interna virtute feipfa ad perfe-
riorem formam ac edendi modum deducere poliunt, quod lupradiftorum nulli
conuenit. Eadem ad planta- rum ac animalium formam perdura , noui feminis cd-
ftiiuendi virtute vtplurimdm pollent, quzdam etiam huiufmodi funt vt dari non
po(sint,nifi prxftantior qui- dam diuinx virtutis vfus prxted.it. neque enim
illorum E fle ex folius Natur* communis exto 1 iimque ni jniftcrio cflfufa
virtute pendere poteft. eiufmodi funt hominum ac perfcdtiorum animalium femina
1 fortafTc etiam ar- borum ac plantarum perferiorum, horum enim nul- lum
fubfillcre poteft ,nifi przcedant feu homo , feu animalia , feu aiborcs , fcu
piant*, ex quibus dedu- cendum eft. Ex prtmx autem fciemix conftitutioni- bus
fjncitum efl, talia fingularcm diuinx viitutis ex- tentionem & vfum
expofecre , neque cx folius Natur* communis vi pendere, vt alia qu* abfque vito
feminis vfu pafsitn conftituunrur ac generantur. Ex his omni- bus icminum licet
fumme infirmorum dignitas plene confirmatur, neque enim in dubium rcuocare
licet, quin Entium dignitatem prxeipue meriti debeamus, non cx diuturniori
perfcuerantia,fcd cx cminentiori a- gendi ratione De plantarum differentiis
communioribus ,ac de hu qu* illarum vnamquamque'ejfennaluer con comitantur. Is qu* ex femine ortum ducum,
feu piant*, feu animalia fint,& fiuc illorum femina con- fiftant ex materi*
cena dilpofitionc, commu- nis Natur* vi fola concurrente, fiuc ex iam co
ftitutis plantis ac animalibus fint deducenda, commune eft,infigniri interna
concoquendi virtute, cui propriiffi mum eftfeiungcrc vioential non viuencibus.
fc.fdem etiam commune eft,conllitui ex certa aliqua magnitudi ne ac figura»non
autem ex quacunque , vt imperfc&io. ribus conuenit.nam corpus indefinitum
aique inordi- nati extenfum ab interna Se parua feminum virtute ad decenti
perfettionem dirigi ac perduci impoOibileeft. Viuentia vero omnia/cu
plantarum.feu antmaliu ordi nes ingrediatur ad duos ptzcipuosordines(vt
videtur) deducenda funtob matciut differencias.hxc .n. ita ter- rea Se aquea
cft.vt in fuo ordine magis aquea quim ter- rea effe pofsit. quodillis feminibus
conuenit , qu* ge- nerantur in mari, fcu in aliis aquis , vel certe fub aquis
& magis terTca qulm aquea, ficuti illis feminibus ac- cidit qu* oriuntur cx
terris omnino emergentibus. Si- quis autem hos duos viuctium ordines
confcrat,faci 12 afTentietur,ea qu* magis terrea quam aquea funtref- pondere
dexter* animalium pani fcu fexui mafcuhno: Ula vero qu* plus aquei quam terrei
cotinct, liniftr* Sc h. iiij. Vniuerf Inft. ad horti, perf. 207 fcxui
foeminino: priora fiquidem fimul calidiora & fic- ciora erunt , quod
mafculinam ad dextram virtutem condituit , poderiora aurem frigtdiOra 8c
humidiora, quod finidram ac faemtniifam naturam arguit. Et ho rum quidem ordo
tam ratione materi* quim ratione formz 1 prioris dignitate longe dtftabit , fcd
illum ref- pedu numeri vtcunqueexccllet.lraquc perfedtiora vi- uentia
ncccfiario magis terrea erunt quam aquea: im- perfediora ccontra , qu* fummam
latitudinem habeor, erunt magis aquea quam terrea. Quxcunque etiam v- trique
ordini fdnt communia, eandem perfedtionis di- 1 ftindionem obtinebunt. Nam
magis aquea funt imper- fcdiora,& magis terrea pcrfettiora. | Sed
contemplatio ad plantas contrahenda iam eft: , piant* enim ratione form* ab
animalium perfectione deficiunt , ideoque primo loco examinandx funt. Ha- 1 rum
differenti* fpccicfque prxcipux ad quaternarium numerum (vt videtur )dcducend*
funt , ea tamen ratio- 1 ne vt nos non lateat illarum vnamqjlumqucpluiibusia- !
tionibus didingui poffc>fimulque continere plures fpe- 10 cies,qujrum
accuratior enumeratio ac explicatio & hiftoriam pleniorem &
contemplationem acutiorem expofe it, quorum neutro nobis inprxfcntia incumbere
licet. Harum fpecicrum illa erit impcrfcdillima.qux fu- mitur ex fimpiicis
concoquendi virtute. Quapropter ficuti dari non potcd abfquc alicuius feminalis
virtutis vfu,ita a exteris perfediotibus feiungetur , cdm tamen perfcCtiorcs
abfque illa nulla ratione confidant. ImpcT- /cCtilYimx proxima(ni fallimur)ctit
virtus, qua externa ad interna attrahi pofTunt. Hxc ideo concoquendi vir tutem
tutatur ac perficit , quoniam piima concodtione pcrfcCta, nifi nouum ac
externum concoCtibilc attraha- tur , concoquentis virtutis vfus ac virtus ex
neccftitate deficiet. Tertium locum obtinebu virtus, quaviuen- cia certum
aliquod opus perficere pofTunt , feminis fci- licet ac certi lrutius
maturationem: 6C feminaris appel- lari pollet. Hxc haud fccus attrahendi
virtute m perfi cit quim concoquendi virtus ab attrahedi virtute per- ficitur :
tunc fiquidem concodio fimul que attraClio de- centiifirne cxercentur.cdm
perfectius aliquod confum mare pofTunt. Quartus ac perfediflimus locus illi
vir- tuti tiibucndus erit, qux viuentia temini» fcu fr udius maturationem
fxpius repetere folent : hxc fiquidem no dilfimili ratione fcmtnalera virtutem
perficit, quam artradiua virtus concoquendi virtutem perficit Ipla Vero perfici
non potelt ab aliqua fubdanciali yirtute qux intra cotpoicum operandi modum
detineatur. Harum virtutum fubftantuliun» vnamquamque afTo-
cianteircntialitctquc cohfequuntur dur alix virtutes, qux fi viuentia
Simplicibus clementis comparentur, Jiroportionc rcfpondcnt adiuis ac paffiuis
illorum qua- itatibusac proprietatibus , ficuti etiam fubdantialcs eorundem
viucntium virtutes ac formx referunt ac i- mitantur moucntem Sc omnino formalem
elemento- rum virtutem. Impcrfediorcs qux impeifediori con- coquendi virtuti
cfientialiter fuperadduntur, fi rede conicdamus, erunt virtus amplificandi
& virtus ter- minandi. Hx ideo concoquendi viituti adhxt cnt,quo • niam
nifi ignea feminum virtus humidum aereum at- que aqueuin fibi adiundum
calcfacctet , totamque ob id maffim ad ampliorem magnitudinem extenderet, Se
nifi quatenus ad vltcriora non fit procedendum, cande mallam fic extenfam certis
finibus concluderet, conco- dum neque vntim elfct , neque ccitum clfcndi modum
aflequeretur. Virtutes qux attrahendi virtutem cfientialiter con- comttantur ,
erunt vittus didribuendi ac vinus for- mandi. Nam noua attrad o tunc tantummodo
redii exercetur, cdmconcoda interne diflribuuntur, & re cipientia vna cum
receptis certa aliqua ratione for- mantur. Euenit igitur vtexdcm hx vntutes non
dilfi- mili ratione ad vltcriorcm confu minationem perdu- cant amplificandi ac
terminandi virtutes concoquen- tis virtutis proprias , quam ipla concoquendi
virtus ab attrahendi virtute perficiatur. Nam expanfio fcu exten fio tunc longe
pctfcdius excreetur , cum compicdi* 20* rui didributionem ad partium lingularum
commodum. Similiter etiam terminatio longi nobilior erit , fi cer- tam prxtcrea
formam intendat. Virtutes qux cfTentialiter adhxrenr virtuti feminis fcu frudus
conditucnJi, videmur efle virtus qua vi- uentia certam fedem condituum proprio
calori & a- gendi virtuti, & virtus qua partes pro totius commo- do ab
inuicem vtcunque feccrni pofTunt ad totius com- modum.Priorem colligendi ,
pofterioretn difemdendi virtutem rede appellabimus. Hxideo vinuti femen
conditucnti cfientialiter affidunt, quoniam ficuti agens quod propriam
virttftcm non colligit ac firmat, feminis conditutioncm exordiri non poted :
ita nifi feccrnendi ac difeindendi virtute polleat, neccdario deficiet i per-
fedta feminisconditutione. Qua ratione contrahendi virtUs perficiat ac roboret
diftribucndi virtutem,idcmque difeindendi virtus prx- det formandi
virtuci,vnufquifque ex propri; ingenij vi intueri poterit.Virtutcs,qux
cficntialitet annedtfintur perfedtiorum viucntium virtuti corporeum agendi mo-
dum non tranfeendenti , illi fciliccc qua plantx femi- num emiffionem repetere
polfunt , ni fallimur, fant vir- tus profundius radices infigendi, ac vittus
qua proprias partes renouare folent fcu etiam abfque vllo feminis vfu nouam
fobolcm parare. Id dccemiffimum erartnam pod feminis condirutio- nem
impoiTibile ed plantis nouas ac firmas vires fu p- peditari, nifi illarum
radices infigantur profundius, & nifi cx radicum fic infixarum vlu pluribus
rationibus germinare pofiint. Deducbui vuperfeth oribus viucntium ordinibus,
(jhos rubei a ac fivtg ingrediuntur. Vsst AMTiAits concoquendi virtus cx-
iciisimpcifcdior, quatenus ib aliis fciunri- rur,vitx potius initia quim vuam
condi- tuit. Nam fcnicl tantummodo proprium aQia exercete poterit: prioii enim
concodlionc pcrfcdla.cu ob attrahentis virtutis ablentiam nouum conco&ibile
non recipiat , concoquendi adium ab illa repeti impof. fibile omnino cd.
Viuentia igitur , qux condituuntur extali vinute, a perfectioribus feionda non
tantum tmpcrfcClidimi ordinis erunt , fcd vitx ctfiam breuiffi- mx. Nam nata , vita datim deduuuntur , mediimque ob id
inter viuentia & non viuentia naturam obtinet. Huiufmodi elfc tubera omnia
fatis manifedum ed. Hac fiquiuem homogeneotum naturam imitantur.nam illo- tum
partes nulla alia ratione inter fc diffetunc , nifi quoniam externx partes
internis aliquanto duriores funt ob terrxcircumpofitx frigiditatem , qux
femina- lis caloris vim ad interna detrudes externa liberius ag- greditur,qux
ob id duriora funt ac fcabiofum afpcdlum referunt :id tamen in frigidioribus
regionibus prxei- pue euenit. Nam in calidioribus regionibus exteriora ab
interiorum mollitie parum recedunt , quoniam ter- ra circumdans vehementiori
frigidiraft caret, & in- ternus calor parum refrangitur. Differunt etiam
tubcTa a exteris mixtis , quoniam carneam quodam padlo naturam adepta funt ,
ideoque Se comprcfiionem admittunt ,& apte nutrire pc^func. Quod exteris
mixtis impcrfedlionbus negatum cd. Saporem prxccrca , Se odorem habent non ex
alicu- ius externi admixtione, neque ex fimplici combudio- ne, fcd ex propri)
temperamenti ac propri* concodio- • nis virtute. Colore vt plurimum funt nigra,
aliquando tamen al- bedinem referunt. * Viuentia fecundi ordinis, qux dirigendi
virtuti at- trahendi virtutem tantummodo addunt , neque vllum prxtcrea opus
intendant , pcrfedlam plantarum natu- ram adhuc non condituunt. Tales funt
fungi : nam il- iorum cale* , fede tutiori carens , celerrime difiundirur atque
209 atque cuancfuic, neque propriam attrahend^ virtutem diutius exercere
poteft. Itaque aliquali ifigcftionc at- trahendique virtute femel vel bis
adaClum dedu&is, vnicum virtutibus difttibutiua ac formatiua totum o-
pusquimbrcuiffimeconfummatur. Fungi autetn terrx parum infixi fupra terrx fuperficiem
extolluntur , quo- niam attrahendi virtus concoquenti virtuti materiam, prout
res exigit , aliquanto vberius fubminifirat,8c vir- tutes concomitantes non
tantum expandere ac termi- nare , fed diflribuerc & formare poffunt.Itaque
illorum humidioriatq, adhuc indigcfta materia iterum ad ter- ram vndequaque
declinante , pilei trunculo inhxren- ti> formam vt plurimum rcfcrunt.Quidam
tamen, quo- rum humidiras eft minus fluida.fpongiofi tedduntur,ac arborum
paruarum fpccimcn continent, ita tamen vt ab horaogcneoruni natura parum
recedant : fungorum namque radices vel nullxfunt, vel a totius natura pa rum
admodum differunt. In illis qui pileo teguntur , cruculus a pilei natura in eo
tantummodo diftat, quoniam trunculus aliquanti» folidiur eft , pileus vero mollior
ac prcfiibilior.Vtraquc ramen pars pellicula circumuoluiturqux ab interiori-
bus difiungi poteft. Pileus exea parte q«a terram ref- }»icit , ex humidi
vberions affluentia totus in longum cinditur , riuulis frequcntiflimis ac fumme
profundis i medio ad extremam partem dedu&is. Spongiofi verb pellicula non
teguntur , fed differunt fimilitcr in folidi tatf. Fungorum digeflio tuberum
digeftione impette £ior eft, quoniam dum e terta emergunt illorum calot i terra
circumpofica non foucrux , 8c facilius cuancfcit, illorum tamen carnofitas,
quatenus ex conucnienti ma icria deducitur, innocue nutrit: fxpc tamen fanitat
obfun t,feu ob culpam proprix materi*, fcu o b circum- pofitas qualitates, qux
ab illius rara ac bibula natura fa- cili admittuntur.Quandoque tamen Natura
lpfa huiuf modi incommoda prxcauens , fungos obuoluit matri cula quadam accepta
ex eorundem fubftantia minus di gefta, fimiilque illorum digeftionem fouens,
plcnio xem reddit. Sicuri autem fungorum natura *a tuberum natura pa- rum
diftat , ita etiam vcriufquetam lapoti quam odor? uod autem ad eoiorem attinet
, fungi albi ac rubei Contemplatio . Qo< JPk I ^ funt/xpc etiam coloris
fubcinericij , nigri autem raro Quod ex eo cuenirc putandum eft.quoniam illorum
fe- mina minus terrei.magis vero aerei continent. Ori au tur enim in terrx
faperficic. Tuberum autem femin. profundius figuntur ac plusficci terrei
continent. Fungorum naturam illx etiam herbeculx imitari ac retinere videntur ,
qux conftkuuntur ex folio quodam circulari , adherentque terrx, petris, ac
arboribus, quandoque ex parte inferiori , qux radicum etiam mu niafuftinct,
quandoque trunculo quodam breuiffimo fupra terram elato: qux.lam etiam mulcol*
omnino funt.Et priores quidem fungorum pileatorum, pofterio- res veibnon
pileatorum figuram refertam. Tales herbeculx virides funt , vel quoniam
continft aqueum magis immundum, quod illis prxcipub conue- nir qux terrx ac
faxis adhxrcnr, vel quoniam illarum conco&ioperfeclioreft. Quod arborum
mufeo prxei poc aptatur , necnon aliis mufeofis qux eandem natu- ram tciinenr. .
t)e duobus ziuennum ordtmbn.* perfefltoribus, ad quos pertinent plants%arbujfa,
at jite % » ,r rbores omnes. « L a n t k omnes , in quibus duabus imper-
Cfe&iortbusfubftintialibus virtutibus, con- 5 coquendi fciliccr &
attrahendi .tertia virtus a adjungitur .fetninifquc conftituendi vi pol- lent ,
plantarum naturam perfedie continent. Huic ac- cedunt , colligendi vinus , qu£
ad feminis exordia co- 210 ftituenda exquiritur, aevirtt» difeindendi , fine
qua feminis fcu confummatiofcofeiundlio dari no pofTunt, Itaque tales plantat
eam partem obtinuere, in qua om- nis illarum virtus firmari ac colligi poffit ,
ratione ab ea non diflimili.qua omnis animalium vinus fedem irt corde
conftituit , idcoquc caulis ac cordis voce profet* ri folet. - Partes verb in
quas exdem plantx difeindendi vim exercent, nihil aliud funt quam folia, vel
lignea qux- dam imperfcdlx foliditaris.Seminisconfummatio, qux harum plantarum
fubftantiali virtuti conucnit , fum- mum Naturx conatum expofeit. Itaque tales
plantx femine confummato quam celer- rime deficiunt : carent enim quarta
fubftantiali virtute, 2ua vires deperditf fcu fumme defatigatf rcfarciii pof*
nr ac renouari. Quanuis autem hf plantf tali virtute dertiruantur, illarum
tamen virtus plene vitalis eft. Itaque ficuti a- nima decetifTime vocari
porcft.ita illius extinftio mor- tis vocem adepta eft. Et hfc quidem his
plantis primo aptantur.ficutieifdemconiequenrer primo conueniflc iuuentus ac
fcnc&us , necnon faniras Se xgrirudo. Sic- uri enim caloris interni fomes
eft an ima, Se illius extir»- «ftio mors, ira eiufdem detentio ac vfus eft
vita,vigor & confirmatio iuuentus, debilitas St remiftio fenettus, re-
&a difpofitio atque libertas fanitas,non reila difpolitit» ac
compreffioxgrttudo. Horum nullum imperfectioribus aptari poteft: tube- ra enim
, fungi , Se cetera eiufdem ordinis, ficuti perfe- re non viuunr, ita morti non
fubiiciuntur/cd marcel- cunt, Mixta , qux nullo pado vegetantur , non marcef- v
cunt,led dilToluuncur. Elementa vcro,vt elementa, cor- rumpuntur. Cxtera etiam,
ex quibus reda fcu non re- da illorum habitudo, viriumque intcnfio.fcu duninu-
tio,pro fingulorum captu oriri folent, eadem rationem habent. Plantarum, quas
tertium ordmemingredi dixi- mus,laduca Se fcopa exemplum prxbcnt : laduca nam-
que in folia dtftinguirur , fcopa verb in lignea imperfe- ctae foliditatis. Sed
ea iam exponenda funt qux conacniunt plantis fcipfas femine confedo
refarcientibtis. Hx plantarum naturam perducunt ad proprix perfedioftis culmen.
Nam prxeipuum plantarum opus non femc!,fed pluries repetunt: quod ve prxftjre
poffint , ncceflario Se radi* ces profundius terrx infigunt , ne aut nutrimento
faci- le carcant , aut nutrimentum fumme aquofum fit: Se ea virtute funt
przditx qua partes , feminis conlummatio- ni deferuientes, facile renouaniur,
ne harum feuauul- fio fcu interitus feminis repetitionem ac renouationem
impediat:vel alix etiam pianrx abfque vllo feminis vfu conftituuntur.Hoc verb
ideo videbatur fuperaddfdum," quoniam quarundam magnitudo fcu plenior
digeftio feminum vfum difficiliorem reddit. In hoc plancarum ordine illx
imperfedioret cenfendx funt , quarum par- tes fupenores paftim emoriumur,
radicibus tanrdm ac cordis virtutibus adhuc fuperftiribus. Hx vcio iterum
germinant , feu folia tantbm , vt cichorea arque alix plurimx,fcu lignea
imperfcdx foliditatis, vt carduu9 Se lilium. Perfcftronim.qux femine confcdto
ex fupe- tioribus etiam partibus viuunt, plurimi ordines dan- tur : quorundam
emm partes fuperiores funt lignea quxdam , firmiora quidem, fed tenuia ac
gracilia v Jdc, |uod in ipfoferpillo ac abrotono eucnit: quarundam adem lignea
firmiora ac folidiora redduntur. Quod e- •iam pluribus rationibus, adque
admodum diuerfis, ad- impleri folet.Ex quo effluunt dilfcrentix maiorum her-
i>arum, fruticum, lubfruticum.lllx tamen videntur no- oilioresqux radices
longe profundius mittunt , Se per lingularem fttpitcm feu truncum fublcuanrut,
vt partifl difiundlionem decentius adimplere poffint. Tunc verb aliquando in
ramosae furculos diflinguuntur , ac per coldem,vt proprix narurx conucnit ,
flores , frudtus ac femina propria parium fimulquc perficiunt. Quod ar- boribus
omnibusfpalma vnica fortafTe excepta) cueni- reconlpicuum eft. lpfa verb palma
diftinguuur non in ramos , fed fn panes, qux foliorum potius munia exer- 211
cent .* quas etiam certa ferie annedens fcipfa fubleuat vna cum parte fuperiori
, qux capitia etiam vocem ob- tinuit . Arboribus t-nquam exteris perferioribus
aptatur etiam cxpulfiua virtus, qux in altis aut nulla eft, aut ob- fcura val
Je nam fuperflua mamfcfti exfudant. Rationes, quibus plantx ac arbores abfque
femine renouandi ac rcfarcicndi virtutem exercete poliunt, pluritnz funt.Nam
quarundam ramuli terram attingen- tes radicem emittunt : quxdam ex eorundem
ramulo- rum inflexione, ii terra fuperaddatur, idem proflant, quxdam ex ipfo
corde multiplicant, quarundam radi- ces ipfx expropria vi producunt germina»
qux cuul- fionibusaptiffima funt , quarundam etiam noua fobo- les arte educi
folec , dcciiis ac ex parte inferiori terrx defixis fcuramufculis ,ve ex ficu
8e vite, feu patrCvna- quaque, vt ex arundine, feu fi conex tenerior adhuc fit
aut vifcofiotisnaturx, ramis firmioribus, vt ex fahee, fambuco, populo &
olea. Tenerrimas etiam palmarum virgas radicibus affi- xas inBabilonicis campis
adolcfcerc aiunt, necnon eiuf- dem arboris ramos dccifos in Grxcia more feminum
fparfos, radices demittere ac germen producerc.Trun . cus quin etiam ,fi
tnuerfus deponatur, folo madido exi- ftente , radices multis cx partibus
expandere ac germi- na producere afferitur. Hxc tamen ad ampliorem ma-
gnitudinem non perducuntur. Datur etiam generatio ex lachrynu,vt xquapij Se
Illi). Qux his rationibus o- riuntur, longi celerius educantur ac longi
robuftiores euadunt quam qux cx femine prodeunr. Quod etiam prxeipue in illis
cucnit , quarum femina ita pariiafunr vt fenfuin cffugiant.Paffim autem femina
accepta cx hU qux diutius viucrc poliunt , difficilius marccfcutit , &
germinant. Qux vero oriutur ab his qux breuioris funt vitx , facilius vtrunque
prxftant. Eadem eucnire
folent nm in feminum conllitutionibus quim in plantarum ac arborum augumentis.
Nam illorum femina , qux vitx breuioris funt.cxlertium luminum vi terrx
facilius in- figuntur. Illorum vero , qux funt vitx diuturnioris , dif-
ficilius , fimilique ratione hxc ferius, illa vero citius perficiuntur. Semina
autem cx plantis ac ex arboribus accepta, antfc germinationem putrefeant
ncccfie eft: tunc enim feminalis illorum caliditas cxlcftium lumi num calidiuti
copulari & corpulentior pars tcrreftnan humiditatem imbibere poteft , tcrreftrique
fr igiditate vndequaque dcfcnfa primx digeftioni materiam prx- bere.Semmum vis
vt plurimam talis eft vt ex vno femi- ne vnica tantim planta feu arbor oriatur.
Quod prxei- pue etiam cuenit rcfpcdu plantarum ac arborum perfe- diorum ,qux
feminis ac fruduum couftitutioncs re- petere poifunt. Inter eas vero, qux id
non prxftant, fru- mento,hordco,f.rre,miliip,8c ceteris huius ordinis (e-
gctibusfingularitcr conucnitcx vnico femine turma- tim effluere. Ex quo
colligere licet, fegetum naturam ab aliis omnibus plantis propria quadam
ratione fe- iundam cife. Vniuerf. Inft. ad hom perf. C « . » r XI. De plantaram
p.trt,bw tum ergamar jttonfinulari- biujc.jite eant udem munenbiu ac
differentur. **a X iam conftitutis facile demonftratur , plan ' tas omnes tum
tertij.tum quarti ordinis, ne- » ccffario plurcs partes organicas feu inftru- e
mentales continere, atque in eafdem partiri, eafdcmque partes inftrumcntalcs in
plurcs fimilares partes diftingui. Has igitur qumuis illarum numerus non omnino
fit certus , prout licet , enumerare tentan- dam eft.ex his fiquidem
contractiores plantarum diffe- fentij vteunque colligi poifunt. Qufdam enim in
qui- bufdam rcpenuntur,tn quibufdatn veto minime. Rcpt tiuntut etiam in
quibufdam non fimilia ac paria,fed plu ribus rationibus diuerfa. Epdctn
prctcrca non eandem in omnibus pofitioncmacfitum habent. Orgamcx pia- 212 tarum
partes , vt videtur, funt nouem , radix, caulis.ra- ■nusdurculus.peiMculus,
folium, capreolus, flos, be fru* tlus.Paites fimilares funt feptem , cortex,
lignum, ma trix.humo.neruus.vcna &• caro. Radix eft pars terrx infixa, qux
et ipfa terra nutri- mentum artrahir.Hft omnibus plantis tam terti; quam quarti
ordinis ineft. Quare eius etiam feiundio plan- tam ftarim enecat- Eadciu piares
differentias admittit:, aliquando enim lignofa quidein eft , fed admodum in-
t«| firma, aliquando crafTa & carnofa ; quotum vrrumque in plantis tetti;
ordinis ac in pluribus quarti ordinis e- * uenire folet. Nam , quod ad tertium
ordinem atrincr, manifcfturn eft laducf radicem ligneam ac infirmata raphani ac
rapx carnofiorem. In quarto autem oidine bulbi/cyllf, amaranthijilij radices
plures tunicas ac lenticiam quandam habent, St arborum pp ne omnium radix eft
lignea ac folida. Caulis eft pars plantf virtutem colligens ac nutri- mentum ad
cf teras partes deferens. Hfc fimiliccr terrij ac quarti ordinis plantis
omnibus communis eft, atque radice fciunda.nifi ipfa radixviuax admodum fit,
planae interitum parit.Eadcm plurcs differentias fufeipit :ali- quando enim
collcda radici adhfrct , vt in tetti; ordi- nis plantis omnibus atque inquatti
ordinis non pau- cis; aliquando per truncum exteditur atque fublcuatur. Rami
caulem feu truncum diuidunc : hi mcque om- nibus plantis infunt, neque ipforum
abfciffu parit plan- ta interitum, nifi forti ex accidenti. Surculi tamos in
partes diuidunt,& illorum germen funt vel anotimum.vel ccrtc fatis recens.
His aptamur cfdcm conditiones quf r amisconucniunt. Pediculus, folia, capreoli,
flores, -ac frudus , imperfe- diori quadam ratione partium nomen videntur
admit- tere. Folia enim foliorumque pediculi ac capreoli ani malium pilis
proportione rcfpondcnt. Flores auiem ac fruiius vna cum illorum pediculis
animalium femini tte firttbus coxquanrur. Cortex eft plantarum.fupcreminentium
pars exte- rior atque aduftior. Planix terrij ordinis atque etiam fegetet omnes
ma njlcfto cortice videntur carere : quatenus enim affur- gunt, conteguntur ac
muniuntur vel pelliculis , vel fo- Jurrum circumuolutionibus , vel duriori
quadam con- ftipationequr a trunct natura non recedit. Plantx ac arbores quatri
ordinis omnes fert tnanifcfto contegun- tut cortice.Nonnullx tamen muniuntur
haud lccus qua plantx tertij ordinis.vcl pellicula tantum , vt gramina omnia,
vel duriori fui parte, vt ferula , vel foltorumcir- cumuoluuonibus.vt aibuftum
quod oritur in Cypri infula atque in Syria: huius truncus omnis conftjtui- tur
cx foliorum circucnuoIutionibus,complcxuiiue ar- diOimo. Hoc arbuftum foliorum
magnitudine acpulchtira- dine, necnon trunci ipfius proceritate, fimulque fru
duum nobilitate & copia , prxeipua quadi prxrogati- ua infignitur ; illius
fiquidem folium vnicum menfam plurium conuiuarum fternere poteft Proceritas
arbo- reamxmulatur/rudus veto cucumeri figuram, planio- rem tamen, ficorum
dulcedinem Se vn marcefeentis carnem referunt, lidero frudus plurimi numero
excuc CX Interiori caule affixi vnico ramo, more illorum quo* palma parit : qui
ramus fi totus amc plenam fiuduum maturitatem abfcindaturatquefub tedis
appendatur, frudus felicius, non omnes fimul , fcd certa ferie mara- refeunt.
Maturitatis autem indicia funt a viridi ad flauu colorem deflexio, necnon
mollities maior , atque etiam corticis facilior amotio , prout in ficis maturis
cucnu Hoc arbuftum quoniam cum aliquibus conuenit cum palma, ab antiquioribus
inter palmas ordinis imper.c- dioris videtur connumerari.Nunc accolf Mufarum
no- mine infignem reddere conati fuot. Reliqux ciofdetn quarti ordinis planrx
ac arbores tnanifcfto cortice obteguntur, qui tot differentias vide- tur
admittere quot funt Ipecies plantarum ac arborum qux conteguntur.Huius partis
cuulfioncs,quatcims mi- uimx ac fperncndx quantitatis non fint , omnibus vnica.
Contemplatio vnica fubere excepta» paucorum dierum fpatio
interi cum afferunt.Ipfa autem Tuber ex corticis ablatione fir- mior redditur
atque vegetior. Lignum illis vere
incftqux manifefto cortice conte- guntur : exteris autem quoddam ligno potius
propor- tionale. Nam infirmiora admodum funt, ideoque pro pric ligni vocem non
admittunt. Matrix cft ligni, Teu proportionalis, pars media atque iutcrior.Hxc,qux
anonnullis cor ac medulla vocatur, omnibus plantis ineft, exceptis arundineis,
qux interne vacux omnino funt. Illa
autem arundo, qux faccarum continet , interni omnino referta eft : a qua tamen,
nifi fumma cultura adiit, facile decidit. Matrix fcu medulla plantarum jc
arbuftorum , quo- rum lignea pars pcrfcdlam ligni naturam non fuftiuct, ligneis
circumpolit is cft longctnollior. Illorum autem, in quibus lignea natura
perficitur, longe firmior. Quod prxcipuc manifeftum eft in medulla roboris ,
cilti; , fel- titn, terebinthi, buxi, & cbani , qux medullam omnium
duriffimam atque grauiflimam habet. Lignex parris ac medullaris decilio plantis
obitum afferte vel non afferre potefl, pro differentiis organica- rum
p*Ttiun< ad auarum conftitutioncm pertinent. Humor nihil aliud cft quam
aquea quxdam fubftan- tia iatti denfior cffcdla ex vi digeftionis , atque ad
par- tem vnamquamque humediandam ac nutriendam dif- fufa. Hic rarior ac denfior
eft pro varia plancarum ac arbdrum natura. Dum plantx germinant, plurimus cft:
ac poft germinationem ac fructificationem peifedtior. Idem ex colore etiam
plurcs differ entias admittit. Nam quarundam plantarum humor cft albus,
quarundam fanguineus, quarundam viridis, quarundam alterius co- loris.Arborum
autem humor femper denfior eft quam plantarum. Quare vt in pluribus
confolidatur: quod fi pinguior etiam fit,ipfa fcu vifeofitas, fcu lacryma confi-
ftens, odorata crir,vt thuris, myrrhz,balfjmi,caldatnz, 8c aliorum fimilium.
Neruus cft plantarum pars continua, futilis, ptxlonga, germinis infecunda, ac
infociabilis. Vcnx ncruo fimilcs videntur , fed maiores Se craffio- res
funr.-ramulos etiam humpremque habent. Caro eft plantarum pars ligno proportione refpon- dens:
quxdam enim lignum, quxdam carnem habet. Differt autem i ligno , quoniam
fiffilis non eft, fed ex qualibet dimenfionearqualiter diuidi poteft, ideoque
inter venam ac neruum cenfetur media. Hxc i quibuf- dam matricis etiam
nomineproferrifolec. Lignum conftat ex ncruo & humore, Matrix, qux in medio
conftituitur , ex carne & humore. Quorundam cortex, vt roboris, populi,
piri, ex ncruo, carne St humo- re:quorundam,vt vitis, ex humore 8c neruo.folium
, ex humore & carne. Plancis ac arboribus omnibus commune eft , vel vn-
dequaquc,vel aliqua exparte, fapor is ac odoris vimco- tincre:vtcrque enim
confequitur perfedtionem conco- dtionis caloris vi confcdt»,qux viueutibus
omnibus cft communis. Qux ha&enus enarrata funt, facile dcmonftrarepof-
funt.plantjsplantarumqucpartcs ira ab inuicem diftin gui ob differentias
qualitatum qux tadtu percipiun- tur , Caporum, odorum , necnon colorum ac
figura- rum , vt nulla tangibilis qualitas, nullus fapor , nul- lus odor,
nullus color, nullaquc figura dari poftit, illis tan t dm exceptis qux ex ipfis
corporeis emicant ac fpi- ritalem vim manifefte continent, qux in aliquibus
plaa tis fcu plantarum partibus non apparear. J Et hfc quidem iure optimo
eucnere. Nam decens e- j rat, plantas , qux afferunt confummationcm omnibus
abfolutc corporibus cuiufcunquc qualitatis , abfolutc I corporcx vim compleri.
contemplationis : IM QVA CONSIDE RANTVR SENTIENDI V I R T V- tesfpiricalitcr
cognofcentcs ca qux omnino corporea funt : (imulquc affe&us, ac cxcqucndi
potentix eafdcm ciTentialitcr concomitantcs.nccnon aniraaliaqux ab illis conft
icuuntur.vna cum his qux primd aptantur lingulis illorum ordinibus. De hu tjue
ad communem /vtirnalutm naturam perlinent. - N r m a t i x tranfccndunt
operandi | modum abfolutc corporeum qui in arbo- | tibus perfedtioribus
confummationcm aflequitur. Naturx quippe communis vis » ea ratione materiei
Hiabitur ,ac pro il- * lius aptitudiiic certam formam coftituit, vt dunfper
eandem licet erumpere.experiatur ac illius limites egredi. Inhxrcns igitur
firmiori caliditati fub- ftantiali,ac humido radicali magis confidenti,
calidita- th miniftet io ea ratione humidum radicalc ad fpiracio. nem impellit
ac cifdcm fpirationibus afsiftit , vt non tantilm totum cui prxeft fingulafquc
illius panes vege- tet ac nutriar, fcdfpititu* eviam vbcriors ac putiores
eliciens, eifdemque adhxrens,fpiritaliter recipiendi ac percipiendi virtutem
conftiruat, huicqut duas alias vir tutes adiungat, quarum altera percepta odit
fcu diligit, prout profequenti diffona fcu confona funt , altera eo- rum , qux
odio habentur fcu amantur , fugam feu pro- fccucioncm externe exercere poteft.
Harum virtutum vnaquxquc propriam vocem forti t a cft : percipiendi fi- quidem
vis Scnfus appellatur (Jpu fen vendi vhtus : illa» ex qua oritur dilediio feu
odium, dicitur appetitiua : Sc qux externe profequitur feu declinat ,motiux feu
exe- cutiuz denominationem eft confccuta. Sicuti autem appetitus abfque
fenfatione non exercetur , ita abfquc appetitu non datur externus a dius.
Sentiendi igitur vir* Vniuerf. Inft.ad hom. pcrf. 215 tus.tanquam prior ac
animali intimior , fubdanrix par- te» fudinet. appetitos vero Bc virtus exeeutiua
fcnfibus adjunguntur , vt motiuz elementorum virtuti anne- dunrur eflcotialitcr
externe agfdi ac relidendi virtu- tes, Bc lingulis planurum virtutibus
fubdantialibus accedunt bmx virtutes , vtfupcrius demondratum cd. Sentiendi
vero virtutes plurium ordinum funt: Ipintuu enim illis minidrantium quidam non
egrediutur mem- brum in quo prima nutrimenti concoftio cd pcrficicu- da: quidam
diffunduntur viticum nutrimento ad alia mcmbra>ea tamen ratione vt a
nutrimenti humore non feiungatuur ,& pro membrorum nutriendorum ditfe-
rentiis diuerli reddantur: quidam fei unguntur ab hu- more nutrimenti ccrtaque
vt in pluribus deferentia ex- pofcunt.pcr aux duc re ac refluere poflint. Hi
etiam plures differentias admittuntmam limilitcr diuerli lunt pro varia
membrorum, ad qux &r per qux deferuntur natura ac temperamento , Bc in
partem pu- riorem ac impuriorem diltingui folent. Ex his igitur fenfuum
limulquc animalium omnium differentix ac fpecies colligendx erunt. Appetitus
etiam ac exeeutiux potentix , quoniam fcnfuum vim concomitantur , tot erum quot
funt fen tiendi virtures.Dilcdio vero &' odium ita ad appeten- di virtutem
pertinent, vt quatenus mir.iflrant vmc* fen tiendi virtuti ab eode appetitu
cxerccitur.Si quis enim aderat dari appetitus, quifemper exoptet ac profequa-
tur, Sc appetitus qtii femper declina ac rciiciant:hic fi mili iationc fateri
cogetur, dari pedesquifeu ad acccdl- dum rantulincapti,non auic ad recedendum
feutantG ad recedendu, non auteadacccJendu. Manuum etiam quafdam ad amplexandum
, non autem ad cxpellcndu, quafdam econtra ad expellendum , no autem ad ample-
xandum vfui ede- Qux omnia cuidentcr repugnant, hu lus autem ratio cd, quoniam
rerum virtutes condituu- turnon exadus vljiUu concradione , fcd ex illiusna-
tura communiori ac indeterminati accepta. Itaque.lic- uti idem pes tum ad
fugiendum tum ad profequendum ed aptus, quoniam Vtriquc anneditur progreffiuus
mo- tus cui pes tnferuit, ita etiam eadem alfcdio,duin pro pria obieda fcu
diligit fcu odio profcquittrr , in vtroq; profequentis commodum ac bonum
intendit. Ex quo refpedu horum obiedorum propria illius adio dedu- cenda
eft,cilm prxfertim fatis confpicuum Iit appetendi adum haud fecusquam ados
proloquendi ex propria natura huiufmodieircjvtvtcrqivtrumqucvfum ex ne-
cefticate conjungat : appetens cniin , dum in aliquo de» ledatur 8c aliquid
profequitur.ex oppofiti fcu ex illius falcem carentia ncc.lfario
contridatur,licuti ad certum terminum tendens i certo termino ex ncccflitace
rece- dit. Sed iam vlrcrius procedendum cd , Bc primo qui- cem loCo datucudum
erit , in fcnfuum conditutione ac vfu quatuor prxeipua deliderati , virtutem
fcilicer fen- tientein.obicdum fcnlibile , fentiendi organum, 8r fen tiendi
modum : aifcduum aduuin pendere ex feptem, qux funt virtus , obiedum , organum
, finis fcu fcopus, obledatio fcucriditia, quies fcu angor, Bc appetendi
modusrin exccutionc quatuor deliderari , virtutem , a» dionem, organum, Bc
modum. Ex horum igitur perceptione, prout aptantur lingu- lis feu fcnfibus, feu
atfcdibus>feu excqiirndi potentiis, vniufcuiufque fenfus appetitus ac
exequemis virtutis do&rina deducenda erit , fiinulquc Bc hngulx anima- lium
fpecies fcientifice colligendx lingularum pro- prietates, generationes, generat
ionumque progrediis, accaufx tanquam ex principiis propriis dcmonllradx. Ne
vero id ,quod prxtcrca expetendum cd , latere nos poflit , ad quam fcilicct
animalium fpccicm anima- lia externi oblata pertineant , animaduertendum vide-
tur,eorum qux ab animalibus exerceri folent, quxdam ex propnj fenfus ac
appetitus impulfu , quxdam ex fo- lius Natur* communis diredionibus ac indindu
exer- ceri , hxcdjue cb plura ede feu pauciora , quo animalia perfediorem feu
imperfediorem ordinem ingrediun- tur, Bc quo perfediorum feu i m per fcd iorum
fpirituum vfum aduiitt unt : pcrfcdjora liquidem plures femiend; t\6 virtutes
comploduntur, ideoque Natur* communis di- redionibus minus fubiiciuntur.
Impcrfediora econtra* quoniam pauciora cognofcunt, ac ex incernar virtutis vi
profcquuntur,Natutaipladirigente,plura, qux ad illo- rum bonum pertinenr ,
exerceant nccelTe ed : quod ta- men tunc prxeepue veritatem continet , cum
fpirituum imperfedio nonobfidit. Et hxc quidem non tanrilin fcnluu perfediorum
, quibus animalia fortaUc carent, fcd rationis etiam mamfcdam vjm continent :
ratio ve- ro qua horum vnumquodque rede difeerni potcd, col- ligenda pr-cipuc
erit cx ungulorum aduum organis, necnon cxcxequcndi, appetendi , quiefeendi ac
gau- dendi modii, accepto taincnperfcdiores virtutes abfqj imperfedioribus
dariimpofiibile eife. De naperfeflifiiMA AmwAlwm prruptior.c.feu de AT, mhtx
/enf*,necicrt Appeitiu ac rxcejuendt zirntre fiu ilhMin tUuntur. V a fentieodi
virtute funt prxdita, ea perci^ piant nccelTe cd qux ex nutrimenti feu defe- du
, fcu fufftcicntia/cu acccflu , illis ve! pro- funt vel nocent . Itaque
plantarum virtutes vix excellunt tplantx enim eadem commoda feu in- commoda
fimiliter experiuntur, licet non percipiant. Oritur h$c perceptio ex illo
fpiritu qui membrum, in ^uo prima concodio exercetur,non egrcdirur.idedque
prima fpiritualis perceptionis fcu fcnfatioms exordia par ic cum fenfum
conllituit.qui ficuti ceteris compa- ratus imperfedifiimusapparct ,ita exteros
omnes cx necefliraie prfccdit; hunc tamen latere non pocerunc cercra.quc alia
ratione internum animalis commodum feu incommodum pariunt : nam eandem vim
quodam- modo habenr. Itaque percipiet non tantdm quf confe- quuncur nutrimenti
defedum , fufflcicntiara,feu excef- fum,fed ceteros etiam corporis dolores.qui
oriri folenc line ab xgritudines,liue oh percufiiones>fiue ob p: oprij
corporis diuiliones. Animaduertendum vero cd.hunt fenfum incommodum primo &
per fe percipere , com- modum veto non primo, fcd cx eo tantum quod nullum
incommodum fentiat. Hinc colligere licet, tadus vo- cem huic fenfui aptari non
poffc , nili forte ad feien- tix perturbationem, quatn tamen nouimus ede fummfc
vitandam. Hic certe exercetur abfque vllo lontadu Bc , 1 tadus organis vt
plurimum feiungitur.Prxterea idem obiedum nonnunquain tadui cd gratum , &
huic fen- fui ingratum,8e econtra. Alia etiam manifcftidifcreplr, vt cx tadus
dodrina patebit. Senfus igitur impei fcdif- fimus,fcu Nacur^ fenfus appellari
poter it. illi tamen ad- mirabile quoddam conucnit, vt fcilicct Tendens vinus,
organum, obiedum, ac fcnlatio.in co reipfa vnum arq? idcin lint.quanuis rarione
viciflim diilinguatur: animal liquidem fentiens commoda vel incommoda proprii
corporis, hxc in felpfo ex neceflitate percipit, nain vere in feipfo funt. At
Ii organi virtute accedente ca perci- peret, illi nccelTario externa edent :
organi namque vis cx eo tambm expetenda efl, quoniam ex illius vfu feu externa
ad interna, fcu interna ad externa deduci pof- func. - £ Itaque refpedu eiufdcm
limul interna ac extern» ccnfenda edent > quod nullo modo admittendum cd.
Hxcttmcnquz reipfa ideis funt ratione inuicem di- dinguuntur. Nam idem animal
cx eo quodrede fen non rede fe habet, fenlibile cd , ex eoquod eadem h» commoda
feu incommoda interne retinet , organi par- ces exercet, ex co quod interne
retenta cognoicit, lui-» tiens eft,5c cx eo quod res adu fenlibilis adu
mnularur rei adu fcnticnri,fcn(atio dici poterit. ImpcrfcdiHima igitur
fentiendi virtus perfediffimam intcjligendi vir- tutem vteunque refert, quod
ramen, ficuti refpedu in- telleduum arguit fummam perfedionem , ita rcfpcdil
feotientium fummam itnperfedipncm conuincic. Hunc fenfuinconcomitatui ille
appetitus, qui pro commodi 217 commodi feu incommodi differentiis ficis feu
fames appellari folet , feu etiam fanitatis confcqucndr dolo- r (ique
excutiendi cupiditas. Differt autem hic appeti- tu» Sc ea quz ad illum
pertinent, a fentiendi virtute, organo, atque iplis fenfibilibus, non re, fed
ratione tan- tummodo : eadem enim , quatenus funt perceptibilia fenfut
obiiciuntur, quatenus verb ve! obfunt vel pro- fimr, appetitui. Illud veri»,
quod ab eo tanquam fcopus & finis refpicitur, nihil aliud erit quim
incommodi ca- rentia. Itaque ex adhzfionc eorum quz huic fauent exhilarabitur,
& ex acccffu illoru quz eidem aduerfan* tut contriftabitur , illuiique
fumma quies ex fimplici indolentia conftituetur. Neque enim ob fummam im- perfedboncm prxftantioris
ordinis exhilarationes at- tingit. Modus etiam quo idem appetitus bona
perfequitur, ac mala refugit deducendus erit ex admiffione feu ex- clufione
eorum quz animali adharrent , necnon ex in- ternorum retentione feu
expulfione.Virtus ieitar exe- cutiua illi deferu iens partium tantummodo (eu
exten- iiones feu contraftiones exercere poterit, ad quas fum- ma cum fenfus
ftoliditate impelletur. Nam nuictum fenfui tum appetitui videtur proprium, dum
perceptum incommodum adhzret , animal inquietum reddere ra- xione ab ea non
diffimili qua perfectiora animalia pro- funde dormientia anguntur , dum aliquod
proprie na- tur» diffonum illis apponitur , fimulque exagitare, do- nec Corpore
refarcito ac ad indolentiam perducto , in ea, Natura fic exigente, conquiefcat,
tanquam in pro- prio bono . Sicuti autem hic imperfeftiffimus fenfus verfatur
tantummodo circa illa quf animali funt in- terna «ita illius exccutiua potentia
ad externa non per- ducet, fed abfque totali loci mutatione proprium a- £tum
exercebit. Contemplatio De 4torrutlibM,luJ. conjitruurtrnr cx tmpcrfeftitn
gradu irnpcrfeclijiirm feti fu . ac de eorundem generattontbtu. .IviniYM
nutrimenta ex humidiori - i bus przcipue deduci folent.Quarc, ficati pri- i mi
incommoda ex horum dcfcflu oriuntur, ) ita illorum peteeptio fenfus
imperfettiffimi. gratfufimpcrfedlilTimo conucnit. Itaque ex hoc gradu
deducintur animalia fimiliter impertedifiima , cuiuf- modi videntur effe ea ,
quibus fpongiarum vox conue. nit : ha fiquidem faxis , marinis aquis vndequaque
con- tegentibus jfemper affixz funt. Quamobtem rationi confdnum eft illarum
fenfus ea damna vel commoda tantummodo apprehendere, quz concomitantur hu-
moris feu defe&um & exccffum, feu congruentem dif- pofitionem.fimilique
ratione carundem appetitum cir- ca hzc verfari.flc exccutiuam potentiam in his
tantam deferuirc , vt fcilicct, dum ex humidi dcfcdlu damnum percipitur ,
animalis panes dilatet , 8; aquis ingreffum pr*beat,dum veib congrua
reftauratio fcntitur.eafdcm conftipct.ne humoris acccffus obiit. Huius ver6
anima- lis os ac ventriculus,vtpatet,idcm omnino cft.-confti- tuitut enim ex
concurfu partium , quarum vnaquzque ventriculi figuram obtinuit ,& tum
eiufdcm tum etiam oris munia deccntidtmc fuftinct. Quapropter dubitare non
licet,an in fpongia organa fenfit iuz, appetit iuz , ac motricis virtutis
inuicem diflinguantur. Nam vnicum arganum continet, licet aliis fimilibus
adhzrens , quo- rum vnteuique eadem vis neceflarib aptatur. ‘Admirabili autem
difpofitionc conditurum eft, vt quemadmodum pt ima elementorum incorporatio
ori- tur ex aqua 8e ex terra aqueam humiditatem ac frigidi- tatem appetente ,
ita prima fpiritualis compreheniio ac affedlio circa ea vertentur quz earundem
qualitatum copulationem concomitantur. Summa etiam admira- tione dignum
ccnfendum eft, in animalium ordine fpo- gum primo occurrere quz ex pluribus
ventriculis vi 2IS detur coflituijfolaq; verriculi munia bxerceTe,& in per-
fetiioru annnaliu generatione vcntriculu primo gene- rari feu certe
cogcnerari,vt ex dicedis clarius patere po terit- Generantur verb fpongiz
tanquam 1 caufa eiH- cienrc 1 czlorum luminibus calefacientibus. Id cx fic-
ciori illorum Temperamento arguitur t idem experien- tia docet.Nam in
regionibus calidioribus abundant.il- larum materia proximior fumitur ex marinis
aquis, qua- tenus a petrarum bibacitatc colleftz cradiorev ac den- fiorei
redduntur: hz fiquidem czlcftium luminum vi validius calefaciente, ex lapidum
rea&ione adhuc den- fioreseffethe , redduntur aprilTimx ad fpongiarum fe-
mina concipienda ac nutrienda , cuin przfeitim ficcior ac molliorfpogiarum
complexio refpedu ficcitatis af- fidui reparetur, tam i denfiori falfugine quim
1 carle- ftium luminum calefaflionibus : rclpedlu vero molli- tiei nutriatur
fine intermiflionc ab aquea humiditare, quam eadem caliditas ficcitati adhzicns
dcccntiffimd •rcfrjngit ac contrahit. Et hzc quidem demonftrare poffunt, hoc
animal iu- re optimo aque» humiditatisauidum effe illudque ve- hementer
inquirere 8 c appetere : oritur enim ob vehe- mentem aquez fubftantiz
calefadfionem ac cxficcatio- nem , quarum vim eandem humiditatem imbibent at-
que amplexans , eam rurfum concoquit, ad propriz fub- ftantiz non
tantAmconferuationcm» fed etiam dilata- tionem . Spongiarum vero tria funt genera , quz tamen ex
maiori tarnilm minorive feutaritare feu duritie inter fe differunt. Ex his
vnumfemper eft lutofum : quapro- pter credendum eft tales fpongia» incommoda
expe- riri ac percipere non tantum ex humiditatisfed etiam nutrimenti
(olidioris defc&u.illarumquc femina fimili- ter colligi ex magis terreis.
Rcliqux fpongiz lolidiotia nutrimenti appetentes non funt. Qttod vero attinet
ad fpongiarum mortem ac corru- ptionem , afferendum videtur eas feroci a
proprio loco abfeiffas rurfum plantari non poffc. Nam neque radici- tus
euelluntur i^icquc noua (edes proprior i omnino confona reperiri poteft.
Quanuis autcmabfcifizfpon- giz extra aquas propriam formam retinere foleanr,ea*
tamen ex fenio facile deperire & intra aqnasuiarcefce- re credendum eft.
ideo autem illarum corpora extra a- quas.de ab humidioribustutz.diutius durant,
quoniam fumma ficcirasca ab interna putredine tuetur. Eadem etiam in caufa eft
vt facile nec difeindantur nec com- burantur : quanuis enim flammam ob
ficcitatein ignei concipiant, illi tamen ob frigiditatem terream relift&t,
neque vnquamob humidi dcfe&um flammam emirtuc. Hinc etiam faflum eft vt
omnem concoftioncm effu- giant,neque aliud animal nutrire poffint. De ammaltbtu
, tjfu ab emfderm imperfeBiflimi fenfut gradibm perjcthcmbiu conjittnttnrur.
Oncriiu quoque ab ed de Naturz fen- fu imperfettiffimo.licetgTadusaliquato per-
fectioris,vidftur conftitui. Hzc conucniunt cum ipfis fpongiis.quoniam pati
untur praeci- pue cx defcCtu aquez huroiduatis. Differunt tamen ab eifdem,
quoniam aqueas humiditates appetunt quidem vehemcter.fed aliquanti rcmlffius
quam fpongiz- Nara cotnofis etiam fle denfioribus arenarum fuccis nutriri Itaq,
recipiunt aquea immediati non ex vftriculo» fed cx alia parte quz oris fuftinet
vice*. Accedunt c- tiam panes folidiores , quas aperire 5f claudere pof-
func.prout impellit appetis illarum virtus , quz ratione tantdm differt ab
horti animalium fenfu , ideoqi vcrifqi molliora inftrumetumpntbct, folidiora
veroexequeti I virtuti aptantur. Queadmodum autem conchilia fpon- giarum
ordinem in his excellunt, ita earunde mouendi virtuti vtcunq> (opmnc:
quzdaenitn 8 c folidi» af&x» 219 8f i (olidis fciunlh repcriuntur , vt
oftrex & huiufmo. di plura, quxdam fqmpcc i folidis fciun&a ac diuifx
de- linentur,in arena vel in lutofis , fed locum non mutam, quxdam hoc etiam
aliqua ex parte obtinuere, vt Vn- gues,qux longiorem formam adeptx exintexnx
virtu- tis vi, dimidia fui parte ex arems emergunt , moxque fe- ipfas
fubduconr. Et hr quideti. huic animaliamoidim terminum imponunt.Generantur
conchilia in aquis no tantAm marinis', in quibus magis copiofc reperiuntur, fed
in dulcioribus etiam , non tamen foetentibus: illo- rum caufa efficiens
caliditarem ea ratione includit, vt ex frigiditate etiam plurima adi umenta
requirat. Hoc coi Jigitur ex horum animalium conchis durioribus. Nam nec
durities in aquis datur abfquc aliqua cogelaiionc, nec congelatio abfque
frigiditate. Experimur etiam co chilia hiemis tempore plutimdm abundare 8c
longe vegetiora cffc.Hxc vero frigiditas dum exteriores par- tes prxeipue
attingit condeofitque, partis interioris ac calidioris vires non parum intendit
, qux ob id quanre magis augetur tanto molliorem fubftantiam alftqui- tur. Ex hac
effluunt quxdam ncruulotum fpccimen referentia , qux externa duriora his
mollioribus anne Huiit , vt internis obediaoe & ab eifdem co mulla nu-
trimenta recipiant. Siquis autcin tam molliores quam duriores.conchi- liorum
partes diligentius rimetur, facili ( ni fallimur) percipere poterit vtrafquc
iterum diftinguendas clfe: molliores enim non tantum ventriculi Sc oris munia
fuflinent , fed cordis quoque &r epatis naturam amula tur.Sotid iorum vero
pars poilerior capitis munia exer- cere videtur,quod neruiculi illi adherentes
ac vtranque concham conjungentes manifefle demonftrant. Hxc exteriora haud
fecus quim interiora plures figuras ad- mittunt , quoniam conchiliorum quxdam
fcmpcr Jub aquisdegunr, quxdam infra arenas fcu cornola,qu$dan in arenarum
fuperficie. Itaque pluribus etiam rationibus abluuntur ab aquis, hoc vero ad
figuratu immutationes non parum conferre manifcftumeft. Conchiliorum vita cft
valde bieuis. Il- lorum cadaucra rcfpcltu paitis mollioris quam celerri- me
putrefeunt , exteriora tamen diutius permanent. Qux de conchiliis didta funt ,
admirabilem Naturx or- dinem fimilitcr dcmonftrare poffunt Nam.ficuti in ani-
malium perfcflorum generatione venrriculi conftitu- tioni, cordis, epatis &
capitis conftitutioannedli folet. ita in tota animalium ferie fpongix, qux
ventriculi na- turam refert, adduntur conchilia, qux cordis, epatis &
capitis exordia continent. Vnincrf Inft. ad hom. perf. 220 C » . v r V. De uf
yiu extern* fenjibui communiter contutuum, <y- de fenfonarum,perJcciis fcnfibus
defermentitun^on fttruendorton r.u icmbus, & de prinus fcnfuum dij-
frrenrn*. ([MrimcTimao Naturx cenfui exteri i fenfus perfcdliores certa ferie
fuperaddun- ^ Ltw _J[ rur. His omnibus commune cft , ea percipere, quj animali
exteriora funt .Quapropter illoru vnufquif- que certo quodam organo indiget,
cuius vi, externa fpi- ritaliter recepta, fentiendi virtute concurrente, ab
ipfo fentiente interne concipi»acfcntiri poflint.Cdm autem duo in fenfuutn vfu
defiderentur , receptio fcilicct & perceptio , in receptionis confummatione
obiedta per- cipienda agentis exercent partes .organa verb recipien- ti». In
perceptione econtra, organum fenfitiuam ani- mx virtutem continens cft agens,
obiedta vero cognita illi lubiiciuntuc. Paret autem receptionem quidem da- ri
abfque pcrceptione,vt puta dum animx virtus ac fpi- ritus diftrahuncur , fed
perceptionem abfquc receptio- ne non exerceri. Nam perceptibili &
percipiendi virtu- te non concurrentibus eam adimpleri itnpoffibile eft. Talium
vero organorum conftitutio fummam Naturx artem videtur expofeere: ipfa enim
organa neccffarioi corporea fune ac corporea rcfpiciut- pcrcipicda vero in I
corporee recipi ac deferri neccflc eft : hac fiquidem ra- tione tantummodo res
corporcxfpiritalcin naturam x- mulantur, fpiritalitcr cxiftnnt, ac vere
fcnfibjJc» efficifi- cur , ratione tamen prxftantiori fctj minus pixftanti, quo
exdem fpccies magis fcu minus depurantur >prx- ihiuiorcfque fcu minus
prxftantcs fentiendi virtutes attingunt. ad humfmodi vero recipiendi potentiam
co. ftituendam ttia defiderancur. pinuum cft, vt illorum quorum fpecics funt
recipienda: rcalis n^uru abfic.nain calidum, quatenus eft calidum , neque
caliditatem neq, caltditaxis fpeciem rccipcre.poceft; optime fiquidem di-
ttumcft oportere recipientem denudari i natura rece- pti* Secundum , vt adfic
quidem dilpofitioac propenfio proxima atque eftcntialis ad huiufmodi naturam
ricaii,- ter tecipicndam.lcd itadeuindla,vt illam rcalitcr Jcfof malicer, aut
nullo modo,aut non abfque vehementiori aliqua vi recipere pofiic. Talis difpofitto
ac prepeufio dciiderantur , quoiium fine receptione fpiricali no da. tur
fpiuralis rerum perceptio : receptio vero fpiiitalif fu p ponit recipiens ad
fpiritalcm receptionem dilpoficv ac propenfum ede. idcoque oculus colores
percipit» non odores : &c olfjctus odores, nuu colores, idcinque
incftcriscuenit. Econtra etiam tali difpofitionc propenfiom-queeon. ftituta ,
tpiritalis recepi io neccftarib adimpletur , quo- niam amans dum rem amatam
amplexari non poteft il- lius imaginem quam auidilfimc colligit. Tcrtiurnrc-
quiritur.vtfpiritalis receptio ea ratione adimplentur, vt fpiritalitcr recepta
detineantur ac colligatur, neque feu ad vlteriora procedere, fcu aliquo pallo
cuaneicetx poilim.dutnenrm fpiritalitcr recepta, fcu advlteriora procedunt,
fcucuanefcunt, recipiens noryBrgani fc4 medi/ partes exercet, idcoque nulla in
co perct ptio ad- impletur, vt puta dum fenubilium fpee ics ab acrcceci-
piuntur.hxc fenfuutn pcrfcdlorfiornanis tomuniafunt. Quoniam autem horum
fcnfuum quidam attingunr-cx- terna, prout externe obiicmniur, quidam eorundem
in- timiorem piogreftum plcnlorcmquc depurationem ex- pofcut, fcnfuum
pcrfciliorum quidam exteriorum^tn- dam internorum denominationem adepti funt.
Scnfus igitur exteriores quinarium accidentium ab- folutorum numerum aquabunr.
nam fingulis horum accidentium certus ordo aptatur. Intcriotcs etiam tot ordinu
erunt quot funt gradus dcpurationum fcufcn- fibiliumprxftantiorum. Vnufquilquc
veto fcnfuum ordo plures differentias ac gTadus admittit. Et hoc quidem fatis
peifpicnum cil cx pluribus animalium fpccicbus qur ab illorum vno- quoque
conftituuntur. neque enim ab vnica forma plu- ra fpccie diuerfa conflictu
poliunt. Appetitus cxrcrnom fcnfuum verfantur cx ncccftitatccirca ca qux
obiiciun- tur eifdem fcnfibus t funt enim omnino externa. l\aquo non datur
magis externum quod ab affe&ii fitprofe- qnendum. Eadem igitur, quatenus
funt cognolcibflia, ad fenfus pertinent , quatenus vero delcdtationcm fc»
inolcftiam aliquam afferre polTunr.atfcltus moucnt. I- dem circa organum fentiendum
eft : vnicum enim exi- flens vtrique deferuiet Ex cffdemcolligcic licet, ho-
rum affedtuum finem feu (copum deducendum die ex ipfo fentiendi fcu non
fentiendi adlu. neque enim aliud f* * expetere poliunt qu.im contriftantia non
lcntire&cir- ' ca oblcdlantia libere exerceri. Quapropter , dum fenfatio
vfquead fatietatem libere exercetur, oWe^la- f buntur , & propriam quietem
ac pacem adipilccntun quatenus vero detinemur inuite triftitia afficientur
& ad fummum moerorem deuenient .Et pax quidem pro- # * priori voce voluptas
appellari poterit , angor vero mc icllix denominationem admittct.Appctcndi
modus his ^ \ affcdlibus communis cx irruptione ac ex obftinatfbtt adhxfione
fcu reccilu deducendus ctit , ea tatnen ra- tione, vt irruptiones obftinatxquc
piofccutiones fine intenfiorcs ac remiffiores , pro aifcltuum puriori fcu ^
impuriori natura. Exequcndi virtutes , his fcnfibus ac affcdlibus mimftranrcs ,
qux non cautum ob horum fcniuum& aricftuutngradus,fcd etiam cx proprio exc-
queudi munere ncccflarib externa refpiciunr,enint illx quibu» £ 11 Contemplatio
II II. Pars Iit. 221 quibus animalia progrediendi feu incedendi motus ex- |
crcere portum : hx fimiliccr funt perfectiores ac imper- 1 fefiiores,
perfc&iorcmqoe feu imperfcdiorem incedf . di rationem cxcrccnt, quo
pcifettionbusfcu imperfe- ctioribus fonfibus ac affeCtibus adhxrenr r
cafdcmqtie j obeaufas organa pcrfcdiora feu imperfectiora illis dc- j feruiunt.
In quacunque autem inccfrtone , vt eft incef- iiociia defiderantur. Primam eft»
vc totum animal»| progredientis corpus aiterocorpori externo innitatur, ' ne ex
propriae grauitatis pondere inuite ruat ad inferio- io ra. Secundum , vt idem
corpus externum feu omnino I qaiefcar, feu refpedu motus &: progreftionisxb
anima- 1 Ii exercendx qurefccntis rationem fuftinere poflit-Ter* ’ tium , vt
idem animal progrediens diflinguarur in pr* ' tem motam 8c in partem
quiefcentcm,feu qur refpedu partis motx quietis rationem admittat , vt ex huius
mi- I nirterio animal innitatur externo corpori vere,&? ratio- nc partis
motr vere progrediatur, atque etiam vt ea- : dem pars quielccns idem prxftcc
parti motx quod ex- ternum coipus exhibet toto animali progredienti. De fenfu
tdSufyM de tis qtu talium confe^tm turjicc- non de .tnrn.ti.but ab illis
conjluuiu. j E k r i e h d i virtus inter externas imperfc 1 diffima eam animx
confequitur vim qur fpi , ritus cx nutrimento iam concodo elicere po 5 tert ,
cofdcmque ad membra nutrienda vni cum ipfo nutrimento diffundere. Hac tamen
tunc tan- tumodo confummatur,cum hi fpirirus ab corumde me brorum caliditateac
humore foucntnr ac rcfocillanrtr. Dum autem recipientium membrorum frigida ac
ficta complexio his fpiritibus aduenarur cofdcmque extin* guit, nulla fentiendi
vis exeteeri potcft.Euenir ob id vt hic fenfus In carnofis vigcat,in ortibus
autem ac aliis fri gidioribus nullus fit. . illius obieda funtealidum ,
frigidum.humidutn, fic- cum,necnon dutum,f’arinaccum(cariio(um,vnduofum,
lanofum,afpcrum,ac huiufmodi reliqua. Hrc animali fencieuti externa quidem
funr,fcd non remota. Neque enim horum aliquod vt remotum fentiripotert ,nifi
forte ita remotnm exirtat , vt ea qur funt proxima affi- ciens,ac in cifdcm
confiftcr.s , per illam propriam vsm tangenti proximam reddat, vt puta dum
ignis aerem calefaciens limul hominem calefacit , cui aer crt proxi- mus. Talia
huic fenfui vere ac omnino funt confona. Nam fentienti externa quidem funt, fcd
non rcmota.Se ea ratione ad fpiriralcmefTcndi modum deduci poliunt, vtahndu
corporconon fciungantur. Itaque imitantur naturam Ipirituuin cx quibus oritur
tangendi virtus: hi ncmp£,vt didum eft, eo pado a membrorum catiditate fouentur
, vt ab humore nutrimenti non feiungantur. Horum igitur obiedorum perceptio non
confummatur abfquecontadu. F.xquofadumcft vt huic fenfui apte- tur dccentiflimc
Tadus vox.Tadus organum (vt cx di- dis colligere licet ^deducendun^clt ex
partibus carno /is. Spiritus namque adhxrentcs humori nutrimenti, fentiendique
vim deferentes , ab his tantummodo reti- neri ac foueri pofTunt. Frxtcua
iamfancitumcrt fenfuum organis propriu efleet itinere rcalcm difpolicioncm ac
pfopenfioncm adrcaliaqux cognofccnda funt, fed ea ratione deuin- fiam, vt illa
realiter aut nullo modo recipere poflit, aut «*»n abfquevchcmcntiori vi.ld vero
nihil aliud eft qua fymbolum habi te ad eadem realia , non quidem re- i.'*»te ,
vt generi conuenit refpedu fpccieium inter fc oppofitarum, ad quarum
vnainquamque fymbolum vi- detur habere, neque accidentalitcr, vt elementa qui-
bus accidit vt altera illorum qualitas 'altero elemento communis fitffed
proxime Sc ertentialitcr, quoniam Ici- licet ad vtramque qualitatem proxime
& clfcntialitCT fit difpofirum,& quodam quafi xqoilibrio ad vtramque
conftitutum. Patet autem tale xquitibrium feu fymbo- lura refpedu
cangibilium,cx eorundem affociatione ac iii. i admixrione tantummodo deduci
poffe. Nam qu* Jnui- cem opponuntur fic inuiccm agunt ac patiuntur, nifi-
inuicem artbeientur nunquam conftitutre potcnidr x- quilibrium illud, coi
annefiitur propenfio vnumquod* quecxtremorumrcfpiciens.ac ad vnnmquodqnc
rc«-> lito- recipicndumdeuihda. Hrc YCco alfqcijitUMU nofis tantummodo
datuf.pctfofiiou tamen ftfhnpctlfe" chori tatione , feu quoniam illorum
rcmperamrmuat: proprium eft maghminufve xqu*le,»feu quojium eam j
hrmiusinfirmiulveafrequatur. Qo.itunque autem /4-, none id Hat , tangendi
*irtutqs.-c*n;o 9Ct>t»us tangeor' dorumqttalitites percipient, quamo illarum
organum? a carnofis dedudumprir xqualius; „ -io/v /: (3 Appetitus tadui
dcfctuieixsjion faJAm indoAennam expetit tk incommoda refugit , yt i« qui
impClfofiiffi-, muni feni um confequitur : fcd etiam voluptatem. pro*, feqairur
ac dppofitam moleftum fugit , ouJIa imcrfoi, ratione habita commodi fefu
incommodi , qur IjanfcytHj lipiatcm feu moreftiam cone orti itantur. Nat^a,
tamen , confoturum eft,vt bruta anjoialia lc imper ft^iura ferrim illis externe
dcledcmnrqux internv profifflr* ffrex illis extern^ offendantur qur :mern<
ob/gty h«.-i iusautc» appetitus, pc taduaxrui adhxrer^>bi<>fi4 . ex
iam conftitutis patet ) reipfanon d:ftingucnrUr,fed ratione tamum.Naoi qua»
eoos cogndfcibil* ftijt ad ra-, dum pertinent, quatenus* ero tangenti confona
vel diffona,illiquc grata feui«gr«ta>aii appetitum j idcniqi circa organum
lentiendjum erit. Skut,i,autcm hu.,aifc- dus exteris , qui externis Cenfibus
dcforuiunt , inip«fe-i dioi eft ac magis corporeus , ita magis corporcu» fino,
intendit, ac magis corporee deledatur feu contriftatiK, conquiefcit & angit
ur.finuilquedeledant ibus obrtjn^-. tius adhxrerefolet. Execuiiua v«b potentia
qux huic, alfedioni dcfciuircdcbct.illum piogicrtum parjer, qui abfque
confricationi partitfmqucatrradiu non exerce- tur, Itaque animal fic incedens
tcrrxomuino ptortfa^fo antei lorcm partem protendit , mox ea quicfccutc p.nt«,
pofteriorem trahit at colligit , rurfumque anrenori protenfa profequitur
inchoatum incdruip : queoitami neque ia acte neque in aquis exercere pou 11.
quoniam horum elementorum nullum parti. diutius quickfn*i confidentiam prarbe:.
Modeiatur autem hic motus ex panis anterioris inflexione multiplici. Hacnainque
dexteram feu ad finiftrani, ad anteriora feu ad pollcrio^ ra deflexa ac firmari
) ad eadem totum animaliv <c<>f- pus dirigitur. Ad fublimta autem ea
non extollunt, quo- niam ablquc confricatione moucri non videntur. Animalia
igitur, qux ex tangendi virtute imperfedif- fimo Naturx fenfui fuperaddita
conftituumur , ciun* vermespedibusomninodeftituti. Hivndequaque cjr- nofi funt,
8 e propria damna tam ex humidi qu jm ex fic- ci defefiu percipiunt. Ex quibus
raipcrfcdiftimi fcufus apparet vis. Tidcm vermes fefc intra terram libenter
retinenrjimulque extern cucutnpofitz confricationi- bus dclefiantur , quod
fimilirer tafiui aferibendu «.ft. Hos guftu deftitui cx eo coniedarc licct,quoniam
carf t manifolio ore ac mandendi virtute ► neque vllum cfca- rum deledum
exerccnt.ltaque tutiffime afletendura eft, hos cx tangendi virtute continui.
Siquis autem cos ad pctfcdorum animJium niebra referre velit, hiefni fallimur )
alfentietur talia animalia genitalibus membris feu mufculis rcfpondcrc, . Quod
vero ad illorum generationi attinet, fancieo? cfum elTe cxiftimamoSjeiHcicrcm
illorum capiam fumc- dam elTcexcaliditate aliquanto remiffiori, materiale vero
ex terreo denfioti,illorutnq*. confummatione afcrl- bedam effc concofiioni
expcllcci omne combuftionc, fed fimplicioteelixatioiicintedenti.It.-iq^
exiftimaudum eft hos yermes frequiter generari, fed diutius Viucre no
portc,fimiliq't ratione illorum cadaucra breui ac vn- dequaque putrcfccrc. Deguftmfcrfu
, *cdc ns tjuxgit/hrtdi -virtutem eenfc- sjuutitur}necnon de ammahb.u ab eo
cvrfluutu, h. ii. '.Vniuerf. Inft. ad hbm. peri. i A c t v i quftuc proxime
accedirac parum Rj[; i uflu differt.Eifciem cnitnfpinubus exetee- rur.lod
aliquanto purioribus , fle membri re- • crpienris conco&ioncm pleniorem
exigen- ribui. Igitur imer membra tangendi vi praebita , pauca admodum guftum
exercere pbflunt fle animalia non pauca, qux tailnmcxcrceht , goftu caicfu,
licet guftat»- cia omnia tadhimhabe'5nt. fcadctn proximitas horum fenfiium cx
obieftis etiam ipfios guftus dcmonftrari ptKclk «videlicet cx fapbribus qn
ignita percipiuntur.; Nawtfaporei guftari noti q>olfont nifi diffundant»
vir-' t«« aqucahumiditati*,'quarveti tangibilis cft fle tad dius vfum expofeit
Itaqlueveri) nuftuseft quidam ta- dhivnim sibO)UdwdU non exercetor. Gullus erum
or- ganum'«(Hem ob caufaseTic quoddam organum ta- dlas&rgtlflabile quoddam
tangibile- Pater tamen, ea, qUX ad giHtsvmattineM,ct>nnrier« aliquod minus
cor- poreum , Se ‘ttcUnqueccrendi ad ea quxfenticnti ali* qUamaiuWfcmntiora.
Nam faporcs.cftim guftusorga nam tangunt » diffundunt» in humorem huic organo
aflillcncem , atque ilfometlianrc guftatur.Gullus vero organum cft lingua xc
palatum, fcu alia qux his pro - portione rcfpondent. Corwinenr enim fngidnm,
cali- dum yHuirtidum, Se ficcam , non cantum commixta , ac contemperata ,fed
etiam oWqocvIla feu mconcodtio nefeu combu Ilione cbncofta. Iraquc
complcdluntur fymbolum ad fipotes omnes.Nanrwquatenus excludunt inconebdlionem ,
fun< confonafaponbusconcomuan- tibut ftirtimam concodlionem certi alicuius
elementi, ea ramen ratione, Vt «b pturhim elementorum concur- fum nullum
illorum adlu ad urite er e poffint: quatenus vero recedunt abomni combuftionc ,
funt fle apparent coitfona illis Upot ibuvqui confequuntur certi alicu ilis
elementi fummam combuflionem , quos tamen realkcr admittere non poffunt ob
eundem plurium elementorum concarftlro.Et hxc quidem eo firmius lin- guae ac
palaio aptantor, quoniam hxc membra ita i Na- tura conftituta !unt,v» alterum
ab altero foucatur, Se Vtrumque alTidue humedletur limiilquc tepefeat Sicuri
igitur ex fumma concoctione pluiiuin componentium recedunt tam ab omni
cbmbuftione quam ab omni co- gelationc interna , ita ex humidi appofitione red
duncut tuta ab externis exficcanctbus ac comburenti bus.fle cx teporis
afliftctltia i congelantibus. Qua autem ratione iidem fapores iddmque guftus
oiganum ade- rafdem fenfus affettum pertineant, quid ab hoc affethi tanquam
linis rcfpidatur, iu qutbos dele&etur fcu con tnftcrur ,conquielcat fcu
angitur, fle quona modo pro- prium adium exerceat , cx hiscolligerc licet qux
circa ienfuumextctioruui atfedlusin commuui enarrata iunt. Exequendi vetb
potentia huic appetitui miniftrans ea- dem proportionem habet ad virtutem
tadiui d^feruiJ- tem, quain guftus &: tadlus,fpiritus ambos hos fenfus
condit nentes , eorundem appetitus Se organa habent inter fc.Quapropter(ni
fallimur) erit illa potentia qua incedere folcot vermes pluribus pedibus
fulciti-Hi plu. tibus pedibus fulciuntur , quoniam illorum incedendi ratio
quanuis cam excellat qux ex fola attradltone ac confricatione excreetur ,
attradlu tamen ac confrica, tioue omnino non caret , vereque imperfedli ordinis
cft , ficuri etiam fpititus guftandi vim inducentes im- perfedlioris ordinis
funt. Pedes vero,quanuis plurimi, femper pares funt. Nam bini binis
fuccedunt,vc anima lis corpus longius terrxqae vndequaque incumbens $ qualiter
ac plene fuftinerc poffint- Iidem vermes majaifedo ore quo cibos confringere
poffint funt prxditi ,necnon manifeda fecdTus parte, quod gudandi virtutem
aperiC demondrar. Namefca- ruin confradtio illarum humorem internum flf I
jporem prouocat. Eifdem etiam con uenic partem anteriorem ad fuperiora erigere
ac circumducere ,fimi$lque ad fu blimiora irrepere, efcafquccuriofius inquirere
ac dili- gentius feltgere. Qux vermibus pedibus deftitutis de- negari manifedum
ed. Inter hos vermes Rufx dignio- 1 rem locum obtinere videntur, illxque
prxcipue,quxfi- ‘ jis quibufdara tenuiflimis ex propria fubdantla cdutl is 224
fcipfas circumquaque fsrpiunt Sc claudunt, moxque hb quali carccribus eruptis
forma mutata alatx proUliunc. Hx enim cx podrema hac concodione aliquanto pi|r-
dantiores fpiritus pariant ac perferiorem animalium OTdincm ingrechuntut.Pedati
vermes prxditi funt vir- tute prolijicandi.qua a pedes carent. Maris ramen ac ,
forminx differentiam non admittunt, ideoque cxcon- cubitu non procrcant,fed
cxhtimqrc interno magts c6- endio ac puriori concipiunt oua quxdam perexigua ac
p!urima,8c eadem podmodum pariunt. Hxc vero anno fequenu veris tempore folaris
caloris virtute dcducuu-. tur ad formam eorundom animalium : compledluncxr enim
vim feminis informantis ac humidi recipientis. Ipfa autem animalia veris
tempore nata ouiscmiliisx- date deperite folent , tllorumquc cadaueia ex omni
pane purrefeunt. Nam oHibus itmtilqoc licciot ibus ac durioribus panibus
carent. Siqutsautem hxc animalia ad perfeftorum anima* lium membra referre
velit, facile (ni fallimur) animad- uertetea luigux refpondeic. Nam lingua, in
qua gudus .confummatur , horuin animalium(vt membro affixo aptari poted)
imitatur motus r liberrime fiquidem cx^ tenditur, ac partem anteriorem
vndequaque circum- uoluit. De olf*clnjftnfu , xr de tts -/iu clf alium
jnio/tur, nemon de animalibus ab eo eonfhtuiis. L p a c t v m circa odores
odorumque dif- ferentias veriari exploratum cft.Hic inter ex- teriores fenfus
primus a corpoteo obieflo- rum fenfibilium comadf 11 omnino rccedit,ac
prxflantiori quadam ratione fpiritalner exercetur. Ita- que illorum Ipirituum
vfum expofeit , quia nutrimenti huinorefeiunguntur ac certis vehiculis
indigent. Tafcs fpiritus olfadiui ac reliquis fenfibus ordinum prxdantioruin
vere deferuire lignum non inhrmum pixbct vehememiot quxdam animalis intentio,
qux in horum fenfuum vfu vt plurimum adhiberi fblcc, fle refpctlu fenfuum
impcifc&iorum locum non habet. Odorum vero petccpiiodccentiflime aptatur
huicfpi- rituum ordini. Nam odores ad olfacientem virtute per- duci& fenfum
cxc itare non poliunt abfquc exhalatione Sc medio has exhalationes deferente.
Medium autem quod exhalationes fimulque odores recipere ac ad olfa- itmn
rranfmitteie apium eft.erit fcu aer fcu aqua, nam hxc duo elementa tantummodo exhalationes
facili recipere ac diutius retinere folent: quod neque ^err* neque igni
conuenit. Tcrrx nempe exhalatio potius quim exhalationis receptio aptatur .*
ignis vero eafdcm omnino comburit ac dcflruit. Organum olfadtui de-
feruicnscontinet cx neccOitatc aliquem excelfum &► gidi Sc humidi, ea tamen
ratione vt cx acccdu odo. tum, in quibuscalidi fle ficci vis dominatur,
aquilibriu vtcunquca/rcquaiur, ac-odorum vim vere fpiriuliter recipere poflic.
Et hanc qu dem vim eo intimius ad- mittet , quo frigidi ac humidi excefTus eft
minor. Tunc enur. ablque fui dcflru&ionc promptius alfcntieruro* dorum
qualitatibus igneis. Itaque animalia , quorum complexio calidior ac ficciorefl , optime od rant.
Nam in illis frigiditas ac humidrtas confliiuentes or- ganum olfadius
confcqucntct quam maxime remifEi funt. Olfadius tamen organum aliquem frigidi
ac midi cxccffum femper requirit «quoniam odoratorum exhalatio oritur a virtute
interni licci ac calidi ager ^ in internum frigidum ac humidum,eadcmque ita
expel- lentis vt conccpram odoratorum caliditatem ac 'siccita- tem fimul &
deferant Se in circumpofirum aerem fcu a- quam diffundant. Organum igitur
odores fpiritalitcr recepturum, fcumido ac frigido odores deferentibus
conlentirc debet «fimulque ralefe exhibere, rcfpedlu ca lidi Se ficci qux odori
funt cfTemialia.vt neq; illa oppu- gnct,ncq; cx acutiori illoxG vi ipfii
detrudatur ad calidi Sc ficci 2 25 Se ficci naturam. Hxc vero aliquem humidi ac
frigidi cxcclTummanitcftc expofeunt. Nam (i qualtrites oin nes ex concoftione
Ium mi xquali, vt euenic in organo guftus.Sutnm un xqualtratem li*r»ilir er
retine rent, rtrga nl frigiditas ac humiditas facile infirmaretur ob .fii- duum
odorum acccftum, calidi acficci vim deferentifi , fummeq; adaugeretur robur
qualitatum oppofitarum, jpfiquc aptitudo fpiritahtcr recipiendi omnino tece-
deret Ne vero idem organum aliorum calidorum & fic- corum
incurfibusobuiumcfter,folcrs natura illud ani- malibus internum voluit»
fimulqnc illi parti fumm£ proximum > qux exteris comparata humidior ac
frigi- dior repentur. laCtumcft etiam ve aer feu aqua , odores deferentes ,
atafngcrcnt olfactus organum per certa fo- ramina faris parua, ne illitis
xquilibritun feuex nimia frigiditate feu ex nimia caliditatc amoucri poflet.
Qux attinent ad huius fenfus appetitum» nccnon ad eiuf* dcrafincm.oblcttacio
lem . contriftationcm, quietem, angorem acappctcndi modum , facile ex his
colligun turquxlupcrius communiter difita fuere, circa lentus exteriores Se
-tfcdtus illis miniftrantes. Incedas ver6 J|ui exerceri Iolce virtute
exequentis potent ix huic fen- ili ac appetitui famulatum prxbcntis, longe
prxftantio ri ratione exerceri porertr.qua qui tactus ac guftus vir- tutem
concomitantur.Odores enim, quibus hxc poten- tia refpondet.ob igneam illorum
njturamabhis etiam qux plurimum diftant ad officientia animalia deferri foleqt.
Quapropter nili adiit vis procedendi, feu
rece- dendi vclociter,hxc animalia neque ad oblectantia per duci neq; i
contriftantibus opportune amoucri polsct. Videtur autem taliter incedendi potentiam
primo in- efl*c ac aptari animalibus qu$ lnteCla appellantur, ac ol- faciendi
virtute funi vere prxdita. Nam circa odorabi liaartidue detinentur, ac ex
odoris perceptione efca rumlclcvtum habent. Eadem autem auditu & viludc-
ftitui liqueticarent enim pluribus qu{ pixilanuorcs hos fenfus concomitantur.
Prxterea eadem veritas non tantdm antiquorum au- &oritate fed experimentis
c.ia confirmati poteft. Qua- uis autem plura exerceantur ab ipfis infectis. qux
vide- tur arguere audiendi ac videndi virtutes , acutius tame antmaduerrcnrcs
ficile percipere poterunt talia folius tadtus vim contine re-Pcrciptuot enim.ob
corpotu par- uitatem ac tenuitatem, quamcunque aeris motionem aeque eo cit
ius.fi ad volandum fine apta ac alas habeat» qux cum tenuifiimx fint» quemcunq;
impulfum patiun- tur. Accedit etiam communis Naturx vis, qux ob prx-
ftanttorumlpi- ituum vius in his amm ilibus fpledidius apparere ac firmius
imprimi folec : ex quo faduin cft vt plura aggrediantur 5: perfLiantqux
fpccimcn conti nent non tantum fcnfuum pixllantiorum , fed etiam ipfiut,
rationis. Illorum tero inceffus non cft vniformis , fed pro fin gulorum natura
quammaxime diuerfus. Itaque cum o mnibas commune fit pedibus incedere,
nullamque cor - noris contradi ionem feu extenfionem exercere , quxda lalttbus
loca mutare folcnt.vr pulices , quxda n volatu, vt mulcx, apes, Se vcfpx.quxdam
vtroquc.vt locuftx.Et faitus quidem expofeunt longitudinem pedum porto- riorum
qui inflectuntur ad interiora. Volatui vero alx dcferuiuntqux in infeCtis carent
pennis, fed conftituun* tur ex membraneis quibufdxm tcnuillimis. Pedes, qui
inceflutprxiipuc inicruiunt , ea ratione pares funt vi quatti. r notas non
cxccdanr.quadrata nempe figura co- nflit perfefliffimc: idcoque , dum excedens
longitudo corporis mollioris media fulcimenta non requirit , per- f-.&am
tam fubfilL ndiquam procedendi rationem in- ducit. Pedes tamen quaternarium
numerum fu peram: notx vnicuique aptantur plurcs pedes tenuiffitni. Neque enim
parua horum animalium corpora grauan- da erunt pondere pedum
firmiorum,uequcaffignato v- nico pede tenuiffimo lingulis notis illarum
incertus in- firmandus fimutque in diferimen reuocandus . Eaf- 1 dem ob caufas
illis qux volare (olent alx tenuifiimx , uaditx funt, ac vt plurimum binartutn
numerum cx-l cedentes. 1 Contemplatio II II. Pars 1 1 1. 22(5 Animalia oifaftu
prxdira proportiohem non habent ad certum aliquod membrum animalium
perferiorum. Nam ipfa continent membra omnia , qux feu ad exter- nos motus feu
ad concubitom defidc rantur, 8e fexus c- tiam differentias habent,quanuis
quadam illorum fimi- le non procrcencpediculi cnim.quos ad hunc ordinem
pertinere exiftinumus,paiiunt Icn;*»: mufex autem Se pulices parium vermiculos,
ex quibus nihil amplius generat iii. Tota aurem illorum fpeties ex putredine feu
terrx,fcuanimalis,feuftitpis prorcndiiur. Qua fimilu procreant, illud immediate
non emittunt, fed vel pct« oua.vt formicx , & qux ex imperfeCtiotiau hunc
ordi- ne perduci diximus, vel per vermiculos , ve apes.vcfpx, crabrones Se
extera hutulfnodi.Pediculoiuin, pulicum, exterorumque immundotum corpora mollia
funt. • Quapropter credendum cft ipiritum a nutrimenti humore feiun&um in
his valde infirmum efle, horumq*» ob id odoratum ad remota deduci non pofte.
Quod etiam coniecfaro liccr ex tardiori illorum motu. Cxte- rorum corpora
continent aliqua duriora ac aduAioxt, prxteriimque circa caput,m quibus
fpiiitus ab humoie nutrimenti iciuiiltos puriores reddi exiftinurc debe- mus
,acad olfactui deferuiendum aptilTimos. ^uamobrem hxc animalia» qux Infcfta appellari
fo- lcnt,aciitif(imc olf»ciunt,ltc<r carcant arteria, qux pu- riores
fpirtru) leiunCtim deferre folent , Se Unguine. Hxc non Icmd fed pluries in
anno nafcunrtit. Coeunt enim vt dicitur)hiberno tempore , & tuta diebus au-
ftrims aeferems breui perficiuntur. C a i* v T 1 X. De fomno c$' vigilia,
<jux o! fidium pumo concomi}Aniurt ac de eorundem caufu. L. facient ibvs
animalibus fomnivi- gilixqucdiftercntix primo aptantur. Nam lubtiliorcs illoium
fptritus ob rariorem fub- rt-inriam fjcilc refoluuntur, nec rcfarciri pof- |
funt ex lola membrorum ab omni motu tetradi ione , ve \ fpiritus qui a
nutrimenti humore nofi fciunguntur , fed expofeunt prxterea vt calidicas, cuius
vi fune eliciendi, • necaon humiditas a qua cfHuum, vehementius contra- duntur
ac colligantut.luterim igitur animale directio- nem deficere Se olfaCtum
infirmari ac deuinciri nccef- fccft. i Et hxc quidem pariunt fomnum : oppofita
vero lo- ‘lutio vigiliam . Katio aurem ob quam animalia non | olfacientia mede
utut def >t tgationi , ac viies colligunt non fomno .fedfola ab omni motu
vacatione, facild docere nos poreft, perfectioribus animalibus dormien- tibus
guftum,ta£ium,&: Naturx fenfum non deuinciri. Id experimentis etiam
confirmat i poceft. Nam pucl- luli dormientes lac a matrm vberibus fugut.-natu
maio- res veram tactus voluptatem in fomnis experiuntur: o- mnibtifque
animalibus commune cft ex membrotum cxtcnfioncac rcccaJtione » at*qne etiam ex
totius cor- potis agitatione, nunc frigidiora, nunc calidiora, (piout conducit)
feu petere, feu declinare. Dormientium etiam non pauci fomno non intermirtb
furgonr, de_ ambulant , fit alia plurima agunt , qux licet afcribcnda~ fine
internis fomniorum agitationibus , conuincunt ta- men manifcrtil , mebra, qux
Naturx fenfui Be tactui pri- luodefcruiunt.fomni etiam tempore foluta elfe. Hxc
vero tunc infirmius exercentur, quoniam abeft anima- lis directio, &
fcnfuum przftantiorum vites (vt in vigi- lia cuenit)nullaadiumenta fuppeditant.
In fomno e- tiam fpiritus omaes colliguntur ad proprium fontem atque ad intimiora,
cuius cuidcns fignum eft exterior a- nimalium dormientium frigiditas. Patet
autem fpiriri- bus recedctibus partes exteriores hebetius lentirr. Sed ipfius
fomni ac oppofitx vigilix natura 8« caufr ali- quanto accuratius confiderandx
funt. prxeipue ve- ro fta tuendum erit , in fomno qnimalisdtrertionis de-
feftum Se diuinitionen>olfa^«s>^‘orum‘l'> fe°fu^m ex k. ii). 4 •y 227
teriorum, qui citlfdem fpiricus vfum exquirunt , ita Co- j pulari.vt al.crum ab
altero feiunftum, fomnum non pa- riat. Quiit neque hxc fola iufficcre , led
tertium quod- dam prxterca exquiri, vt fcilicct horum vtrumque fiat abfque vlla
offenfionc eorum qux pertinent ad anima- lis vitam ob internam exhalationem
cultiorem , qux puriores fpiricus comprimat , feu ob eorundem fpiri- tuum
refniutionem. Simplex defedtus animalis direttionis fomnumnon parit.Nam fxp£
animalia , etiam dum vigilant , prxfcr- wm autem dum i defatigationibus
quiefeunt. nullam a- nimalem dircdfionem exercent. Simplex fcnfuum deuindtio
fomnum non inducit. Na in vigilia etiam profundius contemplantes horum feu fuum
exteriorum vfum amittunt * prxfcrtim fi ad ecfta- fin feu raptum deducantur.
Tertium quoque defidera- tur, quoniam neque animo deficientes, feu epilcpfia Ia
boranres,dormiie dicimus ,quanuis animalis dircdho ac fenfus fomno fubiedti
deuinci antur. Neque enim id illis accidit cx fola fpii ituum repreftione feu
refolutio- ne abfque vlla offenfione eorum qux ad viram pertinet. Nem in illis qui animo deficiunt, animalis virtutis
dc- fcilu i adiungitur compreflio virtutis naturalis feu vita lis. Vitales quippe fpintus,fangui$ac
vegetans vinus fi mul contrahuntur ac intiimantur. Epileptici verb ideo
fcnfu,ac dirigendi virtute dcfli tuuntur, quoniam colli ac gutturis venis
intumefccnti- bus anhelitus inftrumcnta impediuntur. Sicuti autem hxc fomnum
non pariunr,ira dum cx pu- riorum fpuituum repreftione feu refolutione deuinciu
tur animalis diredtio ac puriorum fenfuum vfus, animal vere dormit. Nam illius
concoquens viitus nutrimen- tum magis iuconcodtuin aggrediens, illud exhalare
co- gir.Hxc veto exhalatio ad fuperiora timulque remotio- ra perdu&j.ciin.
vlterius afccndere non pofiit inferiora repetit ^fiigidiorumque membrorum
virtute frigidior dentio; que etfcdfa non tantum perturbat ac caliginolos
reddit fpiritus puriores fenfuum oiganis mmiftrautcs ac eadem fuperiora
petentes, fed comprimit etiam ac ad proprium fontem retrudit , ad ipfum
videlicet cor, feu cordi proportionale. Simul igitur fcnfuu organa his
fpiricibus dcfticuta proprio muneri efticinutur inepta & animalis direCtio
cadit,ac fomnus inducitur. Eadem tunc quoque eueniunr,ctim iiJem fpiritus ob
diuturniorem feu fenfuum vfum, feu totius anima- lis defatigationem
refoIuuntur,vcl a corde reuocancur, vt vires deperditx reparentur. Vehemens
etiam con- templatio & fumma aliqua exhilaratio fomnum exci tarc folent.
Spiritus etym puriores ex vehemention contemplatione ad vttum colliguntur &
a exteris re- uocantur, timulque refoluuntur ,'quod fomno fauet. Summa vero
exhilaratio, prxfcrtim fi accedat externo- rum vitio , feu auditus intentior ,
cofdem fpiritus ad e- uaporationem ac largiorem efflationem impellit, qux ad
idem faciunt. Sicuti autetn hxc fomnum inducunt , ita animalibus dormientibus
,calorifquc.virtute intimius collcfta ac confumata,alimema fortius
concoquuntur, fpiritufque vberius refarciuntur. Quibus rede confetlis fpiritus
puriores, rcpulfis,obfiftcntii>us,itcrum diffunduntur, ac ad fuperiora
dedudti animal ad vigilii pcrductit. Nam & fenfuum organa replent, 8r lentibus folutis
anima- lem diredionem reftituunt. Hxc expergifccndi ratio (impliciter naturalis
efl ac fpdranca. Dum vero fomnus difrumpitut , feu ob aliquam concuftionem ,
feu ob ve- hementis alicuius fenfibilis obieftionem, vigilia viole- to non
carct.Ratio ob quam exagitatio fomnum cxpel lic fatis aperta cft. Patet enim
eiagitationis vi fpiritus colledtosac quicfcentcsocccfTarib excitari , ac ad
fen fuum organa deferti.Ea vero ob quam vehemens fenfi bile idem przft at, non
parum obfcura. Ctim enim ex fomno fenfuum organa fentiendi virtute vere
deftitua- tur.lufpicari licet ca tuc fe habere ad fentibilia haud fe- cus qui
lapides, ideoq, nullu fcniibileadiniitere polTc, feu infirme feu fortiter
moneat. At fciendQ cft, animali doimicnte dcticcrc quidc fluentem Ipintuum
cuifum, Vnitierf Inft. adhom. petf. \ • • 22* fupercfTc tamen circa fenfuum
organa fpiritumn quicf cc itium non parum.haud Iccusquam fluminibus oba^ quaium
dcfcdtaincurlus fuos intermittentibus fupercft non parum aqux.quf coileda in
loci* humilioribus pe- nitus quiefeiti Hi veto fpiritus quiefeentes licet ob
in- firmi fcntibilis vim non attingantur,ncc excitetur, i vc- hememioris tamen
obicdi impultibus neccflario tan- guntur. atque ita cxagitanrur,vt repulfis
fpiritibus frigi- dioribus circumpofuis perducantur ad fpiritus mtimio res, qui
cordi afsiftunt,& a corde afsiduc effluunt. His icitur per aditus vteuraque
patentes fortius ac liberius fuperiora petennbus,animal expergifeirur. hxc
tamen facilius ac difficilius euemur pro maiori minorive fom- ni profunditate ,
qux ideo magnam latitudinem habet, quoniam fpiritus fomnum inducentes, plurcs
frigidita- tis aedenfitudtnis gradus admittunr,atquc etiam magis ac minus
abundare folent. Ad idem etiam non parti fa- ciunt varix animalis dormientis
fituationes ac colloca- tioncs.nam, du coipus vndcquaq; quiefeit, animal pro-
fundius dormit:dum vero corpons pars feu partes ple- nc a fupootito corpore non
fuftinentur,fcu non exxqui- librio , dum corpus fuppotitum cft durum vel
inequale, minus profunde. Non diffimili ratione qui fupini dor- miunt profundo
fumnonon capiuntur : tunc enim ex. halatio craffior ac frigidior, qux fomnum
inducit , non facile perducitur ad capitis anteriori , in quibus fenfufl organa
conftituuntur, ideoque fenfus fortius dcuinci- renon poteft. Euenit etiam
eandem ob caufam v/tic dormientes vt plurimum ftertant. nam vapores craflio-
i*> res conftitpantut circa poftcriorem panem capitis , & liberam
fpirationcm amouent. Sxpc etiam hi Ipintus inferiores ita comprimunt.vt aoinul
maxime angatur, accidit quoque fic dormientibus, vt licet profunde non
dormiant.difiicultcr tamen a fomno excitent ur.fpiritUS enim , quos in capite
quodammodo (bgoare diximus, vi obiedtorum feotibtlium excitari non
pofTunt.natnai pofteriora capitis ex nctcfsitat* dcflcdunr,ncquc facile
diirumpunt fpiritus crafjiorcs qui tunc fortius tibi inui- ccmcohxrent. Hxc
vero maior feu minor fomni pro- funditas redU- «Jifcernitur in animalibus
perfectioribus ex differentiis fenfuum qui fomno primo fubiiciuntur,
vifusfcilicet, auditus, & olfaBus. napoft intermiifione directionis
animalis, qux fomnti prxcedic ,vifus primo deuincitur.mox auditus, poftremo
olfadfus.ltaqucdWn no irrepente, vifibilia forcafle excitare pofTunt , codctn
procedente fonorum ftrepitus a fomno reuocant. Dum vero fomnus maxime profundus
eft , odorum vis vc- hementiottllurn interrumpere poteft. Cnrr X. De auditurae
de //< cjnx auditus finflan conci - mUMUur^necmn de Animalibus ab 4 co
conihrutis. V D : T V ..qui olfidhii proximi adiungitur, venatur circa fonosac
voces, qui oriuntur cx corporea pcrcuftione, qtiiquc nullum corpo- reum
continentes prxrcr certam motionem acus perducuntur ad organum pure
rpiritalitcr.gr odo- rum fpimaliratcm non parum excellunt. ratio quata lis
organi fymbolnm ad fonosgr ad voces omnes eft condi tuendum, non parum dilfert
a rationibus ,qn£n, ' tangibilium . guftabilium, ac odorabilium fyrnboW'
conflituumut. tomcnimexacrisconfraaioncoitifpl- riialitcr tamum confidunt ,
omnique rcali fubfiftcn- tu carent, quapropter eorum fymbolum deduci non poteft
feu ex compofirione , feu ex digeflione iqna.'> vel inxquali ,fcd neeeirario
oritur ex aliqua ficlcaione > aerei vel aquei iublilioris. quanuis enim foni
ablq .e aere non generentur, ideoque intraaqui fupetficiem oriri non polGnr,
fonornm tamen vis per aquam etiam ad auditum deferri lolct , quoniam exillcns
natura mo. - bilis , motuum vehementiotum fpeeies admittere po- teft. aqueum
tamen fic fclcaum pdcrbqs tantftm mini- / ftrabit : actcii autf
animalibusccrrcftribus at vnlarihb Vttiiq; fcclufum crit.atque ita vndique
fcptu.vt Conor» Ipccie» 229 fpecies ab illis reccptz ac vndique detcntx reboent
, ac lonos referant non quidem cx aliqua feu repulfione leu repetitione, ficuti
in ipfius Echo rcfponfis euemre folct, fcd otnnino interne ac fpiticaliter.
Tale vero aereum feu aqueum difiun&um quidem eft ab animalis corpore, fcd
illi omnino conttguum.de- tinetur enim i quodam neruiculo concauo,cui adiungi
tuc paruusquulamtympanus.Itaquc fon» in aereo feu a- queo fccluli reboantes, Sc
cxcy mpani vi collcdti.ab ani- mali Ipiritaliter percipiuntur ac optime
fcntmntur. Dc appetitu huip fcnliii defexuiente nihil dicendum eft- na quz ad
illius doctrinam delideratur colligenda funi ex his qux 1'Upcrius diximus circa
exteriorum fenfuum at- 'feftus in comu/uni. Excqnendi etiam eiufdem fenfus ac
appetitus 'poten- ria refoedtu naturx dstferre non poterit ab illa qiur olla
£tui adhxret, ab eadem tamen rcfpcttu modi vicutiquc diucrfa erit, quod
c&uemt etiam exteris feniibusae ani malib js przftintioribus.qaemadmodum
enim olla&us primus inter fenfus recedit i corporeo coiit a&u,&
vere Ipiritaliter fele exercet, Sc ob id deiicit a pci lectioribus lentibus
cxfolofpiritalitatis gradu, ita etiam illius cxc- cutiuz potentis primo
conuenit omnes externos aCius aliqua ratione exercere polfe , idcoquc deliciet
a perle- vioribus ex lolo operandi mudo,qui tamen accidenta- lem
diftin&ioncm no pariet, fcd clfcntialcin. nam cun- lequitut fenfus
elfcntialitcr diftindtos. Operandi aurem feu monendi modus auditui pro- prius
colligiiur(vtapparec'cxautium direVionc.quod tamen pro diuerfa animalium natura
etiam diucrlimo dc prxftari poterit. quxdam enim animalia, vt fonos aptius
percipiant, mouent ac dirigunt cocum curpUSjVt puta pilccs,&; animalia
omina collo carentia, quaedam caput inflcttunt.vtauium gfouspmne.qurdam »quo-
niamcaputob magnitudinem non facile mouent , au- res etiam iptas dirigunt, homo
vero aures mouerc non poteft , fcd caput cantum mouctl Animalia, quxcx hac
fentinua virtute conftituuntur , fune ( ni talli- mnr ) cruftataomnia» nccnon
ex mollibus caqux os leu olfeum aliquid interne contineat» vt puta Icpiafic
ful- pus, hzcemm quamuis aliquo paCto vtdeant , inter vi- dentia tamen no
videntur redte numerati, nam illorum ▼ifus ad colorum pdrccpctoncm no
perducitur , fed ob- fcurilsimum oinmnoque incertum vmbrarum tantum- modo
intuitum excreet, vt cx pluribus coniedt ire licet Ad eundem ordinem pertinent
Talpa &fcrpens qui* dam paruiilus , quem arcum vocant , ac longe forulfc
niantfcftiu*. hxc omnia mollibus exceptis ,lexus diffe- rentiam admittunt. Talpa
vero limilc etiam ac viuum gcncrat.totj tamen illius fpecies es putredine
oncur, extera partum oua, ex quibus ablquc vllo incubarupro les educitur, fct
tcftjcea quidem verno & autumni te- pore oua habere videntur: lepia veio
omnibus anni temporibus. Contemplatio C»MT XI De fienf* Viftu , aede tu que
videndi virtutem ccn- contu,uuur^Mecnon de ammalibni <jiu ex ea conji
innentur. f I » v * vetfatur circa lucem & circa colores $ omnes , qui ex
propria fpiritalicatc deferutur F& ad vitas organum nulla corporea feu
exahla- iiS, tione,feu pcrcufsione ,cx fcnftoili accepta. Eapropter reliquorum
externe fentibilium fpiriealem gradum quammaximc luperant , &: nullo modo
fentiti {kflunc , nili omnino fpintaluer a J organum deferan- tur. Ex quibus colligere licet,
vifusfcnfum inter exre- riores^erfcVilsimum elTe. Symbolum autem, quod in
organo refpeVu fuorum obieVorum rcquiritur.confti. tui videtur parcim
excocoVionis gradu, partim cx cle- menti pcrfpicui rctcnrionc. nam m
generationis via eouique proceditur ad hoc organum conftnucndum, quoufquc
nullus adhuc certus coloi conftituatur ,';fed fumma tantummodo ad colore
vnumquemque propen- tio aexquilibrium. Aqueum igitur ita terreo
contemperabitur, vt aquei perfpicuitas aptilsima ad lumen Se colores
recipiendos nullatenus perrurberur , fed coerceatur illius tiaiifmif- fio , nc
ipecies repellantur ad externa , quemadmodum infpcculis cuenire foler , fed
interne detentx vilibilia videndi virtuti interne obiiciant. Et hxc(vt
parct)prx- flicur ab oculis & ab oculorum pupilla. Aerea verb feu aquea
perfpicuitas,quf tanquam medium, colorum fpe- cics ad oculos defert, ad talem
receptionem ac dela- tionem apta nonfunt, nili iiluftrentur ac perficiantur
virtute lu minis, fuperius quippe coftituruin eft inferio- ra corpora ,dttz ex
cxlcftrain motuum virtute proprium quoddam Effie adepta funt , excxlcftium
luminumvir- tute (ptouc vnicutque conuenit) confummationem re- cipere.
quapropter perfpicuitas, qux excxlcllium mo- tuum vi prxcipuc pendet Juinims
virtute dcftiiuta, ne- que ccnebroljm natur am exuet, neque vilibiles fpecies
recipere, aut vilui rmnillrarc poterit. In vitioms autem
conlummationefpecicrumad oculum delatio mauife- ftc requiritur. nam ti oculi
viliua virtus ad vilibilia ex- tendatur , vitioms fruClus conftiiuerctor non in
viden- te, fcd in vifbili.haud fccus quam calcf.Clionis frultus pertineat ad
cahfaCtibilc, non autem ad calefaciente, impofsibile quippe eft, id quod extra
feagir ralis aCtio- nis frudtU' immediate in feipfo recipere.& hxc quidem
ratio caneris perceptionibus tam perfedioribus quam imperfedtioribus communis
elt.Ncquc vero id rcfpcClU vitiouis in dubium rcuocari poteft cx eo quod oculus
in tenebris conftitutus ad ea refpiciens qux luminis vi cU refeunt , illa
quamoptime intuetur , cum tamen ipfc in luce cunltitutus ca quz tenebris
obuoluuntur non vi- dear. nam luminis munus eft non recipere feu deferre
vilibilia, fed ea quz potentia vilibilia iuntadtu vilibilia reddere, hoc autem
ab eo rc&c prz(tatur,dum illa pro- prio lumine attingit ac illultrat.
quapropter nullam ad- mirationem alferre debet, vilibilia iam talia a&j
ctfcCta, etiam per tenebrofa , & fpecies ad oculum emittere & 4o' ab
oculo videri polfe. nam hzc renebtola medi) tantum munia fuftment. Itaque d
illis conferantur quz mini- llranc auditui^iquz elemento refpondebunt. hoc enim
fonorum liiniliccr generationi non dcfcruic,fcd illos ramdin recipit Se
tianfmittit. hxc. vero trifinifsio in in- ftaticofummarurhaudfecusquara
diaphani illuftratio, quouiatimtlitcr nulla relidet ia inuenitm Iru in obicdo
leu in medio rccipicte. Si quis aute mtetioget, quanam ratione lux Se lumc
videri pofsinr,refpondcndu erit lu- cem , quatenus reperitur in corpore lucido
, illudjem. per vilibilc rcdderc.impolsibilc enim eft id quod poteft reddere
adu vifibilia ea quz potentia tifibilia funt, feu omnino inuilibilcclfc, feu
alterius vi aCiu vilibilc heri. Et hzc quidem veritatem continent , liue corpus
ex in. terna virtute iit lununofum.vt Sol, liuc ex v utute cxtei- na,vt
Luna,& liue illius lux lit valde intcnfa,fiuc admo- dum remifta. licet enim
lutis maior feu nuitor intenfio reddat corpus magis feu minus confpicuum.nccno
ma- gis feu minus cfhcax ad illuminandum •• pilulomii.uS quzlibct lux exptopria
virtute aCfu vilibilrfA* aClu ctia videtur, dura dillantia non cxcedit.ltaquc illa
qux in- tenlius lucent, non tanrdm videmur abique alterius lu- minis
acceflu.fed etiam cx luminum clarionmrcifufio- nc extera potentia viftbilia
reddunt vifibilia adu. qu* vero lucent minus intenfc , adtu quidem vifibilia
funt, neque alterius illuftranris exquirunt virtutem, fcd alia, remotioraque
prxfci tim.adu v ifibilia reddere non pof- funt. horum etiam nonnulla manifefte
lucent ac fplen- dcnt,vt ftcllx alicuius magniiudinis>nonulIa vero quo- niam
feu minus lucida funt, feu ob corporis paruitatem minus apparent, nullum
iplendorem eoiittuur.fcd albe- dinis fpccic tantumodo referunt, vt puta aftra
cbftitud- tia albefeentem cxli Zonam,qu* viz lailc? voce adevta eft. ratio
autem, ob qu^n mtcrdiu aftrorum alpcCtus nobis amouctur , tumenda eft non ex
intenfions lucis virtute, quz minus intenfas inuitibiles reddat ,fcdcX lumina
abundantia qua videntiu oculi replemur, icin k. iis ). 23t vere ira fc habere
certo experimento cbfirmatur. fiquU enim conciturus in profunda aliqua cauca
,1’eu in imo altioris turris, intueatur cxlumcxfupcriori parte.huic cetera
tenebrofa , & ftellx confpicux videbuntur, quod nullo modo fieri pollet, fi
folatis lux aftra inuifibilia reddet tt.prxtcrca aftra nqdu non minos
illuminatur a folequim interdiu.quaproptcr, fi folarts lux illarft luce
obtenebraret, tam nodu quam interdiunoslubterfugc- rent. rationi etiam omnino
dilfonum eft * id quod cft in caufa , vt extera qux potentia tantikm fum
vifibilia fiit vifibilia adu, ab illis vifibilitatem amoucrc qux ex in- terna
vi adu vifibilia funt. Quod vero attmet ad lucis cftufioncm.qux, quatenus alia
vifibilia reddere pofsit, luminis vocem fortitaeft , dicendum videtut eam non
primo, fed confequcnter vifibilem ctle , et eofcilicet qpod alia adn vifibilia
reddit.quapropter , dum nullum vifibile intuemur .luminis vim non percipimus,
hoc experiuntur collituri in caueis feu turribus profundio- ribus.namfolare
lumen inrerdm non percipiunt , licet fortalTe per feneftram ita iqgrediatur, vt
egrediatur per feneftram c regione politam abfquevlla radiorum refra dione. Hrc
verd docere nos poliunt , lumen elfe ex nu- mero eorum qux per fe quidem
operantur & funt, fed noninfe. Vtrum antem mcdij,vt eft medium.perceptio
viden- di fenfui vete aptetur , an virtuti prxltauciori qux per. cipit
quantitatem, numerum, figuram, motum, ac quie- tem, tanquam propria obieda ,
non abtque ratione du- bitari pofletunedium Gquidcm.vt eft medium.diftantia
continet, ad quantitatem pertinere videtur: at patet hac videri ab animalibus ,
licet careant fenfibus , vifu prxftantioribus. properant enim ad cfcas
diftantcs vilu perceptas , proximis vero infiftunt.ouod in illis diltan- rtxac
fpatiorum perceptionem inani/eilc conumcit. quapropter (ni fallimur) dicendum
erir.diftantiam tam fenfui prjftantiori quam vifui aptari pofle.icd non cade
ratione. Vt cft quantitas, feu menfura , vifus limites excedet, Sc fenfu
prxftantiori cft percipienda, vt vifibi- lium afpedum immutat , vifui tribuenda
eft. tunc enim illius vilin reipfa non d.ffert ab illorum vi bone quf pri- mo
vifibilia funt, fed ratione tantum, ex eo fcilicer quod conftituantur inter
videntem 8c certum vifibile magis remotum. rem ita fc habere ex eo cooicdare
licet, quo- niam qui vnicum cantrtm vifibile intuemur , illius di- ftantiam non
percipiunt , vt puta liquisper anguftum foramen vifibile e regione politum
intueatur: tunc fi- quidem illud, licet valde remotum .tanquam foraminis ori
affiftens inruebitur.Quomam autem idem ffpius vi- abilis ac medij munia
fuftinec,vt puta dum per aquam, quam aere mednnte intuemur, lapillos atpicimu*.
tunc dicendum, hoc obiedum.vt cft v ilib ile, per fe videri, quatenus verb
medi; munia fuftinct.vidcri per accides, quoniam fcilicct illi accidit cftc per
fe vifibile. In afpc- ttu etiam corfi.qux per plura media videntur, ficile de-
cipimur,quoniam id quod vifibile tatum cft,vt puta la- pilli,ex medi;
afpedu.quod etiam vt vifibile obiicitur, afficitur ac immutatur , neque
proprium obiedum pure obiicere poteft. linea etiam , qux ab eo ad oculum ren-
dit(vt ex profpcdiua patet) ob medi) mutationem vlte- rius rede procedere non
poteft, fed necelTario deflecti- tur feu i centro ad circumferentiam,: eu a
citcumfercn- ria ad centrum. Exccutiua potetia vifui videndique appetitui
feruies, (vt ex fuperior ibus patct)accipienda eft ex ratione per- fcdiori
membrorum agitandoium 8c circumuoluedo- rum.hxc faris aperta cft in animalibus,
quotum prxftan- tior perceptio ex vifu oritur, quem ordinem ingredi vi- dentur
ranx.ac reliqua qux ranarum naturam vtcunque referunt nam videndi vis in illis
manifcftifsima eft & perfeda deprehenditur, facile etiam comedatur talia
carere exteris fentiendi virtutibus vifu ptf (tantioribus, cum nulla
prxftmtiorum affeduum vis meis appareat, patet autem animalia, qux
prxftantioribus fenfibus prf- dita funt .nobilioribus etiam aftedibus mfigniri
bc ex nobilioribus deledari. Et hxc quidem ex dicendis cla- rius apparebunt.
Vniuerf. Inft. adhom. perfi 232 Capvt XII. Dt fenfu i communn
differenrtusffefliimt.ac exe- <fue-. dilore ntu r, nemo» He .immxhbus his co
Jtitutis. NdPgffr* E « s v m exteriorum adiHaduumque diifo itTOU rentix
ftnfibiles funt. quxdam etiam tangibi- libus JC indilfolubiliter aunedun- «3«»
tur, vtputa quantitas, numero», figura, motus, 8r qaies5qttx neque a vifu ,
neq; a tadu percipi polluat: genere enim i tangibilibus ac vifibilibus
qualitatibus diucrfa funt, Se in primo fpiritaliratis graftu fimilitec c6
ftituta. Itaque ad eandem potentiam pertinere non pof funt. Non difsimill
ratione alferendum eft, exteriorum fenfuum nullum proprios adus feu propriorum
aduum difereriaspdcipere,! e fcilicct fentire, Hc aliter i calido affici,
aliter i dulci, Sc aliter ab amaro, alitdque a lingu- lis odorum, fonorum ,
colonimque fpcciebus. Redi igitur fanciri poteft , hxc omnia fenfui alicui
prxftan- tiori demandanda cflc. in dubium tamen reuocandum eft.an eunda vnico
fenfui obiiciantur, feu potius fenfa- fjtioncs fenfationiimque differenti» ab
vno ,ca autem quxfenfibitia communia appellari folent, ab alio fenfu
percipiantur conuincimur pofteriorem fententiam am- plexandam dfe , tum ob
obiedorum diftindionem g«- nericam , ex quj(vt didum eft) deducitur
potcntiatyitn diuerfitas, tum etiam quoniam fomniantes ( vt fuo loco parebit)
verfantur quidem circa jjmfibilia communia» fed fenfationes non attingunt, ex
quo omnis illorum deceptio oritur- idem validius confirmari poterit hi»
animaduetfis . qux pertinent ad horum fenfuum adus Sc organa. Equidem adus
diuerfi funt- nam dum per- cipiuntur fenlibilu communia , fenfus vis dirigitur
ad externa, qox percipiuntur no ab oculo , fed per oculum quafi medi) part cs
fu (linentem, perducucur enim ad or- ganum magis internum, cuius munus eft
fpecies pero - culum delatas reddere fitmiores ac magis viuidas.vc qux illis
communiter copulantur appareant fentientt- vittuti magis intcrtiT. at dum
percipiuntur exteriorum fenfuum fenfationes , nihil externu attingitur, fed
con- cipiuntur nnrummodo aduunt internorum vires vi- riumque ditfercntix. Tunc
igitur organi partes erunt has vires recipere , ac fcnticnci virtuti obncerc.
quxo- mnia 4 lupcriotibus quammaxime differunt. Quod veto ad organa pertinet
,confpicuum eft in cS* munium lenfibiiium perceptione requiri vim tempera-
menti frigidi, cui raritas aliqua annedatur ,nc omnino diferepet i tempu amento
oculi , per quem deferuntur fpintualucr tanquam per medium.in fenfationum vero
perceptione delidcratur temperamentum fummcxali- diimSc tumme denfum , cui
niiniftrcnt tanquam defe- rentes fpiritus, quotum virtute fenfus extenotes pro.
pria obieda percipiunt, ficut i enim alia dcuchcntia da- ri non poliunt, ita
datis his deucheutibus , organi fum* mi caliditas & fumma denfitas
admittenda eft. DilTonum veto non eft eofdem fpiritus, quatenus de- ferunt
animx vim ad organa fenfufi paiticulatiu, parere fenfus particulares, &■
quatenus copulantur coidi, delet uire fenfui communi. his omnibus res ipfa
fatis aperte confentit.nam perceptio fenfibilium communium cqn. iiimmatur tn
prima ac inferiori ccrebti parte. Se
nfatio- nom veto different ix percipiuntur virtute cordi, , feu illius quod
cordi proportione rcfponder. Cor ac cordi proportionale, vt patet .coiungunr
mi- ra quadam ratione fummam caliditatem ac denfitud nem , vt carnalis aptari
pofsint. Cerebrum vero longe fortalTcadmirabilius fummx frigiditati fumma
rari;» aftbciac. fumma cordis denfitas terream illius fubftan- tiain arguit,
eiufdcm fumma caliditas igneam naturam demonftrar. vtriufque confcnfus ac
copulatio vim o- mnium qualitatum corporearu , qux i fenfibus exterio- ribus
perfpici folct ,complcduntur, fimulquc lymbolu illud conilituunt, cuius
xquilibttum rcfpicit lingulas has 233 has qualitates &r a Ungulis recedit *
ideoque vnamqua que fpiritalttcr recipere ac virtuti lcnticiui obiiccrc poccft.
Summa cerebri frigiditas aquei in terreo exccffus demonOr.it. lumina ciufdcm
raritas, frigiditati conici*- tiens , acrex humiditatis ac caliditatis vim
arguit, ho- rum omnium confcnfusconuincit cerebrum fpiritalem edendi modum, vt
confiftcntibus licet,verexmulari, Sc fpecicrumfumtni fpiricalium receptioni ac
retentioni aptiftimum elTe. Iraquecerebrum dcccntifsrma orgtna pnrbet non tantrtmhuicfeiifuijquem
communem fupe- riorem appellabimus , fed etiam phantafix ac exteris fenfibus
prxftastioribus , non tamen refpcdu eiufdcm partis, fed refpcdu partium
tbuerfarum quz varias for ntationes ac collocationes obtinuere ,&
fubtiJioris ac jninusfubtilis temperamenti funt.ex quibus faduroeft vt fpiritus
ad eas de d udi pro perfediori illarum gradu reddantur puriores,fortiores,ac
decentiori reprxfenta- di virtute proditi. His duobusfcnfibus,quotum alterum '
io corde, alterum in cerebri parte inferiori fimulquc au- ceriori &
craffioti exerceri diximus, commune eft obie- dorum corporeorum prxfentiam
exquirere, neque ali- quod abfeos percipere pofle. quapropter medium quo
dammodo inter interiores ac exteriores fenfus obtinet locum, illorum etiam vrrique
fenfus communis vox rede aptari potcft.licet non eadem ratione, nam qui in'
corde exercetur, ideo communi: vocem affumit , quo- niam omnium fcnfuum
exteriorem fenfationes & adus 3>fcit.qui vcroconftituitur in cerebro
anteriori ac ori, communis dicendus cft,quoniam fenfibilia minia percipit.
Prior in fomno nullam apparentem fenfationem.quf oriatur fcu ex odoratu.feu ex
auditu, feu ex vifu, exerce- re poceft.nam,vtdidum eft.in fomno fpirituum
purio- rum curfus interrumpitur, ncc per cos fenfibiliuin lpe- cies ad
corperuenirc poflunr.qua propter hic fenfus tue deuincitur non quidem primo vt
vifus, auditus, & olfa. &us,fcd confcqucnter. Sentus communis, qui eft
in cerebro , in fomno non deuincitur, ficuti neque prxftantiorcs fenfus.
delibuun- tur tamen animali diredionc ob eandem puriorum fpi- rituum intci
ruptionem, vt czteri fenfus omnes. Affedus deferuicntcs his fenfibus
interioribus verfa- ri non poterunt circa obieda eorundem fenfibus inter na.
nam affedibus omnibus cficntiali ter conucnir , pro- prios a dius non ad
interna, vt fenfus, fed ad externa diri- gere , ciim in horum vfu confidat tam
proprium quam totius animalis bonum. Horum autem feniuum obicdj vere interna
funt , licet abfque externorum pntfcntia non attingantur, affeduum tamen &
fcnfuum obieda, quatenus realiter ac omnino conuenirc non pofiunt,ex aliqua
tamen fcu proportione feu fimilitudinefibiir «icem ex ncccfsitaic rcfpondent ,
vt affedus fenfient bus virtutibus veri deleruire valeant illifqucdccenter
adhzrerc. Tales igitur affedus refpicicnt externos mo- tus, quietes ,&
extera, quz horum Vnicuiqucadiungi folent. hzc enim externa fumme confona funt
fpiritali- bus fenfattonum exteriorum motibus qui cordis virtu- te
percipiuntur^ieque vlla ratione difctepar a motibus, mocuumque vacationibus, quas
percipit prior cerebri fenfus vnacumfigura, magnitudine, & numero, quz ad
coidem motus clTcntialiterpcrtinenr. cordis tamen vis prof riori quada ratione
verfari videtur circa ipfiufmct fentientis motus , cerebri vetd affedus intueri
alienos motus . Vciique commune eft attendere motum , vt -notus efl, nulla
ratione habita eorum quz motum con- fccuntur.nam & horum fenfuum perceptio
cefiat amo- fenfatione fenfuum exteriorum. Prioris igitur affedus finis
conftituecur in externi motifivfulibero.ncque vlla ex parte pertutbato.poftc-
rioris vero in libera nullaq; exparte perturbata alieni motus fcnfationc.Huic
igitur arfc&ui proprium cfi, mo- tum,vtcfi motus appetere, quod
imperfectioribus non conucnir.quanuis enim quidam illorum ad motum im-
pellant,nullus tamen motum appetit , vt eft motus , fed quatenus ad cfcas
perducit Itaque dum eicx funt pro- Contemplatio I III. Pars Ili. 234- pe non
moucntur. Accidcntaliter igitur motus ab illis eroptitur,quo-. niamfcillcet
accidit vt cibi longius diftcnr.at affedus (dc quo nunc cll fermo ) nihil
pixrcr motum exquirit, ad quem tamen longe przllantiori ratione impellit, dii
przftantioribus aifedibus accedentibus djuftrior red- ditur.tunc enim Sc
volandi & feliendi motus ad dcccn- tiflimamconfummationem deducit, ad quotum
nullum przftantioribus deftitutus perducere poteft. Sicuti aurem huius affedus
vis motum refpicit, vt eft motus, ita ex motu dclcdlatur , in quo etiam tunc
con- quiefeit cdm nullum adeft impedimentum , neque vlla perturbatio timetur
fcu imminet. Ad harum affediouum pacem horum vtrumqu c de- ^Jcratur,quoniam
fcinuiccm prouocarc videtur. Iraqj aliis pfallcntibus iuniotci prouocantur
adfaltationes, & vifavia aliqua pulcherrima cxfolo intuitu non ac-
quicfcunr, fed exoptant etiam per illam deambulare feti currere, fummeque
afficiuntur tam cx impcdimtiisqux intuitum amoucnr.quim ex perturbationibus quz
mo- tibtis aduerfantur. Sicuti autem horum affeduum oblc. datio ca purior eft
quz exteriorum fenfuum aftedibu* conuenit, ita iure optimo digniorem denominationem
obtinuit, illi enim exhilarationis feu dcledationis po- tius quam voluptatis
voces videntur aptari. Idem difcriiucn conuenit appetendi modis. Itaque horum
affeduum propenfio neque irruptionem neque fummarn pcruicaciam retinere folet ,
fed vcic omnein moram abominatur , Oc eam ( licet minimam^ vix ferre poteft.
quod tamen inperfcdiori magis eft pro- prium. Excqucndi virtutes his affedibus
defermentes illis motibus miniftrabunt qui 1 talibus affedibus experun- tur.his
refpcdu aliquorum animalium nullacxtcrna in- ftrumema aptatitur.quidain
pinnarum, quidam quatuor pedum.adiumenta cx pofcunt.ferpentes fiquidem, quo-
rum plurimi ad hunc ordinem pertinere videntur , pe- dibus ac pinnis carent, hi
tamen propijum motum dc- centiflimc exercere pofTunt . nam illorum corpus oblon
gum ita defledunr.vt duobus finibus, altero a dcxtraal- tero afiniftra
confcfris.aliifqtie duobus inchoatis, hifq; afsidue commutat is, v clociffimc
procedere folcant.con- fiftunt enim quatuor notis, quf pedG munia obcunt.Pif-
ces,quorum pars maxima ad eunde ordine (vt exiftiina- mus)deduccda eft, pinnas
habct,qu; vt in pluribus funt quatuor. in anguillis autem & in aliis ,
quorum motus eft tardior, dux tantum his adiungitur cauda qua vtpn- tur quafi
gubernaculo ad inceftiiUm firmiorem diredio nem. Mures Sc extera animalia
terrefti ia quz muriam naturam retinent vel parum excedunt, habent quatuor
pedes, hzc his fenfibus manifefte funt przdita,& perfe- dioribusdeftituta.
Primum confirmatur cx ludis, qui motu, circum agi- tationibus, cuxfit
Jtionibiifque va: iis,a muribus, a pilci- bus,& i ferpentibus exerceri
folent. Secundum cx eo- rundem ortu rute(ni fallimur)conicdaiiK.n:m.cdm a-
nimalium quzdam femper generentur cx putri materia, quxdam ex concubitu femper
oriantur , Sc quzdam v- tramque rationem admittant, ita tamen vr prima exor-
dia fumantur ex putrcdincmatcriei : rationi cqnfohum eft , horum vnumquodque
certos formarum gradus ar- guere. Itaque cum fatis apertum fir, ea qnz femper
ge- nerantur ex putri materia radus fcu guflus virrutes non excedere, illa quz
femper gencrantur‘ex concubitu per- feda appellari pofle 8c phantafix fcnfu
infigniri : affen- ticndum videtur, animalia, quorum exordia fumtintur i putri
materia, his vere imperfediora efte , ideoque dc- ftitui ea fentiendi virtute
qua perfediora carere non pofTunt, ipfa fcilicet phantafia. Neque vero
dubitatione afferre debet ratio accepta fcu i partu viui, cui fomnia- di virtus
ccnfcturadiiingi, feu i nidorum conftttutione, quafi in ea vis phantafix infit.
namfomniandi vis tunc tantummodo adeft patientibus viuum animal, cum talis *
ortus illif quoque ncceiTario Conuenit , neque ex putri materia generari
polfunt. Nidorum vero conftitmio nihil concludit , tum quoniam talis nidi certa
forma ea Vniuerf Inft, ad hom. pcrf. 235 rent, turn etiam quoniam apes Se alia
imperfediora, qux vifu ac auditu carent» (ibi fedes conftituunr,& piu ra
huiufnodi agunt , que communis Katurx inftindui necelTirio afcribeJa funr.iam
enim conftiturii cft, hunc ca ratione ebeomitati impet feriora , qux perfcdktnum
fenfuum ac ipfius rationis vim xmulantur. Secernendi ruitur erue ab hoc
animalium ordine pilees qui abfquc concubitu non generantur nam phanta(ia etiam
prxdi- ti funt. pifces vero , quos in hunc ordinem afctlcendos exiftnnamus ,
non admittunt differentiam Ictus, quod aliquam admirationem furta (Te afferre
polfer , cum hu- iufinodi diffcrenttx in exteris longe imperfedioribus
repertantur.nifi rede cenfcri polfet id oriri ex acumine aquarum huius ordinis»
Se marinarum prxicrcim : nam tale acumen mafeuii munia fuftinet.hancobcaufiim
ca- rent membro genitali Se tcftibus: quod tamen omnibus animalibus ouiparis ,
qui non incubant nec pedes ha- bent, commune eft . alTeritur etiam inter
animalia, qux r perfediorem ordinem ingrediuntur, aliqua fj mininum fetum
tantummodo continete, hfcque venio fpirante concipere, idcoqucfubadaiica
appellari. Qua nuis au- tem Natura conlhtutum fit , vt inquibufdam milia fc-
xus differentia appareat, quadam vtrumque fexum con- tineant.qaxdam femininum
tantum , nullam tamen ex foliusmafcutini ferus virtute propagationem proten-
dere potiunt, mari etiam elfcntialiter conuenic femen iniicerc.ideoque illi
impofsibile cft abfquc femina ge- nerationem complere. Pilees huius ordinis ,
dum ge- nerantur cx propagatione , oriutur ex ouis, & quamce- Icrrnnc
perficiu uur. pariunt autem vtplurunum fcmel in anno.pars maior melibus Martio,
Aprili, ac Maio.ali- qui Autumni tempore, vt puta Salpa, Sargus, Torpedo,
Spatina,& alij nonnulli, quidam Hieme vigente, vt Mugilis, Se Apis. damur
etiam nonnulli qui pariunebis in anno, vt Lupus, Scorpio, Sargus, Saidx,&
faxatiles. Mulus vero tertium partum adtungit. luter cartilaginea etiam Quatila
bis parit. cx Muftcllotum autem genere, qux Stellata vocantur, bts inmcnfe
videntur patere quod tamen ideo eucmt , quoniam illorum oua li nui non
perficiuntur, his ac exteris animalibus omnibus, qux neque cx partu viua
oriuntur, neque ex ouo per in- cubatum , commune crt nulla parentum cura
educari, fed folius Narurx Moderamine perfici.Mures ac extera, 2ux ad eundem
ordinem deduci poliunt, fumme fxcun- ifunt. nam invtero facile formantur Se
quamcitifsi- roc, ideoque & plures filios pariut.Sc lxpius, neque cer- tum
generandi tempus exquirunt, idem conuenic lepo- ri,cuniculo, & exteris
huiufmodi animalibus , qux me diacenfeiipofiunt inter hunc & prxftantiorem
anima- lium ordinem. Capvt XIII. De ph.tntjfii fer: fu, Ae<jue iIIim
ippetieu ue rxejHCtd. 'vmuic.r.tcnon de Ammihbus ejHx db illi* eonjiitdu :rur.
SOir fenfus communes ad perferiora pro- cedentibus occurrit phantafix fenfus. hic
in- ter fenfus abfolute corporea refpictctcs fum- mum dignitatis obtinet
locum.nam, obiedis externis omnino re motis.illorum fpecies retinet, eafdc
varie defiungere^ componere , ac immutare poteft , fi mulquc nouas formas ac
imagines obticere, quod fum- mam.refpcdu eorum qu jiunt ablolutc corporea, pote
ftatcmconrtiruit. Spiritus phantafix vim afferentes magnam depura- tionem
expofcunt.eam fciliccr quj deducitur non tan- tdm ex infttumcntt temperamento
puriori , fed expof- cit prxterea depurationc ac confliparioneni ff pius re
petitas, vt fpintus redditi f umme puri ac fortes, loge fir- miores ac ad
fingula obiicifda apti ac firmi inueniatur. hocrenfuum pcrfed£ internotu
fpiritibus vere tribui- tur. primo enim depuratur in organis fenfufi
exteriorfi, pollraodu exacuuntur ab organo fenfus cbmunis in ce- rebro
cortituti. demfi ab iplorum fcnfuu perfede inter- 236 notum organis plenius
& perfc Alus depdrtmur ac ilJu- lirantur. Itaque cx pcrfcdifsimi organi
virtute fumnu coufummationem adipifeentes intcTladualis virtutis a- dus
excitant ac concomitantur ,quo nihil diurnius ex communi Naturx ordine i
corporeis expeti poteft. Ec hxc iu folo homine locum habent, ipta veto
phantafia nico lortalTe lenfibilium Ipecicium retentione ac tntex.-, nam
repetitionem & itnmuratione primo exercere po- tell, quonia ccrebt i
vccriculi illi dcfcruientesxonftuufi. tur in anteriori capms parte ,
mfiftentlfquc ventriculis., lenius communis attmguncpartd capitis fuperiorc.
Ss- igitur icufibiles tprcics ad fuprexnum de! jtx necc-f latio conllipanrur,
colliguntur, aclong«6imioic man- fionem adipifeuntur , ita animas vis,animali
animalem ducdionem libere exercente , eas liberi intuerur fiuc cx toto,fiuecx
parte, leu vt aflociantur,feu vt «iiuidun- tur. Obicdum affedus phantafix
dcfcruientisnecelfa-, no extetnu cfl.Sc internis phantafix perceptionibus ac
motibus proportionxle.diximus enimfcnfuum mtcrnb IUU1 affectus externa
refpiccre, quatenus internotum naturam rclcrunt,talia funt corporea omnia,
quatenus uiuidi, copular i,(eccrni>commifceri, fcu alia ratione cx tcinc leu
uuerne immutari pofiunt. Eiuidem igitut ap- petitus finis lcu fcopus er it, certas
copulationes, difiun- Ctioncs ac immutationes , prout lubct,feu inducere, feu
'amouerc. Exhilaratio & tnfikia fumendx erunt ex li- bcia carundcm
profecutione fcu declinatione: Quies exconlummationc horum, prout expetuntur ,
prjrfct- tim u ruinx nullus fit timor, Angor ex eorundem ruma, leu oppofita
copulatione , prxfertim fi nulla coi rigenda Iit lpcs. Hxc vero exhilaratio
neque voluptas neque animi exhilaratio dicenda erit, fed delegationis vocem
proprion ratione recipiet. Ptoicquendi modus huic aficdiont proprius ( vt vir-
defurj f umendus cft cx magna piomptitudmc ac petfe- ucrantia in profecutione
eoium qux incepta funi , cui aniiiiteua<uanxictas&; lollicitudo
accedunt, hxc veto anxietas ac lollicitudo ideo huic atfcdui ell propria,
quoniam ca qux externe agenda funt, alfiduum phan- talix cognolccniis vfum
cxpufcum. fingula namque ck uncini conceptionis imagine moderari debemus. Spi-
ritus igitur huic cognitioni deferuictesi corde ad pha- tafix organum hac cx
parte ncccfTario tollendi funt, 8c m eodem organo colligendi, at appetitos ,
cui fcotietis virtutis organum commune cft , quique ad exrenia cft
propcnfus^oldcm Spiritus ad proprium fontem fimulq; ad externa repellit, rnotus
fiquidem ad externa ibi in- choandus cft vbi definit motus ad interna &
fenfus per- ceptioconfummatur. Quaouis igitur etiam abfque vlla pcrtuibatione
fpiritus abaffcdtu quandhq; rcpcllipof- l»m,nihilominus,nififummatepctantiaadhibcatuj,
hx ipiricuumamadliones ac repuifiones animum adaoxie tatem &: lolliciiudiue
deducere (olent, nam affc Aus ad externa impellcns,fenfuiquc intern^colligenti
obtem- perans,ea ratione proprij munci is curam gerir.vt fenfus nifsiones
quodammodo extorquear. quod( vt videtur) nihil aliud cft qu.;m anxietate ac
follicitudinem afferre. Qiiod attinet ad cxcquendi virtutem huic affc&ioni
defetuieniem.ex didlis colligere licet illius munus effe corpotcorum
copulationes diliunAiondfque aAu pet- ficcre.ltaquc pio animalium natura illius
‘organum di- • ucrlumcut. nam quxdam his incumbunt ore, quxJaui pedibus ,
quxdam manu, externorum etiam a**xilio ^ fortaflc sffumpto.quod homini
piopriifsimum cft. In i- pfis veto animalibus phantafia pixditis non pauca ea
ratione perficiuntur.vt cx prxftantiorumfcnfuumadm, dione parum incrementi
vidcanturadmittcrc. huiuf- modi lunt motus, (lcu alis,ac volatu, feu pedibus,
ince<* iu ac faltu exerceantur )Se generandi ratio. Volatui mi- mftrant du j
alj, quibus adduntur totidc pedes veincef- fus terreftru exerceri poftit, atque
natatio. iid£ volatui quoque vfui funt: nam ad poftetiorem partem ilcdudi
volatus diredione reddunt faciliore .licet id caudxprz cipuc conueniat. has
partes aues omnes phantafia prx- ditx obtinuere, excepta auicula qux pedibus
caret, ided- que apes appellata cft. inceG jm ‘t 237 Incedit s acfaltationes ab
his animatibus exercentur quatuor pedibus, omnia enim quadrupedia fune, neque
rcr reftrta foltVn,fed ea etiam qux ciim fub aquis prxei- pue degant ad
emergentes terras accedunt, ab his ho mo fotus excipitur , qui ficutiob
intcllcdualis v in ut is vim excellit <Sh&» animalia, ita inaliis
prxrogatiua ali- qua infignituseft,5f fingulaiitcr eft bipes, atque ea ra-
tione vt, licet illius crura rcfpedu litus pollet iora ani- malifi crura
videantur imitari, nihifofninus ex inflexio- ne imitantur ahteriora.quod auibus
, qux bipedes funt, nullo modo cAucnir. auium enim pedes quadrupedum
pofteriores pedes (quantum ad inflexionem attinet) imitantur afe quippe anterioribus
pedibus proportio- ne refpondenr. at hominis brachia Se manus quanurs, dum homo
currit feu vehementius motui incumbit,nb parum adiumentr conferant, 8c in
natatione fint necef- fartac, illis tamen aptantur munia longe prfftantiora,
artium fcilicct vfus, Ac exteroru plurimorum, ideoque per accidens omnino motui
inferuiunt. Quod ad gene- randi rationem attinet, hxc anlmajia ex folo
concubitu generari videntur: femper limite pariant , fiue imme- diate,
fiueexouo per incubatnm , & filiorum follici- tudine per aliquod tempus
fumrac afficiuntur. Mjfculis eorum , qux immediate fimile ac viuum patiunt ,
fem- per refles ac membrum genitale tribuutur. quod etiam inter ouipara
incubantia Acudhonibusetienit. exterx aue incubantes teftes tantum habent, St incerne.
Ani- malia phantafia prxdita ac perferiora, vt par cft* diffi- cilius formari
poflimt. aues ramen aliquanto facilius quam viuipara.in vrroque etiam ordine
plures dirtcren* x i* dantur, quarum caufx fune maior ac minoranima-
lUmagnitudo,perfcdi6rqueac imperfectior formatio ac temperamentum. ad idem
etiam facit fexuum difcri- men. mafculus enim, licet perfer ior, facilius
generatur quam femina.nam internus illius calor acutior celerius concoquit Ac
celerius opus perficit. Inter aues patieres >Acal ix auiculx fimilis
magnitu- 1 elinis incubant per duas hebdomadas , Ac attingunt sertum; nam
decima quinta die ouis egredi folenr. Quxrnediam magnitudinem fortitx funt, vt
puta cor- nus, gallina , accipitres , columbi , diebus «plurimum viginti
duobusrcomplent enim tres hebdomad a s,Ac at- tingunt quarta. Maiores, vcaquil*
Ac anlercs, Ac carterx, qux his magnitudine videntur pares, complent quatuor
hebdomadas , & attingunt quintam : incubant quippe diebus viginti ora Aues
omnes maioris ac minoris magnitudinis vtplu- rimum fcmel in anno parere folent
Ac verTs tfporc. In- ter maiores tamen gallinx. quas Indicas vocanr,& qux
domefticx funt, fxpius pariunt. Interminores hirundo & merula bispattUs
edunt: prior vero merulx partus ob frigusfprima namque inter aues parit)
frequent ilsi- mc deperit. Aues medix magnitudinis , quatenus funt
domelticx,fxpius in anno patiunt, vt gallmx.Ac colubx qu$ quamm axime feraces
funt , lingulis enim menfibus parere folent , prffertimfi locafint aprica Ac
cibis a- bundent. quatenus vero non funtdomefticx , vtpluri- mum fcmcl in anno
parium, illx tame excipiuntur, qux rtanfuolare ac regionem mutare folent : hx
namque !$■ pius fetificant. Inter animalia viuipara,qux femper oriuntur ex con-
ildmUyVrfa qux filios admodum informes ac plures pa- tii, triginta tantihn
diebus , vt dicitur , fert vterum: ca- nes autem , lupi, Ac feles diebus
fexaginta tribus, hxc e- liam plura pariunr. Sucs.quf fimiliter plures filios
pariunt .permenfes quatuor vterum gerunt: oues Ac caprr menfibus quin -qchf vnum
pariunt, quandoque duos* Hxc omnia animalia bis in anno parere poliunt, quod
frpius etiam cuenir*C<ru$ mefibus odo. hx f&militcr vnum vtpluri- mum
pariunt, duos vero quandoque. Boucs nouem me- fibtfc vterum ferunt.decimo
patiunt, vnum vtplutimum edunt, quandoque binos. Idem homini conticnic. mu-
lier tamen, (licet rarifsimc ) binarium numerum exce- dit. Delphinus quoque per
mentes decem vterum fert. Equx Ac afin$,que vnu pariunt, menlibus vndecimgta-
Contemplatio II II. Pars III. iit uid$ funt, duodecimo pariunt.equf tamen
geftatio bro- oior videtur. Cameli menfibus duodecim tecundum aliquos , ali)
dicunt dcccm tantnmmodo. Elephantes per biennium :quidjm tamen fpatium hoc
diminuunt!, quidam vero ad rnenium perducunt.Ac harum quidem lenteotiarum
diuerfitis ex eo procefsir, quoniam h£- rum animalium coitus non patet.
Animalia plumalia infignita, memoria autem accb reris prxflant ioribus
deditura, ( vt videtur )(unt auferes, anates, Ac volucres plures, necnon ipfj
outs.horum ani- malium phanrafia faris aperta cft , nam fomniarc folent- quod
phnmafix fenfum conuincit , Ac nunquam gerte- rantur ex putribus, quod idem
demonftrat. hxc verd ad memori? fenfijm non perduci exeo coniedarc licet,
quoniam vtplorimum gregatilia funt, Ac, fi ferte ab aliis ftgr«gentur>*d propria
loci rcuertt ncfciune,qu? Aolis ditatem conuincunr. Idem circa rranfinigrantes
lentie- dum videtur : arguitur enirfi his certam ponus aeris tc- pericm quam
ptoptiasTedes cordi efle. eandem fenten-* tiam confirmat prompta eotum imitatio
que agitur ab aliis ciufdcm fpecici. nam vnicaanfere vcloue ince- dente reliqux
omnes feu ato feres feu oues illam quam ftnpidilsitnc fequunrur. Neque Vttb ab
hac fententia recedendum cft ob nonnullas eorundem animalium operationes, qu?
memoriam videntur argiierc.ex fupe- rioribus namque admonemur , animalia plura
agere eX folius Natur? communis inftindu. Nouimuseriam for- micas At apes,qu?
non tantdm memoria, phanrafia, fen- fiique communi catent, fedvifu etiam ac
auditu, longt admirabilia agere. Ipfa etiam methodus diuidendi ac rerum fpecic*
conllitucndi conuincit aliqua animalia admittenda ef. le , qux phantafia funt
prxdita & memoria deilituta: ojmfpcciesad fpeciemfe habet ficuci numerus ad
nu- ( merum , quapropter perfectiores generabilium ac cor- ‘ ruptibihumlpccicS vnico
fentiendi gradu adiundoin- uicem diflinguuntur.hand fecus quam numerus ex vni-
tatis adiediorfe' drflinguitur afeiplo, & nouam eflendi formain adipi Icit
ut. C*MT JfUII. De ns , ijh.c .id pleniorem ditiorum animalium do - Urinam
prosere a explicanda funt &■ primo de Infimius . NtMAttsrs, qu? a phantafix
fenffi cohi ftituuntur , primo conucnit fomniare. cadent ex maris Ac foemin?
concubitu concipiuntur ac feu per oua , feu in matris vtero oriuntur viua ac
parentibus cognata. Igitur vt horum dodrinl fit plenior , fommorum rationes pro
viribus explicabi- mus.aliqua etiam adiicicmus, qux vteumque demon- ftrare
pofTunt principiaac formationem fjtus in mater- no vtero conftituti, necnon
partes ex quibus conflant animalia perfediora. Ethfc quidem nos facile
perducere poteruntad c5- ceptum eorum qux pertinent ad auium generationem cx
ouo per incubatum ,quam etiam antiquiores diliget* tius dcmonftrarc conati
funt. Vt fomniorum rationes plenius attingi poffint, prx- cipui: flacu£dum
videtur rerum fenfibilium fpccics plu- res in phantafia retineri, h atque
animali dormiente fx- pe ab illa deferri ad fenfuum exteriorum organa,qu$ iri
fomnoob adhxfionem fpirituum frigtdiorfi i parte ex- teriori cliufa ac
conftipara repcriuntur,a parte vero in- teriori ac calidiori aperta ac
lioera.Itaquc rtfpedu pba- tafix fpeculorum munia exercere polfunr, purioribus
prxfcrtim fpiritibus hxrcntibus mediique partes fufti- n entibus. Ipfa igitur
phantafia omni animali diredione tunc deflituta excitatur ab bis ranquami
vcrisacrca- libus fcnfation.bus, ficque decepta ad proprium imagi- nandi
adumvete pcrducitur.Excitat igitur ac format a- lias fenfibilium imagines, qu$
recepti* magis cofcntiut. his verb ad fenfuum organa fimilttcr delatis, ac ad
ean- dem phantafiam tanquam x fpeculis rttifom perdudis^ 239 phantafix motu*
vehementior ac firmior red ditur.fom- niaque pluribus rationibus firmantur Ac
extenduntur, prxfcmmfi ( vt par efl ) huiutmodi fimulachra delecta- bile quid
feu contriftabile complectantur , Acadpro- fecutionem feu declinationem
impellant, tunccnim dum plurima imperantur Ac appatenrcr aguntur, confc- quenti
quadam ratione plurima fimulacra formantur, qux vifiones diutius protrahere
poliunt ac pluribus ra- tionibus defledetemam & vigilantes dum certum ali-
quod fortius imaginantur, ad pluraalia qux huic anne- lli poliunt, feu polfent
, abfquc vita deCtionc feu dire- ctione phantafia dcfle&unt.Ea qux mouent
dormientifi fenfus in fcnfuum exteriorum organis, vt fufpicari quis po(Tec,non
detinentur:hoc enim admifTo fempexeande perceptionem inducerent, idc6que
dormientes femper fomm arent, neque illi, qui aliquando vifus habuere , Ac-
esci funt.de coloribus fomniare polfent. quorO vmim- quodque apertam falfitatem
concinet. Quxrentibus au- tem,cur vna potius quam alialpccies a phantafu tranf*
mitti foleat ad fcnfuum organa: rcfpondendum erit, eas imagines prxeipui
excitari qux in ipfa phantafia fir- miores ac fortiores funr. Quapropter circa
ca fom- niare lolemus quar vigilantes recentius tradauimus, nccnon circa ea qux
maxime nobis coTdi liant. Qux uis enim vel minima horum delineatio ita phanta -
fiam excitat »vt totam rei ac pcrlbnx imaginem fibi ipfi formet , ac alia
plurima fibi obiiciat , prout affettio vr- gct.ad idem conducunt varif
fenfibilium naturf ac im- primendi vires. ex his euenit vt imagines, qux ad
vlfum pertinent facilius excitentur quam illx qux ad auditum feuadtj6tum
pettinent.hx vero excedunt vim illorum qux mouenc feu gufiUm feu odoratum.
Vifibilium vis oritur tain ex natura vifibilium(quibus cflencialiter co- uenie
perfe&ifsimam obicltionem admittere , ideoqup depingi polTunt,quod
exterorum nulli datum cft) quam ex imprimendi modo, nam vehementer afficere
tolcnc. Soni quantum ad imaginum obic&ionem attinet, fe- cundu locum
obtinucrciquantu vero ad afficiendi mo- dum , tangibilium plurima primas panes
adepta funt. Igitur vt in pluribus fomnia incipiunt ab aliqua imagi- ne
vifibilium, Ac nunquam ab his recedunt , nonnulla a tangibili initium futnunt,
aliqua ab auditu, pauciffima a guftu, nulla ab odoratu, odorum enim imagines
feu fpe- cies infirmi recipiuntur, ideoque fomnia rarifsimi ad o- dores
extcnduntur.quod fi ad eos perducantur , animal flarim expergifeirur. nam
ficuttfomnus olfa&ui pruno coQuenit , &• illius dcuiuflio fomni
profunditatem ar- guit,ita illius excitatio facilius ad vigiliam reuocarc po
teft-Simulacroi um.qux fomnis prima exordia prxbenr. xlix etiam rationes
colligi poliunt ex corporis difpofi- tione ac flatu, nam phantafia prxcft non
tantum exte- rioribus fenfibus,fcd etiam impcrfeltifsimo Natur* fe- fui,
ideoque percipit ea qux hunc fenfum mouent, haud fecus quam ca qux fcnfuum
exteriorum organis vtcuq; obiiciuntur. hinc animal dormiens fi prxtnatur aliqua
corporali neceflirate, phantafia obiicit horum fimula- cra, fcnfibilcmquc
talium tum affeftionuin tum altuum comprehenfioncm apparenter tnducir.eandcm
obeau- £am illi quibus dulce phlegma a capite per dentes diflil- lat, fommant
fe mei dcguftare : cholencis ignea forma ac vis obiicitur , Ac. phlegmaticis
aquea. Imagines vc- ro i phani alia ad fcnfuum organa extenfx, Ac a fcnfuum
organis ad eandem phantafiam reuertentes , quamtna- xime immutari folenr tam in
acceffu ad organa , quam in reuerfione ad phantafiam, fxpc etiam adaugeri,
dimi- nui, difrumpi , ac copulari , animales namque fpiritus i quibus
recipiuntur Ac rcfieltuntur , non oinnino quic- kutit.led ob frigidiorum
crafliotumque fpirituum uru- ptiones fxpius exagitantur ac perturbantur. Itaque
id his imaginibus accidit quod imaginibus ab aqna rece- ptis euenire folct.fi
aqua aliqualiter moucatur.hinc or- tum ducunt fimulachra inulitata.nouamque
fpeciein af. fiduc recipientia, qux fomniantibus obiici folent. non- nupquam
tamen, licet fimulacra quammaxime immuta- tur, fomnians hxc tauqui ciufdcm rei
piopria infpicit. quod cb facilius cuenu, quoniam, quaniuisfomnians me Vniuerf
Inft. ad hom. perf. 240 moria przditus fit , illius tamen vis in fomno efl
fofnmi infirma. Itaque fenesfx pe fe canquam iuuenes intuen- tur ac vr iuuenes
aguntinunquam tamen videtur eueni rc vt luuenislomniet fe fenem ctfireadcmquc
deceptio accidit circa perfona, munus, ac reliqua omnia, tum rel'- pellu fui,
tum icfpcliu aliorum , & alix quamplurimx, quas diligentius enumerare
fiuiul & inutile Ac impolfi- bile cft. Silent io autc dcmandiJumnon eiit,
fomnia ae fomniorum modos lemper figna effc alicuius quod jneft in dormietis
feu anima feu corpore- Qua autem ratione fomnia aliquando contineant
caufam.accidcntalc came eorum qux a fomniante funt agenda, feu patienda: qua-
doque etiam deferuire pofsint prxfagiiuc praenotioni- bus futurorum, ac aliorum
qux fum ignota, nunc inqui- rendum non eA.taliacnitn omnibus fomniantibus eue-
nire non polTunt , fedhomnu tantum qui mtcllelfuali lum me decoratur. DecAufis
dcccpnomiy<jut tn fommis comunt /, & de mepu tn fomno re tpft excr- ctrt
poflun/. O m k 1 o a v m
dodrina expofeit vt decionflre mus curnam in fomno phantafia decipiatur. Ac
apparentem fcnfacioncm non vt appeten- tem, fcd vt veram ac icaiem refpiciat.
ad i«l prxflandxm nos latis paratos reddunt ca qux fupcriil* circa lomni caufas
enarrata funt. ducent liquidem in fomno fenfus communis, qui in corde efl, vlum
fem- per amoueri . Cbm igitur animalia virtute illius per- cipere poflint fe
rcipfa fentire, fatis apertu efl, hoc fen- fu in vinculisconflituio, Ac i
exterorum fenfuum locio tate remoto , animali impollibile cfle difcernccc,
vtrum perceptio Iit tella ac reaiis , feu non rt da Ac apparens: quin porius
phantafiam ncccflar 10 colligere ac intueri qux i fenfuum exteriotum organis ad
fe deferuntur, quacumque ratione percipiantur , tanquam vere lenfi- biliter
percepta, dum vero fomniantes vtcunque per- cipiunt fe fomniare , nec plene
alfientiuntor internis vifis , feu non fomnianres, fcd rcipfa aliquod videntes,
audientes, atiterve fcnticntcs arbitrantur fe fomnia- re : curfus quidem
fpirituum i corde ad caput riden- tium efl valde infirmatus ac attenuatus, fcd
non omnino difruptut. fupcrfuntemmriuuli aliqui tenuiores, qui- bus fpiritus ,
qui In capire funr,his qux i corde efriuGc adhuc copulantur. Itaque, ficuti
tunc hic fenfus com- munis vtcunque viget, jta fomnus non omnino irreplic.
Idcoautem horum vtrumque, licet quammaxime diffe- rant, e idem caufx
aferibitur, quoniam tcnuiflimilWi- tuum riuuli adhuc decurrentes, quandoque
tendunt ad capitis poftcriora,quand6quc ad anteriora , ideoque iu- dicandi vis
aliquando efl magis l;bcra,vt euenit fomnia ti.qui percipit fe fomniare :
aliquando magis deuinlia, quod conucnic dormitanti , dum ea, qux vere percipit,
afcribitfomniis. Somniantes non tan tbm plurima ex phantafix vi prx fentia ac
reipfa fenfata intueri folent, fcd etiam non ra- ro imaginantur fe ab his feu
voluptatem feu madi- ttam confequi,necnon eadem feu profcqui>amplcx»ftq*o
feu fugere ac repellere, Ac ex harum propcnlionurp vi i- lia extern^ Ac agere
Ac pati, hxc omnia phamafixeom- parata magis externa funt, ideoque vt plurimum
appa- renter fiunt.quibufdaro tamen accidit vt reipfa feu me- bra rooueant feu
voces quafdam emittant, feu, fi homY. nes fint, prolixius loquantur, furgant,
Ac alia plura agas quorum ratio deduceuda efl cx his qux diximus cift. fomnum.
Idem dormientes fi pifftantioribufcvirtu- tibus decorentur, perduci folent vel
reipfa vel apparen ter ad alios alius, qui phantaflicorum digoitatcm exce-
dunt, Ac magis interni funt nam homines fomniante* nonuunquain conic&am ,
cogitant , ratiocinantur , de- tnonflrant , ac plura concludunt. Ac hxc quidem
aguo- nirflrpe apparenter, Ac exfolius memori» atfu, quo nd nunquam *4t nunquam
fatfa,nequevnquam percepta, unquam prx cognita admittuntur : quandoque tamen
ropfa , quod impcrfe&ioribus noneucnit. Phantafix vero deceptio non fimplex
urd multiplex eft , vtputa dum aliquis fo- mniat le ad ledum accedere cubandi
gratia, fomno cor ripi, fomniare , de his fomniis fententiam ferre , videli-
cet vel vere e fle fomnia, vel nullo modo fomniaclfc, fed cuentus verifEmos ,
& plura alta fupertexere, quz non paruam admirationem afferre poliunt.
Quacunque au- tem ratione hi przftantiores ac magis interni adus e- xerceantur
, reipfa quidem exercentur , fed raroabfquc deceptione.plut alia enim innititur
fallis fenfationibus, extert vero v*rotc$ magis interne his phantaEx obie-
dionibus. Dcncit etiam animalis diredio,& fpiritus parcilsimc
fuppcditantur.Prxtcrea(vt iain diximus)me moria in fomnofumme infirma redditur,
quoniam illius organilm conftitutum eft in poftenoris capitis parte, quz
crafsiorum ac frigidiorum fpirituum irruptionibus primo obi icitur , quandoque
tamen acutiorum aefor- ciorum fpirituum vis ob talia impedimenta cranficns , fi
diiiinior aliqua irradiatio accedat , ad maximarum rcru conceptum perducere
poterit » vt poftmodum demon flrabimus. Contemplatio
De principii i .ic conihiutienc fxt;u animalium perfello- rum in materno unv. N
horum animalium generatione fxmina no tantdm vterumprxbcc.in quo recipiatur,
de- tinei-.ur, ar foueatur feme mafculinum, quod prxftantiori quadam ratione
fptrttali viitutc Jnfignitur.tcd etiam pioprij feminis virtutem a diu n git,
& conceptum animal certis humoribus nutrit, id fatis apertum redditur cx
maris ac ffminx coitu , qui fc- minum emifiionem prxccdit,8e cx natura
difpofiwon£ 3ue membrorum quibus animal certa ferie conftitucn um eft. Coitus
mafculi ac feminxconfenluracxpo- fcunt , neque abfquc certa femin* propenfionc
ac prx. paratione fecundi funt. membra vero, quz przcipuc inanimali generando
defiderantur , manifefte dedu- cuntur ad duas feries, quz duorum principiorum
vir- tutem conuintunt , coeuntium tamen ac concurren- tium. nam ci ratione
fibiinuiccm adhxrent confen- tiuntque , vt videantur maris ac feminx amplexus
non tantikm xmulari, fed ad furama confummationf perdu- c<:C4,eofde amplexus
ab vtriulquc parentis feminibus, prout licet, exerceri credendum cft,&
illorum vnuquoJ uc ita proprium opus exercere , vt nunquam alterius _-u
aaiumentisfcuminiftcriodcftitUjtur. membra quf mafculino femini prxcipui
afcrlbuntur , ( vt videtur) funt cor,epar,venj,altcriz,pulmo,trachea,bucca,ccre-
brum,neiu»,nccnonolfa,cartt!agincs,fnufculi & tendo ne», demumque omnia
inftiumenta motus &* fenfus, necnon illotum ac membrorum confenfus.
Fxcninino femini tribuendus erit ventriculus , intrftina , gula ,& lingua,
quz tamen tanquam vtrique feriei communis cenfendacft. hxc membra feminina mira
quadam ra- tione circumlxpiuntur ac fttftincntur a mafculinis , vt munia
intimiora ac magis nccclfaria illis propria fir- mius exercere pofsinc ad
commodum totius corporis, virtu.e tamen mafculinorum, a quibus etiam alimenta
externe colligenda funt. Ideo autem cenfendum cft,cor, & quz cordi
anneftuntur, mafculino femini aferibenda efle, ventriculum vero , & quz i
venrriculo prodeunt, feminino : quoniam (i ad inuicem referantur mafculi tic
IXininx temperamenta, horum membrorum tcrapera- mencr.maniretti rcfeiunt.
mafculi entm temperamentu inuenietut aduftum ob igne* caliditatis fle terrez
ficci- tatis excellam ,qood cordi funilitei conucnit : fifmin* amem molle ob
maiore vira aercf caliditatis & aquef humiditatis.qu? 1 ventriculi natuia
aliena no funt hinc colligere licet , eofdem exccflus in vtroque femine vir •
tute contineri, 5c illotum vnumquodque hugencradis l s+s incumbere quz proprio
temperamento ftinf congrua. Neque vero his minus eft alfentiendum, quoniam
cere- brum,cuius generatio cordi rribuendaeft,eft frigidum &r humiduin.ii
ani igne* caliditatis vis pro fubretlorum ac concurrentium natura omnes pene
temperamento- rum differentias inducere potefi. at horum principia intimiora
accuratius examinanda funt. dicimus igitur tam mafculinum quam femininum fcinen
quinque prf- cipuacompledti.licet non eadem ratione, videlicet vir- tutem
formatiuam.quf infinbrotum vnicuique ac toto animali ( prout conuenit) propriam
formam tribuere pofsic : internam difpofitionem ac propcnlioncm qup informatiuc
virtuti paftiuc confentiat: caliditarcm abl- que inter miflione
agcntcm.-huniidum caliditati confert tiens candemque nutriens, &
exhalationem, qu$ calidi in humidum agentis vim confcquitur. Fortnatiua virtus
mafculino femini przcipuc conue- nit.nam Naturz communis vis in illo
contrahitur non tantum cx ea parte, qua diuinam potius quam czleftcm virtutem
iniicit.lcdcx ea etiam. qua prxftanrioris ac di uinioris virtutis exordiis
niiniftiat. nouimus enim ex primz fcicntif demonllratiombus, communis Natu- rz
virtutem non fufficcrc in cfiftitutionc perfeci iorum anim lium quz Icmper ex
femine generantur , ideoque 1 horum prima i Deo necclfatio incurpiifc ea lege ,
vt cx vtriufque parentum concubitu, eiufdcm communis Na turx virtute accedente
, naturam femel acceptam exte- derent, h^c mafculmi feminis formatiua virtus
anima- lis generandi animz proportioncrcfpondct, proccden- i» tcqi generationis
curfu ita perficitur, vt animali iam cd ftitutovecc illius fit forma.quod tamen
in hominenon ' cucnir:in eo cnim(vt alibi dcmollraium cft)inu.ltc&us
refpicit corporeas formas fubftantialcsca ratione qua abipfis accidentium forma
refpiciuntur , & reipcdtu illius Elfc , quo conllituitur homo , folus
fuflinet infor- mandi munus. Difpofitio ac propenfio virtutis formatiuz vim am-
plexans in feminino femine przcipuc viget, hoc enim ita fe habet ad virile
femen vti corpus ad animam, qua- obrern ciufdcm feminini fciniim formatiua
virtus tcr- rcltrcm potius quam diuinam communis Naturz vini contrahet , fle
quz magis funt corporea fubminiftrabit.. Non difCmili proportione caliditas
& humi ditas , nec- non exhalatio, qup calidi in humidum agentis vim con-
fequitur , erunt vtrique femini communes. Itaque cali- ditas mafculino,
humiditasff minino magis aptatur. ex- halatio etiam mafculino tanquam
efficienti , & ff mini- no tanquam lubieflp maccrif magis conuenict.hfc
tria caliditas fcilicer, hutniditas , &; exhalatio triplicem ra - tionem
admittunt tam in animalis generatione, quam in ipfo animali iam confliiuto,videlicci
vt manet, vt dif fuaditpr,& vt reficitur Seminalis caliditas in animali,vt
manent, nihil aliud eft quam calor naturalis atq*, innatus,vt dtffuudirur , eft
calor naturalis delatus ac extenfus per totum corpus, VC reficitur, eft idem
calor naturalis, quatenus attrahit hu- ntiduin apte prf paratum ad fui
nptrimentum. Seminalis humiditas in apimali , vt manent , eft radi- cate
humidum animalis , vt diffunditur , humidum fub- ftantiale lingularum partium ,
vt reficitur , ciufdcm radicatis humidi vis ex alio humido Ubi conucnicnti fe
ipfam reficiens. Seminalis exhalatio in animali , vt manens, eft idcin
naturalis atque innatus calor,qua tenus eft tpii ituum o- mnium fons , vt
diffunditur , cos fpiritus complcditur qui lingula animalis membra viuificat ac
repfent , vt re- heitut, mhi aliud erit quam idem naturalis ac innatus calor,
quatenus humidum dccCntcr difpolitum iterum concoquens. fpirituum omnium
fomitem in fc ipfo con firmar. Generationis totius exordia pendent 1 formatiua
vir tute mafculmi feminis quz proprij caloris minifterio vtitur.huic affiftic
apeirudo feminini feminis quod pro- prium calorem exatat & eundem mafculino
calori ob- iicic exacuendum. Mafculmi feminis caliditas primo virtute poti’qulm
i. )- Vniucrf Inft. ad liom. pcrf. 243 aftu ignea, formatiux virtuti
mtniftrans.fcipfam colli gir.intcrneque conftipai,fimulquc intra humidiora (ibi
adhzrentn certam fedem conftituit , qux cordis munia (U (lineat. Fxminini vcrb
feminis caliduas infirmior, in humidam agens , vcficulam educit , cui
ventriculi par ees demandari pofsinr. his fic conftitutis virtus ram ma-
fculina quam feminina, incepta concorditer profequu- tur. cordis nempe
visvifeofa circupoficadiflbluir, hifq* magis remota petetibus conftituuntur
nonnullx mem- branx,quz totam feminatem materiam ambiunt, neque patiuntur
internum calorem vltcrius egredi, harum membranatum funt plutes ordines, nam
confolidans caloris interni vis fxpius_repetita , remotioribus lam conft.
tutis, internas exorditur ac perficit. Minotes communi nomine inctflbranxdicuiiturimaioresfccun-
dirum nomen adpptx funt. hx vero magis cxccrnx funt idcoque feminx matrici
omnino adhxrent , fimuique ab ea nutrimentum rccipiut , Sc iccirco demittere
pof- funt ac reipfa demittunt ad fibi proxima humorem quenda qui ad
fetusconftitutionem vtcunque pertinet, quique non permi'tit vi calidatisac
fplritus , quibus cft ptxditus, feu ferrum fecundis omnino adhxrctc, feu
mcmbianas ac fecundas fibi inuicem copulari. pro- cedente vero huius humoris
delapfu,qui acalido confo lidatur, et. eduntur ex eodem marctuo vtcro ad fccun-
das paruz quxdam venx ac arterix , qux fanguinem ac fpiritus ad cafdem
deferunt, que^ue humoribus cocun- tibusdcmum concurrunt, pcrforantqueipfas
membra nas ex ea parte qua funt infirmiores ac minus cohxrcn- tes ob humorem
eiufdem materni vteri qui ad inferio M afsiduc cofluit.mfbranis perforatis
maternus humor per eafde venas ac arterias ia contundas perducitur ad fztum,
cui nutrimenta vbcriora fupocditant. Creden- dum tamen cft hxc tunc adimpleri,
cum humor a mem- branis inclufus cordis vi partim ad inferiora defluit, Se
partim exhalat ad luperiora , ac mcmbioru formationi eiufdem viribus
perficiendx materiam aptifsimam fug- gerit. Ex defluxu iaauntut initia epatis,
fimuique ve nulx ac atterir quibus epar ventriculo colligatur, ori- untur etiam
vena quxdam Sc arteria, quarti vnaquaque ventriculo adhxrcns deducitur ad
mattis vtetum per idem membranarum foramen. nam tam fetus quim ma- terni vteri
humores ad eandem partem nccclfario dc fluunt concurruntque. Itaque venx etiam
ac aitcrix hinc inde exuttz in vnum coeunt, & communem decui fum
adipilcuntur , qui ab animali nato dccilus vmbili cum par it. Tunc vero
maternorum fpiruuu ac fangui num maior copia repellit fxtus fpiritus fluxufque
debi- lior es, cblquc retrocedere cogir. quod fetui nuximum commodum affert nam
illius calor ia vehementius fer- uft dcpafcit humore proximiorem, appetitque
adiumc (a ac nutrimeta externa, quf 116 difsimili ratione veti i pilo etiam
funt heceflaria, ep-ite prxiertim calcfacictc llliufque humidiora fugente.
huiufmodi autcfuppctns cordi ac roto fxtui delatis, ta cor quam vermiculus pro
prij opet is confummationf libere profequuntur. cordi nepe flatus ac
fpiritus,matcrnoru fpirituum impulfu re- ie Ai i parte interiori qua prius
gradiebantur , fortius conce ntiantur illique intimius adnxrcnt,quo tantx ca-
liditatis vim uxgrcfurtinente.camlcniqucad vctucu- lam vehementium
tranfmittcnte, formatiua vinus cofti- tuit in corde quafdatn cellulas feu
vctriculos, fimuique ventriculo vnicuique orificium externum adiungit, vt cor
fuiinet amplificationem .conftridlionem.nccnon at- traCbouem ac expulfionem
tccild ac libere exercere pol' fif.tam ad caloris interni fuffoc ac tonem
vitandam,vita- Icfque fpiritus rcfjtcitdos,quim ad humidiora, quibus ipfum cor
Sc extera nutriuntur, attrahenda. Quoniam aure hfc humuia poft attractionem
erant primo concoquenda, poftmodum vero diflinguenda ac tranfmittend a , cor
rrCs ventriculos obtinuit, medium, finiflrumac dexterum. Medias attradionis
munus ob- tinuit, fic enim attradtatamad fimftram quam ad dex- teram panem
facilius ac comodius erani muci poterunt. Idem, orificium fuum obtinuit in
parte inferiori calido ‘enim proprium cft petere (uperiora Sc humidu libi fup-
•44 politum attrahere : ventriculo Hniftro expellendi fubtt- liora ac
rariora,dcxtero vero expellendi crafsiora- vter- que orificium etiam externum
f»ttitus cft. Itaque illo- rum etiam vterque vtcui que attrahit 1.6 quidehumidx
ac denfiota,qux aquea ac tetrea compleduntur,fed ae- rea magis qux poftmodu \
bet «us fuppeditatur ,miniftr a- (ibus epate, pulmone , & aliis qux acordis
virtute pro- deunt, quzque cordis calorem moderari poflunt , lulTo- cationi
obfiftctc A' fpiritus adaugere. ltaquc,ficuti tota lubflant ia cordis eflfcdcs
caloris mafculini naturalis ac innati, ita illius venti iculus medius Sc
attrahens, fede» ac fomes huin.di radicalis ccnfcri debet. Siniflcr ex- pellens
rariora cft fedes ac fomes fpiiii^ium , & dexter expellens crafsiora, fedes
ac fomes nuu unentoru. lam igitur corde fic fcipfum contrahente Sc expandente,
fi- muique attrahente & expellente, exercemur humidorli coticodio. Se
cxpulfio tam cotum qux funt magis pura acfpiritus vim maximam comploduntur ,
quameraf- fiotum. lingulis autem exhalatio ucccfTario adiungi- tur , qux (vt
poft nodum dcmonftrabitur ) non parunt momenti affertad animalis
conftirutionem. Non difsi- mili ratione ventriculus duo orificiafibiipfift
ruit, al- terum inferius per quod nutrimenta emitti pofsint, al- terum fuperius
per quod recipiantur alimenta ab co concoquenda. Quoniam autc tam cordi quam
ventriculo conucnie propriam vira extendere adaliotum membrorum for- mationem ,
tam cx paitc fuperiori quam cx parteinfe- noti, haud Iccus quam plantarum
feminibus, qux dum tetrx circumpofi.x humore imbuo fuinmb turgent,! parte
inferiori radices emittfit,& i paitc fupetiori ger- minant (peculandum nuc
cft.quanam ferie hxc ab illo- rum Vnoquoque prxftan pofsint. Exordio igitur
acce- pto ab his qu$ otiuntur i cotdc , tanquam i nobiliori- bus, dicimus
digeftione interna a cordcconfcda , craf- fiora cx fumma caliditatis vi rubea
emitti, nam (angui- nis fotmam tam conlccuta funt. huius denfior pars dc-
lertut adeonuexu vcuuuli quicx parte dextra lubiici. tur,& totius animalis
nutrimento deferuire debet ,pau- Ijiimque coi dciatur ex ventriculi fuppofiti
lubftantU fugidiorj. Itaque, prout hinc atque mdcdclabnur, for- mat feu
perficit ipfuin epar prius foriaffc inchoatum, biguinis vt r6 pai s rarior
eoufquc libere finit, donec ad anguftiora atque etiam ad temotoria ac frigidiora
per- ducta multipliciter condcnfetur.conftituenscarnofa Sc alia qux animali
dcfcruiunt. Saguis autem i fummaca- liditatc n-tus, neque abfquc fpiraodi
virtute oritur, ne- que a fpiruu difiungi poteft. quod tamen in animalibus
perfedtioribus esurione adimpletur, vtfangu is Sc fpi- ritus non omnino
commifceantur , ted tantummodo cx aliqua parte. Quapropter vterque propria fibi
viam parat , k am- bx propi ias etiam voces obtiuuere : illa cmm qux plus
languims quam fpiritus defert, ac dextero cordi» vetti- culo prxupue munftrat,
Vena appellatur, qux vero con unet plus fpiritus quam faoguinis , Sc finiftro
vctticulo aptatur , dicitur Arteria, harum vnaquxqucd cotdc re», cedens, vna
excepta qux furiam tendit.ad finiflram co- uertitur, ob impulfus maternorum
fpirituum > poflmo- duinquc 111 part.s difeinditur ,vt vnicuique corporis
membro nutrimentum Se vitam impartuntur. fic ut i enim fpi. itus Unguini
tribuit vt fic nutrimcniO virale, itafauguts cuapor.ns dut Ipintui vt firmius
coofiftar,&' fortius operetur. Anetia aut an maior , (pii itus a.1 fini-
ftram dcllcdcns,dicitur Aorta, vena vero ilhadhfrens dicitur Vena magna. Quf ob
cordis caliditatem fl uunt ac fp itant, hac ra- tione, fpirituum virtute
acccdete , ptoprra munia prq, tequuntur.exhalanua vero tiefcruiunt
conftiuitioniKus pulmonis ac exterorum membrorum fupcriurtiju, prx- fenimque
ipfius cerebri, nam dum illotum crafsiora in tublimc feruntur , recedunt
aliquantulum a caloris vi incipiunt fibi ipfis cohjrere , inducumque pulmones!
quorum fubftantiaobid eftfpongiofa ac valde leuis. hi vero licet cx nulla
interna virtute motu inchoare pof- fint, mouentur tamen iudclincnttfrque
tolluntur ac dc- (idunr. 24$ ciduntiqooniam excedens cordis caliditas non faris
rc- iTiUtirar cxfola illius contradione 9t cxpullione. Perci- piens igitur vna
cum membris circumpoficis vchemen- lioris caloris incommoda » vi.illius lenius
ijiun Narurz Jeuftim appellandum diximus, cadccmquc abhorrens ob ciufdcm femus
appetitum , excitat cxcqucndi vinutem cifdcm fenfui & afledui defcruicntcm
, atque itarxer- c«, vt,dum membra circumpofica fe tpfa extendunt ac'
retrahunt, fimul pulmones adhxrcntcs extollant ac rc: laxent, illorum prxfenim
raritate vix obfiftcntc. Tunc veto inducitur ncceflarib externus aer pet adi-
tus, de qnibtispoflmodqm dicddirm eric.ca tamen lege vt pu!monft>u%,*x
proprio pondere itetu delabentibus, breui expellatur. Hinc igitur effluxere
perferiorum a- ntmalium fpirationes ac exfpirationtfs, quibus indefirre- ter
repetitii cor & alia circumpofua fine intcrmlfvonc refrigeratur, fimulquc
obuiam itur animalis futfocatio- ni, quam caloris vis diutius
interclufancccffario indu- cercr.fpirationlim tamen ac expirationum motus
cordis motum non adxquant. na calnlitas ex vnico cordis pul- po prodiens, nulla
adhuc incommoda inducit, eu prf fer- titn acris frigidioris nuper indurti vis
adhuc vigeat. Eoufquc.igi; ut infpiratio differtur, donec cordis pul fibos
repetitis caliditas incomodi lenium pariat-id vero nulla certa lege definiendam
cft. nam infpirationcs ac exfpitat iones frequeiius fcu tntcrmifsius exerceri
folct, prout cordis caliditas eft mrcnfior fcu mirius imenfa, atque ob id etiam
ipfum cor frequentius pullat. Pulmonibus has agitationes exercentibus fpiritus
pe «ens fuperiora t rachcz conftitutionem exquirit ac con- fequitur. nun (ve ex
conftitum colligere licet) neque materia dceft , neque vinus efficiens. Non
difsimilt ra «ione aereum exhalationis vi per tracheam eleuatum, prif fcu buccx
expanfionetn quafi terminum certum jequlnt:ad cuius conllitutioncm ventriculi
etiam vir- tus alia cx parte enixe tedit- hxc enim fituti ab inferio- ri parte
inteffina firmat , ita cx parte fupenoti gula fcu met im producit, cx quo
cuenit vt tam cordis quam ven fricui i virtutes in animalis orc , gutture &
lingua ple- nius copulentur. Lingua fiquidem & guttur deferuiut cordi
icfpedu vocum eorum munere emittendarum: jcfpeftn vero faporum ac nutrimentorum
ventriculo mmiftrant.SiCun autem feminali virtute primos ac im- per feAiores
attus exercente, media qua: ad ccntru ver- gunt quammaxime calefiunt , ita
extrema quxmagts i centro recedunt cx ncccfsitate frigefefit. id in illis par-
tibus prxeipue locum habtft. in quibus frigiditas mater- ni v.cri circumpofitam
caliditatcm refugiens feipfam collidit. tunc nempe 1'Umme intenditur , 3:
ofsium ton- ftitunoni deleniit. Foetos igitur, qui in vtero fphjricara figuram
videtur armulari/cpiretur vndequaque ofsibus,nifi quxda mol- litiem ex
ncccfsitate rctmerenijob fummam circuinpo- fiti vtcri humiditatcm.hjc tamen
offa femper obtegun- * tur mofculis fcu tenuiotibus fcu pinguioribus, pro di-
ucrfuate lituum, quibus infrigidans virtus mtenfiuslcu I minus intflc aptatur.
Capitis igitur fuperioris os, quod | vocant crancum , non carne fed cute
tantummodo cc- I jritur.crafsiori tamen. locus quippe in quo formatur, vtero
valde cft proximus , & a calefacientibus maximi diftat.quod taracn
imclligendum cft prxeipue refpcttu | Contemplatio , partis pofte rior )«,cuius
os du«fsimum cft pars vero an- terior fupetiorque,dtnn factu i in vtero
detinetur,! pe-- fterioiis parns duritie longe rccedir, prxlcrtim in ho-, mine.
Njim>id infirmiora ac hujnidiorj declinat. Eli- dem efficientibus, afei
ibendum cft quod < ranci qfjlb us alia etiam offa circumquaque adneiantur ,
qux Iphx- ricam fimiljtcr qupdpm patto figuram obiiciur. horum tamen inferior
pars ea ratione confulidjtur, vt per cer- ta fot amma pateat aditus his qux
afsidue lurfmn ferun- t ut Victure Icotdis. hotum vero temperamentum nccef-
tario rarum cft. Itaque ofsibus vndiquccircumclula dc- latiqaoad iplum ctaneum
, frigefeant accondenfentut net die cft. Ad inferiora igitur morCQpre
liqilcfccntis delabcmi a, cerebri ventriculos rormant^ji tamen ob innatam
humiditatem , ac caliditatcm , nou vt cera du- rclcunt ,(cd propriam mollitiem
retinent. Interimta- mtn dum pe; quxdam alia foramina' turlusad inferiora
dcfluut.c aloris virtute, quf in infrrionbustmgn viget, ita exficcantur,vt
ncruorum formam paulatim recipiar, & adeonfummatione perducant, dum
pcrucnientes vel ad carnea ,vcl ad alterius complexionis membra, pro- * prio
decurtui finem imponunt ; tunc enim a calido per- ferte concoquunt -tf.quidam
tamen, quoniam mcllioti- buscopulanuif,monioresfrint»& fenfui prxeipue
Infer uiunt. reliqui durioribus annectuntur, & motui mini- i liram, prxtcr
hxc ncruorum muina , illis prxtcrea pro- - priifsmum cft pcrfcttifsimc copulare
omnes animalis partes tam difsmulaics quam fimiiares. quemadmodum en in» illorum
maceria a capite detinens dclabirur ad vnamquamque corporis partem, itaad
nemorum iormi perdura Ungula lingulis ita anncCtic,vt capiti pexciput .
fubiiciantui. ' ff*{f Silentio autem demandando non eft , fpiritus ab eo- dem
corde probitentes moucn lurfum, dearitim , & ad latera, cordisdirtgctis
virtute, haud Iccus q-.im pedes, quiob eandem dfrcrtionem indiftinCtc ad diurna
de- . flcCtuntur atque etiam circomuolnuiur. Accedit etiam naturalis propcnffo
fpintuum. puriores enim ac Icuio- res fuperiora lua fpofttc petunt, hi virtmes
fenucmes ac mouentcs pauunr & exercent,idc6que animales fpi- ritus
appellati funt. Illi qui neque ad fummam puritate . adhuc lunt pctdutti , neque
impuriores adhuc effedi,, donec verfantur circa cor ,quod medum regionem oca t
cupat, dicuntur vitales. Impuriores ac aralstorcs petiit- infimiora, &
naturalium denominationem fortiti funt, : exeoforcaffequoniaea virx munia
exercent qua plan- tis communia funt , quxquc(fi comparentur virx , qux
conuenit animali , vt eft animal, cbtinctquc tam pallan- di &
attrahcdi.quam infplradi ISe rclpuaiidi vim) a vine dignitate reccdunt.quou cx
co etia apertius cofpiei po- teft, quoniam ventriculi com odito, qux plantarum
con- cocione cft longe prxftaotior, duplicem prxterea con- coctionem admittit,
ea namque qux femel i ventriculo concoda funt,! «alsiori ficciorique
fupcifluitate feifi- Cta.in epate accuratius cGcoquuiitur.icicdtiq-, parte bu
midiori ac magis aquea tertia concodtion^ cxpofcunci- qux in corde cofummacui ,
Se ipfj fircocodta vere vita- lia reddit, cor enim eft-inftrumentum vniuctfalc
ac pri- mu. Itaque illi prxeipue coucmt.tam hanc prxftantiore ■ viucndi ratione
exercere quam extera membranae Ipfol - fpiritus eadem viuQS ac vitales
efficere. i- i). contemplationis Q_V VF.RSATVR CIRCA P R jES T A NT IO R E S
brutorum animalium Ccnfus.qui illo. confcquumur,&: a£ illis conihtuuniur:
circa Icnfuum homini proprium : circa humani naturi vircurcs ac partcsmecnon
circa ca qui prirercadeliJerantur ad con- fummationcni huius Icicntu. Dt
nttt/juttt t/uornn. dnm ftnfuMm,tjm fhnnufin dignum tm trnnfetndnm , tc in
fftcit it Mcmmammonn .tppt- iun,m txtjnendi vmutc.ntcmn dt nmmu/iknt ni tn
nnihnuu. •f. Atvralivm formarum gradus eo- \ ufquc extendi dc bci , donec ad
fummum Iperfcdionis perdudi intclleduali natu- Jraraffocientur. Quapropter ,
licuti virtuti perfedifsi- * mz corporeum operandi modu non tu fccndcnti
adduntur fcnticnres virtutes quas ha&cnus perluftrauimus , quarum
perfediffiroa coi porca omn>a fptritaliter percipere poteu » ita huic
accedit necctfc cli (enluslonge prpftantiores.qui corporeoru etiam perce
ptiones certis quibufdam gradibus depurare poiunt, vt noifiprxftantiffimus,Deo
optimo contuente, tanto mu- nere decoret ur.huiufi nodi cft cogitandi virtus,
hominu naturx propria , cui duo fenfus i.ipertcdmres , brutis quibufdam
communes-pixcedcrc debent ,Mcmoria fci- ]icet& itftimauua. Memona.de qua
vti imperfediori primbdicendum eft, abfque feufuum impcrfcdiorum concutfu n.hil
c6- cipityillilque vacantibus nihil obiicit:illius enim paries funt, concepta
ita retinere , vt rerum fingularitatc tan tummodo accepta, facile
reiicipofixntquxcumque illis necelTario quidem ied accidcntalirer accedunt, vi
puta locus , litus , habitus, foc ictas, folwudo,& fiquid aliud efttala hx
vero perceptiones , phantafix ac fcnfibu» impeifedioribus proprios adusiurfum
circa eadem c- jcercencibus, non tantum illorum adus longe faciliores ac
firmiores reddunt, fcd etiam in caula funt vt ipfa me- moria talia tanquam
prius concepta ac tecenta anima- duertar , licet non eifdem. accidentibus
circumltipjta. hxcvcrb perceptio priori coniona,dum excreetur abf- que vlla
reflexione ad priorem adum , dicitur comme- moratio • dum vero continet
reflexione ad adum prio- rem,dicitur rememoratio fcu remmifeentia. qux horni ni
tantummodo conucnic. circa huius fenfus organum admonuiife fufficict, cerebri
feu cerebelli ventriculum, in pofteriori capitis parte conllitutum , illi
propruflime miniftrare. ibi enim omnium perceptionum colledio ac detentio longe
facilius exerceri potcfl.Memorix ap- Eetitus rcfptciet externa qux his internis
pcrccptiom- us proportione refpondcnt.Vcrfabuur igitur circa illa quz redi
feponi poliunt, moxque non abfque aliquo impcrfcdiorum fenfuum bono fcu
voluptate depromi> idc&que propriori quadam ratione bona vt ilia
appella* vi folent. illorum nempe bonitas oritur non ex rerum natura, fed
exfolo vfu.ln brutis animalibus talis appe- titus fatis infirmus eft, quoniam
illorum memoria fimi lirer cft infirmardeftituitur fiquidem vi rationis, qux ad
jllius confummationcni clfentialitcr pertinere videtur. Ex eo quoque colligere
licet, bonavtilia mcmonxap petitui re de aptari, quoniam illorum colledio ,
repoli tio ac depromptio exerceri non polium amoto memo- ri* vfu.acredir etiam
vt illi, quorum perceptio meinora bilium ordinem paru excedit, nifi ab
imperfedioribu: bonis capiantur , fint bonorum vtilium appetentiores, eiufde
appetitus finis Icu fcopus erit, talia copiolc fepo- ncre. arque eadem ad
proprium commodum abfque iU lorum defrdu proferre, quapropter , fi hxc adu
adim- plcanttir.ablintquc non tantum impedimenta,pcrtiirba tiones,ac
corruptionis feu ruinx fufpicio/ed etiam frau dis feu furti rimor, hxc atfcdio
vere conquicfcet illam- que voluptatem experietur, qux animi quies, prout nc-
cefTari^ ac vti lia rrlp icit rede appellari poteft. porro modus, quo ad
ptopofitum finem tendit ac proprium a- dum exercet , non ex irruptione, nec cx
morx imparil- ia , neque exfola affiduitaceac pcrfcucrantia Sc animi
follicitudinc deducendus erit, fcd ex plurium tum fiu* Hiationum tum
detentionum patienti perpefsione. Ei- dem etiam propriilfimum videtur efle non
tantdn» oc- culte ac fccretc proprium finem profequi , fed etiam o- m em illius
adeptionem celare : qua in re a phantafix afledu non parum differt, hxc fiquidem
licet ante pro- polni roufummatioiiemfecretionbusdcli detur, poli
conlummationtm tamen omnia omnibus nota atque a- perta cife vt in pluribus
exoptat. Excqucndi potentia huic uifcdui delcruien(,ac eiufdem potcncix organa,
£a ole pofiut animaducrti.execiitiux enim virturis munia funt , ea pttfiicrc
qux affedus exoptat : huicque ca nc- bra mimllrare contlar.qux hxcadu
prxlLnt.hxc tam6 pro animalium diuerforum natura dtucrfa eruur.limul-
queperfedmrafcu imperfediora- Inter animalia, qux memoria quidem pollent , fed
prxftamiotibus cognof- cendi virturibus carent, capreorum genus omne, Tues, ac
alia fortaiTc plurima connumeranda videtur, horum memoria conuincitur, quoniam
a grege fimilium 1'xpe recedunt, & folttarie pro fingulorum natura latis
con- fidenter morantur. horum tamen memoria ob rationis defedum aliquando
infirmior cenfcri potclt. Eadem ve ro animalia fenfu pixHamiorideftitui cx co
coiijcdare licet, quoniam prxftantior fenfus amicitiam & inimi- ci, iam
refpiclt. hxc vero animalia amicitiam ac inimi- citiam, quatenus huiufmodi, non
attendunt, fcd in illis ratio omnis tum amicitix exerccndx , tum inimicitia
fulcipiendx accipitur ex bonis vtilibus, aut aliter dcle- danttbus Jeu
opitulantibus. quod atTcdion ibus o nnib. aliquo pado commune eihomnes enim
deledabilia af- ferentibus concordant,aufcrcntibus autc aducrfanrir. Dt
/i(j}imatuta,(lcd]ue tlhus tum dj}rEhone\ tum cxecu - ruta vtwutjHtenvn dt
animal tb tu ubea eonftitutu. Ehivi interior , qui memoriam dignitate
prxftat,ac /tllimamix nome obtinuit, corpo- rcoru fpiritales fpccics ita
depurat , vt in illis percipere poliat fpiriialia. qu$ imperfediores fenfus *49
Contemplatio finfus no attmgut. nim et
quada feu colledlione feu exi {limatione concipienda funt ratione ab ea no
dilsimilt qua legentes ex viftbilibus litterarum charadteribuso culorum
minifterio perducuntur ad conceptum vocum inuifibilium.huiufmodi funt illr
amicitix ac inimicitie, qux cxctceri folet , non refpcdu totius fpccici
indeter- minate, ob certa fpecicrum lympathiam feu antipathia, a 'tannirque
nbtantilm fcntienttbus imperfectioribus, fed iplis citam infenfatis, feu ob
perceptionem illorum qux dtfcurfu aliquo funt atringcda.cxpofcuntq-, difcur-
rendi vim, qua nomini, vtcll homo, conuenit, fed indu- cuntur 8 e retinentur
per certos corporeos inotu^ac vo ces, ad qua amicitia leu inimicitia impellere
folent, Se amicitiam fcuJtiimicitiamltrnil iter prouocit. Illius or- ganum ex
cerebri ventriculo mediam partem obtinen tcconllitui credendum cft. appetitus
vero buic fenfui proprius refpiciet ,tanquamobiedtj propiia .animalia, quatenus
hac amicitia ac inimicitia ligna tum alus da- re ruma b aliis recipere politi it.
ea enim, qua ALthmati- ua fenfus interius attingit ac pcrcipir, Allimatiux appe
tuus exterius profequttur feu refugir. Quoniam vero horum lignorum quadam
amicitiam, que Jam inimicitiam arguunt, huius .itfcdlionis no vni- cus , fed
plurcs fines admutedi erunt, qui tamen libi in- uicem deferuianr. inimica
fiquidem propenlionis finis feu fcopus er t inimici conculcatio aut ceite
perterrefa- dtio vfq, ad 'nam frfti timoris fignatamica autc.feipfam p
rrpotusac voces externe ira diffundere, vt imkum anunat nac amicitia ligna
recipicni,fimilibus lignis vd etiam clarioribus rcfpondear, & fxpc
prfucniat. Et hic quiJem amicitur finis priori piartantior, tan- qua n
vltimusconftittieturiidco enim inimici perterre- surac reiiciuncur, vtlibcrc
Jtqueo.nnino tute amicis fi ui liceat- Itaque huius affectu* quies deducenda e
11 cx ea amicorum fi uitionc in qua mimicis omnibus perter. tefadis ac repullis
amici m-intfefta amicitia ligna Sc dat & recipiunt, abe. it igitur ab hac
quiete fufpicio omnis non tantam fraudis , fed etiam violenta cuulquc mua-
fionis. d-leditiovero.qu^talcin pacem concomiiatur, dxul atioms nomine
propriori ligmlic.no (nt fallimur) proferri potent. Ex his colligere licet,
huic affetiui pri- mo conucmre , vt illius aficdtoac ..ffcdtionis -dusex
propria natura expetibiles linr- quod nulli imperfcdio- rum aptatur, neque ennn
aliquis illorum adtus primi appetibilis naturam continet, cx quo fadum cft vt
hu- ius effedus vis fac dc percipiatur, 8e percep a pariat ve- h ineicm
imprcfsioncm , ac ad (iniilcm attedtum adtiif- que quodam modo impdlat.hf c
tamen longe veheme- tiora erunt, fi his purioris amicitia ac inimicitia impul-
fibus accedat impetus phantartica artedtionis, tadlus vo luptati
confcntieritis. huic affedtui videtur proprium, femper in aperto ac manifefto
verlari, neque aliquid in occulto moliri, quod tamen illi magis ac minus conue-
nii, prout mag sleu minus intenditur,magifquefeu mi- nus ab aliis
alfedtiotiibus feiungitur. Exequeiidi vero potentia huic afFcdui deferuiens,
illa cru qua talia exterius exercere porert. Qua nuis au- tem his adibus totum
animalis coipus aliqua ratione «lefcniirepofsit, eos tamen plenius lurtinent
facies ac vocum organa, nccnon panes qua mortui Sc adionibus miniftrarc folent.
Animalia verb ,qux abartimatiua fcnfu conrtituun- tur, erunt equi,
boucs,catneli,elcphantcs, Icones, feles, finvr, Se huiufrnodi reliqua , canes
tamen vvt viderur) pracipue. hi enim non tantdm vt alia , qua enumcraui
mus,dclcdtantur amicitia * aliquando etiam inimicitia, 'ofquevllo accciTu
alterius vel comodi vel voluptatis, fed ixpc ctu amicitif ligna blanditiis
expofcunt.hifquc _-»on obteutis quam maxime contnrtancur Sc maerent. Cimi 111.
pe cogttArma, (UjHe tntclUflus bumArti ad humAnum carpus copulMsonCytum
rtjpefhuejfentu, tum rejpeciu mtellciisonu. ' V m m a m fcnfitiuanim virtutum
confum- 'lj[j mationem Cogitatiua conrticuit. hac quippe I omnium ordmG
particularia difiundim per- cipir, atque etiam eoiundun copulationes. di-
uifiones,oppofiriones, fimilitudines, propoitiones, de- pendentias, virtutes,
ac reliquas relationes omnes» necnon commoda , incommoda , beneficia,
maleficia» vna cum difficultatibus , facilitatibus , impofsibiluati-
bus,necefstcatibus ita coguofcit, vt cx vnius percepi 10- ne ad illoru etiam
conceptum perducatur , que lenium non moucnt, nec fortalfc mouetepolTunt. huic
igitur copulatur virtus intcllcdiua imperfedioi is gradus, quoniam inter ea,
qux corpoream naturam aliqua ra- tione rctincnt,nihi! perfectius, nthilq;
admirabilius in- ueniripotert. hxc vero copulatiora ratione perficitur» vt
inicllcdus vis extendatur etiam ad alias fentiedi vir tutes , Se totius fubtedi
corporis reddatur forma , cue- niitq-, ob id vt intclledus,qui (vtin
ptimafeientia de- morillratuert)exprimxfuf creationis rta u(vt cdmun! rerum
ordini conuenit)in le quidem operatur, fed non per fe, proprio muneri in.
umbat, Se interni fenfus logi prxliantiore operandi modu ad pileantur. id vero
cogi- tandi virtuti prxeipue conuenit .na, cO percipiat parti- cularia
vniufiutufq, ordinis ,cildc nqi pio vmufcuiufqt natura plura cx ipto fado&
expciseocia -diungat , nc- celTirio ad id deducitur, vt pcrc.pcre cupiat an
cade cf- teris omnibus eiufde ordinis indiuiduis conuenia:,atqi etia n quxnam
fit huiusconuenientiqcaufa.quorfi neu- trum adipifei potcil abique inteifi Cius
lumine, qui veri * muerfalta ac clTcntialia percipu.Quaproptcr,mfi intel
ledtiua viitu» cogitatiua perficeret, illius vis magna ex parte vana atque
inutilis rcddcietur.quod ena ipfi intel IcCtui ex communi rerum ordine
euenircr,mfi cx prima fui conrtitutionc humano corpori inerraretur. Aflcrcntes
autc iniellcdtus ac cogitatiux copulatio- nem pendere ex folis irradiationibus
, leu illurtrationi- bus q x ab intdtcdiua natura cfHuuttr , Se 4 cogitatiua
recipiuntur, i veritatis tramite quammaxime dijiit.hoc enim po(ito,fequcretur
vd hominem mhjl intclligcre* vel corporea etiam omnia intelligete. nam fi fola
in;cl- IcCtualis illullratioea quf intdligendi virtute interius carent ad
intelligcndi aCtum perducere potert, fatendi crt omnia intclhgere. diuini enim
intclledlus vis , a quo omnia pendcnr,oinnia etiam illullrat. veto talis illu-
rtratio non luftidt, dato homine intclligcdi virtute in- terius dcrtituijhomo
nihil intclligcret, ficutineq-, faxa. Se extera qu^ videndi vir.ute carent
nihil vident, licee illurtrctur folari luce. His accedunt, qux in prima fci£-
ria dcmonftnta funt dc humani intellcdlus natura , de illius creatione in
corpore, ac de corporeorum & meor poreorum nexu, quorum vnumquodque hanc
artemo- nem maniferte dclhuic,& conuincit realem copulatio- nem intellectus
ac humani corporis fentiendi virtute prxditi. eadem etiam dcmonrtrare poliunt,
quanam ra- tione homo intelligat.nemocnim di(Tcntircpotcrt,ean- dem
proportionem dari inter clfentiam Se crt'cnuam,8t inter adlum Se aCium. Sicuti
igitur data cogitandi vir- tute confcquituriDco volente, intellc&us
mercatio, ita etiam eadem cogitatiua remccrtam,prout fibicouenir, percipiente ,
ftatim diuinz ventatis lumine intcllcdus ad idem intelligedum fimili ratione
illurtratur, ipfcque homo in(elligit,clarius tamc feu obfcurius, pro plenio- ri
leu minus perfetiafenfuumpcrccptione.Cogitatiuf organum conllituit cerebri
ventriculus medius ex par- te fupenori ac puriori. Intellectui vero nullum
organum aptandu eft. nam cum fit forma corporis humani virtute fenfitiua prxdi-
ti,illa mediante copulatur corpori,& corporeis organis vtitur, fed nullo
tanquam fibi proprio.nam omnibus qualiter infillit, licet illius vis in
prxftantioribus illu- ftrius fplendcar. . Pe c. tufis deiermi .aucnmn &
tnAettrmruttto mun , ejuc fimphctbus conceptionibus Aptentur, de obscUit
CogstAti** proprtis . repetlu 251 modi,grddtu>& narur/otc de
perceptionib. (jue pix ribut cognofctrttibus afcriberuU funi, fEiERMiNATioNis
veto ae inderer l minationes, qux(vt in logicis didu cft).ipti- ' tur
Amplicibus particulariu perceptionibus, i cfifcquuntur cogitandi virtutem,
prout pro prium aihim exercet , vel fciundim, vel altumpto vfu fcnfuum
inferiorum , puriorum feu impuriorum, ver* fatur enim circa particularia,
quatenus numerabilia funt Angulorumquc vnitatem attingit, nonvtfcnfus communis,
qui Angularitatis ac multitudinis vim con- fufe omnino concipit, fedea ratione
vc lingula vere pofsit numerare , &: omnes vnitatis modos attingere, quatenus
igitur afTociatur imperfcdifsimo Natura; fen- lui , percipitquc (exempli gratia
) Atim , quam ego nunc patior .illius obiedum Acuti cft fumme corpo- reum ita
fumme contradum erit. nam mea Acis non tan- tum 1 nullo alio fentir i poteft ,
fcd neque a meipfo , niA femel.dum enim protrahitur , femper mutatur , &
fola prioris Amilitudinem recinere poteft. Quapropter vnu fentiendi adum
admittit, & ob fummam determinatio- nem Agnum Iflt ita requirit, vt illud
diutius retinete non pofsit. Quatenus cogiraciua aflociatur fcnAbus ex
ferioribus, percipitquc(cxepli gracia)pagina quam nuc manu teneo fcu video ,
obicdi vnitas aliquanto purior erir,idc6queplutiesSt i pluribus fentiri poteft.
Icinper tamen obiicictur idiundo Agno Ijlr. nam quxeumque adu tanguntur,
guftantur , odorantur, ac videntur,qua- tenus perfcucrant , coatdantur loco ,
tempore, ac ex- teris circumftanciis. Simili ratione cx fenfus communis vfu
obieda admittent idem Agnum ifte ,fcd refpedu folius loci ac temporistex
phantaftf vi admittunt lignii, /iVve!/7j:exmeraorix acccflu fubduntut
determina- tioni ex proprio nomine, acAmplicem rei Angularlta- tem obiiciunr.
ex vfu xftimatiux alfumunt conditionis Agna qux pluribus aptari folenr. At, dum
cogitatiua fciundim exercetur , obieda , fola particularitate re- tenta, erunt
omnino indeterminata, vt puta dum hxc virtus refpicit non dolorem capirrs,quo
nunc pertur bor, non hunc hominem, quem nunc tango lcu vi- deo, non hominem in
hoc cubiculo exiftentem • non illum qui me iter facientem amice hofpitatus cft
, non Socratem feu Platonem, non hominem mihiamteum, fcd hominem cuius
exiftentfcia ad nullum certum fub- icdum contrahitur , neque ex aliqua
conditione Agna- tur. hxc perceptio ideo propriori quadam ratione Co- gitatiux
virtuti cft propria, quoniam no tantfim cx co- gnofeendi modo illi conuenit,
fcd etiam ex reicognitf gradu, quem inferiores virtutes nulla ratione
attingunt. Sciendum tamen cft , eandem cogitatiuam plura prxtc* rea percipere,
qux ex nullo feu modo feu gradu ab itis- pertedioribus cognofci poliunt ,
idefique illi propria funt non tanttlm ratione modi Sc gradus , fed etiam ex
rei cognirx natura, talia videntur cfle materia prima, formx omnes
fubftantiales, prout Angulis infunt.prxci- pue vero ip£r hununx animx. neque
enim horum ali- quod ab inferioribus virtutibus cognofeentibus aliqua ratione
percipitur.hrc tame ex aliorum lenAbilium co* pulatione, fcu diAundionc
determinate etiam ac inde- terminate refp ici pofturit. vnufquifque enim libere
at- tendit Tuam animam , illius vel illius hominis animam, Socratis animam,
&r amici animam, & ipfam humanam animam omnino indeterminate. Tunc
igitur obieda cogitatiux omnibus rationibus propria erunt ,cdm hxc, qux ex
Naturx ordine illi funt propria percipiuntur omnino indeterminate , &r
refpe- du Naturx non vniucrfalis, & quatenus cft communi- cabitis, (oam hxc
rationi funt propria) fed comuniter, & quatenus eft adu communicata. Sicuti
aurem cogi- tatiua,dum aifocuttir imperfedioribuscognofcfdi vir
tutibus.defleditur ad magis corporea.ita, quatenus co- pulatur intcllcdui,
illius vi erigitur non tantfim ad vni- ucrfalia, ac ad omnium fcoAbilium
naturas cftentiafque fed etiam ad mentem ipfam Abi inhxrcntem>nccnon ad
ioidlcdus in fc mancntcsjac ad iplum Deum Opt.Max. Vniuerf Inft. ad Iiom. perf.
2JX Et hxc quidem certas etiam rationes obiiciunt eorum qux circa propoGtionum
aedifeurfum differrem vful- que prccipuos in eiufJcm logicis dcmonftrata
funt.pa- tet Aquidcm , propoAcioncs omnes eflcntiales ac neccf- fjris, qux
omnino abftrade concipiuntur , luntquc vel per fc notx, ve! dcmonftrabilcs ,
intcllcdui aferibendas cffc.Expcrimcta.qux rcfpici&tur no abftradc.fcd
abfq-, V IU temporum differentia &c indudione Armari folenr, deberi Amplici
cogitatiux: coicduras.qux futura ac re- mota rcfpiciAt.probabilique fvllogifmo
innituntur, co- gitatiup,vt adhxret xftimatiuc:hiftoricas perceptiones, qux
pixterita refpiciGt,& fcnfuum certitudini innirun- |lir, cogitatiux , vt
adhxrct memorix: eomprehcfioncs, qux circa prxfcntia vt pafsibilia verfari
f«Jent, & pcrfpi cacix vi a deceptione tutx reddutur , cogitatiux, vt ad-
hxrct phantaAx. Cognitionum etiam cxtcnAones. dirediones, obic- diones,
excitationes, & cognofccndi modi pluribus A- mtlicer virtutibus fimul
afcribcdi erunt perceptio enim fcientiAca contrada ad particularia cetra ,
aliqui ratio- ne determinata tribuenda eft tara rationi, a qua extedi- tur.quim
cogitatiuf.Sc fenfui interiori, ad quem perdu- citur. Idc, eafdemque ob
caufasfcntiedum cft, circa di- rediones, obiediones, cxcitationcs.ac cognofcedi
mo- dos. dirediones tamen 8e extcnAones fcinper i petfe- d roribus virtutibus
oriuntur, tendut^ue ad minus per- fedas obiediones ac excitationes: cognofcendi
modi ecotra. impcrfcdiores enim pcrfcdionbus obieda ob- iiciunt ac eafde
excitant, cum ab illis neq; excitetur ne- nue propria obieda recipiant, licet
ad illa dirigatur, hi- ftoricus etiam cognofccdi modus, in quo nulla ratio ex-
quiritur,prf (latioribus et ia peicept ion ib aptari poterit, ciim hiftorica.vt
hiftonca, nullG prxftantiorc inodG ad- mictanc. dum verd imperfcdiores virtutes
extendunt propriam vim ad conArmationem eorum , qux prxftan- tioribus funt
propria, quatenus primo loco exercentur, anerent limpliccm dilpoAtioncm ad
prxftantiora : qua- tenus lcquuntur , non pertinent ad veritatis confirma-
tionem: fcd pariunt veritatis pcrceptx pleniorem inhu- manationem. nam ea, qu*
exempli gratia deaioftrariui probata funt, A confirmentur
indudionibus.expetime- tis, comeduris , exemplis , ac Amilitudioibus Tomtiern
ammp pa: tem vteunque replent. IpAus verb intclicdus vis interius attingit
cogitatiuam, xftimatiuam, memo- riam,ac phantaAam. nam prxftantiori quadam
ratione fpiritalesfunt. Scnfutn autein communem , fenfus ex- teriores , ac
impcrfcdifsimum Naturf fenfum artingie non interius, fcd exter ius^ccepto vfu
fcnfuum interio- rum ,& phantaAc ptffcrtim.hfc enim refpedu huius ordinis
prfftantioris in afcenfu occurrit prima, Sc ia dcfccnfu poftrcma. Quapropter,
Acuti mimftcrio im- pcrfcdioruin fcnfuum externa omnia percipit &orx-
ftantioribus obiicir,ita prxftatiorum omnium vim col- ligit eandemque ad
imperfedioru fenfuum dirediones tranfmittit. hafdemobcaufjsfcnfus interiores ac
per- fcdiores interno percepcionu habitu decorari pcflunr, quod imperfedxonbus
negatum eft. na amotis lenAbi- libus nihil cognofcunt. Dfjnrmn humane x-.imt perrepr lon/bus, ex
(pubui de - duati.r vi s huma/; e ir.das.ru. Ifi E o accuratius perferutandum
eft.quibuful ' initiis & quanam ferie humanus intclIedrM, qui (vt ex prima
fetentia nouimus.) in prim- fui creatione deftitutus eft omni iitrellcdua- li
idea ac intelligibili , Amtilque humanus fenfus citentur ac roborentur ad
dccentifsimos vfus huma- nf Jnduftnx. id vtredeAat, accipiendum eft, Angii^ Ia
folius Naturf vi impelli ad proprium opus, idefique hominum vnumquemque, eadem
Natura diribente ac duce, omnia circumfpiceie ac pro viribus experiri.hinc
deducuntur perceptiones fcu comprehenAooes, qux primf ac confuff appellati
lolent. nam carent omni ordin« 2jj Contemplatio ordine ac dtftinrtione.Hx
vetiffiinsr ac certiffimx funt. Nam ob fimpliciratem neque ex oppofito
oppugnari poflunt, neque fjlfitatem interius admittere , & primis
puriffimifquc veritatis diuinx irradiationibus confir- mantur,
pendtfntqueabcifdcmquxad omnia pro fin- gulorum captu extendi folcnt.Quanuis
autem h( primf perceptiones tam rcfpertu veritatis quam refpertu cer- titudinis
perfcrtiflim* fint , conuincemurque ob id in- tellcrtualis hominis natura ac
diuinx veritatis irradia- tiones : prxftantiorcm tamen petfertionem
admittunt> ordinem fcilicct ac diftinrtionem. quibus delli tuuntur. Quod
corporer virtutis , ipfiusfcilicet cogitatius ,co- curfum demonftrat.Exdcm
fignis ac vocibus certis ex- terius proferri ac exprimi polluntquod eundem
cocur- fum arguit: voces enim fignificantes , quatenus veri- tates exprimunt,
intellcrtualem natutam fapiunt. Qua- tenus vero id Ionis ac vocibus prxftant ,
funt corporer & i corpore pendent. Diuinx ver6 veritatis irradiatio nes
mentibus noflris iniedx.ad confirmationem veri- tatum fimplicium ac
indcmonftrabilmm vetbis expri- mi non poliunt , quoniam nihil corporeum
continent. Itaque perfcrtiflim* funt, nec tantdm rcfpcrtu veritatis ac
certitudinis vtconfofx perceptiones , fed abfolutc, nam vltcriorcm perfeftionem
non admittum.Ex his in- tueri licet, quam fint firma fimulque admirabilia hu-
manx induftrix humanarumque artium principia ac e- 1 ementa .confufx quippe
perceptiones in ptopuo gra- du perfc&x, fed prxftanciorum perfertionum
capaces, quatenus perfertionem admittunt ad humanam indu- Jtiam conftituendam,
fundamenti partes fuftiuere pof- funt-Quatenus autem ex proprio gradu perfert*
lunt, has parces pcrfcrtiffime fuftioent , humauamque indu- (iriam rcfpcrtu
fundamenti ad veram perfectionem de- duci polle demonftrant. Quod altera haium
conditio- num ablata exhiberi non polfet. Ipff vero diuinx ve- litatis
irradiationes , quibus confufatum veritas ac cer- titudo aferibenda cft»
quatenus nullam perfertionem admittunt , efficientis caufx munia exercere
polTunt. Quatenus funt p crfcrtx , hoc quamrertufimc prxftant, sdeoque non
tantum primas noftras apprehenfiones ad «lecentiffimam petfertionem deducere
polTunt,fed pr{- ftantiores etiam fuperaddere ad totius humanx 1'cicn- tbc ac
induftrix confummationem . quod illis nequa- quam datum elTet.fi aliqua harum
coditionuin deelTcc. Narm^uod imperfertum , 8f primum cft , quatenus im-
perfertum, neque feipfum perficere neque propria mu- nia perferte exercete
poteft : quatenus vero cft prunum aliena vi non perficitur. Nam prinerpia ,
cuiufcunque fint ordinis, ab aliis eiufdem ordinis pendere non pof- fUnt .
Pcrfcrtiones autem qux addeodx funt contufis per- ceptionibus iam refpertu
vencitis ae certitudinisper- fcrtis.funtplures, inter quas primuir. locum fibi
vindi- cant facilitas ac ptomptitudo. Plura namque veri ac certi percipiuntur,
qux neq, facile neque prompti oc- currunt, fed cum aliqua hxfitatione ad vfum
deduci folent. Ilis accedet decens carundem perceptionum allocutio , ex qua
prima veritatum determinatio dejjjj- cendaeft. Patet enim ex talium obicrtione
intdnath hominis vim ad illarum feu veritatem feu falfititem attingendam
dirigi, ac reliquis prxtermiffis h is tantum - modo incumbere. Tunc vero animx
humanx impulfus.qui rcfpcrtu cop". atiux omnino ftupidc exercentur ,
expofeunt cla /io. a veritatis lumina ,vt tute allexi poffit hxcelfe feu jj ir
fc nota ac cuidcntia.fcu non per fc nota, fed proba- tione indigere. Hxc autem
clariora veritatis lumina, quibus anima redditur iu firina vt quamtutiffim^
di(- ~ cernere poffit quxnam fint per fc nota , &• quxnam ali- qua indigent
probatione , mcxpljcabilu fimiliter funt, feu certi- ad inexplicabilia magna ex
paitc deduci pof- funr. Si enim vniufcuiulquc iudicii principia expiimi
po(Tent,fingula eandem tenfuram lcmper expofeerent, icfque procederet
ad.infiuituin. Euenit igitur vt huma- natum cognitionum aliqux illam ptiam
pcifetTioncm *dipifcantur,qua eludentes appellari poffint. At , quo- II II.
Pars IIII. 254 niam id non conucniMmictilqtie, fed qtjamplurim* pluribus
rationibus ac mediis firmandx funt,ipfa huma na anima neceftario perducitur ad
artum ordinis terti; in quo cerros conatus certaquo^cxperimenta excreer, vt
circaambigua rerte affirmare feu negare pofsit. Et hi quidem artus difcurfuum
nomen obtinuere. Inter hos admittendi funt quidam difeurfus certi ac faciles ,
qui- bus anima eadem ratione adentutur qua alfcntitur pro politionibus per fe
notis, neque enim cognitionum modi aut ad infinitum deduci aut conuenienti
certitu- dine perfertiontque carere polTiint. hi vero ad pauca ac faciliora vim
habent , fimulque quod fumme optan- dum erat, ad diiudicandos exteros difeurfus
, qui circa difficiliora cxerccndifunt. Id dum artu prxftati poteft, iam animx
noftrx artio verx ac ibrmatx induftrip ra- tionem admittit, & i naturali
operandi modo omnino recedit, nam circa ea verfatur quorum ratio vndequaqs
explicabilis cft. Quibus autem impellentibus & quanam follicitudl- ne
hominum induftria iam ad propriam formamdedu- rta diuinx veritatis luminibus
non deficientibus , fei- pfam perficere poffit & debeat , alio
contemplationis vfu cognofccndumeft.hfc camenvtcunquc percepimus exhis qux
habentur m noftrarura Contemplationum exordio, & in aliis qux hartenus l
pecular i fumus.cxtcrS ex artuum humanorum dirertrice philofophia dedu- cenda
fune. C»mt VI. Deprxfisgus prxnotionibufijke multiplicibus ,^tu ab ho- mine
exerceri pojju/u. A qux ab hominum natura communiori ta- .X rionecognofci
poflunt, fufficicntcr (ni falli- mur)explicata funt. nunc nonnulla propone- da
erunt qux pertinent ad eiufdem vim prx- fagiendi ac ptxnofcendi , feu
vaticinandi. Accipimus, Deo omnia prxfcntia atque apperta dTe : arcanorum
plurima abftrartis tntellertibus communicari : cxle- ftium fpherarum
vnamquanque diuina virtute repleri, ccTtoque abftrartorum intelligibilium ,
ordini propor- tione aliqua refpodere. accipimus etiam , illufttationcS
abftrartorum mtclligibilium , ipfiufque Dei Opt. Max. perduci ad humanam animam
1'uperiora refpicicntem: influxus autem ac virtutes corporeum cxlcftium tange-
re corporea omnia , prxftantior&que hominum lenius, atque etiam vtcunque
immutare. his fic acceptis, deduci videtur , hominem futura 8c extera oculta
aliquo padto prxfagire ac prxnoJcerc po/Te ,taliumque pixiag orum ac
prxnotionum caufas efficientes eUc Deum Opt. Max. atque intcllcrtus abftrartos,
necnon cxlcftia corpora; recipientes vero, hominis inrellcrtum ac hominis pha-
tafiam vna cum aliis tum peifertionbus tum imperfe- rtioribus fentiendi
virtutibus, Intellertus Deo atque ab ftrartis fubftantiis primo fubiicitur :
phantjfij vero ac reliqua eiufdem ordinis cxlcftibus influxibus. ficuti c- nim
cxleftium corporum vis humanam mentem imme- diate attingere non poteft, ira
abftrarti intcllcrtus, mfi for ta fle noua aliqua ratione exerceantur , fenfus
primo attingere credendum cft. vtrique tamen vis humanam animam veri attingit.
nam hominis anima vere cft vna, ideoque, quacunque ex parte attingatur, tota
excitatur, ttineque fingulx illius virtutes diriguntor ad propria, phantafia
fiquidem imaginem aliquam concipiente co- fequenti ratione memoria fimilia
prius percepta in me- dium adducit : xftimatiua circa eadem conirrtarunco-
gitatiuaex experimentis difcurrir.ipfiquc dcmuin mes contemplatur vniuerfalia
cifdem confona. Econtra etia dum animat motus incipit ab intellcrtu, inferiores
virtutes eiufdem motus vim percipientes in- tucntur(prout ynicuiqj conucnit)qux
ad rem faciur, ac ea menti fubiiciunt.Qjiod fi anima vtraq; ex pane fimul
attingatur 8c ad eidem moueatur. illius perceptio cric loge velocior ac
firmior.Et id quidem (xpc euenire cre- dendum eft , non femper tamen, nam in
prima feientu i. ili;. 255 demonftratam eft Deum Opt.Max. agere non ex Natu- ra
neceffitare , fcd omnino libere ♦ naturamaue abflra- dorumirutlleduum talem
effc ,vt ex redo feu depra- uato propriat libcrtaris^fu pofllnt Se ad Deum
conucr- tit Se i Deo auerti. Abftradorum igitur attradus ad tres prxeipuos
ordines deducendi erunt. Primus eos complcditur qui cxlcftibus influxionibus
omnino funt conloni , neque continent Cingulare aliquod ob certam Dei feu
reuelationcm feu pcrmilCionem. Secundus cos qui Deo Opt. permittente oriri poliunt
ab intelledi- bus deprauatis ac i Deo aucrflt. T crtius cos quos exer cct Deus
Opt.Max. feu immediati , feu per intcllcdus libi adherentes, ad prxftarniora
quxdam dona homini- bus elargienda. Horum vnumquodque exerceri poteft
vehementius ac remiffius,continctque proprion quadam ratione ex renfionem feu
potentiz.feu Capienti*, feu bonitatis, pro diuerfa intelleduum abftradorum
virtute. Eadem eiii aferibi poterunt animx phantafixquc recipienti. Nam purior
anima longe facilius admittit czlornm influxus acabftradorum inteHcduura
illuftrationcs : impurior vetb difficilius. Vitiorum namque perturbationibus
ex- agitata alienas itnpreffiones non admictit.puriores pr $- fertim-Idem illis
euenirc credendum eft , quortimani male» fpiritus ex naturali temperameto craffiorcs
funt: Jiuique etiam eandem ob caufam raro vel nunquam omniare Colent. Non
diffimili ratione quidam homines fubiiciuntur fzpiushis intelleduum abftradorum
il- luftrationibus*, nonnulli excitantur potius ob Colos c x- lorurn influxus,
aliqui prxfagiunt tantilm ( nam cxlo- rumvis attingit magis externas animx
virtutes, mo- uentes fc ilice t feu appetentes , non autem cognr.fcen
tcsridcbquc qui prxfagiunt non intuentur abqu. m cer- tam imaginem rei euentutx
,fcd cx vehementi aliqua fiducia cx interno motu concepta , impelluntur ad ali-
quid feu prxdicendum feu fortiter agendum) quidam aufpicantur. N;mcognofcenies
etiam illotum virtutes tanguntur quibufdam fienfibilibus mediantibus , qux
ceitum aliquod dcmonftrare ac prxnuntiarc videntur, feu obfcunusfeu minus
obfcuti. Aliqui ptxnoicunt rationibus longi: flrmiotibus ac clarioribus ,
quanuis nonnunquam in fomno tales adus experiti folcant. cdm prxfagicntcs
&: aufpicantes femper in vigilia il- luminentur. Prxftantiores verb
prxnofcendi rationes fnnilitcr plures gradus admittunt , redeque ( ni fallimur
) ad fe- narium numerum deduci poterunt , qui tamen duplan- dus erit, prout ea
qux occurrunt , obiiciuntur feu dor- mientibus, feu etiam vigilantibus , fcd
interius fumme quicfcentibus,quod animam puriorem arcuit. Primus exercetur per
imagines ac fimulacra oblcuriora 8e ali- quanto confufa , qux tamen aliquid
judicare videntur. Secundus exercetur per fimulacra optime dilpofita ac valde
clara : qux etiam longe facilius interpretantur. Tertius obiicitftmplicem intuitum
futurorum , feu oc- cultorum : ea enim ratione interius pingit res futuras, feu
occultas, vt nullam interpretationem exquirant-bi rres prxnofcendi gradus , qui
tam in fomno quam in vigilia , fenfibus quiefeentibus ac interius contradis,
exerceri poflunt , verfantur circa communiora ac (im- pliciter humana. Reliqui,
qui ob eandem caufam du- plandi funt,fingulare ac diuinum aliquod continetevi-
denttir.Quartusenimobiiccrcfolct aliquem admonen- tem feu docentem, ita tamen
vt admonitiones feu do- drinx apertx non (int , fcd parabolas ac fimulacra con-
tineant qux interpretationem requirunt Quintus in co tantummodo a quarto
differt,quoniam imagines ctario res continet , ideoque faciliorem
interpretationem ad- mittit. Sextus manifefte proponit in icru magnatum ac
diurnarum imagines, hominum videlicet inflgnium, feu Angelorum , qui aperte
doceant, feu lutura , & oc- culta pronuntient. Silentio aurem demandandum
non cft > euenirc no?, nunquam vr illi, quibus obiiciuntur viliones
vaticinia continentes, careant interpretandi virtute. Econtra.dl- eux alij qui
nihil horum intueri folent >fcd interpretati- Vniuerf. Inft. ad hom. perf. 2
56 di munere decorantur. Quibufdam tamen vtrunque conceditur, luter illos etiam
qui in vigilia conftiturt talia experiuntur, quidam, nifi fenfus diutius
retrahant, nihil vident. In quibufdam autem vaticinandi vis ita excellit, vt
exbreui tantummodo fcnfuum contradio- ne ac repreffione perducantur ad
viliones. C * i* v r VII. De bnmaw intellelhu ac cogiianiu ajfcUa «ffeEiufcjtic
parub.tt , dejae tnurn fupenorum obiellu .finibus , coHjMcfcendn Mfontbiu ac
appetendi medis. \ . ^Fiimomt cogiiariux deferuientit “ dignitas ac officium
cxcogitatiux digr. itate ac muneribuscolligenda funt. Quemadmo- dum igitur
humani intcllcdus vis cogitandi virtuti prxeipue adhxret , ita intcllcdualis
affedio qu( volunrans nomine infignirefolct , infigitur cogitxrtux
affedioni,(quam humanam denominabimus' fimulque omnes illius adus
concomiratur.Hi vero necclfario ex- tenduntur ad omnia ta fenlibilia qua intellTgibilia,qua-
tenus affedionem excitare poffiini. Nam vnicuiquc co- gnofeendi modo certa
appetendi ratio conucnit , haud fccus quam vnicuiquc cognofcent i virtuti
propria ap- petendi virtus adhxrcat. lntelligibilia funt ipfe huma- nus
inrclledus,&: qux ab illo fcientific£ percipiuntur: abflrad i
intelledus.&r qux ab illis referri poliunt, Se Deus Opr.Max.8c qux i
Dcorcuclantur.Senfibilia aut£ diftingucndafunt cx fcnrientium virtutum
ordinibus. Quapropter illorum quxdam rcfpiciuntur folitarie ab humano atfedu ,
quxdam non foIttari£, feti concomiu- tibus atfcdibus fcnfuum imperfediorum ,
qui duorum ordinum funt. Quidam enim interius admittunt huma, nx affedionis
vim, vt illi qui miniftrant xftimatiux-me- morix.ac phantafix. Quidam vero non
inrcrius , fcd ex- iciiuscantdm>cuiufmodifunt affedus fenfus commu-
nis,fcnfuum exter iorum, &; impcrfcdiffiiui fenfus. Pha- tafix vero affedus
poliremus recipiet voluntatis impql- lus,ficmi phantafix fenfus rationis vim
vliimoloco ad- mirtit,fmilique ratione, phantafix appetitu certum ali- quod
profequente appetitus fcnfuum imperfediorum, prout vnicuiquc conuenir.ad idem
fciuntur.licuri phi- tafix fenfu certum aliquod concipiente, fenfus imperfe-
diorcsdtflcduntur ad ea , qux his confona funt. Hxc tamen obfcquia ab
imperfcdiftimo Natur* fenfu non rato negari folent, non quia ex propria vi
phantafix af- fedui aduerfari aut velit aut poffit , fcd quoniam longe
firmioribus legibus dcuincitur, qux non patiuntur cura a famis,fitis,dolorifvc
fenfu omnino recedere, fcd ipOl potius phantafiam ad eadem vt in pluribus
coercere foler, Atfcdioncs igitur, qux humanarum vocem decenter fuftinent , ad
feptenarium numerum redefni fallimur) deduci poterunt, tres vidclicet,qui
intelligibilia intuf- tur, quique voluntati primo , humanx vero affedionl
c^fcqucmcr afcnbcnd. funt , idcbque fuperiores ap- poterunt : &* quatuor,
qui humanx affedioni primo , voluntati vero confequenter videntur Aptari. Horum
:rcs dicendi erunt inferiores, quoniam imper- fediorum virtutum alfociarioncm
expofeunt. Quartus vero eft
fimplicitcr humanus ,conftituiturque medius inrcr fuperiores ac iuferiores.
Obieda, fines, concuicf- cendi rationes, ac appetendi modi , trium afltduuTqor-
dinis inferioris facili deducuntur ex his qtiz iupcfut dcmonftrara funt circa
affedus phantafix , memori*,.* xftimatiux.vt aptantur brutis animalibus.
Hicniin.vt humani funr.cx co tantummodo differunt ab affcdibtr btutotum.
quoniam cxaccelfu tam rationis ac cogni- tionis, quim voluntatis ac humanx
affedionis , longe pr^ft-nt lorcm ftatuui adipifeuntur. Noftra igitur con.
tcmplatio diligenda erit ad obieda, fines, conquiefccn- di rationes , Sc
appetendi modos, trium affeduum prx- ftamiorum.Sr illius qui (impliciter cft
humanus , acce- pto exordio ab bis qux aptantur alfedui omnium prp. flant if-
2J? flantiffirao.Hic verTiftlf circa Deum Opt.Mtx.tanquam | circa proprium
obte&uni. Illius finis fumendus non eft I ex aliquo hominis Deum amantis
bono, feu oblcfta-f mento : neque enim Naturx ordini confonumeft, vi
impcrfe&um perfcftiflimum refpicicns illud ad pro prium commodum
dirigaernon ex ipfius Dei bono, nam Dei bonum fummum cft, ideoque neque
augumentum admittit ,'neque drminutionetn patitur : non ex aliqua
congratulatione, qurobfummam Dei felicitatem ab homine excrceitar.Nam
congratulatio nunquam finis partes a(frnirrit;fed quandoque finis adeptionem,
quan- doque am:dths artum fimpliciter chncomitatur.Itaque, licet huic affertui
vere ineflepoflic non ob notum ade- ptionem,nam Dei bonum nouum non eft,fcd
quoniam dirigitur ad illud , quod eft fumme beatum, illius tame finis non
cft-Rclinquicur igitur.talem finem aceipiendu cffcvelexadhxfione, vmoneve» qua
diligens diledo quamairtiffunc con iungi ac copulati potell , vel exi- pfiufmet
amoris adu : qui eiofmodi ^ft , vt adhxfionem appetens , ea aliqua ratione
fruatur , vel etiam ex vtro- quc. Nam , fi attendatur vltimut finis ,
allcrcndum erit hunc nihil aliud cife,quatn Deo adhxrerr. Sin autem refpiciatur
finis, qui comi enit hominibus, dum corruptibilibus corporibus adhuc vtuntur»
fen- tiendum potius erit, ipfiufmet amoris adtim finis par- tes deccntiffimc
fuftincre. Et hxc quidem fumme con- fona funt admirabili Dei p^uidenr ix , ac
Naturx ordi- ni. Cum enim neque vnio, neque diuifio, quatenus ab homine
vtcunque pendet, abfquc aliqua affedione dari poffinr,dccuit,vt fimpliciflima
ac nobiliflima hominum affedio cx proprij adus vfu ad fincin tenderer, rerteque
ob id etiam fcipfam , tanquam eiufdem fui adus finem, incerim refpicere
pofFet.Conquiefcendi igirur ratio dc ducenda ertt ex huius adus vfu perenni.
Tunc enim a f- fedio vnaqurque fumme coneuiefcir , dum in eopeifi- fticquord
primo exoptat. Mod is vero quo prxftantifTi tna hxc aflfcdtio exerceri folct ,
deducendus forraffe erit ex conflanti fui amabijis intuitu,& ex huius
amoris a more,fimu!que cx perenni eiufdctn intentione. Sed ti- mendum cft,nc
horum dodrina nollrx huius contem- plationis limites tranfccndat- Nam plenior
talium ex- plicatio longe firmioris ac pntftantioris luminis vim expofeir. %
Secunda affedio ordinis fuperioris verfatur circa Angelos ac beatas animas.
Illius finis rationibus iam conftitutis accipiendus erit non cx bono hominis,
feu ex ipforom Angelorum , qui ftimma beatitudine quam- tutiflimefruuntur,
nonex congratulationeob bonum ab ipfis Angelis adeptum , fcd ex certa quadam
affocia- tione , quam inferior rcfpcrtu fuperiorum ac dignioru alleoui poteft.
Ilxc nempe, licci non inducat internam | copblationem ac adhxfioncm ,qux Deum
tantummo- do refpicit , cam tamen vnionem perficit qux ab hoiu ( ordinum
creaturis admitti poteft, homine prxfertiin hoc in flatu condituro, nequeenim
ambigendum cft, ’ quin harum afTociationum ratione* in pctfediori ani- mx
noflrxilatu longe prxftantiorcm gradum fint ade- j pturx.lnterim tamen
exquocunque huius focietatis v- [ fa hic affedus fiimmd conquielcit. Nam eo
fruitur quod profequitur. Modus vero , quo idem affedus pro- «o prium
profecutionisadum exercet , niiallimur , colli- gendus erit ex contemplationis
vi qux talem adu aflo- ciat.Sc tam horum fpiritoum quam didx focictatisptf-
flan .am allidite intuendam obiicit Appetitus enim pf prium profequem bonum ,
femper lui ordinis per- c ptionem exercet , ataue ex illius adicdione firmatur
ac roboratur. Atfcdio humana tertia eiufdem ordinis ;-sfuperioris refpicit
animx partem fupenorem corpori adhuc adhxrcntem. Illius finis confttruendus
quidem efl ex aliqua vnione, fcd non vt induabrs prxflantio- ribus amantis
& amati.fupcrior enim & inferior animx partes, vel vnum atque idem funt
, vel eifcntialiter co- pulantur, neque ex noua r.ffedus profccutionefunt an- nertendx.Hf
c igitur vnio attendenda eiit refpcdu per- fcdioms qux rationi decil,& ab
ea fumme expetenda dft. Itaque affedus qui circa illam fefe cxerccr , fi Na-
Contemplatio 4** turf fequatur vim, nihil reflius illi optare poteft quam
propri( petfettiomsadeptioncnreuenirque ob id vt o-’ innes homines ferre
defiderenr. Conquiefcendi igitur ratio conftituctur ex certo ac pleniori
vcritaril intuitu. Appetendi vero modos contemplationis pcrfcucran- tiam
exquiret. Nam ficuti veritatis perceptio fapientiX
amori pacem aliquam alfcn,ita fapientix amor ad con- templandum impellit. Cavvt
V 1 1 I, Dc *ffc(bu fimfhcucr barrum cbieHofar. nwpuefui, di wrwqc.o- Appetendi
medo. F ’ '.r.T 1 0 ’ Snam vt ab aliii feionflaitt fimplicitet humanam
appellandam ac quar- tum dignitatis locum obtinere diximus, ver- S fatur circa
cogitariux obicfla proptiillimai prfClpue veio circa hnmanas animis corporibus
adhuc copulatas, feu circa homines, quatenus homines fune, itatamen vtlingulos
homines intueatur. Quid autem ah illa hominibus , quos omnino indetetminate
rcfpi- cit, optetur, ac tanquam proprium bonum expetatur, tribus
animaducrfis,re«c(nifall,mur;attingemus. Pri- mum eft, hoc bonum neceffarib fenfibile
elfc. Secun- dum ab ipla tantummodo cogitatiua cognofei ac femi- ri. Ternum,
illudvnicumeftt.nequccifcntialiter di- ftingui pofte. Requiritur, vt fit
fenfibile , quoniam apratur parti a- mm{, qux fi in feipfa confidcretur , vere
&: fenfitiuani exercet virtutcpi.Ar fenfibilis cft. Requiritur vt perci-
piatur ab ipfia tantum cogitatiua, non autem ab aliis virtutibus fcutientibus.
Nam cogitatiua rantilm pro- priam animx humanf fingulatitatcm attingit, ideoquC
ipfi etiam tantummodo illius proprium bonum percie pete datum eft. Requiritur,
vt fitvnius iiarurx.quoniam h,c animj hnmanf pars vnica ratione refpicitut,
quate nusfdlieet cft hilmana. Itaque illius bonum, fiuc pau- cis.fiuc pluribus,
fine omnibus hominibus infit.vnicam ratione ea ncccliitatc retinet. Hiafic
acceptis colligere licet, humanum bonum fumendum clfe cxipfo adu e- iufdem
fimpltcis affedtonis humanf , neque aliudcen- feti pofte qu.im ipfevfus humanx
aftcftionn , que dum vetfatut circa homines, quatenus homines funt, ex pco.
priiffimo fui adu nihil aliud illi, exoptat , quin, vt fin- guli eandem humanam
affeftionem excrcftes , eandem omnibus (imilltetoptent. Talishumanaium
alfeilio. num vfus atque extenfio veri fenfibilis cft, Se i fola co- gitatiua
fentitur.Eadem etiam vniusac eiufdem natuix eft, licet a pluribus exerceatur .
«c ad plurimos ertenda- tur.illius enim termiui femper eiufdem penitus natur*
funt, fiue in paucis, fiue in multis, fine in omnibus hami- nibus repetimur.
Quanuis autem etiam cogitatiux perceptio fenfibi- lis fit.ac a fola cogitatiua
fimiliterfent iri poftit .infa ta- men cogitatio ad plurima effentialiter
extendi folet, quq illam afeipfa non parum diuetfam reddunt. Itaque’ fuftincre
non poteft locum illius boni quod humanx affedtio refpicit. Prperea cogitat ion
is finis eft cognitio, qu? tcfpicit non bonum, fcd verum, cuius perceptio,
quatenus fentientibus virtutibus primo aptatur, ex fe expetibilis non eft.fedex
eo tantummodo quod vel fcientificis virtutibus vel a itionibus deferuit. Rernm
e- nim experientia efreris longi prcftamior, inutilis ac va na cft nili
dirigitor feu ad fcientif feu ad aitionis vfus. Cf rctx verfanrur circa
fcnfibilia certa ac determinata, qux infinita cenfentur, neque minima qupdam
illorum pats ab aliquo homine cognofei poteft. Quapropter, Ii horum perceptio
ex fui natura ac (impliciter ctpcti- bilis eftee , nullus hominum proprium
bonum aftcqui poftet. Humani vero affeflio eo padto defideratur , vt 8f a-
liarum ac ipfius appetentis bonum in ei prxeipui con- ftituatur. Reliqua enim
imperfeitiora ex huius virtute Vniuerf Inft. ad hom. pcrf. 2J0
pcnJcnr,idcoque,quircnus diligantur, ex eo prscipui diliguntur , quoniam huic
fcu conicntiunt fcu mini- ftrant. itaque deccntiflime humanitatis fcu humanx
charitatis vocem confecuta eft. Nam rclpicit& ample xatur omnes homines ,
ac hominum vnuipqucmque, prout homines funt. huic fiquideti} tribuendum eft ,
vt homines, homiuem nunquam alias vifum reipicientcs, humanitatem erga illum
exercere vehav Ex quo clare tcilatu rcddutfe diligere omnes homines, quatenus
iut homines : humanx quippe arfedionis ac humanx co gnitionis ordines commutari
videntur, in cognitione enim determinatofutn perceptio dirigit ad perceptio-
nem indeterminatorum. m humanx autem affedionis adu, indeterminatorum amor ad
determinatorum di- Iedionem non cogir.Paret fiquidem eum, qui erga ho mines
omnes indeterminate, ac quacenusfunt homines, humane non afticrtur,ccrtum
homine* repente obla- tum huinanc non profequi, neque ab eodem eandem
humanitatem optate. Ratio, olj quam hxc affidio con- quiefeit «deducenda eft
non ex aliqua interna obiefto- rum adhxfionc , vt imperfediffimo Naturx
appetitui conucnit, non ex libera obiedorum fenfatione , quod fenfuum
exteriorum affedibus proprium cft,non cx ob ictorum vfu non penurbato.vt fenfuj
communis atfc dus , non ex certa obiedo, um immutatione completa, &
itrmata.vt phantafix atfc&ui cucnic, non ex proprio- rum bonorum a fraude
tutat ione , vtmcmoiix jffcdus non cx eorundem ab omni violentia detentione ,
vt af- fectus xftimaiiuxtfe J ex longi prxltanciori ratione, qu$ eandem
proportionem ad alias habet , qux datur inter hunc Bc alios afftdus
imperfectiores. Hxc atucm ctt propriorubonoru , prout illis conucnirc poteft
ditatus indeficiens. Itaque homini fatis non eft colIcgifTc fru mentum ad
diurnum, vel etiam adannu victuum, hunc* que rauniillcab omni fraude ac
violentia , fcd agrum prxtcrea exquirit qui fingulis annis cxnoua fegetetri
ticum ad viCtum necelfanum abundanter fuppeditet. Tunc igitur humana affeCtio
veri ac plene conquicf- cet , cum confpicit humanx caritatis vfum , &
extera qux illi annedtuntur eidcmqucprxfunt ica confirmata, vt nulla illorum
deficientia rcCte enneri po(Tit.‘ Hxc ve- xo quies terrenx felicitatis vocc
dreentiffime decc^an- da crittcomple&itur enim vim indoJentix , voluptatis exhilaracionis,dcIeCtatioMis,rclaxa(ionis,
ac exultatio nis,8c harum vnamquamque ad decentem confumroa- tionem perducit.
Sciendum tamen eft, quod, ficuti cogitatius ad lae- tificam perceptionem &
cognitionu omnium confum- mationem propriis quidem viribus videtur dirigi , fcd
hxc propriis viribus adipifei non poteft. nam ad fcien- tificam perceptionem
requiritur vis intelleCtus, ad per- ceptionum vero confummationcm defiderantur
ab. (tractorum intclleduum allocutiones ac diuinxreucla tiones : tta affedio
fimplicitcr humana humanam qui dem felicitatem ex proprix virtutis impullu
exoptare potelt,fed eam nullo paCto attingere abfquc contuitu rationalis
appetitus , neque vere alTcqui abfquc accciTb duarum atfcCtionum, qux in
prxltanciori ordine piio- res conftituurur. has igitur ob caufas,atquc etiam,
quo- niam vnufquifque appet tus cognofeentem virtutem, cui adhxrct, excitare
(olet ac debet , appetendi modus huic proprius fumendus erit ex affidua
cogitatione ac meditatione , atque cx ea prscipue qux verfatitr circa huius
aflfcdionis finem media, ac modos qui ad finis ad eptionem conferre polfunr.
Itaque amota meditatione & inquifitione finis, mediorum , ac modorum ad
finem deducentium , humanx affectionis actus fimulamoue- cur. Hoc autem
imperfediorum affedtonuin humana- xum nulli cflentialitcr conucnit. licet enim
illarum bo. ua certis quibufdam mediis ac modis profequi folcant. horum tamen
perceptio acprofecutio ex humanx af fedionis feu cogitationis acccfTu
tantummodo pen det. quo fi deftituantur, brutali ratione ac ftupidc ex-
ercebuntur. Redc igitur ipfa humana affedio, qux omnem ftupi- rfiiatnn expellit
, induftrix ac conUlij radix Bc fons ap- 260 pellar i potcrifcum prxfertim a
vehementiori cogiraa. di adu feiungi non puffint adus rationis ac intcllcdus,
feu iinpeifediorum fenfuum , quatenus pcopofitis de- feruiunt. Excquendi
potentia huic aftedui mioiftcans, aeque etiam ceteris prxftantioribus , erit
ipfa fcrmo- cinandi vis. Hxccoim non dilfimili ratioqe verfatur circa omnia, Bc
ad omnes homines extenditur, oon ^an- tum prx!cntcs,fed abfentes ac futuros,
dum feripti* excreetur: quin ad Deum tpfum Opt./Vlj^ac ad Ange- , los perduci
poteft. Hx cognofccndi , appetendi, ac exc- qucodi virtutes hominum Ipcciem
tantummodo con- , ftituunt , nam inter corporeas per Icit iffimx funt. bum- ,
mus vero perfectionis gradus , ficuti cQ vnicus , ita y- n.cam fpecicm parit ,
neque pluribus iptcie diftindis aptari poteft. QuouflH* /$■ ‘/uo pacfa ea,ou t
hemtr/x intrrn 4 humant ratwvifubtjjc acprxejjir ptfiivt. aaMBtf EicnkiMti
corporum generabilium MOgftac corruptibilium fpecics omnes, lingula- u^^tumque
proprietates ac partes fcxutni fu- mu*. Igitur vc nollra hxc contemplatio, vt i
conuenit,con- fummetur.dcmonftrandum elt quanam ratione Bc quo- ulquccorpoia ac
corporea omnia, honiiniique tam in- terna quam externa, humanx rationi feu ex
Naturx or- dine fubiici,(cu prxtcr Naturam prxefie polfim.fimulq; aperiendum
,quibufnamex caufis humani arbitri) ex- ercendi campus ea ratione hominibus
pateat, vt ab eo vniucrfi feu corporei feu intclligibilisorrlo ac pulchri- tudo
periuibarifeudchoncftan non pollint. his autem redc perceptis , fimu! ea omnia
patere poterunt , quae pryterca „b hac contemplatione expeti debent circa
corporum bonum per hominem & in homine ab illis adipikendum.ncciion quanam
ratione ipfa libi tnui- ccm feu confentiant fcu aduerfentur. Exordiamur ab internis: nam per
hxc externa mode- randa funi. Prxeipue autem (1 .nuendum eft, ab homine fcu in
homine tres prxeipuasdirediones exerceri pol- fc,rationalcm fcilicet , qux pro
obic^forum ditfcrcntiis quandoque mentalis, quandoque (impliciter difcurfiua
appellari poftet • rcnfitiuamfuperiorcm,& Icnfitiuam inferiorem ,
quxfortalfe in dircdtionem animalem, fcu cordis, & in naturalem iterum
diftinguenda eft. Ratio- nalis direft io continet impulfus intcllc£lus feu
mentis» qux exeo tantummodo fpirituuni corporeorum vfum expoicir, quoniam
fentientes & appetentes virtutes, illius vi dirigendx , talium Ipixituum
vim requitunt, neque abfque decenti cogitatius accclTu proprium di- 1 igendi
adum exer ccr.Dircdf io fcnfitiua fuper ior, xftr- matius, memoris, phantafix,
&: fenfus communis fupe- rioris , vt nppctunt,vim effundit > vt iturque
minifterio Ipirituum puriorum, quatenus per fenfuum organa pr$- ftaotiomn
depurationem funt cofecuti, 8 c rationis vim longe promptius concipere folct.
Diredio fcnfitiua in- ferior pendet a fcnfu communi ac a exteris fenfibus im-
perfcdioribus,quorum aliqui craffioribusac impuriori- bus fpiritibus
iiinitumur,pariiintqucproprion ratione Naturx dirc&ioncm, vt Naturx
fcn(us,tadus,&' guftus: aliqui expofeunt vfum fpiriruum puriorum , iicrr
non futnme depuratotum,vt olfadus, auditus , vifus , 1 . '(iis communis
inferior , ac illorum affedus, ex quibust' j- malis fcu cordis diredio
effluunt. Rationalis direftio ex Naturx difpofitione exterit omnibus prxeft .
Nam perfediffima eft , Bc intelli**: gendi virtuti aptatur, qux ctim fit
propriiffima hominis forma, omnium humanorum aduum moderation m ac diredionem
exercere debet f ca tamen ratione vt im- petfediorcs dirfdiones non repellantur
: quando- 3ue etiam illis primx pattes libere conceduntur, um fcilicet fcu
obxratis defedum, feu alias ob cau- las ,diredio rationalis exeteen non poteft.
Diuina fi. qui Jc prouidentu conftitutu eft , vt diredio^ibus prx- ftantio- 261
£ ftanttoribus deficientibus imperfectiores, prout vni cuique conuenit , munus
moderandi fulti neant. Itaque, dum homine dormiente cefTant diredtio naturalis,
fen- fitiuafaperior,& fenfitiua inferior, quatenus animalem fcu cordis
dtrcdioncm exercet, fola Nature diredtio proprio muneri infiftit , 8 f
przflantiorem omnium vi- cem vteunque iullinct. In vigilia etiam non difltmili
ratione prxftantioribus deficientibus, imperfectiores regiminis curam
alfumunr.Rationi verb proprio mune- ri mfiftentijimpetfcdtiora eb promptius ac
facilius ob- temperant qub funt puriora ac perfectiora. Nam ficuti diurnam
Nature vim perfedtius refcrunt.ita propenfio- ra reperiuntur in obfcqui;
exhibitione , quam corporea omnu ex communi rerum difpofitionc preftjntioris
hominis parti preftarc debent. Cogitatiua igitur inter corporea perfectiffima
lationis diredlioni fi adfit,prom- ptimme obtemperare poterit acrcipfa obtemperabit.
111» enim ea omnia Jnfijnt que obtemperandi aCtum quammaxime tutum ac facilem
reddunt ,funinm fcili* cctpreparatioacpropenlioad proprium aCtum , fum- ma m
agendo ab omni impedimento fecuritas, & fum- ma iodeterminatio in ciufdcm
a&us vfu. Neque vero in dubium rcuocarc licet , an hec cogitatiux vere
apten- tur.Nam vnufquifque experiri potcd cogitandi actum paratiffimum clfe ,
illum nulla impedimenta recipere, idedque hominem vigilantem ac nihil penitus
cogitan rem dari , fcu impoflibilc fcu certe rariflimum cft. In- detetminatio
vero ideo cogitatiux conuenit, quoniam bonum,quod ab illius affeCtu jcfpicitar
, abfquc ratio- nis vfu neque alfequi neque attingi poteft. ltaquc.dum proprium
bonum non concipit , paratilfimuscogitandi adtus redditur omnino indeterminatus
ac ad obtempe- randum fumme propenfus. Et hec quidem expei imen- tofaciU
admodum confirmantur. Nam, rationis dite- Ciionc deficiente , hominis cogitatio
prompcilfimc ob- fequitur.cuiufcunquc impctfcClioris Affc&us imperio ac
iuffionibus. Quod veto attinet ad imperfediorum virtutum ob- temperantiam,non
Jiftimili ratione afferendum eft,eas co magis fcu minus rationali dircCtiom
rtfifterc ,quo magis fcu minus a cogitatiux pcrfc&ionc recedunt , a- mota
prefertim affcCluuin pertutbatioue.Nam ficuti af- fedu quiefeente fpirituum
visfemper ad magis interna dirigitur ac cogitationi ratiomque non parum
fauet:ita affcCtibus ad adum vehementius dcduClis omnis fpiri- tuum vis ad
externa conucrtitur , neque cogitatiux fcu rationi debita inimftcria pixbct.
Itaque imperfediores appetitus prxtct Nature ordinem illis aduerfantur ac
prxfutu. Siquis autem rem totam accuratius animaduertat, facile percipere
poterit potemus ac fenfus imperfe- ctiores duabtisracionibus cogitatiux ac
rationi pieeffc. Prima clt.dum cogitationis vim rationis diicdtionibus
deftitutam ad ptoprios vfus dcflcCtunt. Secunda , dum illarum aCtus comprimunt
ac extinguunt.Primumcon- ucnit virtutibus preftatwionbus , xftimatiux Icilicet
memorie, phantafie, ac illarum affectionibus. His e nimvt homini aptantur, proprium cfl rationis ac
cogi- tatiux vim interius admittere. Quapropter , dum ratio ac cogitatio
vacant, eas facile diucttunt, in propriis obtinendis illis tanquam miniflris vt
utitur. Secundum fenfibusimpctfcClioribus ptxcipub tribuendum cft, dfi ex
vehementiori itnpulfu conuertumad inferiora non obfiil ntein phantafix vim ac a
fupetioribusomnino dit: ' eunt. in vtroquetamen internas redargutiones no pr
.easadiungi ncccffc cft. Deo enim totius Nature audoriptxcipuccure fuit,vt
naturalis ordinis nccnon communis haimonie ac decentix ratio ex communi rctum
difpofitionc, que nobis indefinenter obiicitur, noftri^animis infigeretur ,
neque latere nos polfct quid hisconfonum vel diftbnumfit, nccnon quid a nobis
(prout conucnit)interius fit amplexandum fcu dcclml- dum-has igitur ob cauUs
homines dum his mentis il- luftrattonibus aduerfantur, confcicntie interne
ftirau- lis vehementtoribus exagitantur, in talium aggrelTioni- busac
perpetrationibus aniar. horrorem experiuntur,' Contemplatio 1 1 1 1. Pars 1 1 1 1. 262 animaduertunrquc propri) corporis
membra foliram o- bedientiain dctrc&ure. Ex eifdern etiam eifiuunt eru-
bcfccncia , dolor, ac poenitentia quedam naturalis pra- uorum adtuuin:rc&e
vero acorum gaudium ac gratilfi. ma commemoratio. C*mX. Qtu ratione affelhu
imperfediores , tjut primo vigent in pueris ac luuenculu, non intercludant
aditum pe*J’e« dionb.u fedunpclUn: potms ad illorum vfus. V a n v i i autem
imperfediores animi affe- Ciusin pueris ac iuuenculis ex natutx lege primo
excitari foleanr , ob id tamen non obfi- ftitur excitationi dominarum;
affettuum prp- ftantiorum ac ipfius rationis, nam ciufdcm Nature di- uina vis
hec incommoda fummC declinat cur atque vc (nili hominis culpa
accedar)impcrfcdioraad perfectio- ra impcllant,prxfertimquc ad decentem
rationis vfum, etenim etate procedente , qua preftantiorum virtutum conceditur
vfus,aninu imperfedtiora ftftidiens, atque etiam refpeftu perfectiorum ex
Nature lege paruipcn- dens, perfectiora auulius amplexatur. Infantes igitur, da
in genitricis m attice detinemur , percipiunt fota oble- dameta
impeifedtiflimifenfas ac appetitus. Matris vte- rum egrelli.pcr aliqued bxeue
tempus przftantioribus fenfibus ob nimiam hnmiditatem adhuc impeditis dclt
Itantur primo folo tadu.poftea vero criam guftu , qui- bus vehementius
ducuntur.lidem narium, aurium, atqi oculorum vfum recipientes maxima cum
attentione & deledatione odores hauriunt, atque illis, que auiibus
oculifque gratiora funt, diligenter intendunt. Simili etiam ratione.dum fenfus
communis vis fotui» tur,(imulquc tenella illorum membra aliquantulum c6- fulid
Mtur, locorum preterea mutationes appetunt cir- cumfer rique exoptant, atque
hec tanquam pettediora imperfedioribus prefetut. Phantafie vero vfu accepto
imaginibus delectantur, confttudioncs (prout xtat» illi conuenit)aggtcdiuncur ,
atque in his ita detinentur , vc fepe diutius neque loca mutent neque aliud
preterea expofcunr. Dum memorie accedit faculcas.curam ge- runt rerum fuatum,
reponut plura, ac a fraude tutamur hocquc illis gratiffimum cft. <£tate
aliquantulum procedente , acceptoque vfu x- ftimatiux virtutis, deledamtir
fodalibus, laudumque ac reprehenfionum vim ita percipiunt , vt pro laudis ade-
ptione ac pro reprch£fionis fuga omnia fufferre velint; Poft fodahum amorem
preclarf indolis adoletccutcs ea exquirunt gaudia , qux obfequia libetamque
clargicio- nem concomitamur. Quapt upter maioribus defetuifit» ipfi obfcqui
libenter recipiunt, prompte donant , ac in- digentibus prxcipufc, licet nunquam
alias vifis. quodi- pfius charitaris ac cogiratiue iam maturcfccm vim ma
nifcftc arguit.Poft hec ob firmiorem rationis vim ado- lelceates
contemplationibus deledantur , btcuiqucad id deaeniunt vt vehementiftimo
Dpienti* amore fla- gtent,8c exfolo philofimhte nomine fepius experiatur motus
quofdam inexplicabiles animi ac fpirituum o- pinei corporis partes
percurrentium. Et he quidem morum immutationes ex eo etiam Na- ture ordini
adhercrc dcmonftranrur, quoniam fenfuum adus ab exterioribus incipiens ad
interiora magis ten- dit, neque ex N uut c lege dcfiftit, donec ipfam rationem
que fuprema cft attingat 8r excitet. hoc autem motu fic confummato primam
affedioncra ex eadem Naturx le9 ge ira exerceri conuen it, vt primo circa per
fettiora vera ictur , deducaturque gradatim ad inferiora, lumina fic auxilio
preftantiorum. lidcm veto fapientie amatore* ipfius fapientie femina aliquando
attingentes adeo de- lectantur, vt exrera omnia fpernentes hanc vnam fibi i Deo
concedi fiimmis votis expofcanr. quicunque vero- ad fummum fapientix amorem non
deducuntur , circe I imperfectiora detineri folet ,ca tamen ratione vt , nifi i
Nature legibus flult£ recedere velint , maioribus ac fa* picncionbus fibi
obtemperandum tlTe non dubitent* 263 Dei aurem Opt.MiI.cultuS. et quo ptucipua
ac fumma hominum bona pendent, infigitur oronibut lioininibut, ac omni peni
hominum «ati: vehemens quippe di uinr bonitatis vis ac fumma diuinz vetitatis
lui etiam imperfectiora attingunt. Quoniam autem hic Naturx ordo ex hominum
libe- ra cledione perturbari poterat, ac vt in plui ibus per- turbatur, Natura
conftitutuincft Vtimperfediotes ani- mx noftrz virtutes qux ob vehementiores
impulfus ma jorcn.quc propiioru aduum determinationem rationi» vim fepius
perturbate poirunt , ob faciliorem defatiga- tionem ac faturitatem tacilius
remittantur. Tunc fiqui dem rationis vi liberi circa cogitatiuam verfautc non
tantilmcontra imperfediorum virtutum rebelles im- pulfus munimina parari
polfunt , fcd eafdem etiam ita Comprimere vt omnino fpemantur, cum prxfertim
pr; (tantioribus animx virtutibus, qux ad oarendum aptio- res ac paratiores
funt, rationi certo ordine confentien tibus , rationis vires affidu£
adaugeantur, rebellium au- tem infirmentur ac debilitentur. Et haec quidem ad
ani- mi fanitatem reftituendam xj»ritudinefuue repellendas non parum conducunt.
Siquis autem obiiciat eam per- uicaciam , quam imperfediores animi virtutes
excr- eem, contra leges rationis tcdulb imperantis , etiam dum nulla adhuc
praua confuetudo ob focordiam in- ducta cd »vt videtur , rcfpondendum erit hanc
Natui* * legibus vere contrariam elTe.ideoquc non Naturz(qua (ibi ipfi
aduerfari impoffibilccd)fcd alteri alicui ede a- fcribendam.hanc vero caufam
humanx rationis vis in- quirere quidem poteft ac debet ,fed non muenire. nam
longe prxftantiorem illuminationem cxpolcit. vnnf- quilquc tamen audiens talia
humans Naturx deordi- nationem concomirari.hincquc ex primi hominis cul- pa
ortam effc,his airentiri cogitur.nam in nullum alium creaturarum ordinem
hxctranffcui poliunt ,ac longe minus in Deum Opt.Max- eiufdem hominis fadorem. Vniuerf. Inft. ad hom perf. C
a p v X 1. De obedtentta aerrobedtentia , quas externa hamus perflant* ac. de
naturali hominis foci abititote. Atio obedientixac inobcdientix.qux ab vlSia®
externis homini przdari poliunt ac debent, * I FvcJ deducenda cx his *lu*
luPcr,us *unt citea internorum obedientias ac inobciiicn- tias. nam bis
internis proportione rcfponderc viden tur, homo quippe externus internam
cogitandi vinu tem vteunque refert, animalia bruta xflimatiuam ,plan - tx
memori am,mtxta imperfeda fenfus communes, ele- menta fenfus exteriores,
materia communiffima atque ipfa cxlcrtia corpora imperfediffimum Naturx fenfum
Itaquc.ficuti hic imperfediflimus fenfus parum admo- dum rationi fublicirur ,
fed folius Njturx ! gibus ob- temperare videtur, ita materia prima ac exicftia
corpo- ra humanx iodudrix vim nulla ratione recipiunt, nili fort£ quatenus
carum plantarum formas fxpc admittut ac inducunt ,qux ab homine terr;
detnandaur fune , &■ exteris fim ilibus confcntiunt. Sicuri fenfus
exteriores fcnfiifque communes rationi quidem obtemperant, fcd illius vim
externe tantummodo a Jmittunt.idcoque ccf* (ante adu fuperioris Jiredionis
libere omnino exerce- ri folenr, ita quatuor elementa ac mixta impeifcAa hu-
manx artis vim cjttctnc tantam ac ex parte aliqua reci- pere poliunt, dum enim
illorum litus ac qualitates vt- euoque immutantur, retinent interius naturales
pio- pennones , 8c his qux ab arte funt indcfincnccr aducr- fantur , tandemque
( nili noua artis vis accedat) rcpul- lis ad priorem ftarum reuertuntur. Sicun
phancafia io- tcrius quidem admittit rationis vim, fcd non facile per- duci
poteft ad conceptum alicuius quod omnino cor- poreum non fit, ita mixta perfeda
hominum volunta- ti fubfuot , non f cfpcdu naturx.qu; ablque corruptio ne
mutari non poteft, led rcfpcdu figurx ac internarum difpofiuouum,quxnon parum
laboris cxpolcunt. 264 Sicuri memoria longe promptius ac vberius rationi
dcferutt.&r ex occalioue minimi alicuius plurima obii- jit , ita piant;
rationis ac huinanx artis imperio prom- p;e confcntiunt , Se ex particul;
alicuius adicdione, fcu enatu ex folias nutrimenti mutatione , ex proprix
virtutis vfu plui imum iminutaniur. Sicutizftimatiuj longe facilius ac
prxftantius ratio- ni mlniftiat , ita animalia homini» nuribus fcu blandi-
mentis repetitis , fxpcque nullo corporis vfu acceden- te , ex feris domcftica
fiunt, mutataque Natur; propen- lione pluribus rationibus illis defcruiunt.
Demum, fic- utlcogiratiua rationi decentifliincmmiftrar ac paret, ira homo
homims dirigentis vim facillime concipit, ac (Ii lubet)fcquitur.nam, nullo adu
pr;ccdcnte , nullo contadu intercedente , fcd cx fola verborum prolatip- ne
eotundemque perceptione , conlcquitur obedien- tia , qux Ixpe ad plurimos adus
aduumque repetitio- nes inducit.h;c ume obedientia difticilior ccnfcri po- ted,
quoniam hominum vnufquifquc proprix rationis directionibus jnferu ire debet,
idcoque alteri homini ex Naturx lege non fubiicitur,fcd ex pToprix libertatis
v- fu. Naturx tamen cur; fuit ve qui obxtatem rationis munere non funguntur
parentibus fubticianiur,quj ob' lummam m filios caritatem illorum bonum proprio
bo- no preferre folcnt.Hinc eolliuetc licet, homines natu- ra focialcs elle.
neque enim illi, quibus extera omnia imperfectiora defcruiunt, a fe inniccm
difiungi poliunt. Qua autem ratione hominum focictas imperadiacob- temperadi
munia expofeat ad commune imperantium ac obtemperantium bonum, in prxlcntia pe:
f! tutan- dum non cft.h;c enim alterius contemplationis funt. /liminum aSlut
per/ mere ad vniurrfum corporeum at ut e Ut Murie de fato.de contmocntsaM
cafhje for - tuna^de hamatus aiitombmf> mtiombsu , ac faluo- mba*,de dtusua
prousde/.tsa ac conmue/itia, Oniviimrio vero humanx por eda- tis,cuius limites
hadienus demonftraci funt, dum rationis diredio vteunque exerceri po- teft ,
continet nccclfiriii redum fcu non re- dum humanx libeitatis vfum. Nouimus enim
mentem hominis formam c(Te cui libertas quidem elTeotialiter conucnir , fcd ea
ratione vt ignorare non pollir hanc ex diuin; veritatis irradiationibus, quibus
aftidud illudia- tur,moderandam elfe. has igitur, vr decet .refpiciens cif- dc
lique obtemperans, propria libertate reCtillimc vti- tur : eas autem non
attendens ab illifque recedens, non refle fcd dcprauate.Hinc colligere licet,
hos hommum aCtus ea ratione veiftti polfc circa corpora, qu; vniuer- fi
corporei ccnfcntur partes, vt fimul incorporea attin- gant qux pectinent ad
vniucrfum intelligibile nam 00 ramum homo operans intelleCIuali natura cd
prxditus, & diuinis aliifque abdradorinn intellectuum illudi a- tionibus confemit
feu aduetfatu^ , arque ad Deum pfum Opt.Max, nccnon ad beatos fpiritus reCU- ac
non refte conuertitur, fcd etiam erga exteros homines, qui intcllcCtu fimiliter
decorantur , decentet fcu indecen- ter afficitur. Itaque vttunque ordinem
ingrediuntur* diuina tamen follicitudinc fadtum cd, vt hominis pore-
dasrelpcttu illotum qux parium vniuerfi tam coM>orci quam imelligibilis
communem difpofitioncm , -rdi- nein ac pulchritudinem , fit fumm^ infitma
acomi. no nulla. quod enim adcorporca attinet , cxlorum viri’- tes ita
conditutxac difpofitxfunt, vt ea tantummodo contingentix ac humano arbitrio
fubiiciamdr , qux a ^ - vniuerfi datum ac decorem non conducum:cxtcra vrro cx
ncccffitatc cucnlant : corundcmque contingentium certa perfeuerantia & e
ceitx quxdam fucceffiones vt- eunque nccelTaric cenfcri poffint. Simili ratione
, quin potius longe prxftanriori, Deus Optimus Maximus vniucifo intelligibili
allidens, ea tantummodo humanx > ac aliorum Ipiritautn libertati concedit
Contemplatio V. Pafsl. 2(55 concedit, qux vniucrfi intelligibilis cuifum
pulchritu- dinemque inenarrabilem ac mcomprehenfibilcm per- turbare non
poifunt.quz vero ad illam pertinent, nulla ex parte immutari pcrmittit>fed
elicit potius non pauca cxhii deprauatis libertatis vlibus , qux eandem vni- ucrfi
intelligibilis pulchritudinem clariorem ac illti- ftrio.era efficiunt. Cxlorum
vittus, quatenus certum corporum omnium curfum inducit conferuitque , fati
nomine explicari poterit, na fatum nihil aliud cd quam Natur* vis proprium opus
circa naturalia , fcu omnino Decedar io, (eu certis quibufdam fuppofitis ,
incuitabiii- ter pcrficiens.Eidem vero virtus , ex ea parte qua <on-
tingenti confcntit, certa voce profer i non potelh nam Vcr£ nihil ce<tum
inducit, fed ea tantummodo parit a quibus contingentia oriri potiunt , fiue ex
certa agen- tis pacientifvc intentione, vt qux ab homine voluntarie aginum
& patiuntur , fiucprxtcr agentis & paticmis intentionem , cum aliquo
tamen illotum bono fcu ma- lo , & furtunx fcu caiui afcribi folent. Cafus
vero fit fortuna inter fc differre videntur, nam cafus ilbs aptatur in quibus
neque agens neque patiens admittit vfum intentionis, fortuna veri vecfjtur
circa illa quorum agens fcu patiens intentionis vfum recipit, licet ea tunc non
vtatur. Itaque, qux fiunt voluntati^, accidentaliter didi iguntur ab his qux
fortuite ferun- tur acceptx : quandoque etiam concurrunt . nam repu- gnas non
cd idem rcfpcdu agentis ede voluntarium, & rcfpcttu patientis fortuitum,
fcu ccontra. Eorum vero 3 ux voluntarie ab homine fiunt,quxdim adionis,quf am
fruitionis fcu vius ,& quxdjm f-dlionis vocibus exprimi fulcnt. Singulis
commune ell, hominis liber- tatem ac pocedatem ex certa aliqua intentione
dirige re. Sed altoni videtur proprium rrfpiccre aliam natu ram liberam , ac in
ei rtrminaii. fruitio intuetur exter- na,Gue libera, ftue non libera , ipfaque
dirigit ad ciufdc 266 operantis commodum ac bonum . Vius ex eotantilni differti
fiuitionc, quoniam fiuitiononob aliud, vfus vero ob aliud exercetur, fadtio
verfatur circa non libe- ra quf agens propiia virtute monet fcu immutat, euenit
tamen vt in eodem fadiofir adioallbcicutur , fortafsl- que ipla fruitio.
Sollicitudo,qua Deus Opt-Max.vniucrd intelligibilis pulchritudinem ac
confummationem firmifBmam red- dit, diumx prouidentix nomen obtinuit . nam
fingulat illius partes ea ratione ad fincpi dirigit, vt dmul obuii- tibus
omnibus oblidat. Cxtera, qux ad liberas naturas pertinent , neque di- uinx
prouidentix confummationc perturbare poliunt, exeo tantummodo Deo aferibenda
funt, quoniam ipfo conniuente ac permittente eueniunt, pirifiotquc cla- riorem
fplcndidiorcmqueciufdem conlummatioitis af- pe&um. lingula enim diuinx
prouident f vteunque dc- leruiunt , neque hxc tantum qux a voluntate pendent,
fcu reda fcu deprauata , fod etiam extera omnia, lcu fato feu cafui,feu fortunx
aferibenda fint. Ipfa vero diuina prouidenna hominum
intendit bo- num.cui corporea omnia mimdrare voluit. Id fatis tc- datum reddunt
eadem hxc corporea, nam dum ietpfa homtm indcfineter obiiciunt , Icr noucs
quodammodo ac voces acutilfimas videntur emittere , quibus horni* num animis eo
untur infigere fu mnam Dei potentiam in tot ac tantis creandis , conferua
idis.ac moderandis, lummain Dei fapientiam in lingulis dilponendis , exci-
tandis ac dirigendis , fimulquc conuincunt fummarn Dei bonitatem, qua per hxc
omnia ac longe prxdantio- ra media dudet hominem fouere , oblectate, a que
alti* cere.Optandum &r orandum cd, ne fcu his fetmonibus i ardi allidamus ,
feu talia percipientes a gratiarum a» dionibus dccentibufqucobfcquiis deficiamus.
wmm contemplationis , Q*-t lumariorum aditum Jtrclhictm philofopbiam confhruir
, : IN QVA EA EXPLICANTVR QV JE AD V O L
V N- taiis a&us refte inftituendos conducunt, fimulqucdcmonftranrur omnium
moralium virtutum ac vitiorum fundamenta ..Ipccics, differentia:, cauli,
progrcllus ac fhi&us. De necefistare hume f nentia , muneribus ac panibue. N Vomine.vt nouimus, natura
corporet' ' & intcllcdualss affociantur; illi ob id i propriifiimum videtur
effe contempla- : tioni&r adioni ea ratione incumbere, vt in vtriufquc vfu
vtriufque concurfum adhifseatT Contemplatio tamen, vi longd dignior , fibi
prxcd,fimulquc attioncm adiuodam ita houcdat,vc ex folo hoc mintderio ab omni
culpa tuta vt plarimdra cenfeti poffit.Adtio vero i contcmplationts dignitate
deficiens , abfque decenti contemplationis mode- ramine , ad propriam
confummationem nunquam pciducitur . Quod fi contemplationis vi dirigente eam
alTcquatur , hominem ad id deducet , vt illis fxuatut quf contemplatio
cognofccnda proponit. m. j. I P 267 Neque enim in dubio® reuocandum eA an
homines, a* dionibus fapicnter ac prout conuc.iit incumbentes, Deo Opt.M x
uJhxrcant , beatis Angelis affocicntur, fibi dccentifAmc prxfmt,8r dufe ad
exterorum hommu bonum libet aliter etfjndunt,omnibushominibus,p.out decet,
fummo cum Angulorum bono mereantur frui.Et priora quidem fumm£ expetenda , Deo
Opt.annucnte, in vniulcuiufquepotcAatc collocatafunr. PoArcmum ex plurium infcitia fcuprauitate vteunque
perturbati poteA Se folct. Tunc taiqcn bonis reditudinis fructus adaugetur
potitis quam aufertur. Quemadmodum autem ipfa contemplatio rede feu
exorJiri.fcu prolcqni , fcu confuinmari non poteA, nili accuratius prxnolcantur
fcientix modi, rationes, ac Afpofitioncs, ita, nifi concipiantur ca qux humanos
adus inAitucrc ac moderari debent, hominum indu- Aria in his pixAandis ac
obtinendis omnino deliciet. Id ne eueniat ,pctpenAs his qux fcu in prima, fcu
in naturali fcictia enarrata funt circa hominis naturam ac partes , colligenda
nunc erunt qux has agendorum ra- tiones obi icere poliunt, pariiiutquc
humanorum aduu diredricem philolophiam. Hxc vero trium ordinum funt: quxdam
enim rclpiciunt inteinos affeduum mo tus ac voUndi adus , limiilque ad animi
reditudinem confequcndam dirigunt, quxdam intuentur intetnas remn. externarum
comprchenlionej internis affeduum tnotibus congruas, voluntatifque rectitudini
plenio- rem perfedionem adiungunr. quxdam intuentur hu manos adus redx
voluntatis redarumque comprchen fionum vim pio illarum gradu reipfa
contrahentes, ac pro rerum Aatu externi effundentes. Atque dum per ducuntur ad
adum dirigunt non tantum ad reditudi Dcin voluntatis Se ad pleniorem
pertcdioncm.fed etiam ad vtriufque l'i udus , prout conuenit , extendendos ac
colligendos. His omnibus ' qux prxfentem contemplationem in tres partes
limpliciter paitientur ) rede pctceptis,nihil prxterea expetendum erit ad
decentem humanorum a- duum diredionem. agendi enim facultas feu poteibs, qux
aliquando delideratur prxtcr redam agendi vo- luntatem ac prxtcr plenam
conceptionem illorum qux conducunt ad adionis propolitx conlummationetn,
deducenda cA ab ipfi adione , quatenus decentibus comprehenlionibus
afliAentibus rede volutati obtem- perat. iu ea enim hxfaculrates ac potcAatcs
continen- tur virtute. Quapropter , licuti impoflibilc eA homi- nem libertatis
vlum adu exercentem, rcfpcdu cuiuf- cunque adus , agendi potcAare dcAuui , ita
fatis aper* tum cA facultatum poteAatumquc cxtenfiones ac in- crementa, dum
pofiibilia funt , deducenda effc ex re- do antiquioris poteAaiis vfu : quod A
in agentis pote Aate nullo modo conAituantur , adionis onuflioncm rede adionis
vim obtinere. Vnitierf. Inft.
ad hom. perf. De aff e fluunt, ex epubui aflio omnis ortrur , dsfiin3ione ac
naturali dtfiofuiontynccnon de rationibus , tjuibus illorum vnufejutpfue
communi concordia feu dtfeor- dtx .Junulque humano bono feu malo f. tuent. Cx 1
o omnis qux nunc attendenda cA , feu etiam adionis defedus, oritur ex alicuius
in- terni appetitus impullu feu remifiione. Ipfi vero appetitus, vt naturalis
fcientia docet,ad tres prxeipuos ordines deduci poliunt. Ad prunum or- dinem
pertinent appetitus fenfitiui magis corporei.ad fecundum appetitu* fenAtiui
magis fpiricalcs. ad ter- tium appecirus rationales. . Inter inagis corporeos
imperfediffimus cA appetitus delcruicns naturx lenius, qui famis,fitis ac
doloris ineo moda abhorret, & indolentia ac virx perfeuerantia ap- petit.
Sequuntur appetitus lenfuum extenoru, qui pro- pria obieda, prout voluptatem
feu dolore affeninr,Ubc- f c fcu fentire feu non fentirc exoptant, 8i corporis
feni- 268 tatem fumme exquirunt. Tertium locum obtinent appetitus vtriufque
fenfus communis , qui ex motuum vfu ac perceptione deledantur feu contriAantur
, Se vc corporis robur exoptat, ita corporis imbecillitatem ab- horrent- Inter
fcnlitiuos magis fpiritales primus occur- rit phantalix appetitus , qui ex
variis rerum immutatio- nibus fumm£ ueledatur,& in Angulis exerce disac
frue- dis comoditatcm prolcquitur. fcquitur mctnorif appe- t itus, qui diuitias
appetii Se paupertatem abhorret. ter- tius cA appetitus xAimatiux , qui in
amicitie ac inimi- citix vfu vcrfacur,idc6que honor es,obfequia,ac extera qux
ad idc faciunt, appetere folet Se oppoAca refugere. In rationaltu affeduuin
ordine ille erit primus, qui co- gitatiux adhxrct,& humanus Ampliciter
appellari po- te A, cuius obieda funt homines , quatenus fune homi- ncs.Finis
vero communis hu manicaris feu humans ca- rrflcisvfus. huic accedunt tres
affedus fuperiores , ille fcilicct qui rcfpicit humana mentem corpori adhuc co-
pulata, Se fapicriam profcquitur,illc, qui beatos fpiritos intuctut Se beatorum
fpirituumfoticcatem de(iderat,fic affeduum omnium prxAantifsimus , qui Deam
Opr. Max. infpicic ac Deo adhxrere Dcuinquc diligere fum- me exoptat. Ex naturx
autem difpoAtionc appetitus fenAtiui ma- gis corporei fubiiciuntur moderamini
fcnAtiuorum ma gis fpintalium, ac illius prxeipue qui phantaAamcon-
comicatur.lpA veibfenAtiui magis fpiutales fubiici de- bet imperio appetituum
rationalium, ira tamen vt 'per- fediores,cuiufcunquc ordinis Ant, eorum etiam
curam gerant qux ab imperfedioribus decenter expetenda funt. Neque vero
fufpicandum t A, fcu imperfediores, dum pctfedionbus fubiiciuntur, violentum
aliquod ex peririjfeu perfcdiores,dum ad impetfe&iorum bona de clinant,
aliquod ingratum pari.nam ex his potius illorfx vnufquitquc id aAcquiiur quod
maxime intende o- mnibus Aquidcm commune eAappetemcm fumma bc- ncuolentia
profequi, atque ca ratione vt diicdionctn hanc non pofAnt exuere. Neque vero
hxc fententia in dubium rcuocahda eff, quoniam affedus, qui Deum, beatos
fpiritus, ac homi- nes indeterminate rcfplciut, diligunt primo non ipfum
appetentem, fcd externa qux rclpiciunt. nam , quemad- modum hominis pattes,du
hominis (cuius funt partes) appetunt boni, liuiul proprium profequuntut bonum,
ita etiam hominum vnufquifpue, dum tummo amore profequitur hominum multitudinem
, cuius jpfe cA pais,nccnonDeuni Opt.i quo omnia pendent, & bea- tos fpir
itus, ex quorum focietatc quammaxime illuAra- ri poteA. optimam fcipfum
diligendi rationem exercet, nam fcipfum in Deo, in beatis Spiritibus,ac in
homi- num multitudine fumme diligit. quod etiam partibus e- uenitjdum illarum
diledio intendit totius hominis bo- num , in qu* lingulx conquicCcunt Se optime
degunt. Sicuti autem mucux affeduum imperfediorum ac per- fcdiorum obedientixae
follicitudincs totius hominis bonum Ac intendentes Angulos affedus ad id
pcrducuc quod Angulis fumme prodeA , ita illorum vnufquifquc quammaxime
txditur,dum communi hac diledionere* ieda rationaliumque moderamine deAcicre,
vel omnes torpent, vel Anguli cx propriorum bonorum malorum- vc obicdionibus ea
c jcc vel profequuntur feu' fugiunt, vel etiam ( quod longe dcrcAabilius eA )
rapiuntur ex fola proptiz deledacionis fcu contriilationis per- ceptione.
Communis toipor affeduum omniu concordia» in- ducere videtur, quoniam nulla
diilidia parit , fcd abi *a diredioneae profecutionc concordia dari non potett.
hic igitur non tantdtn amouet omne hominis bonu , fcd ei etiam comprimit qux
hominis bono mimArare pof- funt. Cxcz propriorum obicdorum profectiones teu
decimationes licet ea expetant qux vere profequi debent, & vere fugienda
repellant , communem tamen copulationem difrumpunt,& cena difeordiarum
femi- na pariunr. Ea vero profequendi ratio, qux cxoblc- dantium fcu
contriAantium ixpulAbus ac rctradio- mbus deduci folet, ideo fumme dcteAabilis
cA , quo- niam 269 niam nootanWm internam diuillonem inducit 8r com- munem
confcnfum repellit» fed imperfectioribus di gniores partes ex nccelTitate
concedit . nam Natura couftitutum eft vt imperfediora bona maiima volu- ptate
afficiant, & mala imperfediora fummos vt pluri- mum dolores
afferant.Perfcdillirna vero bona econtra raro admodum voluptatis feu
obiedamenti afferunt fenfum, ficuti etiam maxima maximcque vitanda ma- la Ixpc
nullam contriflationcm inducunt. Quapropter oblcdantium cotrillantiumqi
impulfibas abfolutc ob- temperantes,bona impetfcCliora prxllantioribus fem- pet
pnrfcrunt , St dum minima declinant mala malis maximis fubiicjuntur lidcm etiam
cx eo reprehenden- di funt «quoniam dum obi -dantium ac contriftantium
fcquuntur rmpulfus,fimiilque inipfo adu obledante conquicftunr , his qux ex
Naturx ordine medi) fufti- renr paties finis tribuunt dignitatem. Idcoque neque
fu met , neque externorum bono deferuiunt.fcd totius humani bo ii initia
tollunt, atque ea profequendi ratio- ne qux hominum naturx proptiiffima tft
omnino rcie- &i,ill' qux brutis conucnit penitus inhxtcnr. lid m ad
communem etiam torporem vr plurimum delabi fol.nc : nam voluptatibus defatigati
actionem v- namquanque refugiunt. Neque verbobhxc Natura incufandacft , ex
cuius difpofitione euenit vt minora bona maxime delcdenc, minoraque mala maximi
contriftcnr.fed potius lumma illius prouidciuia miris laudibus cftprolcqufcnJa.
nam bona imperfectiora homini funt neceflaria.idcbqtieab homine rationem nondum
exercente, voluptatis dolo, rifque viribus amplexari vitarive poterant.
Peifcdtiora autem bona ac oppolua mala , qux attinent ad hominis perfedionem ,
non ob voluptatis illccebtas, neque ex co.ucilUnt um fuga, fed ipfafola ratione
duce expeten- da ac vitanda erant Ita cnini homines ad bonotum prx- fiantiorum
amorem ptouocantur . St vehementius
im- peltumui ad Indulttixvfum, quo talia funt paranda feu declinanda.
Contemplatio De ffctluum aptitudtne ad certes meres admittendos quibas moralium
virtutum feu vu iorum nomen apta tur , ac de communiori atque adhuc
incorfuintnata vtriute ,iihuj que caufis & partibus. iNtiini concordix.ac
difcordixprinci- I pia,necnon totius humani boni ac oppofiio- * rum malorum
femina ita explicata fint. _ i Nunc perfetutemur quanam ferie ac qu-
bujjdircdionibus harum virium vnaquxque firmari roborari, ac extendi, feu etiam
contrahi, infirman,ac Ia- befadari poffir.his enim rede perceptis, fatis ( ni falli-
mur ) parati erimus rum ad reCta profequenda, tum ad oppofita declinanda.
Prxcipue autem accipiendum eft, itfefluum vnicui- que proprias cognofcendi
virtutes, proprias exequendi potentiis, ac aCtuS externos aptari ,horumque
vnum- quodque libi inuicem fauere. Idcoque , cognitione vi- ■ «o geme affcCtum
excitari, ac per affedtum, externum adu produci , affedus vi fenfum
cognofcentem expergifici, ac excqucntem virtutem prouocari,fimiliquc ratione
exte-num aCtum aftedum ac fenfum pulfare &■ excitare: euc .ir^que ob id,
dum feu cx rationis impulfu , feu ex er .onis dcfedu, certi adul fVequentius
repetuntur, feu .utius intermittuntur, vt affeCtuum vnutquifque cer- eas
difpofitioncs ac habitus adipifeatur ,fcu etiam iam adeptis difpofuionibus ac
habitrbus expolietur. Hi vero habitus.prout feu rationi funt confoni, feu 1
ratione difcordanr.virtutum feu vitiorum nomen dccc- tiffime conlccutifunt.
naindum homines ad propria munia exercenda vel tede vel perperam impellunt ,
cf- fentialcm rerum virtutem ac effentiam xmulari vidcn- tqr, cum pratfertim
horum nullum ablquc maximo e- 2 7b lufdem hominis feu bonft feu milo ebenire
poffir. Di- cuntur tamen virtutes, feu vitia non naturalia , fed mo-
ralia,quoniam noni Natura ,fed ex aduum frequenta- tione conformantur ac certos
qtiofdam mores inducur. Moralium vero viitutum femen tunc couftirui mani-
feftum cft,cum dilcdto.quam affedus omnes ex Natu- rx ordine erga ipfum
appetentem exercere folent.ea ra- tione inrtiruirur , vt affeduum torpore
rcputfo, liberi prxficrrl quis illorum impulfibus, quorum prior(vtdi- dum
efl)djcitur cx fimplici bonorum feu malorum 06- icdionc , pofterior viro ex
volupta is St doloris fenfu. tunc fiquidem quarum morum habitus indutu.
ltur.co- muniores tamen neque adhuc confummati , qui fimul collediconfticuunr
primam moralem virrumn corti- munem, atque adhuc imperfedam.Pr jot habitus 0
ituc cx ipfius communis dilcdioivs confinnationc , quate- nus <>mnc<n
dt fi Jiam expellit homit cmque ad proprio- rum munerum fundionem prope. .fum
pcrfeuerantltn- que rcddit.Er hic quidem habitus , lufitfa nomine redi p«oferri
poterit communioris tamen fle qux redam tat! tum agendi propulit um inducar.
Secundus habitus ab eadem communi diledione de- ducitur,quatenus ex
animaduerfionis bicrtia,nu>deta- tur eam profequendi rationem qux ex foia
obiedorum comptehcnfione exerceu Iolce. Qu iptopter Findentia appellari poteft
, lice: communior fit neque adhuc ab- folutu. Exercet fiquidem cogitationis
& rationis vires, vt quimdiligcntiffimecaueatui»ncipfepiofequcns ali- quod
detrimentum recipiar. Tcrtuisflc quartus animi habitus deducuntur ab ea- dem
communi deledione , quatenus contra aliam om- nino dc-cftandam appetendi
rationem inuchitui. Hii- giturantmi affedus ad id deducuntur vt illorum vnuf-
quifque >ob ipfiu» ptofequcncis commodum , non tan- tum propria voluptate
carere , fed oppofitis etiam in- CommoJis fubiict velit. Et hi quidem habitus commu-
nioris Feintudim* communiorifqae Temptram* nomine proferendi erunt. Nam iicuti
I ull ictar partes ptopriilfi- m* lunt proprio muneri intendere, Pradencix
fingula ad dcccntilfimum operantis lucrum examinare, ira For- titudini conucnit
reda propofita confrruarc , omnem profequendi defedum repelli re, fimulquc
molcftutn afferentia fuftinere,T emperantix vetd.i decentes affe- duum adus
cohibere, fimulque obledantia ac diucr- t£htia paruipendere. Hi quatuor habitus
virtutem pariunr , quoniam ani- mum ad agendum perfede paratum reddunt, quod
vir» tuti propriiffim^ conucnit. Itaque illorum nullus a ex- teris fciundus
virrutis nomen mereri poteft , quoniam reda intentio abfque Prudentia , abfque
Fortitudine» St abfqucTempcrantia operationem non parit. Pruden- tia abfque
reda Intentione , abfque Fortitudine, abfqj Temperantia animum ad agendum
fuffi.icnccr para- tum non reddit. idemque Fortitudini ac Temperantis cucnit.fi
a exteris fciilngantur.His igitur quatuor habi- tus communioribus rcCti
conceptis, anima rcipfa pto- naac parata inuenietur ad fingula rede profequenda
aeque agenda, licet communiori adhuc ratiune. Horum habituum , qui fimul
coniundi communio- rem virtutem pariunr atque illius funt partes , tres
verfantur circa animi affedus: Iuli it ia fciiicct , For- titudo , Sc
Temperantia, quarum etiam vnaquxque ob id eft omnino moralis. Quarta verb ,
ipfa fciiicct communiot Prudentia , duplicem quodammodo na- turam compleditur.
Nam ex ea parte, qua fingula' perpendenda clTc cognofcit , rationis vim excreet
camque in infetioiet antmx potentias atque in ipfoa prxcipue aff.dus immittit.
Idcoque cognitionis po- tiusquim affcdiuuin habitus cenlcr i poteft. Exea ve-
ro parte, qua rede pcrpcnfa amplexatur , atque ipfoS affedusrationi fubiicir ,
affedus exerceat nctclfe eft. 1- deoque moralium habituum natuiam retinet. Si
quis autem horum vtrunque tede perpenderit, fa- cilcfni fallimur) aftcntietur
cx cognitionis adu ca Pru- denux parte conftitui , qux malculina ac dextera
redi h. i K\ 271 appellati potiet: huius enim munia fune» primo certum aliquod
vel certa aliqua cligibilia conftitucrc qux finis dignitatem obtineant : poti
modum vero extera omnia fuppeditare qux ad finis adeptionem conducunt . Ex
propofito autem ca amplexandi jc profequendi , qux re&c examinata funt ,
quodque affeilum rationi fubii- cir, aliam Prudentix partem induci , qux
finiftiafcu fx- minina dicenda cft. Vniucrf Inft. ad hom. perf. De duobus VMM communiori
bm jJrero omifsioms^tlrero perpetr Attona, que commem virtuti opponuntur^ec de
illorum cuufts & pambtu. ■ Vemad modvm communior virtus fin- . gulxque
illius partes oriuntur ex affe&uum * impulfu naturx ordini confono, ita ex
inde- 5 ccntibus eorundem impulfibus duo commu- niffima vitia
cofiituuntur,qux,licct in eodem fitr.ul co- pulari non poffint , nihilominus ia
pluribus conftituta Ce inuicem exacuere folent. Primum oritur ex commu- ni
affectuum omnium focoidia,8f priuatiue potius quS pofitiod communiori virtuti
opponiturrquatenus enim nihil intentat , priuaYiui continet, quatenus
meditationem comprimit , Imp rudentum , quatenus ne- que ex incommodis neque ex
dclcttationc expergifei* * tur,falfas ac omnino deprauatas r tmtudieam ac
Ttmpe- natum parit.quarum prior , Animi infirmitas, pofierior vero Tempcrantix
peruertio appellari potefi. Secundum deducitur ex eo impulfu , qui ex obiefio*
rum oblatione excitari folct , accedente tamen alio irn- pulfu.qui
folaoble&amcnta exquirit & fola contriftan- tia refugit* Hoc non
priuatiue, fed pofitiu£, communiori virtuti aduerfatur.nam dum animum pronum
reddit no ad bonum, fed ad delc&abile profequendum , & ad de- clinandum
non malum, fcdmolcftum tantum, totius iniuftitix femina parit, dum lingula
rimatur vt praue expetitis adh^rcat, Ailutiim concipit , qux Prudentis pofitiuc
opponitur. Eifdcm ex fontibus effluunt Obfinu’ ei* , qux pofitiue Fortitudinem
definiit , ac iHttMpeuH- ha, qux eifdcm rationibus Temperantiam «liminae.-ani*
ma fiquidem obleftantibus infifiens, & Afiutiam fo uens, non cantum
obftinate expetita profequitur , fed 'eifdem etiam omnino intemperanter
inhxrct. Sicuti autem vitium, quod communi virtuti priuatiue oppoG- tum , ac
Omifrionis rcdfe appellari poteft, homines iniuriis omnibus obnoxios reddit ,
ita vitium, quod ei- dem pofitiuc aduerfatur , homines in aliorum iaiuriam
facile propenfos efficit. Hxc verb vitia ideo fe inuicem fouent & nutriunt,
quoniam ficuti perpetratio tunc quam maxime grallatur.cum illius inrufiitia
flupidc fu- ftinctur, ita iniuric f^ipida tolerantia iniuriarfi repeti- tionem
videtur expoTcere. Viti) prioris, quod omiffio- nem inducit, parres omnes
morales funt.poftcrioris ve- ro artuti a diftinguenda cft in dexteram lcu
mafculinam, qux cognofcendi habitum continet , &r in finiilram ac
toemininam > qux omnino moralis efi. Et hxc quidem his confona funt qux
cicca prudentiam communiorem confiituta funt. C»mt V. De ranor. tbur , quibus
tum obieflu quem bona ac thaIa Ab affelhbus rejfici poffutr , di que eonutdem
bono - rum ac mulorum differentiis, pEmnita virtute communiori, qux cs- * tci
arum efi femen, elaborandum nunc efi vt, J virtutum omnium ortus ac munia quam
tu- & tiffime nobis occurrant , ac illius prxeipue, qux totam huius feminis
virtutem colligens, cordis na- turam imitatur, ac virtus optima appellanda
erit. Id vt re&c fiat,quatuor,quxad rem fumme faciunt, prius ex- plicande
funt, videlicet quibufnam rationibus affeftus 272 propria obiefta bona ac mala
refpicerefoleant; quot- nam fintobicdlorum bonorum, ac malorum differen- ti!
prxcipux ; quas obeaufas bona ac mala ceno homi- ni magis feu minus expetibilia
fcu fugienda reddantur» St quibufnam gradibus ipfi affedtus intendi ac remitti*
extendi ac contrahi poffint. Afledtus dupliciter intueri folent ea qu$ illis
obiiciuntur canquam propria obiefta, ac tanquam bona feu mala propria , primo
fcilicet feu principaliter , St non primo feu confequencer. illa pri- mo
rcrpiciuntur,qux fuppofita aliorum ignorantia affc- fium excitare pofiunt. Et
hxc quidem femper ex tuter- na natura, bona fcu mala funt , non tamen eadem
ratio- ne.quxdam enim cfTentialitcrfimuIquc abfoluti , qux- dam clfentialiicr
at nonabfolutd.quxdamnecefientia» liter nec abfolutc, fed accidentaliter
tantum. Illa funt cflcntialitcr fimulque abfolutc fcu bona feu mala , qux
oppofiti naturam interne admittere non pofTunc , St quatenus bona funt,boms
omnibus concordant ac fa- uent, St malis omnibus difionant ac aduerfantur,vt
pu- ta Deus, Deo adhxrerc.ac Deum diligere, (qux prxfti- tifiimam hominis atfedtionemrefpicere
nouimus) Bea. ti fpiritus,Bcatoiumque fpiricuum focietaa ( ad qux di- rigitur
affedus ex dignitatis ordine fccundus)Mcns hu- manare humana fapientia , ( qux
a tertio appetitu ex- petitur ) & homines , quatenus funt homines , ac fim-
plcx humanitatis fcu humanx caritatis atfcdus , qux refpiciuntur ab eodem
appetitu (impliciter humano: quatenus vtxb funt mala malis omnibus confentiunt
8t opitulantur, & bona omnia oppugnant, cuiufinodi fune ea qux ex propria
natura opponuntur bonis efTentuli- ter & abfolutc. 1IU fune bona fcu mala
dTeqtialiter & non abfoluti, qux ex propria quidem natura expetenda funt
feu fu- gienda,fed ex aliqua conditione fcu circuofiantia ad oppofitum ordinem
deducuntur , veputa honorae in- honoratio , St extera eiufdcm ordinis , circa
qux verfa- tui &fiimatiux affedtus.nam honor, qui a Patria iuftd ac libere
exhibitus * efi bonus , dum a Pacrix hofiibus fuf* cipitur efficitur malus.
illa funt bona feu mala tantummodo per accidens, qux ex folo accidenti tedduntut
expetibilia fcu fu- gienda, vt puta diuitix St paupertas, qux pertinene ad
Mcmorix a flcdlum. Remota enim hominum infirmi- tate ac neccffitate, neaue
diuitix expetendx elfcnt , ne- que paupertas fugienda. Eundem ordinem
ingrediun- tur corporis commoda feu incommoda, robur fcu in- firmitas, fan itas
feu xgrirudo, huius corporis vita St mors : qux pertinent ad Phaotafix affedlum
, proue refpicit bona ac mala, feu propria , fcu fenfus com- munis, fcu fenfuum
exteriorum , fcu imperfc&iffimi fenfus. Nam horum nullum bonum feu malum
efi, nili ob talem hominum fiatum , qui his fubiicitur tnaTs St his bonis
fouetur. Eadem etiam quandoque bonum quandoque malum nobis operantur , fiuc
bona fiuc mala fine. Alius obic&orutn fcu bonorum feu malorum ordo, qui ea
continet qux non primo , fed confequenter in- tUeri folent, in plures partes
fimiliter diuiditur. Sicuti enim h$c adaffedlus peninent, non quia cx interna
nattlra bona feu mala fint , fed quoniam ad illa referri folent , qux primo
attenduntur, primoque appetun- tur fcu declinantur : ita cx harum relationum
numero difiinguuntur . Quapropter , cum hz relationes ad quatuot ordines deduci
poffint, talia obiedta & Fona vna cum malis oppofitis ad totidenf ordines
dedu» -n- da erunt. Primus ordo eas compleretur relationes quxiont- tuntur
omnino internis , cuiufmodi funt relationes to- tius ad partes, partiu ad totum
St ad fe inuicem. Harum veroaliqux ad rei fubfiantiam pertinent, ouxd3 nume-
rum refjpiciunt,quedam auant itatem , quadam figuram, qufdaro intenfionis
gradus , quxdam agendi paticdtvc potentias , quxdam pcrfedlioncm. Sicuti enim
totum primo intenditur, ita partes femper attenduntur con- iequenter , ideoque
panes illius quod primo atteditur, a quacunque refpiciantur affcdlionc , Temper
con- ' • fcquen- Contemplatio fe7J
fequenterrefpiclantur. Hirum dignitatem metiri opus eft cx dignitate affectuum
, fimulqae eorum qux ab ipfis primo rcfpiciuntur, necnon ex intimiori feu magis
intimo relationis ordinc.nam boni partes funt bonx,&r mali malx :
intimiores bono funt meliores , & intimio- res malo funt peiores , ficuti
etiam mcliotis partes funt mcliotes,peioris dctcJtabiliores. Infecundo ordine
illx (lanientur relationes, qux funt omnino externx his qux primo attenduntur ac
primo ptofequimur fcu fugimus, vt puta relatio crea- toris ad creatuias.Se
econtra: Domini ad leruum , &c contra: Difcipuli ad Magi(lrum,& econtra
: amici ad a* micum .inimici j»d inimicum, exterxque huiufmodi. Horum autem
vnumquodque ita conlcquentix obieila bona malaqucconflttuit.vt quam facillimi
euenirepof- fit.vt idem rcfpcfku ynius affe&us primo, refpeftu vero
alterius confequcnter rcfpiciatur. Quapropter homi- nes , qui relpiciuntur
primo ab affeitu fimpliciter hu- mano, rcfpiciuntur confequcnter ab alfedlu
prxftantil- funo , quatenus fcilicct a Deo creati atque diuinx ami- citix dono
decorati. Econtra etiam Deus ipfc Opt.Max.qui ab atfc&u prf- ftantillimo
primo relpicitur, ab eo qui (impliciter cll humanus confequenter refpicictur,
quatenus videlicet hominum aufior, gubernator , atque defenfor- Hoium dignitas
attendenda quidem erit ex affedtuu, & ex corum.qux pruno appetuntur ,
dignitate ac ordi- ne.atque etiam cx intimiori relacione,fcd ca ratione vt
quatenus a pluribus alfcibbus refpiciantut , cx dignio- ris affc&us intuitu
diiudiccntur , fcu primo fcu confe- quenter ab illo attendatur. Tertius ordo
complectetur illa» relationes qux coti- ftituuntur cx atfcCtu & cx ciufdcm
muneribus , per qux feu propria profequitur bona cifdem fauct ,feu oppofi- ta
refugit maU. Huiufmodi autem munera diuerfa erunt pro affedtuG diuerfitate ,
fimulqae plura 8c pauciora, illorumquc no- nulla femper exercenda erunt,
idcoqueclTcntijlia ap- pellari poterunt, nonnulla veri» multipliciter immutan-
tur pro diuerfo rerum, perfonarum.rcmporum ac loco- rum flatu, ob idque ceufendafunt
accidentalia. Eorun- dem etiam quxdam excccentur interno adtu, cognitio ■ ne
fcilicct fcu affcCtuum propcnfionc.quxdam adtu cx- retno. Et hx quidem( vt ex
logicis patet ) partes fubor- dinationit appcllandx funt: quarum relationes
neque omnino imcmx ccnfentur, neque omnino extctnx.H{C igitur femper confequ
enti ratione attendentur , ac bo- nitatis prauitatifve naruram recipient prout
pcrfcdlo fcu imperfc&o adhxrent.ac prout fcu bono lcumalo deferumnt.
Qiaitusordo cas continet relationes, qux oriri fo- jent ifltcr patte» ralia
munera concomitantes, feu eflcn- tuliter coocotnttantur,vt Agens; vis impellens
: finis «.ui-.finis propter quem : media : res circa quam .• agen- di viies:
auxilia feu inftrumcuu : ca qux adtus conle- q uuntut : ac agendi modi : fcu
«ccidcntaliter prxccdcs icrum datus : aliquorum prxfcntta '.fcu abfcntiadocus;
tempus & occafio. Sicuti autem non inconucnit ea , qux fecundum
confequentium obiedtorum bonorum roaloruinquc cpnftuuiMt ordinem , atque ab vno
aifcdu confequen- ter rcfpiciuntur. ab alio primo perquiri feu vitau : ita.
quam fxpiflime eucnit, vt idem rclpcdtu diucrforum, pluri» loufcqucntium
bonorum ordines ingrediatur, flmii' juc&' concomitantium fubordinatarum
par- tiu *. fortiatur locum. Dignitas vero obicltorum bono- rum ac malorum, qux
tam ex hoc quarto quam ex tertio relationum ordine pcndcnt^ifdem rationibus
perpen- denda crit.Sicuti enim munia .qux ad boni adeptionem perducant
.quatenus huiufmodi , bona funt , ita horum munerum partes tum fibi inuicem
fucccdentc», tum concomitantes , quatenus haiufmodi.bonx erunt. Hxc nue bonitas
maior feu minor erit, prout bonum intenditur cft maius vel minus, necnon prout
ma- gis fcu.minus fauct illius adeptioni. Eadcuiquc ciuf- dcm otdiais malis
aptanda erunt. t t De rationibus, ob quas idem bonum fcu idem >n.:lum, pro
rerum flatu magis ac manu expetendum feuftgtendum eff, E t> explicandum nunc
ell,quafnam ob cau- las idem bonum fcu idem malum cerris ho- minibus magis fcu
minus expctcndfim fcu fugiendum fit.Id vero facile prxftaii p«t« iit,
acccpto.cuiufcunquc fcu boni profecutionem, icumali declinationem ,
hominisappetentis intendere bonum. Ex hoc namque conuincimui , dum bona profequenda funt
&t mala vitanda, prius mala vitanda efle^ottmodu vero bona profequenda :
patet fiquidem, homini magis conducere, bono aliquo carere quam malo premi ,
licet malum lit ordinis imperfectioris, prxfcrtim li inhxrcn- di firmitas ac
diuturnitas fit eadem. Dum vero plura mala vitanda funt, m dure deterius prius
repellendum erit.Pofterius autem id , quod minus cfi ptauum.Simili ratione ,
dum plura bona confcruanda feu acquiienda funt , prius prxQantiora poftmoduin
Viro minus prx- ftantia profequenda erunt , & confotu uio iam adepto- rum
noux adeptioni proferenda erit , femper tamen a- nimaducifis iuhjrcntix ac
firmitatis lationibus. Dum e* nim hx dilfnunr,piirab habenda erit ratio
intenlioris gradu» ac diuturnioris pcrfeucrantix, luet bonum fit ordinis
impcrfcClion*. Et hxc quidem magis perlpicua reddi poliunt exbis qux homines
rationabiliter pati conlucucrcobvitxpixfentis confcrtttt tabem. Qujn- uis enim
vux huius cutfus • qui ab impetfcCl iffimo ani- mi affcdlutcfpicitur.li
confide' ctut infcipfo,& qua- tenus ab aliis feiugitnr bonis, parum idmodu
bonitati^ retineat, ac bonorum minimum quam reclilfimt cenfe- ri pofiit,
nihilominus quoniam illius amiffiofummi gM’ dus rationem contsna atque
irrepaiabilis omnino cft, pro illius retentioue erogari folent effeta omnia ,
qux ciTeniiaUcct bona non funt, vtputadiuitix ac reliqua i imperfedtiora ,
quoniam rari» ad luminum gi adum per- ducumui,&; ficqucnter reparamur. Quod
autem bOC‘n6 bonitatis ordini ac dignitati, fcdgtadui tantUmmodo atque
irrcparibilltati akrrb?' dum fit.cx eo colligere licet , quinUm li horam vnum'
quodque, quantum ad gfadum ac tcparabilita>cm arti-' net, ad paritatem
deducatur, nulla ratione ambigere li- cebit , quin fumma ac irreparabilis
corporis xgntudo atque infirmitas, morte ipGi longe dcteftabilior cenfca--
turdicuticiumfunirnaac irtcparabilis corpotis tgri- , tudo.fi datur, minus
fugienda clt quam fumma ac irre-1 parabitis fciuitus: Sc hcc minus qua fumma ac
irrepara- bilis icf u omn‘um egeftas.qucmadmodfl enim data futtt m*
irrepaiabiliqi Infirmitate, corporex vitf vfusac tru- sus aufertur, Iu polita
fumma ac irreparabili feruitute,. vitx ac fanitatiscomoda amouctur,8e fumma
irrepara* biliqi egeflate cOftituta.vita.faniras.ac libertas inutile* fiiic.LJc
ciium ac logi clarius intuebimurdi vita repara- bilem cfie finxerimus, vel
potius fi ipfum fomnum t qal vet^ nihil aliud videtur cfie qulip reparabilis
mors) re- fpexerimus,cumqucxgritudini,fci'uituti*atquccgcftati coinparaucrimus.
Tunc fiquidem h$c qu^ftio rnlicul» omnino apparebit .quotidie quippe
vnufquifque expe- ritur,quam no dica patienter fcd auido polius pro ho- rum
confcruationc, fxpc etiam ptftCT id, quod conue- nit, homines forano fe dedant,
cum tamen foranus co- tincat mortis maliim.atque etiam detcftabilion ratione,
cx morte ehimBonife ad diumnm intuitum ducendos confidunt, in fomno veto neque
fenfibili firuuntur vita/ neque ad ihtclligibilcm perducuntur. De fradibue ,
quibus afjeftut ,re'feiiH eorum qtu primo Appetunt fu decHy.Anrjntendt ,ic
renum pojfun: , <£• rej etlu torum qux intuentur , cexfequtHttr txtendr ac
contrahi 275 Vniuerf Inft. ad hom. pcrf. 276 rFucm refpedu illorum , qux ab
ipfis. I primo fcu expetuntur feu declinantur, inten- » fius ac remiffius
exerceri folent.lidem etiam < refpedu aliorum qux non primo fcd confe-
quenter rcfpiciuntur, proprias vires magis ac minus ex- tendunt.Inteufioim ac
remiffionis gradus ad odonariu numcium rcdc(ni fallimur ) deducuntur : quod
tamen ea ratione eft intel! igendum, vt primus intentionis era- a intentionem
contincat,odauusvcrb illam dus fuminam intentionem omnino reiiciat , timilique
ratione primus gradus rc- miftionis plenam remiflionem demonllret , odtauus ve-
rb ex cuiafcunque remiftionis carentia conftttuatur. Hi autem gradus relatiue
fune accipiendi, cuenitque ob id vc maior intentio regimen, maior vero remiflio
obtemperandam pariat : affedus enim magis intenti prxfuru affectibus magis
remifiis, & affedus magis re- mifii magis intentis fubiiciuntur. Dum
aliquis affedus ea ratione intenditur, vt exteri* quatenus illi confoni
funt,non proprios , fcd illius tan- tummodo cui omnino deferuiunt fcquGtur
impulfus, quatenus autem eidem aduerfari portent, penitus extin- guuntur ac
emoriuntur, tunc affedus intentus primi ordinis .Intentionem continebit cui
odauus remiffio- nis gradus anneditur remifli vero affedus erunt remif- ex
primo gradu, qui omnem intentionem reiicit. Dum intentior affedus ita dominatur
> vt reliqui ctta iniufli non tantum cognofcendi vim fibi naturaliter mi-
nirtranteni in illius relaxent obfequium , propriumque appetendimodum eidem
obiiciant,fcd propriorum e- tiam bonoru iam adeptorum vfunt ac fruitionem libe-
ri concedant , ipfc affedus regens in fecundo gradu incenius erit, &
infeptimo remiffus : obtemperantes vero erunt remitti in fecundo gradu , &
infeptimo in- tenii.Dum intenfior affedus exterorum vires ita retun- dit vt
illotum vnufquifque propriam cognofcendi vim* propriumque appetendi modum tn
illiusobfcquiumie- mirtant , bonorum tamen iam ab illis adeptorum vfum aeque
fruitionem fibi retineant , affedio regens ex ter- tio gradu erit intenfa.fir
ex fextoremifla,cedentiumq; affeduum remiffio tertium tiiniliter remiffionis
gra dum inducet , intentionis veto fextum. Dum cognof- ccndi tantum vis , non
autem propcnfionjs , neque bonorum propriorum fruitio aufertur* affedio regens
ex quarto gradu erit intenfa , 8 1 ex quinto remirta : af- fedus vero
obtemperantes quintum intenfionis gradu retinebunt , rcfprdu vero intentionis
in quarto gradu conftitucntur. Et hxc quidem regendi obtemperandi- que ratio
portrema erit : nam ti dominantis vis magis remittatur , obtemperantium autem
magis intendatur, fingulorum fortes commutabuntur, atque his qui prius
obtlperabant, regendi , illi ver& qui prius prxerat , ob- temperandi paties
demandandx ctunt : patet tiquidem gradum intentionis quintum gradui remifllonis
quarto coxquari,fextumtertio,feptimum fecundo,8r odauum Jirimo. Gradus autem in
quo affeduum vnufquifque ita e habeat vt nullus prxfit.nullufque
fubiiciatur,dari no potert : ex hoc enim xquilibrium conrtitucrctur atque
cuiufcunquc adtus remiflio: ( quod Natura non patitur haud fecus quam xquale ad
pondus)impofftbile quippe eft affedus alicuius vfum dati, dum aliorum cognof- c
entes virtutes illi aduerfantur. Intentionum ac remif- fionum gradus , quibus
affedus exerceri folent,ita enu- merati mu. Ad eorumdem vero extentiones ac
contradiones rc- £tc concipiendas, admonuilTc fufficict has tot ordinum etTe
quot funt ordines bonorum ac malorum confcque- cer expetendoi u m.icu
rejiciendorum, ipGmque exten- fionem ex intentione, contradionem veto
exremitlione pendere ticuti eniin maior intentio ad maiorem exten- fionem
impellit, ita maior remiflio maiorem contra- dionem inducit. De tptAiHor frrxsl
Antiarum affetluum decerni wtenjiene • ac extenjione. Vfmadmodvm redi affeduum
huma- norum impulfus inducunt communiorem vir- tutem adhuc vndeq iaque rudem ,
deprauati vero commune vicium dupliciter pariunt, ita eorundem reda intentio ac
remiflio, ad illa qux priino ac principaliter rcfpiciuntur, necnon cxrcnfio ac
contradio,ad illa qux attenduntur non primo, fcd confequenrcr , eandem
communiorem virtutem vn- dequaque perficiunt , Bc exteras omnes morum vir-
tutes vnacum decenti! fima illarum difpofitioile infor- mant . Deprauatx vero
intentiones ac remifliones, extentiones ac contradiones , non difTimili ratione
communiora vitia extendunt ac roborant, fimulque vi- tiorum omnium multitudinem
effundunt. Elaboran- dum Igitur erit, vtredi percipiamus quinam gradus
intentionis ac remifsionis , quxquc extentionis ac con- tradionis rationes,
finguhs affedibus redi feu perperi aptari pofsint. his enim redfc pciceptis nos
latcie non {'oterit qu ibufnam virtutibus ac virtutum gradibus , il- oium vnufquifquedccorari
poffit, necnon quibus vi- tiis acvicioium gradibus fubiiciatur. Ab eo igitur
exor- dicntes.qui prxftaniiifimum fibi vindicat locum , quiq*, Deum
Opt.Max.refpicit,dicimus hunc fummam inten- fionemnon rantfim rede admittere ,
fed primo etiam atque abfolute admittere, nam circa illud verfarur bo- num quod
non tantum effentialiter & abfolute boni ra- tionem conrinetifcd etiam
fumtnum cft bonum , atque omnibus rationibus tc abfolute primo appetendum.
Facile igitur demonfteatur huic prjftantiflimx affedio- ni tantummodo conuemrc
poffc, exieras omnes fumma cum illarum perfedioneablbrbere,cx huiufmodi enim
abforbtionc reliqui tres affedus prxftatiores,qui abfo- luta appetunt bona ,
dum non proprios, fcd huius prx- ftantifiimifcquuncur impulfus, f .
jperfediffimjm appeten- di rationem adipiicuntur , propriaque fuJ bona long£
prxrtantiusprofequuntur.lmperfcdiorcsautc affedus, qui abfoluta non refpiciunt
bona, licet in feipfis irae- moriantur vt ex propriorum etiam bonotum (quatenus
diuino huic affedui non concordent)amiflione detede tur gaudeant-.uihilominus
eadem bona,quatcnus ei- dem affedui aliqua ratione deferuiant atque ab ea con-
fcquenter appetantur, libenter detinent atque tuentur. Animaduertendum tamen
eft fummam hanc prxftan- tiffimi huius affedus intentionem , qua exterx omnes
propenfioncsahforbentur, ea tantummodo ratione ex- pete udam effe qua hic
affedus Naturz limites excedens fupra naturalem ptrfcdionem attingit. At fi
illius naturalis tantummodo a 1 1 edatur pcrfc&io, fatis erit vt eatenus
mtend atur,qu atenus ad reliquos af- fedus przrtantiorcs , qui abfolura
appetunt bona , illu- ftrandos fufHciat : imperfediores verb eiufdcm vi com-
primantur , vt dum propria fcu mala repellit fcrfbona profequitur, illi abfque
vlla defedione propria engno- fcendi vim relaxent accedant r hac enim
intentione (qux , fi ad fummam refetarur, quartum obtinet locum) conRituta, hic
affedus propnx naturx dignitatem 1« retinebit vt eam nullo pado excedar. At fi
magis rc- mitrarur.arquc a quarto hoc intenfionis gradu deficiar, iam a propnx
naturx dignitate recedet. Quapropter tri plex flatus illi aptari
potcrit,vidclicer flatus (impliciter naturalis qui oritur ex quarto
intenfionis, quinto autem remillionis gradu.ftatus naturx dignitatem excedens,
& flatus a naturali dignitati deficiens. Qui naturx di- gnitatem
tranfccndit , triplicem fimilirer gradi' nad- mittit : intenditur enim feu cx
tertio i fumma inte. -io- ne gradu ,8f a fumma remifsione fexto , tunequei ti
tanfdm exterorum cognitionem ad propria liberi exer cet , fcd eorundem etiam
profequendi a dus ad libirum^. C xcitatifeu ex fecundo intentionis, feptimo
vero remif- fionis gradu, tuneque eorundem etiam bonis liber^ T- trturrfcucx
fumma intentione, qux omnem remiflione expellit, tuneque omnem aliorum impulfum.vt
iam di- dum cft, ita comprimit ,vt huius vini femper& in Om- nibus
fequantur , ac in ea tantummodo conquiefeant. Status , ex quo prxftamifllmus
hic affedus deficit k proprix naturx dignitate , fofpicit quatiior gradus in-
dccen- .WLv, , j 277 decentis rcmifsionis. nam vel proprium cognofcendi modum
tantummodo relaxat , quod quartum a fumpia intenfionc gradum conftituit, vel
proprium etiam appe t£di modum remittit, quod tertium a fumma remHsio- ne
gradum inducit, vel bonis omnibus ium adeptis mi- feri cedit, quod fecundum a
fumma remifsiooc arguit gradum, vel omnino extinguitur, quod fummam remif
lionern fimiilque pefsimum ftatum conuincit. extero- rum affc&uum , qui
abfoluta refpiciunt bona,lumma perfcllio ex ea abfortione deducenda erit qua cx
prar* ftantifsimi affedus fumma intefionc admittere polfunt. Naturalis autem
carundem pcrfcdlio ex ca intenfionc orietur, qua ipfr no abfque proprioru
virium vfu a prx- ft antiis imo atfcdtu illuftrantur , libi inuiccm pro digni-
tatis gradu opitulantur, ac erga impctfc&iorcs affedtus, qui abfoluta non
refpiciunt bona, tales lc exhibent vt omnem illorum rebellem vim comprimar ,
cofdemque adfibi prompte obfequedum proptos paratofquc red- dant: cx hac
fiquidem intenfioue locum libi cx Naturi lege aptifsimum retinebunt. Quod fi
magis intendatur aut remittantur, vel Natur* limites fupergredientur, vel ab
cifdcm dcficient.Illud airtein fatis admirabile cir ca hos atfettus occurrir,
fummam fcilicet illorum remif fionem rcfpcdlu prxihntioris, fummam eorundem,
at- que abfolutam intenfionem induccre.dum enim pr$(ti- tifsimo copulantur bono
fimul Se in feipfis emoriuntur, &vehcmetiorifummi boni virtute correpti
quamma- xim£ intenduntur. Quapropter illorum mors loge prx- ftanttorcm vitam
inducit. At li iidem jffcdus impet te- ctorum vi remittantur atque emoriantur ,
vita omnino carebunt ac pcf>ime morientur. Sicuti igitur quatuor affeftibus
prxftantioribus com mune cft, abfoluta bona primi appetere, ita cifdcm etia
commune erit ex maiori intenfionc ad perferiorem ordinem deduci.ca cnun qu*
abfolutlfuut bona, otii- co intcnfius.tantb pcrfc&ius appetiitur. Idem
cafdcm- queobeaufas circa horum affclluum extenfiones fan- cicndum cft.
affettus enim qui ex fumma inteufione ad furamum perfettionis gradum
deducuntur, omnibus e- tiam rationibus extendi polTunt. Econtra, qui fummam intenfionc decenter non fuftinct,
non omnino fed cer- ta tantummodo ratione extendendi funt. Itaque affe- &us
pcrfellifsimus , quicx lumma inteufione fumme perficitur, omnibus rationibus
extendendus erit, veri namque quxeunque in Deoconfidcrari polTunt fumma cum
veneratione attendenda colenda funt.fimilique ratione in Angelis fanflis ac in
Dcicreaturis>quatenus a Deo funt Deoque infetuiunt , auammaxiroc lxtari de-
cet. Deccntifsiint etia venerati (olemus ipfuramet Dei ' cultum, & ca omnia
qux illi deferuiunt , templa videli- cet, horum ornamenta & partes «.necnon
vias qux ad templa nerducunt.ac reliqua huiufmodi. Iure etiam o- ptimo
idemoflettus exhilaratur in templis coftruendis ornandifquc.Eafdcm ob caufas
fumma hxc extenfio de- centcr aptabitur affedtui qui (impliciter eft humanus,
8f duobus fupctioribus.nam illorum vnufquifquc cx fum- ma intenfionc
perficitur. Animaduertenduin tamen cft ex afficit u fi extenfione , affeftus
cxtcnfi vim femper im- mutari: ideoque, dum affelius prxftantifsimus ad crea-
turas extenditur , ca qux Deo debentur creaturis non exhibet, fed ea tantummodo
prxber qux illis prxftanda funt ab atfedtu inferiori , qui eas primb
profequitur, li- cet prxftantiori firmiorique ratione. Sicuti autem fum- mair
intenfionem plenioris extenfionis ratio conlequi- tur .ta naturalem intenfion»
gradum prima ac fecunda e .enfionis rationes tantummodo cocomitantur. Qua-
propter dum harum aliqua abeft, fimul maiorem inten- fionem abeife conuincitur.
Contemplatio Dc 'jUAJhor vvrtunbut prtcipuu , eputuor affeftu* prtfianttorrj
perficientibus. *7* Vatvor affc&us prxftantiores dum pro- fOXJ pria
refpiciunt , neque cx impeifedtioifi vi ab V\J£^flpllis diucrtuntur feu pei
turbantur, ad virtute *•" femper impellunt, fit ad vitia nunquam, illo- um
enim vnufquifquc ea profequitur qu; abfolutc funj bona , & ea refugit qux
abfolutc funt mala. Itaque ex tali ptofecutioncac fuga neceftario omnibus bonis cd- fentiuntac
cifdcm faucnt, malis vero omnibus aducr- fantur. Prxterea illorum vnicuiqae
elfentialiter conue- nit,afsiduc commonere ac exacuere vires rationis ac
cogitationis, quibus effcntlahtcrannellunlur.eafdlm- que ad fingula contrahere.
Morales vero virtutes, qui- bus hi affc&us perficiuntur , illorum numerum
non ex- cedent.nam illorum vnufquifquc vnica tantum ratione propria profequitur
bona, Se mala oppofita refugic. Patet autem, agendi habitus agendi rationes
femper xquare. Harum virtutum prxftantifsimaprzftantifsimtf affedhii aptabitur
, Pittatifque nomine proferenda erit. Huic proximior conucnic affedui Beatos
Angelos cfpicient i, diceturque haud perperam Dtuetii. Ea qu* adhxrct affcdfui
hominis mentem corpori adhuc copu- latam intuent!,PM/*fo/>/'trffeu fapiemix
«matricis voce redle pronunciabitur. hxc quippe animi propenfionem explicat,
ideoque inter morales virtiires neceflario con numeratur. Neque tamen mirari
quis debe^ vniucrfa- lium etiam veritatum indagationem , perceptionem, atque
explicationem ex communi confcnfu eodem no- mine proferri.namexiftimandura cft
id ideo euenifie, quoniam tales veritates ac talium veritatum connexio
inquiruntar.percipiuntur, ac explicantur huius virturil vel certe huius
affeitus impuifu. Accedit etiam harum pcrceptionu difficultas, inter ea
fiquidem qux ipfa phi- fofophia profequitur, plurima humanas vires ac captum
excedunt. Eorundem etiam campus longi fortaftc latior eft quam pleni ab homine
pcrluftrari pofsit. Quapropter huic perferutationi nomen imponedum erat potius
ab his qux ad contemplationem impellunt, quam ex con- templationis frudu.
Siquis autem refpiciens priores huius affclhis impul- fus, interroget quinam
ratione illi, qui fapientia carenr j fapientiam optare pofsint illiufqac amore
duci,ciiiri nullus affclkus rationi obtlperans redii exerceri pofsit abfq;
rationabili cognitione illius quod amatur ,rcfpo- dendum erit, confuiara
fcibiliutn cognitionem euiden- temque perceptionem illorum qux circa
fapicntiarrt communioribus rationibus a(Hi mantur, licet fipictiam non pariant,
eam tamen amabilem appctibilcmquede- monftrarc. nemo enim fapientix amore
carere poteft,* huiufquc virtutis fapientix amatricis impubibus non commoueri
,dum atidit.fic ex diuin* veritatis illuftra- tionibus afTentitur , fapientiam
excellere digmtateex- terartftn cognitionum humanarum , fimiilque omnium
humanorum bonorum , eandem propriifsimam e(Te ho- minum natur*: afferre maxima
beneficia hominibus o- mnibus hominumque vnicuiqoe, verfari circa omnia*
gubernare &: regere omnia, afficcrequc animum hone- ftifsima voluptate qu;
exteras omnes voluptates excel- lit. llxc igitur moralis virtus pleniorem
fapientix ade- ptionem vere prxcedet , licet cx pleniori eiufdem Sa- pienti*
degiiftatibnc vehemetius intendatur , Crpe ctiS confuinmetur. Quarta moralis
virtus, quafimplex humana affedio homines, quatenus homincs,refpiciens decentem
con- (ummationem admittit, Hmnamt.u fcu humana caritas appellabitur. Hx quatuor
virtutes prxftantiores rot gradus admit- tent , quot gradibus affedus , qui ab
ipfis perficiuntur, Naturx ordinem vel retinent vel rranfccrfunt. Dum ve- ro
iidem affedus Ob prxdominium imperfedliorum i Naturx ordine deficiunt, in
virtutfi loeu fuccedutvitia, magis ac minus deteftada.quonia affedus magis ac
mi- niis remittuntur, Se quoniam illorum remifsio continet feu lapfum a ftatu
pctfedliori ad ftatfi imperfefliorcm, feu receffum ab imperfclliori ad
pcrfcdiorcm.Quamvi m.iiij. 279 autem hx morum virtutes e* ratione difponendx
Gnt, vt prxftantiorcs prxAnt , omnefquc pietati tanqua prx- ftantifsimxccdjnt
adhxrcantquc ; przftantiorcs tamen vtuntur inferioribus, non tant^uam numftris
& fcruis, fed potius tanqua fociis.nam finguljr.vt dictum eft, libi ioutcem
faucnt. ldcoquc illarum vnaquxquc aliarum vnaniquamquc , quatenus abfunt,
inducere potcft: hu- mana quippe caritas, appetens commune proprij aftus
exvcnAoncm , impellit ad fapientiam qua caritatis exer- cendx rationes omnes
attingendx lunt ,ad obfcquium Beatorum fpirituum,quorum opera mens humana tllu-
firatur, atque ad cultumDei Opt. Mas. a quo homines ac extera omnia pendent
& perficiuntur. Eifdem ratio- nibus verx lapient :x amor impellit ad
Dci.Angclorum, ac hominum dilectionem. Pietas Sc Deuotio dirigunt quamuehementifiim£
ad veritatis hominumq* amore, idquc non cantum ex propriorum bonorum adeptione,
fed etiam ex propriorum adtuu vfu : ex quo diurna quo- que adiumcnra
fuppeditant ta fapientix amarrici quam humanx caritati, quod philofophix
fonalfe non con- uenit. hxc enim aliis adiumenta affeit non cx proprio
profequendi adu , fed cx proprij boni adeptione. Ipfa etiam Humana caritas ideo
ad philofophiam , deuotio- nem, atque pietate impellit, quoniam lixru
vniufcuiufq. defiderium adauget , fle lingulis animum reddit para- tiorem. •
Vniucrf. Inft. ad hom. perf. C a r v t X. De Opt una virtute qux oritur ex
quatuor virtutum prx- jt annorum copulatione , aede tlluu vi ad humanam
felicitatem hiuc peregrinationi corfona induculam jt Vatro a virtutes
prxftantiores auoniam , vt U dictum eft , fibi inuiccm cffentialiter faucnt, i
adhxrent,8e conneduntur, ita quaternarium snumerum reti#rnt , vt vnicam
virtutem vere cofifticuant , qux Optiinx virtutis vocc dccentifsimc
decorabitur, nam verfacur circa omnia optima, fj< uet bonis omnibus quatenus
bona lunt, mala omnia expellit ac comprimit, atque etiam (quod ver£ An
gulareeft)fc quodammodo parit, adauget, & Armar.in ea (iquidem intentio
rcda,qux ad communioris iuftitix confummacionem pertinet, prudentia carere no
potcft. nam ad illos afledus fpcd.it quibus clfentialiter con- uetiie rationis
ac cogitationis vires excitare , exacuere, & ad lingula ohieda contrahere,
quod nihil aliud eA quam Prudentiam parere ac enutrite. A tali vero intentione
Se Prudentia, Fortirudo ac Temperancia(prout his affcCtibus prxftantionbuscon-
ucniunr) vix abelfe poffunr.data enim afsidua dircdio- nc rationis ac
cogitationis ad certum finem idem agen. di propofitum no conleruari quod
fortitudinem parit) impofsibileeA.Tcmpccantia vero, refpcdu eorum qux abfoluc£
appetenda fune ,8c fmnmam intentionem cx- pofcuut , tunc tantum defideratur c^m
profequendi vi- res dcficiunt,fcu vires refarciendx funr. Itaque necefsi- tas ipfj ad illam facile impellit ,
prudentia prxfcrttm ad idem dirigente. Huic veri virtuti optimx , qux feipfam
adauget ac perficit, propriifsimum erit exteras omnes morum vir- tutes inducere
, limulq. expetenda omnia parere ac re- pellenda comprimere, illi enim qui Deum
vcrC dili- gunt, amoi c profequuntur omnia qux a Deo funt, 8c ea omnia
declinant qux Deo difplicent.liiniliq.tatione illi qui homines lndiliinfte
diligunt, africtuiitur etiam erga omnia qux hominibus annettuntur. & fumm?
optant omnium humanorum bohoru n indcficientiarn N iturx ordini confonam ,jn
qua affc&os /impliciter humanus vere conquiefcit.bxc igitur virtus du
profcquitur bona omnia, qux fcu primo fcu coofequenter redte appeti pnlTunt ,
Sc hominum naturam aliqua ratione atrjngur, fimul exquirit bonorum oinnium prf
cipuoru adeptione ac f{tmiooccn, pcrfcCtas internotum habituum vires. 2X0 qux
pcrfcCtas adtiones ac operationes pariunr.carun- dem operationum cffcCtus
fruCtufq; indeficientes , ex quibus dcccns bonorum fiuitio conlummatur,vnicuht
lubieltis materiis qux dictarum virtutum fcu habituum vim Sc recipere pofsint
& aCtu recipiant. Hxc autem limul collcdta ( vr patet) humanam felici-
tatem conAituunt confcruintquc. nant homines tunc perfedtifsimcac beate (prout
huic Aatui conucnic) in terrisdegunt cdm affectus (impliciter humani vis , prx-
Aantiorum aftettuum robore accedente , inferiore* affeCtus quos jam fibi omnino
obfequcntes icddidit , li- bere excreet ac moderatur. Itaque , ficuti communior
atque adhuc impcrfcCta virtus, de qua fuperius diCtum eft exteris virtutibus
comparata, fcminifvim maQifcftc refert ita ipfa optima virtus ex eadcni
comparatione Cordis locum obtinebit: colligit enim communioris virtutis vim ac
roborat , vt exteras vututes parere , di- fponere , ac exercere pofsit , baud
lecus q .atn cor con- trahit, finnat, perficit , ac expandit v n tutem femiuis
ad formationem aliorum membrorum ac totius animalis, eadernq. libere exercet.
Et hxc quidem ideo firmius ac tutius p:xftantur,quoniam qui tali viryitc
luntpnrditf, carere no poliunt Angelorum liluftrationibusdiuinifq. adiumentis.
Hanc igitur viitutem infpicientes, facile affentiemur felicitatem nihil aliud
cfTc quam operationem fecun- dum virtutem optimam in vita pcrfcCta. Tunc autem
vita perfecta ccnfcnda cA cdtn adfynt omnia cx quibus humani boni
indcficientiaoritui.i- pfuinq. humanum bonum plene ac luAicienrer ab ho-
minibus poffidetur. cumqj ipfa optima vntus ac huina- na caritas ab hominum
coctu rcceptaac ad aCtum de- ducia Angulorum felicitatem pro vniufcuiufquc
captu effundit ac perficit. dato enim vfu mutuj huius caritatis, qux(vt dictum
eft) boni fruibilis ac boni vtilis rationes complectitur, Anguli frumitur
Amulquc vtuntur eadem carnate ac humano bonotin fe, quatenus fc co vcr£ prx-
ditos intuetur, illudque ad alioru commodum exercet, atque etiam in aliis
omnibus, quatenus exteros eodem pleni decoratos Sc ad aliorum commodum intentos
cofplcjQt. Palet etiaex hoc mutuf cat itatis vfu effluere c{tcra omnia bona,
qux ab inferioribus affcCtibus dcci ter expeti folent. aderunt enim ncccAanb
mutua amici animi Agna, in quibus humar.x AAimaciux affcCtus c6- quiefeit.
accedft follicirudines fedulxqueindultrix, vt humanis neecfsitatibus ac
infirmitatibus fubfidiaqui efflueter par£tor,v;quc vnufquifquc a quocQque animi
moerore fublcuctur, dccenrque hilaritate fiuaiur. Hoc autem nihil aliud eft
quam humanx memofix humanx phantafix, ac reliquorum atfedluom imperfe- ctiorum
bona decenter profequi , & illotum vnicuique pacem parare.Qiianuis autem
huiufinodi bona imi Jis pendeant 6c a multis fuftineantur,ca tamen ratione Abi
inuiccm refpondebunt, vt hominum ea in*dfjccntiurn vnufquifqueboni
vniufcuiufque frUCtum , prout illius patitur coditio,in feipfo mdeficictcr
recipiat,Amulque & eadem vere pofsidcat & eifde ftuatur.quodenim au
ticr ad ea qux abfolut* Sc effcntialitet bona fu. t.mani- fcjtu eft hxc
huiufmodi elfc, vt Angula Angulis abfque vlla aliorum perturbatione plene
polsideri pofsint. ne- que enim, dum alij Deoadhxrcnr, Angelorum cufto- dlam
experiuntur, fommz fapientix amore atque ipf» lapientia lunt pixditi verique
fcicent catitate , nos ab eorundem adeptione diucrtimur , perturbamurue fed ad
eade potius quamaxime impellimur ac adiuanu ir. Ea vcr6 qux lunt quidem
clfentialiter bona, fed nc> abfolutc , amicorum fcilicct fruitio inimicorum
metu omnino carens, Sc reliqua eiufdem ordinis , dum refti appetuntur,
vnicuique ita concedi folent, vt dum vnus Ula adipifcitut nihil ob id alus
fubtTahauir , cum prx- fcrtim neminem lateat hxc, licet effentialirerfint gSna,
abfolutc tamen bona non cfte , neque abfolutc ad feli- citatem pertinere. Quod
fi ad illa animus conue niur qux accidenta- luet tantfi funt bona.idcoq.
attidnal.tet ctii ad felici- 28 f tatem pertinent, quatenus fcilicct humanis
neceffitari- bus opitulantur , aficnciri cogimur horum hominum v- numqaemque
hac etiam ex parte quamdecrntifilmc liturari Uum talia bona ex caritatis vi
conquiruntur, cx eiufdem caritatis impulfu ad aliorum neccffirates ac commodum
promptiifime expenduntur. Itaque hu- jufmodi bona nulli ca rette expetenti
deefTc poterunt, aegrotantes vero ac indigentes non tantdm Ixrari pote* runt*
quoniam illisfubfidia & adiumenta vel copiote adlint vel copiofius
fuppedirentur , fcd etiam quoniam aperta humanx caritatis indicia atque
amicorum veri amicos animos experiantur. Hoc autem illi, qui eadem caritate
animique difpofi- tione eft prxditus , nihil aliud ellqulm communem fe-
licitatem intueri, fimtilque illius frudus in feipfo reci- pere. At, fi quis
bonorum omnium indeficientem con- Tun&ionem In fe exoptet vna cum plena
malorum eie- Qione, huius cupiditas non tantam vana erit, fed etiam omnino
inutilis, nam in prioribus noftris contempla- tionibus demonftratum elMummum
bonum abhomi- nibfls in hac vita fpetandum non efTc , fed alteri ftatui
conuenire. Nemo igitur rationi inhxrcns exiftimabit magnifa- ctendaeflc nxc
bona , ac prxfentem hunc ftatum, qua- tenus ad fingulos pcrtinenr.cilm
prxfertim compertum Iit Deum Opt^lax.fapientifsimc humana curare , nofq}
huiufmodi exterioribus malis ad tempus obnoxios re- linquere , non vt nobis
nocear , fcd vt quamplurimtlm profit: hxc enim interiora mala expcllunt.bona
autem exercent adaugentque. Itaque fatis aperturo cfhterrena criain felicitate
ac caritate in hominum multitudine dc fidentibus, iuftorum vnumqwem que, fi
animi robore ac fortitudine vere fit prxditus , nunquam ad miferii de- trudi
polTe, neque prxftantiori felicitate exfpoliari, licet pluribus matis &
incommodis fubiiciatur. diuina nam- que fauente gratia illis fructur bonis ,
illaque gaudia experietur, qux non tanrilm exterorum malorum vim retundere, fed
ipfa etiam mala veri amabilia reddere pofTunt , idque longe firmiori ac tutiori
ratione quim multorum amicorum ardens caritas vberrimaque auxi- lia corporis
infirmitates fubleucnt, ac aducrla noftra a- tnabilia quodammodo reddant. Et
hxc quidem fdici- tas, licet quantum ad bona,quz tum ab humano aftctlu tum ab
inferioribus refpiciuntur , deficiat ab illa felici- tate qux communi innititur
bono , nihilominus refpe* 3u illorum bonorum, qux i fuperioribusae excellen-
tioribus affedibus appetuntur , illam longe excellit ac fupcrftminct.
Contemplatio V.Pars t. . tfon 'cnctpt* Opttm a virtute jmpoffibUe ejfe humanam
felicitatem concipere ac occurrentia dubia f oluere . jlcr i i autem Optimx
virtutis forma ac na- jr tura hac ratione concepta ,facilc percipimus V exordia
ac confummationem humanx felici- f tatis; ita Optima hac virtute non
conftituta, mens noftra aiTentiri non poterit, humanam felicitatem elfe
operationem fecundum virtutem, nam nulla prx- tcrca virtus rcpcritur,qu$
ver^Optima appellari quear, quxque ex fuo vfu humanam felicitatem confticuat :
Prudentia fiquidem verum profequitur,& non bonum: Ipfx vero morum virtutes
bonum elTentialicer intuen- tur A* non verum, re&iffimc quippe di&ura
eft, Redam eled onem virtus efficit. At ea qux ipfius gratia agenda fu*
;,cognorcerenon eft ipfius virtutis, fcd ad aliampo- tentiam pcttinct,ad ipfam
videlicet Prudentiam. Prxtcrca fuperius demonftratum eft,Prudcntiam vir tutis
potius panem quim virtutem appellandam efle: hirtus mim tunc conftituitur ,cdm
ad io rationi confo- tu libere exercetur, ac Prudentia ab aliis virtutibus par
cibus fciunda nihil operatur. Itaque ,vt ab aliis feiun- da, virtus optimi
cenfcnda non eft. Infer iorum vero virtutum nulla tamen vocem admittere poteft
, {eu hu- manum bonuin inducere, harum enim vnaquxque ex certo moderamine,
Virtutis denominationem ac boni- 4*1 tatis naturam recipit. Quapropter
illarnmtflc, ac bo- nitas omnis , virtuti moderanti bonitatifque vim im-
pertienti aferibenda erit . At virtus optima , ficuti cx fcipfa eft virtus, ita
ex fcipfa eft bona.oequc ex vllo mo- deramine feu ex alia virtute virtutis
formam ac bonita- tem coafequitur. Prxtercj,fi harum vnica 8 e certa virtus
vere eft opti- ma ,& humanum inducit bonum , fateamur ncccfte ell ceteras
omnes vanas elfc,hommcfqiic raro firui humano bono, quod femper eft defiderabile
&expcribile.Eifdent rationibus demonflratur , neque haium virtutum v-
namquamque humanum bonum inducere polfe. quod enim nulli conuenir fingulis
conuenire impodfbile eft. Prxtcrca , hoc admifTo , fcquerctur nullum dari huma-
num bonum, nam virtutes hx fpecie inter fe differunt. Ideoque fiue cx propria
tanctim vi, fiue exteris eiufdcnt ordinis virtutibus accedcribus propria munia
exercear, illarum adus fpecie fimiliter inuicem diftinguentur.I- m . taque vel
nullam felicitatem paricnt.vcl plures fpeciea jo _ diftindas. quorum
vnumquodque dcftruic cenam hu- manxfpecici felicitatem. Siquis aurem fuftinerc
velit humanum bonum oriri ex perenni fuccefliufiquc vfu harum virtutum, hic ad
i- dem incommodum deuolurtur : humanum fcilicet bo- num non vnius fed plurium
fpecierum effe. Alfcnriri etiam cogetur, homines humanum bonum nunquam
pcrfett& ac plen£ adipifei , fcd illius tantum- modo partes fuccefsiua
quadam ratione attingere ac delibare. Sed neque afferendum eft humanum bonuin
pendere cx communi gencricoquc gradu harum virtU- tum. hoc enim rationibus
omnibus aduerfarur. adus nempe omnes atque aduum fruftus, quatenus naturam
humanam attingunt ^non cxgenericisfedcxfpecificii deducendi funt.genericus
quippe gradus mater ix natu- ram retinet , qux femper eft imperfeda , neque
optimi partes fuftmere poteft. ideoque, ficuti per fpeciem per- ficitur,ita ab
eadem proprix bonitatis coniummationc admittit. Qufdidi funt cb magis
confirmant noftram virtutem optimam, quoniam cx illius conftitucionc hxc Se
huiufmodi alia decimantur, fimulque refpondetur So crati Euthidemfi aliofquc
fophiftas vrgenti. cum enim hxc optima virtus cordis munia fuftincat, vnica
illius vis ad exteras omnes diffufa, exter is quafi formalis cau- fa , virtutis
naturam impartitur, caldem tanquatn effi- ciens exercet , & ab cifdcro
tanquam omnium finis ref- picitur, ideoque fcipfam exercens ac in feipfa
conquie- fcens, continet ac coniungit nianifcfte rationes boni t« tilis&
boni fruibilis. De reClit & non rtihs affetiuum imperfeCiorum , qua- tenus
fe tmucern in/uentur^ntentionibiu acrcwtjho- tubus, extentionibus ac
conhaflioi.tbus. I s fic condituris, exterarum virtatum ac vi- tiorumcaufas 8 c
differentias rimabimur.Prx- cipucveroftatuendum ellaffcdus inferiores, quatenus
fe inuicem intuentur, vitra gradum qui a fumina incenfione eft quintus , &
i lumina remif- uonc quartus, intendendos lcu remitrendos non cffc:ea quippe
refpiciunt qux neque bona.nequcmala abfoluti funt, fed bona matorum & mala
bonorum naturam im- bibere potiunt, prout prxftantioribus/eu his quf abfo- lute
funt bona, deferu iunt vel aduerfantur. Patet autem id quod abfolut£ non eft
bonum, ea ra- tione appetendum non elle, vt quila habeatur ratio ex- terorum ,
licet imperfectioris ordinis , quorum vnum- quodque in fe acccptG ex Naturx
Icgc aliquo paCto ex- petendum fit. Si quis igitur ea qux ab ALftimatiux affe-
dtu expetutut, tanti faciat vt nulla exteroru adaugendo rum (quod territi a
fumma intenfione conftituit gradu) cura tangatur, vel cx maiori V)tentione,ex
qua bonoru adeptorti obicdto addjrur, du certo aliqux A-.fliroatiu* bono
inhxrct , extexis tum adipifeendis tu iam adepti* 283 renuntiat, vel etiam
obfurnmam intenfionem imperfc- diorum zffcduum vires abforbc.it, hic neque
affedus Alftiimtiux licfcruicntit» neque impcrfcdoru Bon«*fu- ticbit , fcd
illorum vnumqucmqtic quamtnaxitnc deho- ncflabit. Et hxc quidem intelligcnda
erunt etiam ciica horum bonorum partes, quatenus ad inuicc conferun turmam
neque honor tati faciendus cft.vt homiufi gra tia contemuarur.neque bonorum
vtiliu fruitio ita am- plctanda.vt huius gratia eorundem adeptio ac confer-
uatio penitus deferatur, quanuis enim qux minus per- fecta funr
impcrfedioribusredc prxferaotur.non tamf omnino fpernandafunt. Eafdcm ob c
aulas horum affcdufi nullus omnino ex- tendendus crir,(ed intra duas priores
extcnlionis ratio, nes recinendus. Itaque , quanuis amicum rede diligens
nontatGm vnamquamque illius parte diligere debeat', Se exteros cjtcraque omnia,
qux illi aliquo vinculo co- pulantur feu ad eu pertincnt,atque etiam in huius
ami- citix vfu,& in lingulis qux illi feu adhxrct fcuanncdfi-
tur,red£conquicfcerc:nihilominusfiquisin his feu re- cipiendis feu prxltandis
ita dclcdccur.vt etia fublcllio- tum ac locoruin,in quibus exerceri folct,
amore flagret, hic (ni fallimur) reprehenfibilis erit. Simili ratione , liquis
bona vtiliu ita profequatur , vt non tantum ad panes bonotum & ad ea ex
quibus eli. ciunturaffcdum extendat, fcd etiam ad laborem, & ad munia
omnia, qux in bonorum vtilium adeptione exer- cenda funt,necnon ad horum
munerum panes lingulas: hi* proprij affedus impulfus indccemerextcndct , mfi
forte hjc conueniantex attcduuptxftantiorum vi, qux omnino extendenda cft.
Horum igitur affcduutn vnuf- quifquc du proprios impullus omnino libere
fcquitur, neque ex prxftantiorum vi admodum deducit ut , nun- quum ad virtutes
fcd fempet ad vitia diriget, redeque ob id conflitutum cft ,moru virtutes
quibus hi affcCtus perficiu:.tur,Optimx virtutis denomina. iooem non fu. ftiuerc,
fed exOpcmix virtutis moderamine tam boni- tatis quam virtutis naturam ac vocem
reciperc.Itaquc, vt harum virtutum termini certiores rcd$ conftituan- tur,tum
ratione intenfionis, ex qua aduum p6dus vide- tur oriri, tum ratione
extenfionis , ad quam numerus pertinet, tum ratione difpofitionis ad alios
affedus, cx qua deduertur ordo, tum ratione perfcucraatix , ex qua colligitur
menfura : lignum aliquod certum fta- tuendum cft, hocquc ab ipfa tantummodo
Optima vir- tute eft accipiendum , feu ab inferiori illius parte , qux affedum
fimplicitcr humanum refpicit, ac his imperfe- dioribu* alfcdibus eft
proximior.Conftat fiquidem af- fedum, qui fimplicitcr cft humanus, ex Naturx
difpofi. rione prxclfc his omnibus, ac illorum bonis libere vii, haud fccus
quam cogitandi vis rationi deferuies Icnfus omnes inferiores rede modetatur ac
tegit. Siquis autem, non accepto hoc figno, admoneat tan- tummodo lingula pro
rerum ftatu ac vt reda ratio di- dat modificanda elfc, hic ca ratione deferuiet
moraliu virtutum adeptioni ac vfui, qua xgrotantiu lanitati mi. mftrat,doccns
caxgroto prxltanda clfc qux ex medicx artis lege illius morbum dcpelleic
polfunt, nullumque prxtcrea pharmacum afferat, feu certam medendi ariem
demonftrat. VniuerC Inft. adhom. perf. De magnanima at e ac Aequanimitate.
Vmanorvm affeduum vnufquifque aliis jj certa quadam fene clfcnt ialit er
copulatur at- ||queadhxrct. Singuli igitur confidetari pof- II Iunt , vt
eriguntur ad alfedu» prxftant lores, illorumque obieda, vt refpiciunt propria,
Se vt ad im- p er fcd i ora defled untur. Id fatis pccfpicuum cft in Ani- 1
mofitate » feu in alfedu Ai (limat nue dcfcruiente , cuius (tanquam
prfftjnrioris)viirmesac vitia primo loco in- fjjicicndafunc. Hic ex humanx
caritatis adeamexten- fionc A cx fuimet ad caritatem eredione, decorandus eft
pluribus virtutibus, liifquc valde cxumis,intcr quas 284 Magnanimitas &
ALquanimitasprxcipu; videntur clTe. Hx vero anneduntur caritati, fimulque
virtuti optimx. quoniam profequumur tanquam bona prppria virtutis adus.qui ab
illis confcquentcr expeti folent. Magnani- mitas vero 8f Aiquanimir as
diftinguuntur inuicc , tan- quam magis ac minus cxcellcnsmam Magnanimitas ve-
hementior eft, Aiquanimicas remifsior. Itaque Magna- nimitas ficuti
vehementiorem diledionem cocinet : ita magna prxeipue refpicit , hominemque
primo impellit ad ca cxcrccda quibus magna confici polfunr.mox eun- dem fxpe
certiorem reddit fc, quatenus hominum infir- mitas patitur, magnis indignum non
cITc.Quanuts aut£ ipfc magnanimus in partiis(qux virtutem fimiliter con-
tincm)non acqiticfcat.paruaquelibcrtler prxtereat, ea taincn non abfolutc
contemnit, fcd quatenus adma >na referuntur, haudfecus quam nonnulli, qui,
cftm vino quammaxime Jclcdent ur.gcnrrcfiota vina fdigut, cx- teta vero abi-ciunt,
prxfertim Ii omni gratia denuden- tur,neq; lingulare aliquod contineant. Eifdc'
etiam ra- tionibus Magnanimus du circa parua verfatur,ca magna reddere nititur
, Se magna pcrtradas.illa maiora aclllil ftnora cfHcir. Animum aute.du vehemeti
hac dilcdio- ne virtute proieqmtur, vere magnu cftici mauifcftu cft: patet
fiquidem imperfediora oinnia,qux^fi ad prxclara virtutis gefta referantur)
minima apparent Sc Iunt, Ma- gnanimo contemptibilia reddi , redeque ob id
magna- nimi contemptores videntur efle : fpcrnut enim ranqua parua non tantum
potcftatesfic diuitias .fcdhonprem etiam, qui externorum bonorueft maximus ,
dum i vir- tute non oriuntur. Quanuis igitur Magnanimitas verfetur circa
prxcla- riores adus vn tutum, tanquam circa propria, non aut£ circa honores ac
inhonorationes,eareuus tamen admit- tendum eric,eam vcrfari circa honores &
inhonoraro- nes, quatenus intclligitur, illius cxccllerttiam.tanquarn cx
figmsprycipuis colligi cx honorum dcfpcdu Se et inhonorationum
tolcrantu.conuincitui enim homines vicuuque fcnlatos virtutis amore vehementer
teneri, dum hanc prxeipue tuentur, neque cx aliorum feu ade- ptione feu
amifsionc valde lf tantur feu valde moerent. Eandem ob caufam Magnanimus in
magnis pertr adan- disnullum periculum refugit: in periculis conftitutus cum
fiducia agit , neque vuqua magno tnfrore afticitur> licet acerbum aliquod
luftincndu, Se Mors ipla fubeun- da fit, non quidem(vt dixere Antiquiorcs)quali
non lic ei dignum omnino viucre, (hoc enim ftulu vanitatem contineret; fed
quoniam virtutem Se ca qux virtutidc- bentur exteris omnibus vere prxfcrenda
cognofcic. Hinc quamtutifsim* colligitur, veram Magnanimita- tem abfque alus
virtutibus dari non polle eam probita- tem omnem continere , ac eandem
cxrcrarum omnium ornamentum cenfendam cire, nam qui virtutis aftusdr-
ligunt,virtutes ncccflario profcquGtur, ac in illarG ade- ptione Se vfu fumme
lxtantur, eoque coftautius quonii proprio fine, quiconftituitur in eodem
virtutum prefta- tsorum vfu, fruftrari non polTunt.quanuis enim afiai um
virtutum adi io illis nonnunquam interturbetur, fapien- tix tamen feuccrte
Pietatis lludium non amittuntPrc- ftatioies .'autem virtutes Se ipfa
Magnanimitas ad idem impellunt, licet non eadem ratione. Optima fiquidem virtus
dirigit ex pietatis vi ad Dei diledionem accul- tum .exfapieiuif amorcad
contemplaiioncm . ex alFe- dlu caritatis humanx ad decentem omnium hominum
aflbeiationem. Magnanimitas vero cadepetquirit, quo- niam virtutis adhis,
quibus talia paranda funt.f. mmo amore profequitur. Quapropter Magnanimitac. ac
Optimx virtutis impulfus femper cocordcs funt.neqae fibi inuitem adueifari
poliunt. * A.quanimitas nihil aliud erit, qu^im firmus virtutis exeteendx amor,
licet non adeo vehemens. Illi propri- lfsimum erit conquidcercin lingulis
morahuiTi virtu- tum adibus, licet qu{ tradantur non lint adeo magna, fcd
fortalfc humiliora. Itaque ipfe ^quanimis prom- pte defleditur ad
ynumquodque.quod virtutem vtcun- que contineat, quauiscmm ail fumma propenlbs
nofir, uihil tamen magis refugit , quam a quacunque reda adioo,. Contemplatio
V. Pars I. 265 aftione defirtere. Harum duarum virtutum bonum tan quam valde
adhxrcns bono virtutis Optimx , illius na- turam aemulari videtur, exdem quoque
virtutes ciufdc Optimx virtutis imaginem vtcunque referunt, virtus fiquidem ac
virtutis actus quos proleqquntur, abfolutc funt boni,8c malis omnibus
aduerfantur. Magnanimitatis & Aequanimitatis confumroatio ex ea parte qua
re&um propofitum continent, ac commu- niori luftitix refpondcnt, deducenda
em ex irradiatio- nibus humanj caritatis ac c jtcrarum virtutum prxftan- t
iorum ad jEitimatiuam. hxc enim ex proptia vi re&c percipere non poteft
moralium virtutum naturam, pul- chritudinem, fruttus ,ac munia, licet obfcunori
quada conieftura vtcunque vaticinetur. Quapropter, nifi ra- tionis vi accedente
coguJtiuique fubminiftrante hxc xedti perciperentur, conftituta virtutum
dilcitio non confiftcrer, feu certe omnino infirmaac fluctuans clfet: non
difsimili ratione partes, qu$ feu ad Prudctiam, leu ad Fortitudinem ac
Temperantia pcrtinent,roborandx erunt: rationis enim
adaimentisdcficientibus,impof*i- *• bile eflet lingula prudenter
circumfpicerc.incuen.pen- fare , difccrnerc ac cauere , nedum virtuti ac humano
bono deferutre nitimur ad vitia prolabamur humanoqj aduerfemur bono, feu
magnanimum, xquanimeue pro- pofitum fortiter retinere , feu ciufdem impullus
mode rari, ne ex nimia acceleratione totum virtutis opus per- turbetur.
Prudentia vero, qux ad Magnanimitatis ac JEquanimitatis confummationem
dcfidcratur,Circum- fpedtio leu cautio dccentilsimc appellari potcrmForti- t
udo dicetur conflantia ; Temperantia longanimitatis nomen alfuract. De vittis
Magnanimitati er Aetpuuttuutati oppofuts. ' Aomnihi tati ac jEquanimitatt
BrtgS» K opponuntur plura vitta:rc£lx enato intentio- R n's v,s ^efle&i
fo,cl * viltutl* habltu • ac 4b Plr^/wi humani boni profccutionc , tam ob
veheme- tiorem intenfionero affe^us jEftimatiu* defcruietuis, nuam ob nimiam
remilsioncm. Vchemcntior m tenuo ( vt animalium affcBuum mos eft ) retundit
vlum fupe- riorum virtutum cognolccnuum , Cogitatiux Icilicct ac Rationis,
eucnitquc ob id vt dum virtus virtuufquc adus vehementius amanturac appetutur,
virtutum na- tura ac partes plene non attingantur. Tunc igitur vir- tuti»
diledio continet quidem aliquod prxclaium, led fludu Jntcm agendi habitum
parit, qu» etiam oirotam Prxfu.nptioncm inducit, ob idque lcuitatisac Prxfum-
ptioni* vitia fouet.Rcmifs.or ciufdem affcdas impullus jnfius etiam jEftimattu*
perceptione labcia&it,ipiuin- que animum vere infirmum reddtc.idcoquc licet
virtu- tis prxftantum Vtcunque attingat, admirctur ac diligat, nihilominus
parum libi in omnibus fides nihil molitur, nihilque aggreditur .atque cum
pcofequcndi habitum cocipit.qui Pufillaniraitatis nomine exprimi folet. Hoc
autem vitium quanuis exboni priuatione prxeipue fit rcptehcnfilnlc, rari) tamen
Omifsioms culpa carere po te5. Itaque non parum fauct extefiom virij communio-
ris, quod ad fummam omifsioncm impellit ac defidiam fumr dctcftandam
inducit.Quanam vero ratione Va- nir: scPrxfumptio.nccnonPufillanimitasac
Dcfidia, xr uant hominem incautum ac incircumfpcdum , fi- mulque ad
Inconftantiam acPcxcipitationcm impcl- lant, vnufquifque iam dcmooftrata
perpendens intueri Capvt XV. D« r. itione , qua ex optimx virtutis ac hamati*
cantatis tutat tu , Matnancmttas ac Aequanimitas viduo ac ret uieri pojhnt,
C" vina oppofua decimari , >66 Ed demooflradum eft, quonam
pa&ocxhu- nun$ caritatis totiulque Optimf virtutis per- 1 ccpnonc,
tanquamex certi ligni intuitu, hae virtutes rede parari ac retineri pofsint ,
op- pofita vero vitia vitari ac comprimi. Hxc autem cx his quz dida funt facili
colligi poliunt, nam ficuri optimx virtutis ac iplius humanx caritatis bono non
percepio virtutis ac vitij certiores rationes nos lubtcrfugiut, ita fi virtutis
ac viti; rationes nos lateant , Magnanimitatis Sc aEquanimitatis opus ac bonum
nos prxtcribit. Econ cra etiam , dum in virtutum ac viliorum natura non de-
cipimur, in Magnanimitatis vfu firmiter infift:mus,cQm prxfertimhx virtutes
humanx caritati immediate ad- hxreant,ac ceteris imperfedioribus moderamen ac
le- gem imponant, ipfz vero ab Optima virtute ac huma- na caritate tantummodo
componantur: illis liquidem propriifsimc efiuemt eatenus virtutem ac virtutis
adus diligere, quatenus iplius caritatis totiufqueOptimf vir- tutis bonum primo
refpiciunt. Nam fi non intuitur hoc bonum, magnum aliquod non continent, fed ad
vanita- tem perducunt. Neque tamen ob id fulpicandu eft hai morum virtutes
virtuti Optimx ipfiquc humanp carita- ti tcu inutiles eflc.icu parum adiumeti
illis averre: dum enim lEftimatiux affeftus propria quadam rarione ad id
impellit, quod rationales affedus exoptant, illoruadio longe firmior ac tutior
redditur, lpfi etiam Magnanimi- tati ac lEquanimitati prxeipue alcribcndum eft,
vt nul- la cuentuum incertitudo agentem perturbare atque ab adione retrahere
pofsit. coquiefeir enim in folo virtu- tis adu, neque aliud prxtcrea
cxpofcit,vt prxftantiori- busconueim. Quapropter vehementiores ctum ac fir-
miores reddunt tim cognofcendi quam profequendi vires, fimulque animum ab omni
Perturbatione, Vani- tate.Prilumptione, ac Pufillanimitate longi tutiorem
cfficiuiir,ncquevllaaifeulncircumfpc£tioncm,fcu Pre. capitationem, leu
Inconftantiam patiuntur. Capvt XVI. De decenti eontrafltoue camtius cantatis ad
feipfum,ex qua o nuntier decens [tumet amor ac ingenui ros, nec- nou de vietis
qux dittis % mus ibus opponuntur. Estimativ* aflfcdio, quatenus fim- plici
affedui humano adhxret ac quodam- modo copulatur, enarratis virtutibus &
vitiis fit decorari ac deturpari poteft. Eadem qua. tenus verfatur circa
propria , homincfquc intuetur non omninoindctctmtnatcjcdexcerta conditione defini-
tos, aliis virtutibus .vitiifquc non paucis Honertabiiur feu dchoncftabitur.
nam ea etiam plura funt qux perti- nent ad tales hominum determinationes , Sc
certas leu amicitix feu inimicitif rationes expofeunt. Inter hxc illud primum
obtinet locum , quo hominu vnufquifque i careris difiungitur ac feiprtim
infpicir. Hxc ab huma- nis amicitiis fciungenda non eft, quin potius diligeuus
attcndenda.nam vere prxeiptia cft.Rr licuti primam hu- manx cai itatis
contradionem coi.ftituit , iiadunvrcdc exercetut rationes omnes demonftrat
quibus cadi cari- tatis ad alios decenter eft extendenda. Huius affedionis duo
fines videntur efle: quorum Vnufquifque proprius appellari poteft, fed non
eadem ratione: alter fiquidem cx co cernetur proprius, quonu in bonorum omnium
profecutionc proprium commo- dum intendit. Alter vero non tantdm proprium com-.
modum, fed illud etiam bonu pixeipue attendit , quod ad jEftimatiuf affedum
propriifsimc pertinet. Ex fine prioticonftjtuitur amor proprius. Hic quandoque
Na- tur{ legibus confemit, quandoque aduerfatur. Dum Naturf legibus confentit,
prxftantioribus affectibus ac morum virtutibus aduerfari non potcft,quin potius
illis quamroaxime fauet. nam , quemadmodum nihil obftat, illud , quod cx
propria natura ac bonitate eft amabile^ amatoribus etiam maxime prodelTe : ita
inconucniens no dl, aliqua i pr^ftatioribus affedibus diligi abfolutc,'
Contemplatio V. Pars I. «9 tit i quam optime confulatur. Et hxc quidem
ipfifilij, /iue Matrimonij vinculo adhuc fint foluti, Huc iam ma- riti atque
etiam patres e tfetti .parentum vtrique prxfta- re debebunt , ita tamen vt
patii tanquatn pcrfediono- bedient >j pixcipuc exhibeatur, matri vero r*quam
in- firmiori, defenfio. Ex his autem paternis riliorumque obfcquii* decenter
fcu indecenter prxftuis,conftitucn tur fimiliicrccrtx poriuspioprij amoris ac
Ingenuitatis extentiones, ac vitiorum oppoticorum , noux fcu viitu- tcs,fcu
vitia. Ex diuina aurem follicitudine fadum cft,vt parentes in filiorum
educationibus ac cura aberrare nolint >& defeCtus omnis, qui paternas
has dilediones concomi- tari lolct, pendeat potius ex ignorantia feu ex
negligen • t ia, quam ex vlla malitia.Gepe etiam ob vehcmentiorem quamuis
ftultam, filiorum delcttionem in idem incidut. Fiatrum autem ac (orotuin
coniundioncs ac dilcdio- nes rede colligentur, fi in his quxpertincpt ad confi-
ltum,feu erum ad pericula atque ad labores , dum par uum cft xtatum diferimen ,
deuinxerirtrus ipfos fratres ad viriles partes libi inuitem prxfiandas,eademque
ra- tione forores fibiinuiccm vxoriis legibus aftnngemus fancicnuitque ,
fratres erga forores exercendos ede, vt vir erga piopriatn vxorem. Econtra vero
forores erga Fratres, vt vxor erga virum.Sm autem fratrum ac foroiu aetates non
parum diftcnr , maiores paremu munia imi- tabuntur,minores vero filiorum. Harum
ramen dilcdio- num vnaquxq ic cxcopulx differentia em denomman- da.nam.fituci
dantur dilc&iones mantatis , vxoria , pa- terna.matcrna.ac filialis, ita
admittedx fune ddcd loncs fraterni ac fororix.quarum vnaquxquc cifdem lembus
fcu moderationem retinct/tu ob cx^eflum defeCtumue ad vitiofam formam
deducitur. Hi tamcn cxccllus feu defedus rai ius induci folcni, vixqi diutius
retineri pol- iunt nam. ficuti tales hominum copulationes a Natura funr,ita
illarum leges ciuidem Naturx vi in vniufcuiuf- que animo infitx lunt , neque
vnquatn penitus diuclli poiTont.Ex quo fadum cli,vt homines in his , in quibus
E rimo exercendi (unt, ad virtutum fini magis proni, ifquedtrigcmibuscas leges
imbibant qux quainma- acime conducunt ad exterarum focietatum decente pro-
fecucionc ac vlum.du enim Natura duce homines certa quadam ratione afticiutur
erga fcipl'os,crga coniugcm, erga parentes , erga filios , erga fratres, ac
erga forores, colligunt euidenter quidnam feu ab aliis expetendum
rchigiendiimue fit , ad fuimet , vxoris , parentum, filio- rum, fratrum, ac
fororum commodum , fcu ipli aliorum • vnicuiquc,illoiumq
icconiugibus.paremibuSjfiliiSjfra- tx ibus ac fotoribus prxftarc debeant. De pafhonum caufis ac rammb.u :
de virtute tjut di- citur Uum an. i jidestac de vutis eppofuts . ^ 1 itCT ion!
i , qux ab vnoquoque cxercen J dx fun: circa feiplum, circa coniugcs.atca Ii f
bcros, circa parentes, circa fratres lororcfquc ’ ac circa vnumquemque aliorum
( vt patet ex fuperioribus) comploduntur duas diligendi rationes, altera fi
quidem contrahit fiumanx caritatis atfcdum.al rera vero oritur ex certis fcu
conditionibus, fcu relatio nib*x illorum qui diliguntur. Prior omnes homines x-
qanuet refpicitrpofterior vero imrqualitet. nam ,quo i .agis extenditur, magis
infirmatur.Quanuis igitur illa rum vnaquxque hominum focietatesfirmiorcs
exoptet, prior tamen qux caritatis vim continet , longe amplio rem focictatem
exquirit :poftcrior verb ex contrudio ribufHocietatibus acquicfcit. Ea , qux ad
pleniorem focictatem humanarum dodrinam pertinent ,quarque Carundem fpccics
demonfttare polfunt ac pcrfedilfi- mim formam obiicere.fuoloco explicanda
ctunr.Nunc illa videamus qux conferunt ad volonratis inftitutio- nem, Itaque
admonuiftefuffictct, hominum focietas o- ntoos qux ex fola Natura non oriuntur
, necnon horni- 290 num mutuos adus eiufdetn ordinis, padionibus inniti. Sicuti
autem hotninutn vnufquifque naturaliter conci- pit tum proprix liberratis vim,
tum pacifcend» potcfta- tem, ita neminem omnino latere potcft.padiones haud
fecus deuincire quam Dei ac Natuix leges, ex quibus effluit humana libertas,
& omnis pacifccndi poicftas. In ipfis vero padionibus duo pracipue caucda
fune , ve fcilicet padionesdehi . rtat.qux funt pacifccntiu, & ve vtrique
commodum aderant. Ne erretur in priori, certa aliqua ratio
ftatuenda cft, qua tute difeernere nobis li. ccat quid noftrura & quid
alienum veri cenfendum fit. Hxcveroexipfamct hominis libertate fumenda eft. fi-
cuci enim illius vfus mamfcftc cft vniufcuiufqi.ita qux- cunquc ex redo
libertatis vfu effluunt feu acquiruntur, illius fimiliter erunt & in eius
poteftare conllituemur. Ad redum autem libertatis vfumconftituendum, tria
ptxcipue defiderantur. Primum vt diuinx voluntati inommbnsconfentiat, & in
nullo aduerfetur: libertas enim deficiens a diuina voluntate, a quaconftituta
ert.nianifelU aHen^arripic* ideoque , quoniam fummx redttudini aduerlatur ,
talis libertatis vfus non cft redus. Secundum, vt neque alterius libertatis
redum vfum perturber, neque ea alfumac , qux ali) ex redo libeitatis vfu
conlecuti funt.nam fi hxc vere vmcuique fune pro- pria, patet ,hxc inuadetem
feu pcitutbantcm,aliena in- uadere ac proptia libertate abuti. Tertium, vt
padio prioribus padionibus non iduer - fetur. iam ennn conftitutum cft, padio
nes naturalis ac diuinx legis vim continere : ideoque vnumquemque padionibus
dcuincix i,h aud fecus quim Dei ac Nature legibus. Sicuti autem his
animaduerfispadiones reddentur tutx a priori culpa, qua ad aliena extendi
folcnciu difta buc a pofteriori.qux pacifcentiu operatur incomoduin, fi ea attendantur
qux circa prxftantiores morum virtu- tes funt coiiftituu.nouimusfiquidcm
lingula ex huma- nZ caritatis bono perpendenda elfc , 8 e tale bonum fa- ucre
finguloium hominum bono, pro vniulcuiufque captu , nultiulque intendere malum.
Itaque padio. ics omnes, ex quibus fcu vterque pacifcens,fcu alter illo, u,
incommodum patiuntur, a reda ratione recedent patet tamen dum alter tantdm
Ixditur , a padione receden- dum non e fle , prxfcrtim fi in alio pacifcentc
nullus fic dolus , fed proinilsis omnino ftandum: omnis fiquideua lponlio eorum
qux in noftra poteftaae conftituta funr, neque diuinx legi aduerfatur,verc
tenet. Pixeerea ma- gis conducit humano bono ac hominum vnicuiquc,a- liqucm feu
aliquos incommodum paci » quim humanas promifsioues viribus deftitui irritafque
reddi- l Et illi quidem, qui ftant padionibus ac promittis, que I ad aliena fcu
aliter debita non extendutur, decorati erue illa virtute qux Humana fides
appellatur, quxque to- tius humanx luftitix fundamentum cenletur. Hxc ve- to
virtus ficuti fxpe fummaanimi reditu Jinem expofei ita magnum Prudentix acumen
requirit quo doceamur quanta bona(licet fero)coacomitcntur fidei firmitatem 8e
quanta mala vitiis oppofitis anncdantur.ln eadceiii defiderantur fumma
fortitudo & fumma Temperantia: fxpc.n. maxima incomoda fuftinenda funt , Jc
bona ma- xima dcfereda,ne a fide recedatur. Eade fere dcfidciatur in padionibus
ita exercendis ac firmandis, vt pacifcctes vndequaque commoda
confcquantur,neutcrque fcu Ix Jat feu txdatur. Itaque iure optimo prxcipua
quadam prfrogatiua Homines appellari folenc , tam illi qui ia* padionibus
hxcprxftant, quim quifponfionibus con- ftantiffime infiftunt.Fidei vero vjrtus
corrumpitur non tantilm ob defedu,dum lcilicet nulla habetur ratio pa-
dionum.feJ etiam ob cxcclTum^uin ne fides deferatnr etiam impia aggri di folent
&rqux legibus aducifanuir. Sicuti autem fpondentem decet iponiiombus
ftare,ita illius qui non rerum fucceftus incertos» fed ex priino pa cifcendi
adu plus xquo accepit, parces ccnfendf fune alterius pacifcentis incommoda
refarfirc. Illi etiam qui exteris przfunt, curare debebunt vt tales pactiones
ha- beantur irritae. n.i. 291 Vniuerf. Inft. ad hom. perf. C>m XIX. De
ditp/ici Inftttta ae lmujhtut. )Vo magis hominum naturam decet liberi j) agere
ac promifsis dare, eo nugis inconuenit | eam pati aliquid prxtcr palla ac
tnuolunta- : rie- Hominum igitur vnicuiquc ex Natur; le- ge cordi eft > vt
fua Ungulis tribuantur ac permittantur» & quatenus ablata edent redituantur
, nullufque inuo- Iuntarie ac vitra partiones damnum aliquod patiatur. Et hic
quidem morum habitus, quo nullus pixter pro- priam illius voluntatem damno
adicitur, fcd vnicuiquc quod fuu cd, tribuitur fcu redituitur, ludit i; vocc
pro. ferri folct , contrarto quodam modo nomine commu- nioris luditis, qux
impellit vnumquemque ad fua age- da ac nunquam deferenda. Idquenon incongrufc
nain, dum voicuiquefua tribuatur, fle qui tribuit & qui reci- pit fua agunt
, & ad fua agenda prouocantur : dii enim vnufquifquc fua recipit &
retinet» quamfacillimi fua agere potclb Econtra etiam dum hsc fubtrahuntur ,
finguli a pro- prij muneris vfu diuertuntur ac perturbantur. Huius luditis
duffunt partcsprxcipux, quarum al- tera fua vnicuiquc tradit ac
didribuir.alccra lua vnicui. que redituit. Eaverbqusfua vmquique permittit,
& tertia cenferi pofTet, quoniam nullum artum parir, cer- tam aliquam
luditis fpeciem nun condituit , fed Iniu- ditis carentiam fimplicitcr
arguit.ludicia, qus vnicoi- que fua tradit diftribuitque, Iniuditiam prscefside
non juppome , idcoquc prima luditia, atque etiicx munere Didributiua appellanda
erit. HuiusvfusSc difficilior Bc aliquanto liberior cd. nam recipientium inra
non adeo patent.fspe etiam non indecenter ambigitur qui- bus dandum, &
quibus non dandum Iit, necnon (quod maiorem difficultatem continet ) quantum
vnicuique dandunrrertc enim prjdari non poted ablque rerta di- judicatione
rerum 3c perfonarum , decentique compa- ratione rerum ad res 8c perfonarum ad
pcrfonas.ex quo oritur ea proportio qux vocatur Geometrica. tthxc quidem eandem
rationem continent, feude commodis feu de incommodis didribuendis agatur.
luditia qux fui vnicuique redituit, ob uJqueemlda- tiu; vocem admittit, iterum
erit bipameda : in quibu£ damenim Didributiuxluditix naruram redolet : nam
nullam Iniuditiam prxcefsiifc fupponit , vtputa dum mutuata redituuntur, &
in cotraCtibus ipfi contrahen- tes fe inuicem iudo pretio feu debita mcrcede
nulla ex parte defraudant. Quapropter Commutatiua propriori nomine vocari
folct. na ex eo tantummodo emedationi deteruit , quo- nia his odat qu;
cmcndacionc expofeunt. Ex quo mani- feftum eft, hanc luditis partem exeo
aDiftributiux na- tura quamaximi recedere, quoniam illius vfus nihil dif-
ficile continet, atque ob id vndequaquedeuincit. Eadem luditia emendatiua in
quibufdam iniuditiam prxcefsiifc fupponit, vel certe an prxceircrit animaduer
tir.ideoque Emendatius cognomen deccntifsime reti- net. Hxcvcto quandoque rem
potius quam perfo nas refpicir, aliquando potius petfonas quam res. Dum
vetiatur circa rcs,ea corrigit qux iniuriam qui- dem continent ,fcd ablque vllo
crimine illius qui alie- na retinet, accipit feu petit, hic enim ideo retinet
vel accipere intendit , qnoniam opinatur fc ea feti nere feu petere qux vel fua
fint , vel fua efle rationabilirer fufpi- catur. Itaque iniuda for ralle agit,
fed no iniud£,nec ve- re iniudus ed. Hxc igitur luditis pars Ciuilis appellari
folet, quoniam verlatur circa ea qux nullum volunta- tis defertum continent.
Dum perfonx ptxcipuc cmendandx funt,femper pa- tientis incommodo adiungitur
agentis crimen: errat e- nim non ex opinionis defedu , fed ex voluntatis praui-
tate. Itaque hxc Iuftiti; pars Criminalis dicitur. Vfus Iuftiti; ciuilis ed
facilior, atque etiam minus folurus.fi- cuti enim non difficile ed fancirc qux
res ad vnuquem- que pertineat, ita,uifi omnia ad vnguem rclarciancur, 291
Iniuditix complertirur vim. Econtra, vfusluditix cri- minalis continet non
parum difficultatis, quemadmo- dum enim perfonx plurimum inter fc differunt,
ita per- fonarum crimina plurimum diferiminis habent.His ac- cedunt differentis
temporum, locorum , ac c;tcronim huiufmodi, qu; artuu humanoru naturam
quodimodo immutare videntur , ficuti etiam pcen; imponend; caf- demobeaufas
idem in omnibus nonpr;ftant. Pcrcuf- fiones etiam, vulnera, homicidia, furta,
adulteria, fcu a- perte,ac violenter, fcu cLndcdinc pcrpetrcntur,& reli-
qua qu; crimen manifeftum continent, plurimas admit- tunt differentias.
Prfterea continent iniuriam ac dam- num non illius tantbm qui padus ed , fed
etiam totiu» focictatis,quod long* ardentius vindicandum eft Patet autem, hanc
Emendatius Inditi; partem ex eo Dtdributiu; vim continere, quonia innititur
differetiis perfonarum, temporum, locorum, ac cetcroru huiulmo-’ di. Exiftimare
veto quis t»oflct,ciufdcm virtwts efle, Bc p;nas delinquentibus indigere &
rerte agentibus prs- mia crogarc:fcd h;c plurimum inter fe differunt. Idcoquc
primum conuenit Iuftiti; emendatiu;, fe- cundum vero Dtdributiu; :pr;mia
nquidem erogare, nifi parta promifsionefue prxcelferint , gratiofi non pa- rum
continet. Poenas autem infligere, fiinplicisluditi; ed. cdm enim vnufquifque
rerte agere ex lege tenea- tur, dum rerto agit , culpam potius refugit quim
prx- mium mereatur. Quapropter dum prxmia tribuuntur, Id pertinet po- tius ad
decentiam & ad illorum dimulum, quam ad lu- diti; debitum, quod tamen
intelligendum ed , du hsc fiunt no ex lege fed ex fimplicis libet tatis vfu.
Vitia qu; opponucur his ludicis fpecicbus.ac partibus oriri pof. lunt tam ex
excelfu quam ex defertu. nam quandoque plus iudotribuitur,quandbqueminus.In didtibutioni-
bus ac commutationibus bonorum excediis, minus re- prchcnfibilis cd quam
dcfertusialicno enim bono vt - cunque dcleruit.quodtimen intelligendum ed,dum
id alterius damnum non continet.ln mulrtatiombus vero econtra excediis
vtplurimuin iudius accufatur quam defertus. Sed aliqua dicenda funt de partibus
harfl virtutum, quib. virtutis ebraunioris pattes finguls cotrahuntur. Prior,
qux comuniorem luditiam coti ahit (ni fallimur) animi rertitudo rcltc appellari
poterit. Qux contrahit comuniorem Prudentiam , rerta ac folers diiudtcacfo
dicenda crit.Qux ad fottitudinem pertinet, Condantri* nomine decorabitur. Qux
vero Temperantiam hac cx pane perficit , 1 ncontaminabilicas dicenda erit. In
ipfius au te Iuditi; vfu ea femper attedenda erunt, tanquam certa fignaqux ad
pr;dantiores virtutes per- tinent: ptxcipuc tamen illa qu; in partionibus ac *n
fi- de retinenda defiderantur. De Dtfcrettont ac Mode flui , necnon Ac oppofitu
vittis, Ok tantum catiendueft ne aliquis inuolun- taric patiatur damnum , fed
curandum etiam pro viribus vt in debitis prxdandis ac exige- dis abfit defertus
& excediis, licet nullum »■- * uoluntarium videantur continere. Tunc vero
apparcbfit ill;mor(i virtutcs,qu; Difcre- tionis ac Modeftix vocc proferri
folent-Difcretioc •«- uenitfuperioribus, quatenus inferiores refpiciunt.e -
polcitque vt inferiorQ minideria ac debita exigitur po- tius citra decentiam
quam vltra.Modedia econtra apta- tur inferioribus refpertu Superiorum ,
pr;cipitque vt inferiores requirant i Superioribus ea qu; fibi dcljcrur, potius
citra quAm vitra decentia : vtraque tamen vim» etiam inter xquales exerceri
folct. Corrumpuntur hx virtutes tam ab exceflu quam a defertu. QuaproptCT h
duobus etiam oppugnatur vitiis. Difcretioni fiquidem opponuntur Indifcretioob
excclTuin , Bc Relaxatio ob defertum. Modefti; aduerfatur ob exccfTum Immode-
ftia feu Arrogantia, ob defertum Stoliditas, ficuti enim Indifcrc. / m I 293
Indifcretio &• Arrogaritii, vitra decentiam hxc 3 fupL iitSribus,illa«t>
inferioribus exquirit, ita relaxatio ac fto liditat.vna inferioribus , alccra
luperionbus omnia ce- dit. Siquis autem has virtutes 8e hxc vitia invicem coq-
ferat, inter virtutes Difcretionem prf (hntiorem pctfpi- ciet: cohibet enim
attus fuperioris ac poteflatem haben tis, quod difficilius cft, cum Modeftia
retrahar adlus in- feriorisA’ potcftate carentis, quod eft facilius. Inter vi
tia, Arrogantiam indiferetione, Indifcretionem Rela- xatione, Relaxatione
Stoliditate cifdcmec rationibus deteftabiliores inuenientur. Decentia vcrb,qux
in Dif cretionis ac Medeftue vfu attendenda eft, fpedtanda erit refpedtu
inferios!} ex vniufcuiufque iuunere, ex agendi virtute, & ex
a&ionisfeu&u.dii enim ea imperatur, <^ux proprium munus cxcedunt.vel
propria imperatur, dum ex labore feu ex rgritudine vires defunt , feu etiam du
nullus ex adfione fiuttus elicitur , ad Indecentiam de- uemtur , atque
Indifcretio exercetur. Refpedtu autem fuperiorum, forte etiam xqualium, eadem
Decentia fu menda erit non tantffin ex agendi munere, ex agedi vir- tute,&
Eudlu.fed etiam ex agendi commodo, dignita- te, atqueopportunitate. qui enim
horum rationem non habens fuperiorem vel xqualcin grauat,Modcftix limi- tes
excedit. Siquis autem certius definire velit partes , quf com- muniorem
virtutem contrahentes Difcretionem ac Mo de Ilum parifit, facile (ni fallimur)
alfentictur has ex lu- ftitiaintueri bonum tam exigentis quam illiUs a quo exi
gitur. Itaque dum concipitur bonum vel exigemis tan- tdm , vel illius tantum i
quo exigendum ell .orietur ea Iniullitia qux oppofitorum vitiorum cft pars
prxcipua: quorum alterum proprij. alterum alieni amons extef- fum inducet.
Simili ratione exercens Difcretionem ac Modeftiam.exeopiudens apparebit quoniam
proprium bonum non exquiret , dum confpicit cum , a quo exi- gitur,teneri ad
maioris mali expulfionem. Quod fi pro prium etiam malum repellendum cft , tam
proprium quim alterius perpendet malum , & id quod maius eft prius
repellendum decernet, idemque .n bonis pcofe- qucndis obferuabit. Quapropter
Difcrcti ac Modefti Iciplos eoufque abadlionc cohibent, donec hxc illis
vtcunquc conftent. Oppofitx vero imprudeutix vel in propriis vel in alienis
penfandis deficiunt, vel etiam !>aruificieda dccernuc, animumque vel omnino
lufpen um vel nimium celerem reddunt. Quod autem ad Fortitudinis ac T
cmperantix pattes attinet, his proprium videtur e(fc,dum aliis parcendum non
cft.ob illorum potius quam ob propria incommoda cocnpa.t duin aliis parcedum
eft,ob illorum potius quam ob propria commoda Ixtari. At horum vnurn- qu odo u
e ex intuitu illius ligni, i quo imperfediores atfedrtis omnes modetados
diximus, certius definiri po- terit,pr^fertim fiMagnanimitatis, Aquanimitatis,
Inge- nuitatis » Fidei ac luftitix tum diftributiux tum cmm- datiux rationes
fimul attendantur. Has omnes virtutes prxftantiores artendendas dici - mus.
quanuis enim decentilsima virtutum ratiocxlola optima virtute fufficientcr
fumatur , mentis tatnen notlrx infirmitas non parum adiumcftticonfequitur, fi
hxc attendantur etiam ct bono mediarum virtutum, quod optimx virtutis bono
confcntire iam nouimus: n-m inuifibilium etiam profpedu dum lignum , cx quo
extera funt dirigenda, longius ab oculo diftat.plura in- terp, nuntur , qux ad
illud ccdlc duigunt , ficque oculi i nfi' ii itatiftit curritur. Vacet autem id
omne indecens efie quod Fidei, Inge- nuitati , Iuftitifque aliquo padlo
aduerlatur,ac virtutis adtus vtcunque perturbat. Ipfa vero Difcrctio ac
Modeftia defideran folet etiam invlu «uftitix. nam ab illis oriri videtur omnis
ratio xquitatis, qux totius luftitix ornamentum ac confum- matioicdtc
appellatur. Qua nuis autem Indifcretionis ac Immodcltix habitus non parum
ditfcrit ab iniullitia diftr ibutiua , commutatiua , ac emendatura , dc quibus
iam didtum cft: illis tamen funt qu^mmaximi proximi. Idem oppolitis vitiis
eueme, idcoquc tranfitus cx Indi Contemplatio V. Pars I. E 29+ feretione ad
Iniuftitiam eft valde facilis. Ipfa etiam In- difcrctio fxpilh repetita
manifcftam Iniuftitiam conti- - met. nam dum (iipcriores vlrra decentiam ab
inferiori- bus debita exigunt, licet ob tiibucntium timorem fcil verecundiam ca
voluntarie tribui videantur, apparet ramen ipfos,tribuerlccs interne angi,
acreipfa inuolun- rarie pati feu expoliari. Quamobrem tandem ad id dc- ducuncur
,vt pofthac fe huiufmodi pra (lituros nrgene aperti. His aure perceptis , nili
ab exadionc defiftaiur, Iniullitia fciplam manifefte proditJdem etiam, liet*
di- uerfi ratione , cx Relaxatione euenirc folet : inferioi es enim dum
animaducnunt debita no exigi ,fed relaxari, fxpe ad id deducuntur infanix, vt
rogati debita prxfta- re nolint, iamque aperte difsideant. Dc Affati
':tate,Fa/mhantdte. Ventate» Comitate, ani - mi Moderatione» Humilitate ,
Mattfuctmitiic,A * micabtluate. -JT?? Y m a n « caritatis contradiones aeexren-
^ tf lioncs,Fides,luftitia, Difcrctio, ac Modeftia, quas ludlenus explicauimiis
, exercetur circa hominum attubi crtos homines rcfpitientcs, quatenus feu
Narurx legibus feu padltomb. fubiiciutun Prxter has illae moru virtutes
admictendx ctunr qux moderantur exteros hominum -dtus>quibuque efien- ti
aluer conucnit certos quidem homines ac aliqua ra- tione determinatos
inruoi.lcd omnino libere. Hx duo- rum funt ordinum , uamht etiam adlus +d
totidem or- dines deduci videntur.qutdam nempe homini, in quem exercentur, ex
propria vi nullum commodum allerunt, fcdamicitix indicia tantummodo continent
idcoquc Officia fimpliciora appellari pollet r.qmda vero benefi- cium agentis
animum cxga recipientem vel adu exer- cent, vet manifefte teftacum reddunt.
Officia limplicio- ra d tplicctn adtum continent, exhibentis fcilicct &*
re- cipientisfcu appetentis, quanuis enim exhibens fxpe etiain fimul recipiat ,
horum tamen vttuinque propriis habitibus videtur fubiici. Ex his omnibus oriri
videtur quatuor morum virtu- tes, qux huinanttn focictatf inducunt ac funim£
foucnt, j quxqtic certa feriefibi inuicem affociantur .videlicet ‘ affabilitas,
familiaritas, vetitas, & comitas; necnonalix quatuor, qux eandem focictatcm
confirmant ac tutifsi- mam reddunt, animi fcilicct moderatio, humilitas, ma-
fuctudo, & amicabiluas. Atljbilitas verlatut cuca pri- mos hominum
congrclfus. Familiaritas, qnq cogrcfTuum frequentationem lupponu, notorum
aftoctaiionesac conluctudincs regit, veritas familiaribus Termonibus
prxeft.illifqueprpcipuc, qux circa familiaria verfantur. Comitas eos termones
rcipicit quibus audientifi animi exhilarari lcu comitari iolcnt.Aniini
moderatio dece- tiuin officiorum exhibitionem, iplumquc prxeipue ho- norem
moderate diligit nmdciatcquc rcfpicit. Humili- tas vero piopte exhibet.
Manfuctudo hoium officiorum dcfcdu facile condonat. Amicabilitas Ijutur cx aliord
bonis ac ex oppolitis contrtftatur. Fiat tini omnium vittutum ratio fqmenda
cllexprf- ftancioribus morum virtutibus: illiru fiquidem vnaqux- que tunc rede
exercetur, cum non aducnatur humanx caritati , magnanimitati , feu xoosmmitati,
caritatis contradtombus ac extefionibus,hdei,iuftitip,ac difcre- tioni, (ed
fauce potius. Ad idem faciunt Njturpdue- diones, quibus vnufquifque admonetur,
quid p.it enti- bus filiis, fratribus ac fororibus prpftandum fit. Itaque exdem
morum virtutes tacilc tctincruur , dum incon- grcfsibus ac iu familiari vlu
iuniorct venerantur lenio- res tanquam paties , luiuorcs habentur i femoribus
tanqnam filq, & xqu. lts ab fq .alibus tanquam fir aties feu lotores. exdem
quuquc animi difpofitiuncs manife- fte colliguntur ex Icrmonibui tam domefticis
quam a- Im, qui icucontrillari lcu rxhilaiare lutent ,nccnoncx communium
officiorum piolccurionc ac condonatio- ne, ptctipucquccx vana amicorum ac
extraneorum n.ij. Diq 295 fortuna, nam talia vt emeentur fcu a fenibus feu a
ju- nioribus,& fcu fenesfcu iuucncsrefpiciunt>eum vlum expofeunt qui
ftngulorcm xtatem decet. Scicndu tamen cA.tunc tantummodo folius aetatis ra-
tionem habendam cfle.cdm extera omnia pnia funt.cf teris
veroinxqualibusexiAentibusdiferimen fumendu erit ex moralium virtutum
habitibus» & ex his aux hos habitus confequunturiidqueea ratione vt lingula
atten dantur ex ipfarum virtutum dignitate. Itaque, quicun que Pietati ac
Sapientix parum incubuere , neque e- tiam preciarum aliquod caritatis humanf
fpecimen ex- hibuere,dum incidunt in virum, fcu pictate.feu fapien- tia , fcu
caritate infignem , eum tanquam patrem vene- rari debent , fortade etiam
tanquam beneficum, nam qui omnibus profunt lingulis profunt' In his vero
dijudicandis communis hominum fente- tia attedenda erit, ac prxeipue commune tc
Aimonium. cum enim qui in Sacerdotio eA conft fiutus pium etiam exiltimarc
debemus: Sequi exteris docendis prxponl- tur, tanquam fapiens veneratione eA
dignus. Vniuerf.Inft.adhom perf. De l' itus,%rrtutib>u nuper enarratis
oppofuts. jFr AiitiTATi opponitur ex excelTu vi- fttium quo homines Nimi;
appellari folent ,ex r defedtu RuAicitas. Familiaritati aduerfatur exexcclfu
nimia Familiaritas, ex dcfcdu Inlocubilitas. Veritatem, quantum ad propria,
dcAruit ex cxceflu la &jntia,cx dcfcdu fui dcpreflio, quantum ad aliena ,li
in prxfcntia Hat,cx cxcclTu rcfpedu bonorum Adulatio,cx dcfcdu Comprellio ,
refpedu malorum ex cxcclTu Ni mia lm properatio , cx dcfcdu Nimia prxtcrino :
li liat in abfentia, refpedu bonorum ex excclfu Extollen- tia,^ dcfcdu Alieni
boni deprefHo, refpedu maloium ex cxcclTu Maledicentia , ex dcfcdu Violenta
defcnfio. Comitati refpedu obledantium ex excelTu repu gnat Scurrilitas, qux
indecore exhilarat, ex dcfcdu inlipiditas : refpedu contriflantium ex exccllu
Mot oli- tas , qux immoderate contri Aac, ex defed u Prxter itio, qux nimium
contriflatioocm vitat. Animi moderationem corrumpit ex excelTu Elatio, qux
indebita officia ac honores exqti irlt, ea defcdu Ab icdio.qux debita non
recipir.fcu refugit. Humilitarem repellut ex cxcclTu Vilitas, qur indebi- ta
officio ac honores prxbct : cx dcfcdu Supctbia, qux debita ofHcia denegat.
Manfuetudtni opponuntur ex excelTu Iracundia, qua homines exardefcunt,cdm ea
qux indecenter expetunr, vel nullo modo conceduntur , vel non, prout expetunt,
fimulque v indidam appetunt & exercent : ex dciedu Stoliditas , qua homines
illatas iniurias non percipiunt neque perpendunt. Amicabihtaccm oppugnant
inuidia Sclnfeufatio.ln- uidix liquidem proprium efl , contrifiari ex alienis
bo- nis,qux ipfa exoptat & non obtinet, licet oriantur ex lu ftitia, feu
certe nullam contineant iniuAiriam:&: ex a lienis malis lxtari,lnfenfatio
vero fenfum tunc etiam o mnino compr<mir,cum ca qux libi negantur indigni a-
liis conceduntur indigne. De his,tx quibus virtutum moderamen e it colligendum.
i I quis autem virtutes, qu$ moderationem ani- £miac humilitatem retinent,
redt- perpendat, facile animaduertet Manfuctudincm Sc Ami- cabilitatem nihil
aliud efle, quam illarum ex- tenliones ac vfuiQuapropter.fi ea acuratius
animaduer tantur qux pertinent ad animi moderationem ac humi- litatem , facile
occurrent quxeunque fcu manfuctudini feuamicabilitati fauerepolTunt. 296 Ea
verfe, qux animi moderationem ac humilitatem tutantur , duo videntur elfe , meritum
feilicet illius qui honores.dignitates.atquc obfcquia refpicit , Sc volun-
taria tribuentium exhibitio. Quicunque igitur exoptat dignitates fcu vitra
debitum voluntarii, feu pro debito inuolunrarie, fcu vitra debitum &
inuoluntaiic , hic manifcAc excedit : aduerfatur enim bono humanxea*
riratiSjVcl quia indebita expetit, vel quia indebite , Vel quia in vtroque
peccat. Idem non dillimili ratione Ma- gnanimitatem 8 c Aquanimiratem deflruit,
Ingcnuita* tem,Fidem,Iuftitiam>Difcrctioncm , ac ModcAiam op- pugnat,fimulque
Affabilitatis , Familiaritatis , Veritatis, ac Comitatis rationes
perturbat.Illc vero qui libi debi- ta ac volutaric exhibita refugit,ob defedura
aduerfatur bonis eifdem, primo quidem priuatiuc potuls quam po
fitiuciconlcqucntcr vero ctiu pofitiuc:quicunquccniin dignitates libi cx
meritis oblatas refugit, hic eas non merentibus ra laxare videtur.
Atiimaducttendum tamen cll eu qui dignitates fibidebitas aevoluutarie exhibitas
ideo rccufat, quoniam maiori alicui bono fit incumbcn- ! dum, vere iniuriofum
non cfTc fcu libi ipfi , fcu dignita- tem offerentibus , feu hominum
vniuerlitati , fed hunc futnma in veneratione habendum clTe, vr pixAanciori* j
bus virtutibus obtemperantem ac incumbentem. | Illi verb qui honores etiam cx
meritis debitos pro- ftquQtur vel obfequiis.vcl elargitiontbus.i virtutis tra-
mite longe diAant,fed longius admodum ab eodeaber- ranr,qui has obeaufas
honorant, atque eo magis, li in- dignis dignitates tribuant,fcu obfcquia
prxbeant. Quxftioni vero, quam aliquis nioucre polTct ,qua feilicet ratione
vniufcuiufq; merita fint fpcdanda,rcdc (ni fallimur)ljri(faciemus,eadcm
icpetcntes qux ad vir rutum limites conflitucndos conducunt. nam qui humx nx
caritati vehementius Audet, aique etiam Magnani-
mieate,£quaaimiute4ugenuuate,Fide,IuAitia,Dtfcre tionc.ac ModcAia,nccnon ipfa
animi moderatione, cx- tcrifquc morum virtutibus clarius illuAratur ; hic verd
honore, dignitatibus atque obfcquiis dignus cenfendus eA, magis autem ac minus
, pro v:rtutum,quibus prxei- 1 pue incumbit , feu ordine fcu gradu digniori. Ex
his quxdida funt circa animi moderationem ac humilita- tem,tute colligere
licet,Manfuetudincm tunc conAicui dum ira nunquam relaxatur ob honores atque
obfcquia non prxAita : iam enim conAitutumeft ,hxc rede ad- mittenda feu etiam
exoptanda effe, quatenus libere ex- hibentur & nihil violcti continent :
dum autem aliqua ratione extorquentur , lemper vitiole appeti Nulla igi- tur
adeAirafcendi ratio, du ea non exhibentur qux vnuf quitque libere exhibere
debet, Tales etiam indignatio- nes ex eo reprchenlibilcs conuincuntur , quoniam
hu- manx caritatis bonum expellunt, fimulquc aduerfantur Magnanimitati,
Aquanimitaci» Ingenuitati .lui.itlx, Difcretioni ac ModeAix, At non tantrtm
irafeendum non eA,dum honores & obfcquia nobis fubtrahuntur.fed neque dum
paruipen- dimurac dcfpicimur.nifi id obMagiAratum, quem for- te iuAinemus ,vcl
alia ratione communi bono officiar fimulque iniuAitix contineat vim. Tunc autem
ideo contemptui ferendi non funt, quoniam ( vt ex iam con- Aitutis patet)murux
caritatis bonum perturbat , fimul- quc continent quodam vile indifcrctum,arque
iniuAG. redi raracn irafcimur.dumTcu vis aperta infertur , fco aliquid
fraudulenter adimitur : horum enim vnum- quodque non tantikm participale , fcd
commune etiam perturbat bonum » manifeAamque arrogantiam as in- iuAitiam
continet- Sed huic cxcandcfcentixafempr modus adhibendus eA. na Manfuetudinis
virrus*mitiora femoer experiri iuber.omninoquccaucndum prpcipir, ne, dum noAris
medemur, communiora detrimentum leu perturbationem aliquam patiantur. v Quanuis
autem hxc ad vnumquemque pertineant, vereque extendenda Cnt ad exteros
omnes.qui aliis de- uinciunturfeu exNatuix ,fcu exciuili lege, feu ex ap-
probata confuetudine, patet tamen fjpc aliorum potius quam fui rationem,
habendam clTciid namque cimmu- ni caritati fauct. Tunc 29/ Tunc autem ipfi
etiam Manfueti quaminaximiex- candefccrc atque ad indignationem deduci
dcbcc«cdm propria Ciuitas aut Help, hoftilitcr perturbator : nam quammaxime
decet commune bonum vlquc ad fangui- nem tutati. Contemplatio V. Pars I. C«p»t
XXllII. De rerfx Aeinu?.mone, ac de vera A mtansgradiinu. Epabilita* ac
Familiaritas, Veritatis [ ac Comitatis virtutibus vna cum mimi mo | derai ione,
Mafuetudinc ac Amicabilitate ac- cedcntibus,Amicitiam patiunt. Hxc plurium
graduQ cft.tuncqucplcnioreincolummationem admit- tere folet,du reda d£mu latio
intercedit. Ipfa vero reda aemulatio ideo ad fummam amicitiam dirigit, quoniam
dum ad virtutis decentem xmulationcm mtpclm.fimul fcipfarn in alio conftitutain
xmulatur. Animx igitur eandem retiam xmulationcfimul ex- ercentes ac fuftwentcs
, his fimilibus veheraentioribus 4C graufsimis motibus vndequaque exagitatx
neccfla- tio calefiunt, liqucfcunt , ac admirabili quadam ratione libi inuicc
conglutinantur.Quapropcer iam non duarfi, fcd vnius «nimx fcipfainintucnti*,
atque in feiplacon- quiefeentis, fpccimcn continfc, cdm prtfertim hic fer-
ucfcentis amoris calor ex luce carcrc non pofsit quj ve- hcmexuorfcaloTcmex
Natur* ordine concomitatur, quxquc,dum vttiqucanimx huius mutux ac tu nmx di
ledionis vimconlpicuam ac apertam reddit , vtriufque amorem vehementius
exagitat. Vcrx tamen amicitix plurcs gradus dari tnauifcftuin cil > hAfque
rede colligi pofic ex gradibus, quibus animi affedus magis ac minus Incendi ac
remitti dixiir.us.Scd animaducrtcr.dum pr(- tcrca erit, fummam erga amicum
intcnfioncra amoris fummam ciufdcm refpcdu illius qui diligit remifsione
complcdi.dum enim amicoru alter amicum vehemen- tifiime ddigir, nullam in
feipfofquatenus ad proptia at- tinet)amoris retinet vim.ltaquc vterque ex
alieni amo- xis affcdu funime diligitur, fic a proprio amore penitus
deilituitor. Et hic quidem intenfionisac remifsionis ?;radus pcrfcdifsimam
amicitiam parit, qux quanto cft ario tantb diuinior ccnfenda cft , riifi prx
(lancioribus niorii virtutibus aduerfetur. Huic amicitix illa erit pro- xima,
in qua internus vniufcuiufque amici amor , licet non omnino emoriatur , fcd
propriorum etiam fxpe*fit follicitus, attamen amici comoda ac bona femper pro-
jptiis commodis ac bonis anteponit, idque ea ratione vt dum aliquid occurrit,
quod ad amici cnmmoju ac bonu pertinet, omnem meditationem ,foIlicitudinc ac
vires m id, etiam nt»n rogatus fed iponte, re i ici at. Tetius amicitix gradu»
tunc conllituitur, cdm ami- ci bonum vehementer quidem cft cordi ,
vcr&meopa- dodefideratur , vt circa ea qux illi conducere pollent fxpius
meditecur, propriaque negotia ob illius commo- dum libenter intermittantur ,
fcd bona iam adepta non /acileob id relaxentur. Quartus ac vicimus verz
amicitix gradus tunc con- ftituitur.cum amicus ab amico rogatus, fcdulo quidem
ac fideliter propofita meditatur, operamque luam illi impertitur , fed ob id
neque vlluni intommodu feu da- num recipere intendit , neque interne vehementer
an- gitur. Et hic quidem amicitix gradus li ideo erga Ungu- los
rcmittJtur,quoniam ad plurcs extenditur, Catis lau- dabil * erit, nam communi
bono non parum fuuet. Sin aut .m id accidat, vel ob amicitur infirmitatem , vel
ob intenfiorem proprij boni follicitudtncm,rcprehenfibi lis quidem non erit, fcd
parum laudabilis. Amici vero adus, .,uibus primo exquiritur agentis feu honor,
feu lucrum, feu voluptas,vcram amicitia non patiunt: in his enim agens
n6iecipientts,fcd pioprium intendit bonum, idque co minus, fi qui in amicorum
re- bus agendis non amicum fcd fcipfos primo diligunt.fc- ipfos indecenter
diligant. Vitia qux tam redx ^Emutationi quam Amicitix ad- uerfantur, propriis
nominibus forulfc caterpatct came 29H redxxmnlationi opponi cvexceflli vitium
illud quo nonnulli, dum in aliquo prxclarum quid intuetur.illiul inctffus ac
voces imitari conantur t ex dcfcdu illud vi- tium, quo hominum nonnulli nullum
alienum admiri- tur nec xmulantur. Amicitix virtus ex excclfu corrum- pitur,
dum altero ab Amicitix debito fxpius ac aperti dcficiente^iltcr amicitix
intentionem retinet atque ad • auget:fcu etiam dum amicus, vt amico
gratificetur, ad- uerfatur diuinx legi ac optimx virtuti , nccnon aliis de
quibus iam diftii cft. Ex dcfc&u, du feu abfq; vlia cauf» ai» amicitia
receditur, feu laudabilis amicitia oblata Aul te rciicitur,fcu etiam(quod loge
dete Habilius cft) dum aliquis ex Inimicitixadibus quammaxime deledatur.
Rationes vero, quibus virtutes hx retinendx furit, ac vitia dec!inada(vt ex
fuperioribus patct)cx optima vir- tute 8c cx aliis communior ibus deducendx
funt. Reda tamen xmulatio, cx veritate ac comitate, tanqiiam ex proximioribus
virtutibus prxeipue fpedanda cft- nam fcttrrf , feu valde moro fi, nccnon qui
male audiunt * ac veritatis virtute carent, tertam xmulationem non enu- triunt,
ctfi aliquid fortalfc boni operentur. Ipfa etiam virtus.qux fiimmx amicitix
nomine decoratur, ddinie- da prxeipue crlt ex reda xmulatione, ex qua oritur:
ni tali* amicitia rede non exercetur, ieu certe diutius non retinetur : nili
aliquid vtrmquc adfic , quod mutuam ac laudabilem xmulattoncm foueat,& nifi
vterque adde-. centcm xmulationcm fit pronus. De Beneficentia – H. P. Grice : « I rather
speak of BENEVOLENTIA !” -- fartibus ac flectebas. V a n v 1 1 amicitix, illx^ue
prxfertim qua funt ordinum prxltantiorum, his maxime in- cumbant qux amicis
profunt, illarum tamen » habitus eas virtutes non pariunt , quibus ho- mines
Benefici appellari folent. Illi enim qui his amici- tix vinculis deuindi funt ,
non duo homines fed vnicus hoinoccnfcrt poffunt. Itaque dum vnus alteri prodeft, libi ipfi vere
prodelt. nam in amici .bono taquam in bo- no proprio conquicfcit. Prxtcrca
homines talibus ami- citiis inter fe deuindi vt plurimdm (quales funt, & v-
terque xqualitet quodam modo beneficia cofert ac re- cipit. Itaque neuter vere
beneficuscenferi poceft. Ha- bitus igitur ex quibus homines benefici appelladi
funt, Amicabilitati potius quam Amicitix videntur annedi. quanuis enim
Amicabilitas ad plurcs fe extendat quam Beneficentia, & abfque vllo
Bcncficcntix vfu proprios adus externe exerceat , vtputa dum vultu id verbis
re- flatur internam If titiam qux ex aliorum commodis ori- tur , & internfi
mariorem quem pro hominum aduerfis expetitur: pacet tamen homines, qui hac
virtute deco- rantur,optime difpofitos cfle ad eos habitus quibus be- neficia
prompte conferri folcr, quique ad pauciores ex- tendi confucuerunt ,ac vt
plurimum expofeunt vfum illius affedus qui refpicit bona vtilia , a quo fimplex
A- micabd iens omnino leiungitur. Ipfius autem Bcncficcntix illa virtus primum
ger- men rede ccnfcri poteft, qua homines fuam operam Sc fua, prout vires
fuppetunt, vnicuique pro vniufcuiuf- que dignitate ex animo offerre folent ,
quique etiam non rogati arripiunt libenter defeiuicndi gratificandi- que
occationes. Huic adiiciuntur virtutes , quf firmiorem benefacic- divfum
inducunt, & feu admonitione, feu dadrina,feu confilioad adum deducuntur.
Eiufdem ordinis viden- tur clfc prompta rerum vtilium mutuatio, qux ted- pienti
commodum, danti autem damnum non affert, eaelargitio ,quf cum partio dantis
damno ad aliquod egcnoium hominum fuffragium exerceri folet , libera- litas ,
qua cum dantis damno inferuirur amicorum commodo atque honeftati , &
magnificentia, qux cum dantis damno non paruo profequitur amicorum ho- norem
potius ac dignitatem, quam commodum ac ho- ncftatcm. ft. ii). Digiti 299
Vniuerf Inft. ad hom.perf. 300 Et hz quidem pofteriores virtutes otiunrur ex
dccc- ti extentione atfcdus qui Alftimatiu* * dcleiuit , ad cum qui Mcmotix
aptatur , timutque ex huius ad illum cte- Ai flionc.bona eniin qu* mutuantur,
quf pauperibus par- ci impertiuntur, qux^uc ex liberalitatis ac ni •yniticen-
tizimpultibus difpcrtiuntur ac erogantur, (vt ex iam conflitutis patet) pertinet
ad Memori* .ifTtdum. Priori virtuti opponuntur ,ex cxcclTu vitium quo nonnulli
ea offerunt qu* non polfuntyfeu icipfa prpftarc nolunt.cx- cedunt etiam, qui
nrquepcifonarum neque locorum ra tionem habent • ideoque, dum animum beneficum
o Acntare cupiunt, ridiculi feu molelti redduntur. Ex de- fedu etiam peccant,
qui nulla benefici animi teflandi follicitudine renentur. Exceditur in
admonitionibus, doctrinis, ac confiliis, dum ab his exercemur qui ad- monendi
.docendi ac regendi potius funt.&r erga eos qui lapientia, prudentia ac
experientia excellunt , feu, licet his indigeant, hzc tamen mauifcfU- fpernunt.
Ex- ceditur etiam nonnunquam ex importunitate tempo- ris, loci, occationis, ac
perionarum przfentia.Dum ve- ro horum nullum obftat,ti nulla fit admonendi,
docidi, ac confulcndi foIlicirudo,bcncfici anutii defedus refle colligi
porerir. Virtutes, quibus mutuationes ac erogationes rede
cxerccntur,corrumpuntur potius cx dcfcdu, qui homi- nes tenaces reddit, quam
cxetcefTu. Exceditur ta me i, fi aliena mutuentur, feu propria habetibus fi
elargitio fiat non indigentibus , atque cum indigentium ac tibi con- iundorum
incommodo. Liberaliuti opponitur ex cx- cefTu Prodigalitas, ex dcfcdu Auaritia.
Magnificentiam dcllruit cx excelfu bonorum vtilium Dilapidatio, ex dcfcdu
Tenacitas. Sicuti autc omnis Bcncfuetia ex Amicabilirare ori tur,fimulq-, tum
ab ea tua epteris virtutibus prf (tantio- ribus definienda cfl: ita illius
partes pofteriores a prio- ribus moderamen accipient, tunc fiquidem Magnificeit
tia tede exercetur, cilm libcral. tatis vfum non delibuit. Libcialiias tuc
retinetur, cum pauperfi erogationes feu debitz mutuationes non repelluntur. In
hts etiam ex- ercendis pollicirationu memoria retineda el1,ac fingu la confulio
age.id.,: nam prius promifTa przftanda fune. poitmod im vero libere pro viribus
erogandum. Oriunrur autem poltcriotcs Bcncficcntu partes a prioribus, nam qui
cx animo propriam offert operam, fi vires ac facultas adfit, fin_.ul"S
libcicr admonet, doccr, ac conful r.ncque vr ilibus parcit, v t omnibus.proue
co- uenir, beneficus fit. Quemadmodum autem Bcncficentix vfuscerta mo deramina
exquirit, ita beneficiorum receptio , fi vitio carere debet, certis legibus
dcuincitur. H* vero facile colligi poliunt , his animaduerfisqux ad
Bcneficenrif virtute pertincnt.raro enim aliquis Be- neficentiam exercet, dum
recipiens vitiofe recipit. Illud carnem ex Naturz ac virtutum omnium vi in
recipiente Priori ex cxccffu opponitur Tnfatiabiliras.ev dcfcdu bonorum vtilium
negledus. Pofleriori aduerfatur cx excelfu Eifufio, ex defrdu Anguff ia.
Ipfavero bonorum vtilium folllfitudoeatenitt for- tafie tede extendenda erit,
quatenus iam accepta fuffi. ciunr.tum ad Iiberalitatcm exci cedam, tum ad
aliquod proflatu magnificum przfian 'um. c«im enim ingenuus animus i liberaliratis
vfu dt-fificrc libenter nonpofsir, neque abfquc rubore , dum occ.fio offertur ,
i Magnifi- centia recedar , ciufdcm etiam animi erit hucufquc re- rum vtilium
cura teneri. Idctaml animus animaduertet bona vtilia efle pro- prer aliud bona,
dx eo fcilicctquod humanis neceuita- nbus fubfidia afferant: idcAque hanc
fbllicitudinem in- tendere potius maloium fugam , qulm adeptionem eo- rum qu*
verd funi bona. Frugalitas itidem tunc reti- nebitur, cum in domeffico viduid
intenditur quod liberalitati conucnit, neque magnifici animi femina
repelluntur. Virtus veri» qua Phatafi*afrrdus(quipoftrcmusra- rtonis vim
recipu)in le decorandus eft.erit illa qux de- fidiam omnem abominatur firnulque
externam coirda- tionem refugit, fcd rationis ac ptxtiantiorum virtutum legibus
fele quimltbentifsimcfubiicit. Virtutes autem qu* perlinent ad eundem affedlura
quatentis alfoctantur affcdliblis.fcnfuscommunis^cfuG exteriorum, jc
impctlVdlilsimi fcnlus, tres videtur ciTe. Puma ptopt ) cotpotis fortitudinem
St agilitatem ini tend t.eadcmque pet mutus ac corporis vius profequi- tur.
Secunda etufdem proprij cotpotis fanitatem inqui- rit, cibolqueac lomnum.neenon
vellimenta & domos cxluliiis Unitatis frujtu metitut. Tertia ycottcos aflu.
vel omnino cohibet, vel illis ad legitimam tantum filio- rum procreationem
conlcntit. Virtuti, qu* defidiam abominatur Se coardhtionem indecentem
.etugic.ex excelhi illud vitium aduerfatur quod licent t* nomine prolem Met: ex
defectu Accdia. Illi.qu* corporis fanitatem per cotpotis motum e quitli.opponitii.
ex exceiru Nimia cotpotis defatigatio ex dcfcdu Socordia. ® * quammaxime
dcfideratur,vt fcilicct gratum fc erga bc “ e 1‘* - • ■ *“ xftl neficum
exhibeat, id dum rc£t$ przftatur, oritur Gra- titudinis virtus, qu* Fidei
vinculum xmuljri videtur: corrumpitur tamen non tatikm ob defectum, fcd etiam
ob exic(Tum,fi ptzflamiotibus virtutibus adaerfetur. De decenti bonorum vtilium
follicuudine.de frugalitate de dejuita abominatione: de cura agtluatu ac f aut
tatvxx moture abis.de contui entia a veneret j ,a de oppofuu ratus. [1‘TVTii ,
quibus Memori* affedus in fc * atque abfolutc pcrficirui.funtduz.dccfs fci j
licet rerum vtilium follicitudo ad propriam, 1 ad Tuorum, atque ad
amicorum(prout vniul- cuiufque (latui conuenit(commoditatcm ac honedatf. Et
f‘Uga|iras,qu*cifdcm bonis ad coidcm vfus liberi ac modcltc v cicur. Illam ,
qu* fanitatem inte'dem cibos ac reliqua mo- deratur,dclliuit «excelfu Gula St
qu* Gulf adherent: ex dcfcdu Inedia. Illi demum quf venetos aftus cohibet,
opponitur» ccfiii Luxui ia:cxdcfrflii Debiti i coniupe ieira/>i.. excellii
l.uxu.ia:eidefeau Debiti i coiiium t'e , radio" Illa veto virtus qu;
defidiam abominaturae rationis impulfibuv prompte paret, tunc maaimc viget ciim
rei limiliatis premit angudu. ingenui quippe animi eRo-- mnes labores libenter
fulhnert , indullriique ardenter incumbere, vt aliquando libi ac fuit neccllana
abun- dent At longe 'llullrnis fplenJet.cum ncccITanao abundat tunc fiquidenon
necefsitatcfcd volunr-re ad bona longe prxflantiora imotlli. ercetui , atque ad
bona longe prxfianrtora impellit. Vittos, qup corpus per multiplices motus
anile ac fir- mum icddil,nccnon illa quf cibisAefiimctis, domibus, ac lomnu
moderati; vtens , fanitatf ac vitam tuetur, cl bona ptoli quuntur qu* Natur*
potilis quam indullri* ccnlenpollent.eatcnus enim profequemi piofunt, qua-
tenus mimllrant adeptioni ,ac inciemeto bonoiupt*. Itani lotum , qu*artc atque
mduflria parati tutatique polfuilt. Eadem etia ex ea parte, qua nonfuntpofita,
|„ poteftacc hominis rationi obtemperantis mala potitis erunt exift ima da
quain bonameque enim aliter (enrirc Mixqui fingullrfipii fit fur. nar tifsimc
d.tigit, eilmpralcmro compertum l„,„„ ,„m ipfius bonitatem de hominis bono
folhcua ellc , 8c .oft huius VI, f cutium longe ptxllantiota tede merentibus
elargiturum. I ertia vero eiufdf ordinis virtus, qu* venereos a diu* vel
omninocohlbet , vel ad legitimam tantum «liotuns procreationem exercet ,
conflituitur «cctto modera- ninecx ea parte taiummodo qua generationi filiorum
alTentilur.talilqimoderatioex iplo pricipnc «ne defi- gnada crit.cxca patte
vero, qua tales adt’ omnmo cohi, bctjaudatui « abominatione illius voluptati.
q„*o- uin.no brutalia efi.ic « coptefsionc ili,- appetitus qui (filiotum t % 1
30t Contemplatio V. Pars 1. 302 filiorum generatione excepta, malum tantummodo
o per jrur.ideoquc non ex certo moderamine , fed omni no comprimendus cft. De
feptem vinis capit.thbtu , ac de exterorum vinorum ab etfdem ortu. i V x
ha&enus difta fuere continent omniG » moralium virtutum differentias ac
fpccies,fi- | mulquc dcmonftrit quanam ratione illarum I vnaquxque ab Optima
virtute & ab humana carirate oriatur ac effluar. Obiiciut etia vitia omnia
qu j virtutu vnicuiq» fcu ob cxcefsu/eu ob defediu opponu tur. fetf ea ratione
vt quantum ad illoru ortus fcu efflu- xus,doceant tantummodo vitia omnia
pendere ab im- perfectioribus animi affcCtibus rationis moderamine
ddlitutis.Nunc igitur ea explicanda erunt, quz plenius docere poliunt
hosvitiorum effluxus, totamque illorum ferietn ac confttpationetn : conducunt
enim non parum ad habituum moralium do£lrinam. Sciendum itaque eff, vitiorum
omnium exordia ad ternarium 8c ad reptenarium numerum, rede deduci poflemam fi
arrendacur numerus affeduum, quibus hxc vitia aferibenda fune, tria tantummodo
crunc.nouimus enifn totidem cffeaffcdus inferiores , quorum folutio vitia omnia
inducir.Sin autem ea attendantur, quz ab eifdcra affedibus primo expetuntur,
erunt feptem : id fiquidem quod ab Alftimatiu* affcltu primo appetitur,
triplicem vim tnanifefle continet : idcmqi illi cucnit»ad quod Phantafiar
appetitus eft pronus. Horfi igitur affe- dufi vnufquifque ad tria vicia capitalia
impellit. Addi- to ergo capitali vitio quod Memoriae ^ffcdum dchonc-
ftat,feptenarius numerus ronftituetur. Ideo autem ca- pitalia vitia colliguntur
exhis quz hi affc&us imperfe- diores primo appetunt, quoniam inordinata
diledio, quz corrumpit omnium agendorum principium, ac vi- tiorum omnium cfl
ftipes , dum ad eorundem vitiorum confummationcm impellit, cancceffario
intucrur qu* vltimi Finis partas exercent , cuiufmodi fune quz affe- duum vis
omnino foluta primo intendit & appetit. Si cuti igitur ex finis
confiirutionc pendent ac modum re- cipiunt omnia quz ad Finem pertinent, ita cx
inordina- ta profecutioue ipfius finis oriuntur illa viria ex quibus pendent
cztcra vitia , quz inhoncftz Finis profccutioni defcruiunt.ob idque Capitalia
appellata lunt. Id, quod primo optatur ab /Efliinattux affedu, fi fin-
gularitcr concipiatur,panet vitium Superbiz , fcu Am- bitionis communiter
accepix. Talisenim affctbo om- nino iblutaomUibus hominibus ac in omnibus
przcffe ac prcfecri appctir.Sin autem triplex illius vis diffmgua tur,cx priori
parte homines , in quibus hxc affedioeft vehementior.appetent coli ab omnibus ,
ex quo oritur contradior Superbia fcu Ambitio. Ex fecunda exoptant timeri ab
omnibus, ex quo oritur Iracundia. Ex tertia cupiunt fingulariter & bonis
frui & malis carere , ex quo oritur lnuidia. Memoria: appetitus, licet
pturima profequatur, illius tamen vltimus Finis ex bonorum vtilium copia deduci
videtur , ex cuius appetitu oritur Auaritia,communio- ri quadam ratione
accepta. id quod Phantafix appetitus exquirit , fingulariter acC ptum.Licentiz
communis vitium parit: nam in a gettdifeu non agendi licentia conquiefcir. quod
fi at- tendatur triplex Licenti* vfus fcu vis, tria illius vitia reddentur
confpicua , Gulz fcilicet, quz Licentiam ex- ercet circa cibos ac po:us:Luxurix
,quz debacchatur circa ». oluptates vencreas.Sf Accdiz , quz ex ea licen. tia
oritur, quz nihil agere intendit , & omnem omiflio- nem inducit. Qjjanuis
autem eadem agendi licentia verfeturnon tantum circa cibos ac potus , venereafquc
voluptates, Gulam tamen ac Luxuriam, quz perpetrationis lunt vi- ti tantummodo
fouerc videtunnam alia vd ex propria natura funt talia, ’vt capitale virium non
fuflineant , Vt- puta conftru&io ac compofirio , nccnon corpori» mo- tus,
vel pertinent ad appetitus Memori* fcu ifcflmutiuf qui cx proprio Fine
dehoncAantur.Eucnir autem admi- rabile quoddam circa fex vitia capitalia, qu*
perpetra- tionem inducunt , vt fcilicct co firmius inuiccm copu- lentur,quo
magis intenduntur. Itaque quanuis lemtf- fior Superbia Iracundiam, lnuidia
Auarititi«m,Gulam, atque Luxuriam comprimere folcat, idemque videatur conuenire
exterorum vnicuique rclpcftu aliorum «ni- hilominus horum aliquo adfummam
intentionem de- dudto, extera illiconfequcnter aifocianrui atque ardif- fime
dcuinciuntur:fumma fiquidem Superbia fumtnain Iracundiam, fummam
Inuidiam,fumm& ^uatitiam , for- talTcctiam Gulam, atque Luxuriam, vnicum
fumma Li- centia exercet. Eadem ratione aliquorum vnumquodqi propriz malitic
culmen attingens, dum reliquis canqua fatellitibusfcu foclis vti intendit ,
eadem conlcquentcf ad fummum perducit. cx quo ipfum vitium, quod in pef fima
umnmbquc detcflabili tyrannide conftitui com- pertum eft.vndcquaquc inflaturae
turget. Sicuti aurem perpetrantium vitiorum intentio ani- mum procliuem reddit
ad quodeunque fcelus perpe- trandum, tyrannidem pcftimam exercendam, ita fummi
intenfa Accdia animum ad mala omnia ferenda, atque ad ipfam tyrannidem
fuAincndam difponit. namficuti' fumma Accdia plures ad fummam licentiam
prouocab ita aliquorum fumme intenfa licctia plures ad Accdiam impellit. Hzc
igitur vitia, licet in eodem reperirinoii polfint,vere tamen fcipfa
amplexantur.homincfque pei ducunt ad coniugium quoddam fumme dcteflabile a-
bominabileque, cuius fruGus ac foecunditas coftituitur >n confu-nmata
bonorum omnium auulfioneac com- prcffionc.Hxc vero ideo euenirc folent ,
quoniam capi- talium vitiorum vnicuique commune eff , clariora ra- tionis
lumina necnon cogitandi vim , tanquam fibi ma- xime aduerfantia maximeque
fofpcfta oppugnare. Hanc autem oppugn- tionem (prout vmufcuiufque natur*
conticuit ) tribus prxcipuis rationibus exercere confueuerunt.Primb enim, dum
propriis intendunt bo- nis,ipfam cogitandi virtutem ab ahlolutorum p;*ftan-
tiorumque bonorum intuitu diuettunt. Secundi», ean- dem intentilliinam reddunt
ad ea perfcrut .nda qu* faoent adeptioni apparentium bonoium ac perperam
exoptatorum. Tertio, ipfam indies magis ac magis obtundunt infirmantque. Et
primum quidem ab vno- quoque capitalium vitiorum xqualitcr pendere vide- tur.
nam illorum vnumquodque animam iamex inde- centi Finis confhtutione brutalem
effedum impellit ad illorum omnium ncgle GG ac obliuionem , qu* perrinec ad
pietatem, ad dcuotionem,ad philofophiain ad ac co- munem caritatem, ipfius
videlicet diuinz legis, nccnon Naturz,fociecatis,atque debitorum omnium. Huic
autem obliuioni.negleGuiquc, cx quibus con- futuitur primum ac fumme
dcteflabile confequentix vi tium, duo deteflabiliora adiungi folcnr,intcrnx
videli- cet confcienti* excitas ac filent lum, necnon follicitudo ailiduaque
mcdiratio iliorum quz aliqua ratione diri- gere poliunt ad Finem perperam
conflitutum. Et hxc quidem prxeipue aferibenda erunt fex capita- libus vitiis ,
quz ex perpetratione delinquunt , licet non vnicuique zqualiter nam horum vnumquodque,
dum propria bona profequitur , ad media etiam, quibus hu- lufmodi bona attingi
poffint, inquirenda ac profequen- da impellit. Accdia vero ita a bonis
diuertir.vt nulla ratione vi- deatur impellere fed diuerrere tantum a fingulis
tu bo- nis,tum malis, quz ex perpetratione procedunt, hoc fi- quidem vitium,
licet vere vnicum fit, plurium tamen vi- tiorum fuftinet vices, dum enim plene
confumrr.atuirt cft , omnes cognofcendi, appetendi, ac excqucnda vire*
obtundit. Summa autem huius viti; malitia exeo ma- nifefla cfl , quoniam prima
illius exordia contra prxfla- tiores virtutes exercentur, nam primo ab harum
vfu di- uertit . Anima igitur iam legum omnium obliuifiofe, ptopriz^ue
confcienti* reprehenfionibus dclhtuta,cx n. ni;. 303 inhoncftx huiui fotlicicudinis
vi fecundx oppugnatio ni aditui apertos prxbet. nam quatenus alia ratione
perperam exoptatis frui non datur , anima fic affetta fa- cile ad id deducitur,
vt decernat eligenda amplexan- daque cifc fcu violenta , qux ab ALftinmiuz
atfcdtu vi- dentur fuggeri , fcu fraudulenta , qux Mcrootix appe- titus obiicit
, feu indigna , qux i Phantafix affedu folcnt fubminiftrari : fcu etiam , dum
horum nullum fciunftim fufricit , omnium copulationem, ipfamqu malignitatem feu
tyrannicam difpofitionem libere ex- ercendam clfc.Tunc aduibusfvt
aiunt)patcntibus tnr- matim vitia egrediuntur ; quatenus enim eliguntur
violenta.qux Superbix atque hx videntur quammaxi- mc confona , effluunt ea
confequcntix vitia qux exer- cere folent limos intuitus, minas,
iniums.percuffioncs, vulnera.occifioncs.rapmas, atque hominum rerumque
cxtirpationes,fimulqucirx prxeipitatio , irx perfeue- rantia , ipfaque feritas
ac inhumanitas. Dum eliguntur fraudulenta, qux fuggeruntur vt plu-
rimumablnuidia, atque ab Auaritia, quandoque etiam ab ipfa Superbia, prxbcntut
adirus hvpocrifi , inobcdic- tixeumobediemix fimuUtionc, adulationibus , fallis
amicitiis, mendaciis, deceptionibus, furtis, facrilegiis, cxtcrifquc huiulmodi
roonftris. Du eliguntur indigna, ad, qux impellunt vt plurimum Gula ac Luxuria
, firpi etiam Auaritia & Supr.bta, (huic enim proprium efl etiam per
propria mala propria bona prolcqui ica con* fequunrur vitia, qux inducere
accxcrccrc folcnt vili- talem, fotditiem, dchoncftationcs ac inuerccundiam
omnem. Dum eliguntur maligna , quibus prxeipue vruntur Superbia atque lnuidia ,
profiliunt dctradliones,mur- murationes,peruerforurh nominum
tutclf,perU>narum inhoncftx acceptiones, iniulla indicia, calumuix , iniu-
ftx accufationes , iniuftxinhoncftxquevexationes,fal- fxtcft i/icat iones, falfa
luramcn» , proditori* defenfio» nes , viduarum.pupillorum atque peregrinorum
prodi- torix turclx.apertx proditiones in his qux pertinent ta ad
facultates,honcftatera,ac dignitatem , quam ad vita, & libertatem. Hxc
autem ficut caritatem in inhumani- ratem conucrtunt , atque etiam ad Patrix
proditionem peffimamque tyrannidem deducunt, ita impellunt ad incantationes ac
veneficia, qux Dcuotionem perucrtGt: demumque ad d jmonuin cultum, qui
propriori quadam ratione aduerfarur Pietati. Exiflimandum taoicn eft, homines
abfque prauurum fpiriiuum impulfu ad huiuf- modi monftra non dcuenirc. Tertia
vitiorum viatoria, qua mens 8f cogitatio iam a propriis bonis deflexe Sc a j
mila conuerfx obtundun cur acdeprimuntur.quamuis vnicuiquc vitiorum rclU
aferibi poilit ,Itx tamen, Gulx.Luxurix atque Acedtx decentius accepta fertur.
Ita cmm fansuinem fpiricufqi vehementer accedens, cofdcmque violenter ac
inordi- nati impellens , difeuirendi viro quam cinllimc per uertir.] Gula &
Luxuria, dum cofdem tpiritus ad inferiora retrahunt detincnrquc.dcnfiorcs
reddunt, fim^lque co- § itandi virtuti Ineptiffimc obtemperant. Acedi^ aurem um
nihil teneat, mhilquc molitur, fed inertix tan- tummodo /ludet , ipfam
cogitandi vim rubigine vnde quaque obunluit pcnitulque dcuincic-Cogitandi igitur
▼irtute ad id infirmitatis dedudla , ea confcquaiur vitia nccc/fr efl ex quibus
oriri folcnt confiliorum prxeipita- tio , iudiciorum temeritas, m deliberando
incon/lan- tia,in exequendis nulla attemio , nulla cautio , nulla a-
nimaducrfio.incapacitas , obliuiofitas, mentis vagatio, plena
infcitia,ftupiditas,rufticitas,flu«uatio,ncgligcn. tii,imper!euetantia,
impaticntia,tnobfcruanua,wrcue- rentia.Sr fimilu At filentio demandandum non
eft ex eifdem fontibus oriri alia confequcntix vicia qux cunc infurgunt , cum
Vitia vel perperam optata adipifcuntur, vel ab illorum adeptione
repelluncur.Talia videntur e/Te illa vitia ex quibus effluunt Vana
gloriano,vana exulcatio , prxfmn-
pno,ia£lantij,infolen:ia,muhiloquia,turpiloquia,rifus immodctJti,(cuccilitaS|Obl'ccnitas,noua
quxdam vili Vniuerf Inft.adhom.perf. 3o+ tas irxquc vacuitas, prodigalitas ,
vtiliiimque bonorum eifufio. Accedunt etiam fumme fcu excedens feu deficiens
follicitudo ptoprij corporis , vefi/mentorum, ciborum, dotnotuin, ac externorum
omnium: decet fiquidem, eifufo a capitalibus vitiis omnium vitiorum viru, vta-
nima illis imbuta, viri) vitia omnia compledleot is de- formitatem faetoremque
vndequaque referat atque exhalet. De tripfia um vitiorum ftum morMium virtutum
JfdtU ACvftL V « circa vitiorum progrc/Tus enarrata Ium, dcmonftrare poliunt
dari plures /latus ac v- fus vitiorum capitalium. Hi vero ad terna- rium
numerum teile deduci poterunt: quan- doque enim vitia ira infirma funr,vtmfi
circumpofira omnu ad malum impellant & lingula retrahentia ab- fint, in
errore no perducant. Tunc itaque abfunttam plurium affectuum inordinatus
confetiius , qu jm vmus atfeilus fumina intenfio. nam vitium in exordio potius
qu am in coniummatione conditur um eft. Quandoque licet mulca aducrfcncur bis
qux vitium prouocanc , multaque perpetrationem impediant, ni- hilominus anima
deprauata humana omnia experitur vr male concepta perficiat, ita tamen vt nihil
contra pietatem, contra caritatem, feu etiam contra fidero da- tam moliri
intendat. Quandoque veri, licet humana nullam fpem affe- rant iccleris concepti
perficiendi , viti; veheinentiorif vis ita vrget vt homines fic correpti,
incantationibus ac proditionibus inniti audeant.quod viti; culmen ma- nifc/lc
arguit, neque abfque prauorum fpintuum im- pulfu videtur dari. His vitiorum
flatibus refpondent totidem flatus ac vfus virtutum moralium: nam quandoque ad
perficien- dum id quod ratio fuadet virtiifquc intendit adlunc vi- res ac
agendi rationes, neque aliquod operis conlum- matiom obfillit. Quandoque adfunt
quidem nonnulla qux virtuti fiucnt, plurima tamen de(unr,p!uraquc ob- liftunt.
Quandoque omnia adiumcnra deficiunt & cun- dta videntur ob/iflerc. Dum in
promptu funt omnia qux ad adlioius conlummationem peninenr, neque ali- quid
aduerfatur , apparet vis communioris virtutis quf lolam viti) carcntiam arguit.
Dum plura dcfuntpluriqi obfiftunr.hcroicx virtutis robur confpicitur.tunc
fiqui- dem defiderantur pluiium inuentio vehemcmi6rque agendi ratio, itaque
anima vcr£ folers , rationab^i a- liqua violentia , feu uoua aliqua indnflria ,
feu maxima aliqua humilitate, fcu etiam his omnibusvtendum per- cipit,atque vt
pcrcipitjtntcndit ac perficit. Violenta autem qux eliguntur vi rationis ac virtu-
tum prxcipuarum , fimillquc ex vehementiori commu- nis boni defiderio, fxpe
ipfuminet agentem refpiciunt: quatenus vero ad alios extenduntur «diriguntur ad
co- tnodum eorundem qui patiuntur, vt in emendationibus ac difciplmis accidit ,
fcu commune bonum intendunt, vt in bellis & in multationibus eucnir.
Singularis quoque induftria multipliciter excreetur: quandoque enim perficitur
exfola prudentia qux exi- mium aliquod inquirit : quandoque continet Ium 'jm
Eloquentix vim : aliquando honcllam diffimularioi. . m adiungicaliquando noux
inufitarx^uc alicuius tsachi- nx vticur conftrudiionc : aliquando horum omnium,
prout res poftulat.arque etiam aliorum coniungit vfum. Humilitas verbis, donis
, atque externis a£tior**Mjs ex- erceri potcft.Hxc aurem fxpe honefliftime
eligitur , vc puta fi mater filium i Patrix retrahat auerfione, vel fi tyranni
dcbacchantis impetus ab inermibus compri- mendus fit. Dum vero res qux
obiicitur ita ardua eft , vt nulls hominum vires nulliquc induftria adiumentum
afferre pof- r>. \ 4 m 30 5 poflint, fed humana omnia infirma fu nr, effundi
folet 1'plendorfumm* caritatis ver*40CP‘eta”J :an‘ma nam' que tranfccndcns
heroicam virtutem , habitumque di- uiniorem , ac prxft jntiorem adepta, vfum
aflumet qua- tuor , quz longe firmiora funt , & fuperioribus propot- tione
rcfpondcnr. Primo enim firmiter infiftens diuinis adiumentis.quz omnium vires
atque artem excellunt, decernet fibi in- cumbendum e(Tc orationi vehementiori ,
humiliori, ac prolixiori,intentx ad Deum Opt.Max.haud quaquam i- gnorans fzpc
fummam Dei bonitatem orationis vi ita infleti ,vt propriam omnipotentiam in
orantium ob- fequium exercere velit, ipfofque reddere non tantiim a quacunque
vi externa tutos, fed etiam ad ardua qux- que aggredienda & perficienda
firmos ac fortes. Secundo, diligenter animaduerret diuinas admoni- tiones ac
dirediones , nullatenus ambigens quin diui- na przcepta 8 c confilia.qux ex
fumma Dei fapientia pe- det atque cx ciufdcm fumma bonitate ad hominum re-
gimen proferuntur, totius humanx artis atque induftric vim excellant, ideoque
illos, qui huiufmodi prxeeptis confiltifque re £te innituntur , licet rerum
curium inte- rius concipere non poflint , fummam ac pixclarilfimam artem
induftriamque vere exercere , Sf idcirco rutiffi- mos efTc a quauis arte ac
induftrn huic aduerfante- Tertio, leae fua omnia libere offeret ac deuouebit
Deo Opt.Max tanquam omnium domino, ac decenti hunfiliitionciis vtetur.Dccet
autem deuouentem pa- ratum e(Te non tantum ad diuitias ac facultates omnes in
Dei obfcquium expendendas atque erogandas, fed ad fc etiam holocauftum fortiter
conftituendtim , licet per cruciatus tormentaque accrbiflima moriendum effet.
Credendum autem efl, talem oblationem ( annuente Dei bonitate)animam aptiffimam
reddere ad Certam a- deptionem bonorum omnium prxftantiorum. neque e nim fumma
Dei bonitas aut huiufmodi oblationes fper- nere poteli.fi redlc exerceantur,
aut cos quis ua ample- xatur non vndequaque tutari- Quartu.quod cx rrium horum
copulatione oriri, fan- Aitatis nomine rede infignin poterit. Ex fuperioribus
autem rede conicdarc licet , hanc non tantum extera humana excedere , fed ipfum
etiam humanum captum- Animaduertcndum tamen efl , Naturx quidem vim ad horum
vnumquodque aliquo p ado impellere, (vt ex o- mnium populorum religione
conuincitor)fcd extra ve- rum Dei cultum, & abique diuina gratia, horum
nullum rede exerceri polfc. Contemplatio De comtnutt cor.fe n fu virtutum, ob
quem communiorem virtutem perjictunt , C~ vnnu v irrutu vruiequuf** pcrfeiU
jpecimen referunt. Euokitmkdtm nunc efl quanam ratione morum virtutes quas
cxplicauimus,commu- ly) niorem virtutem(quam refpedu aliarum fe- minis partes
fuftinere diximus) ad fummam perfedionem deducant,ipfxque fe inuicem amplexan-
tes, ac fibi inuiccmconfcntientes, vnicx virtutis vn- dequaque confuinmatx vim
aflequanturfiC referant. Vt idredcfiat,animadue«cndum efl fingulasquidcm mo-
rum virtutes complcdi Iuftitiam quandi.nccnon Pru - dentiam, Fortitudinem ac
Temperantiam fibi proprias, quarum aliqux certo nomine proferri potfiint,aliqux
nomine caret.fed pro affeduufquibus inhxtct) natura, in quibaldi luftitix vim
fumme fplendcrc, in quibufdi prudftil qoamaxime effudi, fimiliq; ratione in
quibufdi fortitudine, in quibufdi temperantia fingularitcr appa- rere. Aftedus
igitur dum communem dileflionem ex- ercent erga hominem appetentem inter fe
logi ardius conglutinantur .fingulique a fingulisca colligunt qux fibi vteunque
deficiunt , & fingulis ea impartiunrur in . quibus exteris prxftant. Itaque
ficuti fingulx, lufticix. 30(S Prudcmrx, Fortitudinis ac Temperanti* partes
invni- cam iuftitiam, in vnicam prudentiam , invnicam for- titudinem,ac in vnicam
temperantiam concurrunt , ita hxquatuor virtutum partes fimul coniundx vnicam
virtutem pariunt, in qua virtutes omnes perficiuntur ac illuftrantor. Hxvcrb
moralium virtutum partes, pro maiori mi- nonve dignitate quam obtinent , vigent
in virtutibus dignioribus fcu minus dignis. Itaque luflitia, cui pro- prium cft
ea bona intueri qux primo appetenda fun:,ac exteris partibus comparata mimum
dignitatis obtinet locum emicat przciput in illis virtutibus qux exteri*
fimiliter longd digniores funt, pietate fcilicet ac deuo- tione : nihil enim
efl feu magis debitum , feu magis iu* ftum.quim Deum diligere Dcoque infcruirc.
Prudentia vero , in ipfo diuino cultu , ad id tantum- modo valet , vt in diuina
lege i non diuinis difcernen- da non decipiamur, neque ignoremus fenfus noftros
diuinx legi prompte fubiicicndosac illius prxeepta diligcntifliinc obferuanda
effe. Fortitudo quoque ac Temperantia, quantum ad ea qux his affedibus prx-
flantioribus funt propria, in his virtutibus nullum lo- cum habent. nam mala
qux declinant funt abfolute & eflcntialitcr mala, neque vnquam
fulfinenda.bona fimi- liter funt bona abfolute & cifentialircr , Sc nunquam
Iperncnda. Itaque Fortitudo in hisaffedibustatummo- dodefidciatur ad
propofitiac intentionis conferuatio- ncm.Tcmperantia vcr6 , vt eatenus propriis
bonis pri- uctur,quatenus imperfectioribus affedibus , a (Tennen- dum efl.dum
illorum mala repellenda funt. ■ Elidem rationibus Prudentix vis , qux verfatur
prx- cipuc circa bona no primo fed confequentcr appeten- da,ac inter alias virtutum
part- s refpedu dignitatis fe- cunda cenlenda efl, quam maxime viget in duabus
mo- rum virtutibus,pietati ac deuotioni proximis, philolo- phia fcilicet ac
humana caritatcihx /iquidem ratiocina- tionem & cogitationem indefinenter
exercent, neque in proprns profequendjs abfque certa ratione, humano lumine
attingenda,acquiefccre poflunr. Ideoque id ju- ftum allerunt quod rationi efl
confonum.in quo fummi I differunt i pietate ac deuotione,qux prudentiam cx fo*
la dtuinx legis obcdicntia.fpedandam decernunt For- titudinis vero
acTempcrantix vfus , in his ac duabus 1 prxft jntioribus virtutibus eandem
rationem habenc. Fortitudo qux vetiatur circa mala, quatenus boni vim admittere
poftunt.St refpedu dignitatis, cft tertia, nccnonTempcrantia,quz refpicit bona,
quatenus mali naturam adepta, vigent in virtutibus ordinum imperfe- ctiorum ,
ita timeo vt Fortitudo prxeipue defiderctur in virtutibus quibus /Eftnnatmx
affectus efl moderan- dus-Tempcranua vero fummam vim habeat in virtuti- bus ,
qux phantafix aftedus rcfpiciunt , quatenus infe- rioribus tenfibus aputur.
Ratio efl, quoniam /Eliimati- uxpropriiftimeconucnit futura xognofccrc :
phantafix veto,vt his lcnfibus prxcfl, vetiatur cire* prxfeniia.pa- tee autem,
prfeipuum Fortitudinis opus clfc, incommo- da ac pericula prxuifa ac imminentia
fpontr fubire, Se temperantiam tunc apparere cftm fpernuntur oblcda- uienta
prxfcntia.ficuti enim fuftinere malo non prxuifa neque lpontcfufcepta
ncceffitarem potius quam virtu- tem argui:, ita obledamenta non ptxfentia fpernere
aut nullius aut imperfedioris virtutis eft opus. Memo- ri* atfcdus fortitudinis
quidem ac temperantix vfus cxpo(cit,fed gradus imperfedioris. Quod vero ad
iufti- tif ac prudentix partes , qux defiderantur a morum vir- tutibus hos
imperfediores aftedus moderantibus, e* fuperioribus fatis apertum eft, eas ex
fola obedientia ae prxftantiores atfedus deducendas efle. Silentio autem
demandandum non eft. Fortitudinem ea atfeduum inferiorum fufferentia fumme
quidem re- lucere,fed prima illius exordia verefammia fortitudi- neaffeduuin
prxftanttorum. hisenumn proptio adu perfidentibus, aftedus inferiores illis
omnino lubii- ciuntur.Itaquc lapientiflimus quidam, eam opinionem refpiciens,
qux redis adionibus ptxcft, dixit fortitudi- nem nihil aliud effc quam confcruauonem
opinionis. V. Orto CONTEMPCL v 1 L N ATTIONIS AE, EX QJA ORIVNTVR
INSTITVTIONESCOM- prchcnfionum internis animi affc&ibusdcfcruicntium :
fimulque demonftrantur humanarum focietacum natura:, di fferemix ac partes. c a
p v r i. De bis cjm tn hac parte conternpUnda funt , ac de proprionbm fontibus
ustis naturalis, utris gentium , turts diuim , ac utris focuilts . virtutum
do&rina obii- h V&XwJ t. cit rationes omnes re3x voluntatis, qup K' J
in decenti humanorum iduum vlu pri- L v \ /,* 1 4 molocodcfidcratur. Hi»
igiturvtcun- HSMa! que percudis , ea perfetutanda funt qux continent rationes
redarum comprehcnfionum rcftx voluntati dcferuientium.hisenim deficientibus
volun- tas inutilis redditur, nonnunquam incommoda, fzpc etiam deprauata. quod
tamen accipiendum tantummo- do cft refpe&u illorum aftiuim, qui deferuiunt
pietati, deuotioni, ac humanx caritati. quod enim attinet ad philofophix adtus
, ad ipfam videlicet fpeeulatioucm» lamnouimus hanc fibiprpelFe ac propria vi
proptius curtus moderari, hifquc mediantibus adiftere epeerit humanis
adibus.ltaquc ex fumma Dei bonitate fadium cft , vt hominum vnicuiquc ex
vehementiori quadam Naturp lege fapientip dileflio imprimeretur. Actus ve- ro
qui inferioium affc&uum ituentur bona , nullam in- fiitutionem eipofcunt ,
prpter illam qup voluntati apta, tur.nam eadem, quzvirtu.um rationes
deinonllrant. docent abunde ea omnia quz in vlu ipfaruin virtutum expetenda
funt.Ft hzc quidem, quatenus adtuum com- prehenfioni przfunt,ob»iciunt ea mra.
quorum alterum N iturz.alteTum Gentium appellari folct. Naturale ius moderatur
aCtus aifevtuum magis cor , ircorum, qui ex fimplicis Naiur* lege intendunt
con- .eruationem indiuiduorum ac fpecietum , neque vllam hominum multitudinem
lupponunt.ca excepta quz ad folam conjugalem ac filialem iocictatcm
defideratur. Gentium ius affiftitadhbus aifcdtuum magis fpirttaliu, qui gentium
multitudinem fupponunt , licet omni io- ciali vinculo adhuc folutam, gentium
fic folutarum in- tendunt bonum.atquc ex Natur* vi i fingulis gentibus probati
folet. Pistat is autcm,deuotionU,ac humanp ca- ritatis adtus ex fota redtx
voluntatis conftitutione ac habitu non exercentur, ted dux priores expolcunr
dire- ctiones diuinz legis , quz ab hominum feu voluntate feu ratione non
pcndct.Poftcrior vero fuppomt conce- ptum humanarum legum, quarum femina,
diifercntiz, ac vfus,abfquc propria ac accuratiori contemplatione non
attinguntur. poi lien De hit que wshtuere pofuut internam ton * nem. -fH.i
yrseji feiechom legit vere diuuu a non nis,cr piet asi deferuir, I n c a ea quz
diuinitus reuelantur.ac pic tatisSe deuotionis txcrccndx redlas rationes
dctnonftranc , mentis hununx pattes funt. humiliter affentiri. Eandem etiam
quam maxime de- cet.fc pro viribus, diuinaque adiuuante gratia , in diei
firmiorem reddere ad diuinorum eloquiorum ample- xumrprzcipuc vero
quamdiligentiflimc caucre ne-in re tanta decipi poflit, dum his,qux i Deo non
funt , tan- quam diurnis alfentitur, (ummamque illis dignitatem Itultc ac impie
concedit 8c impartitur. Humana ratio hzc animaduertens fc ipfam colligere
potcft.Sc ea conciperc.quibus in his decenter pixitan- dis.diuina gratia non
dclicicnte.ab omni defedtu ac er- rore reddatur tuta.Itaque docet, ad dium*
legis ample* xum firmius exercendum , fumme prodrfle mentis acie intueri ,
hominis Deum tefpicicntis munus cilc Deo feruire,feruo elfe effent iale , ntjn
ex propria virtute,fed ex domini prxeepto 8 1 infiindtu domini voluntatem at-
tingere; hac non percepta, impoflibile clfe debita ob- fcquia domino dcccntcr
prxftare Itaque admittendum eifc,vel hominem proprio fine fruftrari , quod
tripedia humanx Ipecici eft impoflibile, vel certam alitjuam le- gem a
Dcoliominibusfuiifc traditam, quam humana ratio ex proprij luminis virtute fibi
conii itucre n6 po- retl ifimulque fatendum , hanc hominum infirmitatem
quammaxime conducere ad eorundem hominum feli- citatem- quemadmodum enim humana
ratio dum ex proprij luminis virtute demonlhat &c iudicat , domina- tis
potius ac regentis .quam feruientis 8c obfcqncntis fuftinet partes : ita , dum
Dei tantummodo reubantis audlot itat i prompte alfent itur.Deo vere inferu ir,
iliique feipfa fublici ,vna cum exteris omnibus virtutibus im- j perfectioribus
fibi fubiedtis. I Qux humanam mentem tutari potiunt, ne in diuinx I legis
lelcdlione decipiatur , ex illis Tumenda erunt qux diuinx legi neceifano feu
conueniunt , feu aduerfan- tur. Diuinp enim legis natur? ac proprietatibus
redii perceptis, in vera Dei lege i non veris feligenda, bonis dubitandi, malis
vero tergiuerfandi nullus relinquitur locus. Talia lunt. Dei legem hominibus
promulgatam nccelfarih vnicam cllc, nam i Deo vnico ac fimpliciifi- mo oritur ,
quanuis ob diuifibilem hominum naturam plurcspaitcs continere poflit, qup
nonfimul , fe< per cena temporum intcrualla hominibus innotuerint. Deinde
diuinx legis vim, ac prima exordia attigiffe primos omnium hominum
parentes.nain diuina lex nu- quain hominibus deeife potuit, quapropter abfqur
vlla interruptione hominum naturam conconiitutr cft , 8c concomitabitur vfquc
ad vniuerfi conlummationcm, ca tume ratione vt in dies clarior cuafcrir, &r
cuafura fic pro certa rerum necelTitate , ac fingularum ptatu captu, nccnon pro
admirabili ac incomprchcnfibili difpofi. tionc diuinp prouidentip. Tum ipfius
partes fibi inui- ccm concordes efle: Naturp legi ,qu. eundem Icgifla- torcin
309 torem*gnofdr, omnino confcntirc : Eandem perfedi docete omnia, quz ad
hominis bonum pertinenti ac ra- tionis humana vis non facile dcmonftrarc
potcft.Plura fuperaddcre,quz modis omnibus rationis humani ca- ptum
tranfeendunt : ca, qui Deo tantdm debentur, nulli concedere : Ab hominum natura
czteraruonque creaturarum, omnium Deorum inanem poteftatcm ac vfuio aufferre:
Dei fingalaritatem non difrumpere: De Deomhil inhoneftum, vihilvile , nihil
imperfebum aiTerere : rebd viuendi rationem docere , eandemque humiliter
afTenticntibus ingerere, mala omnia dctcfta- ri » homines ad veram beatitudinem
dirigere : Illius internam ver iratem diuina follicjtudinc ita tueam ef fe , vt
in dubium r cbi reuocari non poflit , feu cuinam hominum in bis iit
acquicfcendum>fcu quibufnam feri- pturis adhzrcndum,fcu«uiufnara
interpretatio ample, xanda.ob tdque diuina przccpta ambiguitatem diutius
recinere non poffe. Hic diurni legi conuenire eandemque concomita- ti
quamtutiifimd afferendum cft. Nam horum aliquo a- moto feu diuinitas vi ac
fumma perfebione careret, feu hominibus circa illius veritatem nunquam
acquiefccre datum effet . quorutn nullum admittendum efi. Vnuf- quifquc autem
hzc attendens, fimulque animaduertes, an lex,quxfibitanquam diuina objicitur ,
his omnibus feu decoretur feu careat .quamtutiffimedifccrnet, v- trum iure an
ininria diuinz nomen vfurpec , necnon v- trum pie feu impii illi affentiatur
vel aduerletur.ltaque fateri cogetur Chrifti Domini noftri legem veri diui- nam
effc , ac legitimis illius interpretibus Prophetis & Apoftolis
cffcaffentiendum. Contemplatio De iis (jtu humanam focietatem conjiituuitt.fcu
ad tlUnt pefethonem defiderantur. T rebi percurri poflint rationes comprehen-
fionum externis humani caritatis abibus deferuientium , primo locoftacuenduin
eft, E humanam caritatem intendere dcccntifti . mam omnium hominum focieratem-
hac enim de me- dio fumpra.impofftbilc cft dari mutuos eiufdem carita- tis
adus.exrenfioncs.ac indeficicntiam , feu humanam fellcitatero,inqua tantummodo
( vt ex naturalibus pa- tet)ipfa humana caritas conquiefcit. Eco.itra, hac prout
conucnit concepta ac ad abum perduba,nihil prxterea expetendum effe quod ad
eiuldem humani caritatis pacem attincat-Hinc colligere licet, huius Contempla-
tionis munus effc,fcrutari omnia qui faciunt ad huma- nz foc»etatis naturam :
detnonftrate illius fpecics fim- pliciores , docere communiora lingularum
principia, demumqiie eam focictacem obiiccrc qui iure optimo perfebiflima
cenfenda cft.fic fola humani caritati (um- mam pacem afferre poteft , candimquc
diligentius in- quirere ac explioarc: circia enim cx eo tantummodo attendenda
funt , quoniam ad perfebillimz focietatis dobrinam defiderantur, feu quoniam ad
hanc relata oppofitj mali naturam continent , feu etiam quoniam complebuntur
vim mediorum , per qui ad illam acce- dendum. cft. nouitnus enim affebuum
vnumquemque intucrinon tantiim ea qui finis fuftinent partes, fed ea quoque quz
oppofiti mali rationem continent, nccnon quicunque inter extrema conftiruuntur.
Prxterea fatis apertum cft,rebam humanorum abuG rationem cxpofccrc vt nobis
poffibilia eligantur, ideo- que non raro quod certo rerum ftatui magis conducit
profequendum cft,co pntcrmifto quod abfolutc magis expetibile cenferi poffet.
Ea vero qui pcitincnt ad humani focietatis naturi, ad fenarium numerum rebe
fortaffe decuci poffunt. Horum tamen tria priora illam fimpliciter conftituunt,
pofteriora verb eandem ad pleniorem ftatum perdu- cunt. Singula vero , prout
perfebius feu imperfebius retinentur , illius maiorem minoremve petfebionem feu
imperfebionem dcmonftrarc poterunt: 310 Primum cft , vt illa qu* funt
affocianda ab muicem diftunba propriam agendi virtutem retineant. Itaque
corporis humani membra libi inuicem cohirentia , plurium quidem vnionem
inducunt, led nullam focieu tem pariunt. Secundum vt lingula exerceantur,
aliquod commune opercntur:qui enim feu nihil agunt, feu nihil commu- ne
operantur , nulla pizftantiori ratione concurrunt, qulm feu lapides eundem
aceruum conftituentes , feu arbores idem nemus paricmes , feu oues eadem pafcu^
decerpentes. Tertium, vt agentium vnufquifque non ex folius Na- turi impulfu
operetur, fed ex libera eligendi potcftate. quapropter bruta animalia licet in
nidorum conftru- bionc , fxpcque ad communem defenfionem concuq. rant non
affociantur. libera enim eligendi virtute do- ftitountut,exquavcra focietas
oritur. Horum tria* concurfus focietatem ver i humanam reddir , perfebio* ri
tamen ac imperfcbiori ratione pro maiori minoriue operantium multitudine,
necnon pro maiori minoruie operationum numero, dignitate,
perfcueranria.opciifqi nobilitate ac bonitate , necnon pro firmiori infirmiori*
Uc humani libertatis retentione ac vfu. Quartum , in quo focietatis humani
natura magii confirmatur, erit vnica operantium directio, cui rclpb- deat
communis obtemperandi voluntas. Quintum, voluntatum ac intentionum plenior
noti- tia ac approbatio. Sextum 8e vltimum,communis operis communis fhl bus (eu
fruitio. Hic tria ideo defiderantur , quoniam abio tunc fumme coniungitur , ac
propriam naturam perfebe affequitur , cGm afficitur vna noncantdm ra- tione
finis, fed etiam tatione principi; 6c ratione medi}: ipfius vero finis vnitas
attenditur non tantum refpeba communis operis, quod abionum cft finis ,
fedetiani refpcbu communis fruitionis feu vfus,qui cft finis o- peris. Quamuis
igitur dum exempli gratia latronibus vici- nium aliquod perturbantibus, plurcs
nullo vocante nui loque dirigente concurrunt,acin latronum expulfiono
affociantur, abiofocialis fit & vna refpebb vnius finis, eadem tamen longe
prxftantiori ratione focialis & vna erit,fi lingula agantur ex vnica
direbione cftcris omni- bus propre alacritcrque obteperantibus, eifdimq»totl
negoti; difpofitioncm cognofcenribus ac probantibus* & pace qui laetonum
expulfionem conicquitur ique fruentibus : tunc fiquidem agentes affoci abuntur
non tantGm ratione finis, qui in latronum expulfionctanqul in opere
conftituitur,fcd etiam ratione principij, quod vnica direbioparit communi
obtemperantia acceden- te j ratione mcdi;,quod colligitur cx communi agendo-
rum perceptione ac appiobatione,necnon ratione fru- bus ac fruitionis.quod tunc
eucnic , cdm concurrentes idem vicinium colunt. Si proprium commodum affe-
quuntur non ex officio feu cx mercedc,fcd ex ipfa latro- num expulfione , dum
vero feu mercede condubi , feti aliam ob caufam cobpcrancur , illorum abio
plene fo- cialis non erir. Quemadmodum autem hic pofteriora dcfidctanrur ad
humani focietatis naturam plenius inducendam, ita illorum perfebio expeteda
erit ad maiortm perfebio- nem eiufdem focietatis. Hic vero perfebio refpcbu
dircbionis fumenda erit ex maiori prudentia ac ani- maduerfione : refpcbu
obtemperant iz , ex maiori con- flantia ac promptitudinc: refpcbu communis
confcn- fus ,cx maiori illius ifitentionc ac euidentia .-rcfpcbil fruitionis,
ex maiori vbertateaciqualitare. Itaque fi hic omnia adfint * & tria priora
ad iummum perfebio* nis deducantur, focietas vndequaque perfcba.crit. De
humanarum [ocie totum differentiis ne differenti jt- rum principiis VniuerC
Inft. adliom.pcrf. iVmanarvm focietatum differenti* co- i fequuntur
differentias proprilaim cautarum I' materialium ac efficientium, hominum fcili-
o, cct.human* namque focietatcs confilhmt cx hoinintbu5,& ab hominibus
fiunt, qui criam eifdcm fo- cicraiibus prxfunc. quapropter ,ficuti
nauis,lignotom, ex quibus contexitur, tam robur quam infirniiutcmre-
tinet,ftm»iqae tum artificum» a quibus conftrudta cft, ffmn moderantium
re&amfcu non redtam artem ac vir- tutem ex neceffitate refert: ita humana
focictas horni- num.cx quibus componitur, a quibus formatur & regi tur ,
naturam non diffimili neceffitate retinet ac pr* fe ferr. Hominum vero
differenti* , qiiantdm ad focietatem pertinet ,cx variis moribus atq; habitibus
fumendffunr. uam locictatcs continent concurfum humanorum a Ituum, qui cx
moribus atque habitibus effluunt. Qiun uis igitur focletates ab inuicem
vtcfique diftmgui pof* fint ex vario moderantium numero, quoqiam 1‘cilicet vel
tota multitudo, vel feniorc* tantum , velvnus tan- tum dominentur , propriores
tamen illarum differenti* ac vere eflentialcs ex moribus fumendz fune : ex his
e- nimtanquam ex caulis propriiffimis vari* moderandi rationes pendere folent.
Societatum igitur differenti* przcipuz ad fenarium numerum rette deduci
poterunt, nam hominum mores adoperantionc impelleres fi compendiofius enumerer.
tur,totidemrcpermntur. nonnulli fiquidem funt tedli ©b optimam virtutem qua
decorantor , fimulque per- fedti, quoniam fumma przterea fapiencia ac prxftan-
tiori prudentia przditilunt.Quidi rcdti.fcd non omni- no
perfedi,quiaoptimaillorum virtus detiituitur fapif- tiaac przftantiori
prudentia. Quidam ducuntur ambi- tione. Quidam auaritia. Quidam licentia.
Quidam his omnibus premuntur , ac peffimorum denominationem merentur. Illi
tamcn,quifimplicifeu ambitione, feu auatitia,fcu licentia inficiuntur, iterum
difUnguendi crunrnonnul ]i enim opinionis potius falfitate quim voluntatis n.a
litia aberTanr,ideoquc facilius emendari poffunc, fle ad redtitudmem
dirigi.Nonnulli feientesae volentes pec- cant.non tamen funt peflimi, quoniam
vnico vitio fub iiciuntur,e6quc non adhuc fumme intenfo. Non dilfi mili igitur
ratione dillinguendx erunt ili* focietatcs, quzfeuambitiofzifcuauarzdeuliccutiofz
appelland* funt’. Sc <11* quidem quz malitia carent, tales erunt tam
refpectu moderantium quim rcfpeAu obtempera- tium: nam moderantes non
deprauatiad id focietatem dirigunt, quod bonum opinantur, licet falfo.ideoq; vi
plurimum talia bona exoptant, toti potius focictari, qui fcbi ipfis.Exquo
manifeflum cft, eos aliquod caritatis vcfiigium retinere. Illx vero, in quibus
erratur, non exopinionis falfita- te,fcd ex voluntatis prauitate refpcdiu
potius moderan tiumquam obtemperantium tales denominationes ad-
mittent.moderantes fiquidem focietatem diuertunt ab adeptione 6r vfu illorum
qu* ipfi fibi exoptant , quod tamen in ambitiofum dominatum fortauc non cadit,
nam ad ambitionem pertinere videtur fuperbis przclfc, nec vilium humiliuinque
afliftentiam facile fuftinere. Quod fi vere eam fuftincat , dicendum erit
dominatum exrernorum potius dcprctfioncm optare, neque fiinpli- ci ambitione
premi. Acedia Icet animum inficiat , ad focietatem non ex- tendkur,nifi for
ulle dum illam dcftruit, nam adiionem aon pjrit. C a p v t V. Di Licenti* cr
sluarut* tubus affici folent focietatcs. quotenni ex primo V aturx curju
coruluuuntirr, ef na- rum prton Populans , poslenon Senatoria potejlas
ejjcnuMltcr corwenir. '3** 1 primi attendantur ortus harfi humanarufo- cietatum,qu*
naturalium ordinem excelium ac cenam aliquam confequuntur furnwtn; afferendum
erit fodetates licentiofam 8c a- uaram exteras cx neceffitate
prxcedere-ldfacitt patere poterit, fi illud acceperimus, naturales focietatcs
tunc contaminari cum fenior pater filiis natu maioribus feu etiam maritis
przeft. ipfo fiquidem patre feniori de- monuo, fratrum ac fororum focietatcs,
vt funt natura- les,nullo certo fociali vinculo deumciuntur. nam neq; ex Natur*
lege ad certum opus diriguntur, vc viri ac vi «oris focietas qu* filiorum
procreationem intendit» nccnon vt focictas parentum ac fitioruhv, qu* in filio,
rum ioniorum decentem educationem incumbit, fimdl- que parentumfeniorum quietem
parte. Neque cenam dirigendi poteftatcm retinet , vt vir in vxorem fle pare-
tes in filios.Itaque fororum focictas quoniam imperfe- cta
impcifcftisconiungit,ad Natur* focietatcs repetf- das pixcipu£ videtur prona.
Fratrum vero focietas , qu* perfefta perfcCtis aflo- ciat, in lui diffolutione
concipit vc pluiimdm nontan- tdm naturalium fucietatum repetitionem, fed etiam
przftantiorum conftirutioncm : nam Natur* legibus impellentibus illis, vel
omnibus,vc! pluribus , cordi e- rit, vt plurcs domus ab eadem exort* fraternam
carita- tem retineant ac in eodem vicinio firmentur. Ipfis igi- tur domcfticis
focietatibus ftpius fic diffolutis, do- muuinq, numero adautio,vnicum vicinium
tot domos non complcdtetuydeoquc ex pluribus viciniis Pagus, ac ex pluribus
pagis Ciuitas exurget. At ciuitas tunc plenius perficiet ur,cftm certa
ditigcndipotcftas confli tuetur , certzque leges promulgabuntur , quibus cfte-
ri omnes teneantur obtemperare. Patet autem has ciuitatcs in primo fui ortu
retentu- ras domcfticos inores illarum domuum ex quibus ef- fluxere, videlicet
vel Licentiam vel Atiaririam , ni do- mefticxac naturales focletates , dum
filiorum difcipli- n* ac terum vrilium adeptioni intenfius ac reinifbus
fludent, harum altera ex neceffitate laborant, magis ta- men feu minus intenfe
: fatis enim apertum cfl, eas o- ptimos feu peffimos mores adipifei non pode ,
quonUE horum vtiumque vehementiorem Induftrix vfum feu abufum exquirit. E$dem
ciuitatcs Ambitione etiam ac Superbia fimilstcr carent , quoniam Superbi* , ac
Am- bitionis vitium nullum locum habet feu inter vxo- rem & virum , ex
quibus vmcum corpus videtur ori- ri , feu inter parentes fle filios, qui Qimme
inter fe cohf- rcntrfiltj enim funt parentum imaeines. Qtianuis autem ddntur
fortatfc nonnullz domus, quorum filij diriguntur ad mores prxftantiorcs,
nihilo- minus femper maior pars pauciorum mores non atiltn retunde t.fcd etim
Immutabit, nulla prxfcrtim commu- nis difciplin* cura adhuc concepta: pueris
fiquidem ac iunioribus proprium clt, eorum qui videntur venuftio- res, vias
admirari Sc imitari. His itaque a fingulis domi- bus affiduc effluentibus ac
conucnicntibus, pauciores, licet meliores , imbuent mores peiorum , nam longi
plures funt Sc fibi inuicem fauent.Hi vero mores fic im- bibici no tantdm
retinentur vfque ad fenium , fed indu- cunt etiam certam quandatn filiorum
domefticd edu- candorum difciplinam:qux fcmcl accepta nifi maior *• liqua vis
vrgeat non facili immutari poteris. Ciuitas, licenti* moribus cedens, popularis
Rcip.for- mam induccttnam dara communi licentia , finguli fle dominari
incendunt ac rcipfa dominantur, haud fecus quam in domo Iiccntlofa, in qua
parentum filiorum po- tcftati videtur zqualis, atque etiam quandoq-, inferior.
Econtra Ciuitas licentia carens, ac vtiliutn rerum ad- eptioni imema,
Senatoriam poceflarem amplexabitur, illas enim domos imitatur , in quibus vchcmentior
pa- rentum aufterttas ac parfimonia filios cohibet, neque permittit aliquid
ablque parentum nutu tradtari. De Popularis Ketp. imperfeSUont. P op v- .'
Contemplatio » Op v t a r i s Refp.cxeo Natur* ordini fouet, quoniam
vniulcqiufquc naturalem libetta- 8 tem tutatur. Ex eo etiam eidem aduerfatur,
quoniam illius abufum manitefie retinet nam maiorum ac prudentiorum dignitatem
repellit. & imperfectiores perfectioribus xquar Itaque illius dire- Ctio
nequeSapientix, neque Prudenti*, neque (iriniori Experienti* inniti poteft , ac
admodum inconltans cft. Eadem, ob communem licentiam , obtemperantiam.ac
obedientiam , magna ex parce relaxat. Ob harum vero copulationem illius flatus
erit Cumme infirmus , euc- oietque ob id vt neque propriam formamdiutius reti-
nere , neque tfx inrerna virtute fe ad przfhntiorcm or- dinem deducere poflit.
communis (iquidem licentia xquabilitatem diutius non admittit , fcd diflidia
nccef- farioparit. Itaque, quibufdam in quofdam infurgen- tibus ac eofdem
comprimentibus , quidam fuperbaam, 3uid.im animi demilnonem imbibent, breuique
qui- am delides , qu.dam peflimi cuadcnt , alrcroquc alteri aduerfanrc,
fimulque pluribus fcu cedentibus fcu po tentiori miniflrantibus.vnius dominatus
inducetur no quidem regius, fed quityrannicus appellari poffic, li- cet
fortafle non petfimi gradus , fed qui cioium animos gratia ac beneficiis
conuliarc Audeat , atque a liberta tis amore paulatim diuertere. Dum vero eadem
popularis refpublica & Finitimis feu^alia ratione ad arma compellitur ,
liccntii quidem comprimct.ob incommoda qu* timentur , &' cx belli- carum
rerum follicitudinc, fcd ob Colili; defodi u, vnius poteflati breui
fubiicictur: aliquando immediate, ali- quando aflumpia prius Scrtatona
poteflate, in qua e- ciamob iain conceptos licenti* mores ambitio fum mi
timenda erit, populi prxfenim poteflate adhuc vi- gente, qu* eandem ambitionem
in Senatoribus fumme fouet, fimulque ad regium dominatum vehementer im- pellit
tfatis enim apertum eft , ambitionem Se regium dominatum fibi inuicctn
quamtnaximi faucre neque facili inter fe difiungi polle. Ideo aurem hic domi-
natus regius appellari porefl , quoniam vt plurimdoi i yrannide valde diftac :
nam fimplex ambitio ad vir- tutis adius impedit, Sc fi aliquanto reprimatur,
etiam . virtutem parit. . De Rep. Se has otia. W^pm^EwATOR iA poteflas ex eo
Natur* confotu PSTCia efl, quoniam perfcfliores ac feniores imper- fetfioribus
ac iunioribus prificit: quod Na- tur* leges expoleunt.Itaquequanuis fortafle in
primo ortu fumma fipienria prxftautioriquc prodi- tia deflituacur, nihilominus
ex proprixniturz vi pru- dentiam ac experientiam continet ac indefinenter ad-
auget , fimulque moderatilltmos mores fouet. Ob pru- denti* igitur ac
experienti* curam conflanter mode- ramini ac dirediombus inliflct : Ob mores
moderatos Obedicnti* laudem xmulabitur; Ob vtriufque copula- tionem erit
interne concors ac firma , fimulque ad vir- tutem ptopcnfa , quam etiam in dies
magis ac magis imbibet, breuique illorum mores referet, qui licet ad- huc fumma
fapientia non fint prxditi, ob conflantem tamen voluntatis reditudinem ac
virtutum przftantioj tum amorem iurc optimo. Redi ac ludi appellari fo- lcnt.
Huic Reip. proprium videtur efle , pluribus Magiftra- tibus ac plui ibus
legibus vti.Hoc conducir maxime ad illius formam conhimandam ac tutandam: nam
dum fumma^iodcrandi poteflas i pluribus fuflinetur, fin gulorumque munia certis
legibus cohibentur, neque ob fimplex obtemperandi debitum redduntur abietti,
neque ob fim;diceio imperandi poteftorem fuperbi.fed ad deccntiflimam animi
moderationem deuenire folct. Itaque maiora neque fibi arrogant , neque aliis
concc- - dunt fcu concedi permittunt. Percipiunt etiam hauc a* 31+ nimi
moderationem conducere &r commani.8* priuato bono, tum quoniam commune
fimul fingulorum efl bo- num , tum etiam quoniam tales.fi virtute aliqua deco-
rentur, facile maiores dignitates ac commoda maiora recipiunt. Ex eadem
Migiflraruiim Legumque multitudine a- lia commoda non contemnenda deducuntur.
Primum, miniflrotutu copia.qux plurimum expeten- da efl. Secundum, negotiorum
fingulorum pcrfeflior ac ce- lerior exccutio. Tertium, Sapienti*, Prudenti* ,
fimulque Eloquen- ti* cnutritio firmior: iuuenes enim qui cx Reip. infli*
tutionibus publica non trg&ant. fcd aliquando fune tranaturi , in h*c
fludia ardentius incumbunt , vt mu- nera illis imponenda redic fuflinere
pofllnr, atque c- tiam vt exteris digniores cuadant. Patet autem , humanum
bonum eo magis firmari ac extendi, quo Sapientia ac Prudentia plenius aci plu-
ribus concipiuntur , fimiilquc Eloquenti* vis magis vi- get. hrc fiquidem
homini cft propriilfima, de ex lui na- tura pluribus feu etiam omnibus m eodem
adtu piodef- fe folct. Aliud quoque non infirmum Senatori* Reip. prsfli- riaro
demonftrarc poteft, quoniam fcilicet regius domi- natus longe moderatior ac
tutior reddi videtur, fi Sena- toria poteflas illi adiungatur. Popularifque
Help. i,on dilTimili ratione ex Senatus conflitutionc licentiam comprimit ac
longe conftaruior efficitur. Econtra vero Senatoria potefljs fumme infirmabit
ut , fi vel totam multitudinem in regiminis partes afcifcat,vcl Regem certis
quibuldam legibus fibi conftituat. Quanuis au- tem poteflas Senatoria cx
propria naturrhis decoretur, ac cx interna virtute propriis incommodis mederi
pof- fir, nihilominus, fi decens Reip.cura diutius intermuta- tur,non difficile
delabi potent feu ad fimpliccm ambi- tionem , feu ad deprauatan» auatitiam, qu*
regentes a communi ad proprium commodum diuertit. His aurem ad maiorem
intenfionem ac extenfionem dedudis, breui ipropria forma decidet. Nam extali a-
uaritia tyrannicus dominatus timendus em : omni* fi- quidem dominatus , in quo
priuatum communi bono pixfertur, Tyrannidis femina continet Ex fimpliti veib
ambitione Regis imperium conflituetur : nam ambitio ac regia
potcftas(vtdiximus)fc inuicem fouent. De Regio domtmM. , Cgtvs dominotusex fui
notura prxrtar in i i rebus bellicis, tunequeprxeipue dum Rex animi magnitudine
efl prxdirus . & ipfc ex- ercitibus prxefl. Pacis tempore tanto inagis ad
virtutem accedet, quanto regis rediitudo ac folercia maiores erunt: imperantis
fiquidem ambitione vtcunq; comprdra , ciuium omnium ambitio rerundetur.ac pu-
rioris virrutis vis clarius illucefcet.Quoniam autem hu- mznx natur* conditio
non patitur, vt idem homo diu- tius Reip.przfit , ille cui tota moderandi poteflas
de- mandatur , quique commune totius focietatis bonum intendit, in illud
prxeipue incumbere tenetur , vt opti- mum fucceflorem paret, fcu, quatenus
regnum non fit hereditarium, Succefloris eligendi ratio ira difponatur ac
confirmetur, vt neque fcditioncs, neque tumultus ti- meri poffint.Nam niu hxc
caucantut , valde timendum erit ne Refp. perturbetur, fcu deteriorem dominaudi
rationem cxpeiiatur. De C nutatu perf cilione ac impcrfeQione . o. j. 315
Vniuerf Inft. ad hom. perf. ■ Is fic delibatis , vtad reliqua inucniamur P|
paratiores » notha hxc contemplatio ad fo- fli eietatum humanarum exordia
rurfum redu- _ a| cenda cft,fimulque inquirendum .ctirnaro, condituro ex
pluribus domibus vicinio, ex pluribus vi- ciniis pago,cx pluribus
pagisCiuitatcexorta,in ea con- fiftatur, neque ex fimili plurium ciuitatum
colle&ione nouum aliquod copftnuatur , quod eandem proportio- nem habeat ad
vnicam ciuicaccm » quam ciuitas habet ad vnicum pagum, pagus ad vnicum vicinium
, vici- nium ad vnicam domum , cum prxfcrtim talium incre- mentorum caufx non
amoucantur, fcd adaugeantur potius ac confirmentur. At horum ratio in promptu
cft, ideo enim in ciuitate confiftitur, quoniam plurium hominum immediata
collectio ad fingulorum boiurm adaugetur. Hoc veri» ciuitas certx magnitudinis
per- fefte prxftat.Si vero magis ac magis crelccrec , hoc bo- num omnino periret,
neque enim vlterius ciues quoti- die congredi polfcnt,8r qux ad commune bonum
per- tinent fimul conferre. Prxterca carebunt vt plurimum his quxviftui funt
ncceftaria. Illorum etiam curtodia difficillima erit, nem enim locus fummx
amplitudinis vndequaque defendi potcft.Aftcrcndum igitur cft , ciuitatum
muliittidmem ex Natur* ordine admittendam cftc.finguUreinqueci- uitatem fimul
Se petfcdlatn fi c irnpecfcdtam ccnfcudam efle. Perfcdlio fatis aperta cft ,
dum attenduntur humani adtus quibus homines determinate rcfpici folent im-
mediateque aftucianttir. lrapcifcdlio cft longe clarior, primo, quoniam vnica
ciuitas excludit plurimos huma- nos adtus, quibus homines indeterminate
rcfpiciuotur ac mcdiatfc aflociantur ,nccnon horum aduum relatio- nes ac
exccnfioncs. qux omnu ad focictatisiiumanx perfectionem defiderantur. Secundo,
quoniam dum paucos quofdam homines colligit. Se exteros omnes excludit, optimx
virtuti humanxque caritati pacem, af- ferre non poteft. Tertio, quoniam Ibi non
lufficitncc Te pcrfcCtc tutari poteft. nam fi attendatur vfus illorum bonorum
qux ab ipfa Natura fubminiftrantur ad homi- num neccffitatcm , facile
percipiemus hxc lingulis an- nis tute colligi non polle ex fola regione vnicx
ciuita- ti fubie&aac illius viribus cuftodita. idque longe ma-
nifcftiuscrit fi concipiatur excellentior illorum gradus, optima poffidendi
ratio , ac extera pixftantiora qux ad hominis bonum pertinent & ane paranda
funt, licet talis ciuitas in regiode colenda fumm£ intenta eftet, diligencerquc
curaret vt pauciora libi fufriccre poffint. Quarto , quoniam vnica ciuitas
impotens reperitur in repellendis incommods» quxcztcrx ciuitatcs ac populi ad
id conucnicntcs illi inferre poftent. Ex hoc vero patet, ea non tam um a lumina
pcrfeflio- ne deficere , fcd a fumma impcrfc&ione parum diftare, quanuis
decem iffime collocetur xdihccturque, fimiilq; muniatur bellicis munimentis,
inftrumentis, omnimo duque armorum apparatu , fic ciues omnes decoren- tur
militaribus difciplinis lutnmaque animi fortitudine. Perfichm plurium o humum
ajfoaano::em dJmutendd rjfe,.tc de rntunubiu tjtubi*) plores emuates tmperftilt
MjjeCiunfur. t O» i u v s duitatem vnicam non carere im J perfectione ,
ciuitatumq, multitudine ex i- ) pfius Naturx vi admitrcdjm e ftc. Aftentiric- :
tiam cogimur, ex etufdc Naturx ordine ciui- tatum focictatc perfectam dari, qux
lingulas ciuitatcs ad decente confummacioneftatumqi prxftantiore per-
ducat,haudfccusquim domus i vicipiisfic pagicxciui- tatnonu pcrficiutur.ac ad
16g£ prxftantiore ordine per- ducuntur. Natura enim imperfeCta ad perfectionem
fle multitudinem ad vnitatem dirigere foler. Neque ve* 3,6 io cenfendum cft ,
Ciuitatcs , qux fola bcneitolentia S c amicitia fc inuicem profequuntur, feu
etiam commu- ne foedus ineunt, vere ac perfecte aftociari: priores e- nim nullo
fociali vinculo deuinciuntnr,pofterioies ve- ro non dcuinciuntur
pctfc&c.Nam vnaquxquc ciuitas» ptopria quadam ratione, quoad
intctna>fibiipfi prxeft, fle a foedere inito libere recedere cotaraquc
focictateni dxfrumpcrc poteft. At cum ad ciuitatum dccctem focictatem
pertinear» vt communis dirc&io conftn uatur qux omnes fociales adus
attingat , qui a quacunque ciuitate 8r a quocun- que ciuc exerceri poftunt:
pericrutandum cft,vndenam vna Ciuitas itis obtineat moderandi aliait) feu alias
Ci- uirates. Hoc ab ipfa Natura non pendere manifeftum cft:iam enim
conftitutumfuitinduftrias focietatcs i naturali- bus focictatibus oriri,
quatenus fratrum vnufqurfquc, parente defundo, propriam domum erigit. SitHti
igi- tur fi ater in fratrem ex Naturx lege potcftatcm non ha- bet , ita vnius
fratris domus in alterius fratris domu ex Naturx lege nullum ius obtinebit,
idemque fanciendfi cft de duitatibus qux ex his domibus proceftcfc , nec- non
de aliis omnibus qux ita ab inuicem funt foluxx. Reliquum ergo cft, vt tale ius
vel violenter arripiatur, vel libere conccdatur.Violcnta arrcptiovel iniuriam
fi- mulque iniuftrtiam continet , vel iniuriam ac iniuftitii prxccffiffc
fupponit.Itaque femper mali rattonem cpm- pleditur. Libera concellio aliquando
aliquod inuolun- tarium feu irratioualc continet, tuneque malo iimtliter
innititur : aliquando nihil feu irrationale feu inuolun- tarium habet, fcd ex
communi eat itate ac ex optime vir tute orieur,qux regentium ac obtemperantium
bonum intendit, concipit, ac dccenriffime profequitur. Delibemus breuiter
rationes trium dominatui! quo- rum vnufquifque mali rationem vteunque complcdi-
tur,vt animi noftri vis liberius de dedi poflit ad eam ei-' uttatum
aftociendarum formam : qux nihil irrationale mhilque violentum continet, ac
tanquam fumme ex- petenda , fumma cura inquirenda atqueexplicanda cft. Violenta
arreptio , qux iniuriam feu iniuftitiain prxee- dentem non refpicit,fed ipfa
iniuriam & iniuftitiain continet, arripienti nullum ius tribuit, ideoque do-
minatum fatis infirmum parit. nam rationi confonum cft, eos qui violenti
firnulque iniuftc lubiiciuntur, rerum nouarum quammaxime cupidos lore , ideoque
tyrannicum potius quim regium dominatum fpeda- re. Igitur quanto magis
dominatus extenditur , tam tb magis ad tyrannidcin vergit, quemadmodum c* nim
dominantis in parum obedientes fximia fubiedos ad huius dominatus cxpulfionem
magis intentos red- dit , ita horum temcrarij aufus dominantis lxuitiam acuum.
Itaque vel dominatu cxpulfo noua moderandi forma confticuitur, vel populorum
viribus vndequaque confradis dominandi ratio ad peffimam tyrannidem dcuoluctur,
ad illam fcilicct qua tyrannus euntia ad lubicdorum potius malum quim ad
proprium bonum dirigit . nam ex hoc imperij fccuritatcm pendere cco- fet . Nonnulli
autem hxc anticipant , ac in ipfa a. depiionc ditiores ac nobiles omnes
exterminant, fic bona omnia libi affumunt. Exiftimandum tamen eft talia non
cuenirc abfquc fumma iultiifimique Dei indignatione , qua Mali ad tempus
puniuntur 1 i longe peioribus , breui accibiora ac diuturniora parturis.
Violenta arreptio,qux sniuria ac iniuftitia caret, fcd iniuriam ac iniuftitram
prxccfsiftefupponit,dumincas ciuitatcs feu focietatcs excreetur , qux feu a
vera pieta- te recedunt, feu aliis luntiniutix, arripienti ius cer- tum affert,
impietas liquidcm ab omnibus iurc optimo eft comprimenda , fic imurioii omnes
certa quadam ratione pledendi funt , tam ex limplici iurc Natuix, quam ex iure
gentium, qux ad omnes homines exten- duntur. Idem cuenit.ac longe firmius, ex libera
conceffione, qux aliquod feu irrationale feu inuolfirariura continet, tunc enim
Fides libere omnino obftringitur. Nouimus au;cm 3f7 aurem paftiones ac fidem
legitimi datam dfcuincirc, Juud lecus quam deuinciat Naturx lex.Ea vero qux im-
pellunt ad liberam traditionem funt plura. ptxcipua ta- men exift imantur
interna fcditio , qux comprimi non poted , nifi externus moderator allidat :
timor hoftium irruentium > quibus neque cedcrc dccec, neque ablque alterius
dominatus tutela relidere licet, gubernandi in- ficitiaac impotentia , &c
rerum omnium penuria. Contemplatid De iis <jtu dirigunt ad concipiendum
formam , e»ua plure s ctuiraics ajfociart poffunt , ad commune vmufcutufjuc
bonum. *Ed iam mentis acies dirigenda cd.vt cxplo- irarepollimus quanam ratione
plurcsciuita- f tes affociari poffint non ex aliqua violentia, Wfeu ex aliquo
malo , fed ratione duce, ac om- nino liberavi commune bonum »& ad
vniurcuiufquc dcccntiffinum pacem. Qnanuis autem nodra hxc contemplatio ad id£
de- ducenda (it , liuc redtr difcunenJi methodo infidat , fi- uc Naturx tum
dircdliones tum exemplaria fequatur; naturalium tamen exemplarium vim in re
tanta prxei- pue attendendam ede exidimamus.hxc enim probatio- num*ac
diredlionuin vires non tantum complebuntur, fed etiam exacuunt $ fimi ilquc
nonnulla obiiciuut , qux infirmior rationis nodrx virtus facile prxtcrirc
pollet. Natura enim diuinam artem complcdlcns,ejndcmqi in operum fuorum
consummatione expandens , non tan-' tdm ob propeioru adtuum fr udius hominibus
proded,; tofdcmque ad certos adius impellit , fed demondrat e- tiam certas
agendorum imagines ,ac exemplaria. Hxc yerd facilius, fcu difficilius
confpiciuntur , quo Naturx opeta,cx quibus exemplar Tumendum ed, magis fcu mi-
nus recedunt ab his in quibus tota Naturx vis confidit* &i Humana magis fcu
minus accedunt ad illa quibus to- tius hununx indudrixdiredlio teiminatur , ad
hxefei- licet , qux humani focietatis confumn.ationem refpi ciunt , quorum
exemplaria ob id 6c difficilius attin- guntur , & accuratiorem intuitum
expofcunt.Redfc ta- men ac tut£(ni fallimur ) concipiemur ad vfiimque de-
ducentur , accepto Naturalium operum finem ita hu- manorum operam continere
initia, vt fimul eorundem finem ac dilpofitionem omnem docere podii. Nouimus
autem, Naturam in naturalibus ac domcdicis hominum focietatibus veti confidere.
Hx igitur ficuti indudrix focietatis initia concinent, ita psrfrdtiffimx
hominum focietatis exemplar obiice- re po.erunt : quod etiam ea , qux hadtenus
tam circa naturales quam circa excogitatas ab hominibus focic- tates enarrata
funt.fatis confpicuum reddunt, neque e- nimnos latet, tam virum mulieri
adociandum quam mulierem viro copulandam , fi leiundtim refpiciantur, perfedtos
quidem ctfe , nam vterquead ea omnia aptus repericur qux pertinent ad lingulare
ac particulare il- lius bonum : fed (ibi non fufhccre, omnem hununx Na- turx
pcrfcdlionem non continere , in omne tempus non viucrc , nec filios gcnerjre
polTc , quoJ ad Natu- r « conferuationem &• pcrfcdlionem defideratur : At
eundem virum eandcmqnc mulierem , fi inter lc aflo- cientur copulcntiirque ,
filios parere, feipfos in filiis quodammodo renouare , omnemque humani Naturx
peifc&ionem complcdti. Hxc igitur, prout conuenit, perpendentes .facili af-
fentiemur perfedtiffiinx hominum focietaticx ncccfli- tJteptx^cdcrc eas hominum
focietatcs, qux fciundtun accept^pcrfcdxccnfeii polfunt, licet omnem perfe
diioncmab indudria ptoficilcentem non compledtan- itir.qu.i m tamendi decenter
affocicntur,etfundere pote- runt ac retinere , ipUs fcilicet ciuitatcs. neque
in du- bium reuocari poterit , quinciuitatum afiocundarum tatio (umenda fit cx
viri ac mulieris focietate ac mune- ribus: tum quatenus lc in uicem refpiciunt
tum quate- 3?ft nas ad filios referuntur. Quapropter accepto, in hac co liugali
focietate vxoris ac matris partes efTedomcr dica curare, filios concipere ac
parere, eofdcroque/dfi in minori xrare reperiuntur, nutrireac educare, ita ta-
men vt hx otqnia fecundum viri mandata vel etiam vi- ri virtute perficiamur ;
afferendum erit Ciuitatcs, qui- bus vxoris fimulque matris partes funt
demandandx, domedica curaturas , ciues parituras ac nutr ituras, aiq> hfc
omnia perfedfuras , prout illi demandatum erit ab ea Ciuitate, qux Mariti
pattes exercet. Simili ratione accepto, mariti proprium munus elfe, vxoris
curam habere, externa euiare, filios quos no ipfe fed vxor paritae nutrit , iam
firmiores eminere atq; ad perferiora dirigere , dcinondrabitur Ciuitatcs , qu*
viri munia fudinent, curatura» , vt ciuitatcs , vioria i a- tionc fibi
coniundkx , decetiffimc regantur, vt ab illis ciues, quos ipfx non parium ,
concipiantur , nurtian- tur.ac domcdicc indituantur, cofdcmqv opponunt
euocaturas. Hx igitut Ciuitates ca ratione erunt con- dituedx , vt propriis
ciuibus careant , fed oriantur ex concuifu illorum ciuium qui cnuttcdi erunt,
ceita qua- dam proportione feruata , atq; fecundum leges circa fifc condituras
, ab vnaquaque Ciuitate vxouas partes fudtncanr. Itaque, ficuti mulier fecundum
Naturxcurfom vi- rum concipit ac parit,fic Ciuitatcs cafdem partes exer- centes
, virile pariet Ciuitate, a qua etiam MagtdratM ac leges recipiet , prout
legibus ( dc quibus poltca di. ccdum erit ) conditutum fuerit - Ex his aute
facile pa- terepotcrit , Vnicx virili Ciiiitati fcu maiori plures Ciuitatcs
vxor las/eu minores cifcfubiicicdasincqi e- nim vnica Ciuitasabfque fui
dedtudtione tot ciues e- mittere polfei quot ad vnius Ciuitat.s amplioris
condi- tutionem dcfideiantur. Hi vero Ciuitates licet plures, eadf jc omnino
vni- formi relatione virilem Ciuitatem rcfpiciec. Idcoque lcucanquam vnica
coniux fcu tanr.uam plures coniu- ges cifdem legibus moderandx illi fubiicieiur
; ratio liquide affociandarutn Ciuitatum non ex illaium nu- mero, fedex
relationum firailitudinc fcu diuerfitatt collmfda cd.Quod fi ciuitatum minorum
numerus ad- eo adaugeatur, vt qui ab illis emittf ai funt ab vnica Ci- uitate contineri,
nec ad illam commode tranfmitti pof- • fint, virilium feu maiorum Ciuitatum
numerus adau- gedus erit , ac tota focictas , qux ab vnica prouincia
continebatur, in plures prouincias diuideda. Ea tamen rarionc,vt focictas ob id
non difeindatur, ipfx nepe vi- riles lcu maiores Ciuitates , ciuium cx
miuoribus Qui* catibus collectorum certum numerum emittet, qui (i*
inulconuenicntesnouamac longe ptxdantiorem Ci- uitatem condituant. Tum veto
indudtia hominum focictas domedicarum ac naturalium focietatum cxlplar
dccctilfimc referet .* cas fiquidem domos imitabitur , in quibus fili; maiores
natu ac iam mariti parcti fenioii fubiiciumur . Itaque ficuti naturales ac
domefticz focietatcs tunc vere con- fummautur, ita qux indudria condant
focietatcs in hoc confident, nam quatenus ciuitatum numerus magis ad- augetur,
cade difpofitionc retcta.Prouinciarum nume- rus adaugebitur , aeque fartade
ciuitatum ordines e- runt vltcrius adaugedi, quanuis nullum incommodum timedum
eflet , liccc ad quaitum otdincm repetita e- miffionc ciuium perduceretur. Nam
& domrdicf fo- cictates quarti generationis confummationcm ali- quando
intueri folent. Cum aut£ fenioris patris munus fit, maiores filios confilio
regere au in o(]icio continere, ne fcu in iit,qus adexrcriora pertinet, feu in
domcdicis aliquando ab- ctret, eadem ratione Ciuttas femoris patiis ludines po-
dus, omnibus ciuitatibus tam virdibui quam comuga- libus leges imponet,ac omnes
in officio continebit, ita tamen vt tegens viriles tanquam filios maiores, per
cas etiam coniitgales gubernet. hcc Ciuitas,quf Piouinci». rum princeps fcu
comuntlfima ommij patria appellari poterit, vnitatisnumcru nunqua cxccdct.
coiugales in perfeda focietate plures ex necallitatc erue, vitiles pro 319
maiori minortvcjfocletatis amplitudine ac incremento vnitatis numerum excedent
& no cxccdcnt.Qua autem ratione hi duitarum ordines ciuitatefqucfingulz
fint inter fe deuinciendx,ac lingularum forma, libertas, x- qualitas , ac bonum
quamtutififime retinendam, incep- tam contemplationem decenti methodo
protrahentes percipiemus. Vniuerf. Inft. ad hom. perf. 32& De ordinibus
humanarum . itluton ; quotenne ad ho- minum focseta>cs pertinent, ac
eorundem mutua obnciunr. yg-vtw EuttcriuiMs igitur focietatis , quam W BKW
adumbrauimus , munia , partes , partiumque M difpofit iones omnes inqutrendf ac
explican- dx funt , exordio accepto ab enumeratione humanorum attuum , quatenus
humanx focietatis bo no defcruire.fcu illud etiam inducere poliunt: explora-
tum fiquidem cft , neque hominum focictatcm, aliquid continere polTe , tanquam
proprij muneris partem, quod ab homine non exerceatur, neque pcrfe&iflimam
hanc focietatem carere polle feu aliquo humano. altu, feu aliquo humanoium
a&uum vfu , feu deccntiffima tum horum tum hominum operantium
difpofitione.nl, horum aliquo pnrtcrmifTo, hmul aliquod hominis bo- nfi omirterctur
quod pcrfeCtitfimx focietati repugnat: nouimus enim vnumquemque hominisaflum ex
Na- turx lege hominis bono deferu ire. Ipfi autem humani adus(yt prxiens
Contemplatio expofeit) ad quatuor praecipuos ordines deducendi erunt . Quidam
enim fingulariter tantummodo exerceri polTunt, & illi etiam a quo
exercentur primo ac immediati tantummodo profunt , omnique prxterea dirigendi
virtute funt de ftituti. Quidam
fingulariter exercentur , Se ei tantum modo 1 quo exercentur , primo ac
immediati profunt, fed dirigendi ac moderandi viro continent. Quidam focialiter
exerceri pofTunt, pluribufque primo ac im- mediate prodcfle.fed dirigendi
virtutem non continet. Qu iilam dirigendi virtutem admittunt,ac pluribus pri-
mo ac immediati prodclTc polTunt , fed fingulariter ex- ercentur. , Primum
ordinem ingrediuntur Cognitiones , affe- ilus,& exeeutiones, qux fenfui
communi , fenfibus exterioribus, ac imperfedifiimo Natur» fenfui aptan- tur,
motus, fcilicct, quietis , figurx.aliortimque commu- nium fenfibilium
determinata comprchenfio,motus,& quietis amor , fuique ipfius motus , ac
quies , colorum ac lucis , necnon l"onorum,odorum , faporum ac tangi-
bilium comprchcnfio , atque earundem cognitionum inter na, externique
profccutioac fuga famis , ficis, do- loris, ac indolentix perceptiones,
atfcChishis perce- ptionibus congrui, atque etiam a&us.vtputa comc- ftio,
potio, dormitio, & alia huiufmodi. Et hi quidem attus, qui cfteris omnibus
funt impcifciftiores, cx eo tantummodo human* focietatis bono deferuirc pof-
funt , quoiiiam hominum vnumquemque confcruant, atq uc ad focialia munia
paratum reddunt, qui etiam in His exercendis focialcm diredionem admittit , Sc
ea- dem focialia munia exercet. Ad fecundum ordinem pertinent humanx rationis
perceptiones, ac difcurfuVqui verfantur circa vniuer- lalia)cogitationes,
quibus Sc vniucrfalia exeduntur, Se exterarum virtutum obieda percipiuntur ,
fiue perti- neant ad experientiam, fiuie ad conic&uram , fiuc ad hi-
ftoriam,fiue adeomprehenfionem. Tfles etiam funt a- nimi aflcCtiones , eifdem
virtutibus cognofcentibus deleruicntes-Et hi quidem qui exteris humanis adibus
comparati fummum dignitatis locum obtinent, licet in fcipfisfocialesnon fiet,
humanx tamen focietatis bo- no longe prxftantiori ratione deferuient : nam no
tan- tfim fingulariter homines dirigunt , qui Se humanx fo- cictati deferuire
polTunt, & Sn horum vfu focialcm di- redionem admittunt, fed internam
dirigendi ac mode- jldi virtutem ad totius focietatis bonu effundere folft.
Tertium humanorum aduum ordinem ingrediuntur omnes exteriores operationes
quxeonueniunt vel hu- manx j£ftimatiux,vt puta, blandiri Sc amice profequi, feu
inimicitias exercere , vel humanx mcmorix,vc puta colligere, deferre, recludere
acdifhibuere,vcl liuma- nx phamafix,vt puta externorum cnrpotum diuifiones copulationcfque
, necnon eorundem multiplices tum rclpcdu quantitatis , tum refpcdu qualitatum
, habi- tus ac litus immtitattones.Et hi quidem adus , qui fi in fcipfis
confidcrentur, ita ab extremorum dignitate ac indignitate recedunt , vt
imperfedioribus fint proxi- miores,expropria natura primo ac immediate focteta-
tis bono Jefcruiun t. ldcoquc vere foci ales funt , ca ta- men ratione , vt
focietatem recipiant S: non inducant: nam dirigendi virtute deftituuntur.
Quartus demum ordo deducitur ex fcrmocinandi a- du, quem cogitandi virtuti
deferuire nouimus. Ipfa verdlermocinatio ,fi in feipfaconfiJerctur, in digni-
tatis gradu ab aftibus fecundi ordinis tantummodo de- ficit, ac fecundum locum
alTumir . Quod fi communis attendatur vtilitas, exteris omnibus dignior
cenfenda cric. nam dum fingulariter exercetur ac communiter prodcfljfocietatis
bono deferuic, fimtilque dirigendi ac moderandi vim effundit Idcoque ea ratione
focialis redditur, vi focietatem non fuft ineat, fed inducat ac firmet.
Animaducrtendum ramen cft , ipfam fcrmocinatio- nem focietatis inducendx ac
confetuandx munus a‘du nonfuftmere, nifi quatenus ab internis animi perce-
ptionibus 8r affedibus, quibus primo moderandi ac di- rigendi vis aferibenda
cll, dirigatur , & moderamen re- cipiat. Cmt XIII De ratio ne, qua foete
tatis partes communiore/ fnr.t eon- jhtuemU , ac de feprem Ai anfratuum
orthntbue , quorum vnufqmfque iterum tn tres diuiduur feu cer- te ma munia
Jujiiner. Rxcipva humanx focietatis munia dedu- cenda funt ex feimone, quatenus
internarum perceptionum ac affectuum dirigendi ac md- i derandi efTundic vim ,
Sc ex illis a&ibus qui cx propria natura focialiter exercentur , quique
primb ac immediate pluribus prodclTc polTunt. Priora parient ordines eorum qui
ad commune bo- num directiones exercent fle Magtftratus dicendi funt:
pofteriora vero Obtemperantium. Et hxcquidein mu- nia certis focietatis
partibus demandanda crunt.Cxterg vero hominum operationes omnes omnibus
focietatis partibus communes funt,licct fint a lingulis exercCndp cx foci ali
directione qux faciale bonum primo inccn- dir.llli igitur qui dirigendi
exercent munus , ad tot or- dines deducendi erunt quot funt intemz animi affe-
ctiones, hx fiquidem perceptionibus alfiftentibus dire- ctiones reipfa excreent
atque extendunt. Horum verb ordinum vnufquifquc iterum in tres partes
diftinguendus erit, vel certe tria munia comple- tur ; nam ipfx etiam
affeCtiones triplici ratione pro- prios adus extendere atq; exercere folcr,dum
fcilicct in bonis tam adeptis conquiefcunt.dum prffentia feu im- minentia mala
fugiunt , & dum diftantiaac remotiora bona perquirunt ac profequuntur.
Itaq-, ipfa etiam hu- mana focietasrx priori aCtu humanis bonis reipfa fo-
ueturex fecundo ea omnia quj eifdem bonis aduerfan- tur,ipfique focietati feu
focietatis partibus obfunt*om- nino repellet , Sc ex tertio diriget
imperfc&iores infir- tniorefq; focietatis partes ad propria perfcdfcionf ac
to- bur,ne luturis temponbusfociaci obelfe poftint quin il- li potius certo
aliquo ex munere quamdec&ifliind de- feiuire : intenm vero focialimn
bonorum perfeueran- tiam atque indeficientiam demonftrent ac finnent.
Animaduertldum tamen cft, cx quatuor przftantio- ribus affectionibus quatuor
tantummodo Magifiratuum ordines deducendos elle : nam ( vt ex fuperioribut
"patet) 7> 321 Contemplatio V. Pars 1 1. 321
pateQharufflaffc&ionnmvnaquxque vnica prxeipui- <$ue ratione fefe
exercet. Extribus vero affectionibus inferioribus ( pro multiplici fingularum
profequendi ratione ac termino)plures Magiftratuum ordines colli- gendi erunt. Ex
prxftant illima igitur animi affcdltone Deum Opt. Max.relpic lente, vnicus
directionis deducetur ordo.ip- fum videlicet Miniftcrium Ecclefiafticum Filij
Dei au- Cloritatc inditurum, Apoftolis&r Apollolicis viris ac
fucceffbribusvfquc ad mundi confumnutionem com- miffum.Huiusminiftcrijpcr
legitimos Ecclcfix Chrilli Pallores adminillrati propriiffimum munus atqueopus
er it, ea omnia qux ad pietatem pertinent , ad focictatis commodum exercere ac
indicare, fimulque Deum o- annibus propitium reddere, atque gratuita omnia a
Deo Opt. exquirere. Huic muneri adduntur munera tum cos expellendi ac
corrigendi qui verx pietati adueffan- cjit, tum iuniores inhis qux ad Deum
pertinent rcCt£ educandi. • Ex animi affcClu huic proximo elicienda erit
Inferior Variorum munerum Ecclefijfticoium dignitas. Hotum autem munia ex verbi
Dei prxfcnpto colligenda erunt. Extenia animi affeilronc , qux hominum mentem
jrerpicit,arque Sapientiam exoptat , Sapicntum colligi- tur ordo.Horum munus
erit , fedulb curare lingula qux pertinent ad veram Sapientiam ( quatenus
naturali Iu- 1 jiiine attingenda cll) atque ad totius foderatis commo , dum
exercere, fimulque optimam contemplandi ratio- ; nen>ac Sapientiam ipfam
extendere. Prxcerea eifdcm curx erit ne focictasillidfvc partes i Naturxlcgcin
a- i° liquo diuertaht ,fcd illam omnino fcquantur. Incum- bent quinetiam , vt
Naturx dona , qux animos corpo. rique tefpiciunt,quaminaXim€aburtdcnt , atque
illo- rum vnumquodque congrua ane firmetur ac foucatur, /imulque oppofica mala
( quantum ipfa Natura patitur) emendentur & corrigantur. Eifdcm etiam ea
munia aptandaerunt , quibus &e cppofiu exercentes prauique docentes ac
foggerentes repelluntur, emendanturve Se iuniores ( vt aliquan- do eadem Hrc
munia redld exercere pollint)inftruuntur ac educantur. .Ex ea iffeflione qux
Impliciter cfl humana, ille diri- gentium ordo deducendus erit , qui in hominum
focie- tate eas fdftinet partes qux ab ipfa cogitandi virtute
<cuihuiufmodiaffctfio dsctialiter copulaturam lingu- lis homimbbs fuftineniur
ac exercentur. Et hi quidem prxeipua quadam rationcconfultorcs ac deliberatores
appellari poterunt : illorum namque deliberationes ad fegum etiam
contliiutioncm extenduntur : quod neque Ecclelix Palloribus neque Sapientibus
accidit. Palto- tes enim diuinam legem ac voluntatem neque confti- tuunt, neque
inucnmnt.fed recipiunt tantdmtSapicntcs Verb^Narurx legem inueniunr. Hartim
legum vnaquxque i quacunque alia humana potcftate folutx funt , quod inlcriorum
Magiftratuum deliberationibus non conuenit: hx enim ex deliberan- tium
conftitutionibus moderentur neceffc eft.Prxterca Cohibendi vi prxditx funt,
quod finguloium ciuium de- liberationibus, quibus fciplos ac propria moderantor
non conucniMtquc ea ratione alios deuinciunt, vt ipfi ab eo vinculo quod aliis
imponunt fint foluci , quod neque Palloribus Ecctefix conuenit, (nam ipfi etiam
Diuinx legi fubiiciuntur ) neque lapientibus qui natu- rx legi cum exteris
fubfunr. lidcm deliberantium de- nominationem metentur ob afliduum atque non
inter- mHTum deliberandi vfum , nccnon quoniam circa diffi- ciliora ver fantur,
neque proprio minifterio retento ali- cuius auCloritati fcd rationi plcn£
pcrccprx inniti de bent.Horum autem munus erit , omnia qux Impliciter funt
humana concipere, ac per Magillratus inferiores cUrarr, feu prxfens focictatis
bonum rcfpicianr,fcu e- tnendacioncmffeu ioniorum educationem contineant. hii
tamen exceptis qux legifiatorix potcftati fcu ludi- tix diftriburiux vfum
concinent : his qux folo fermone trattaiuur, nccnon corundcmMagiftratuum
inferiorum electionibus, St quibuliLm aliis qux fuptemx poccfta tis vfum ac
poteftatem videntur expofccre. Magiftratuum inferiorum rationes affettus
inferiores fnbminiltrabunr.Iiaqur prxltamior iliorum ordo ab AV* itimaciux
affcdlu deducendus critae iterum bipartien- dus:quem.idmoduni enim hicaffedusex
pwrcipuo fuo munere , quo proptiis bonis fiuitur .refpicit rcltum a- micotum
vfum , ex nonprxcipuo autem , quo oppofiu mala ri fugit , inimicos intuetur
:tta etiam Magiltratus ad commune focictatis bonum ab eo deducendi (imili- ter
dillingucntur. Primum otdinem ingredientur Oratores ac amicitif conferuandx
atque adaugendx Prxfidcs.SecundumMi- lites atque ludices.horumquc vnnfquifquc
plores reci- piet gradus. ludicibus autem commune erit, ex legum decretis ea
corrigere qux inter ciues inimicum quid feu opere 8e intentione, feu opere
tantum continent. Sc fiquidem ca cmcndabm.t , qux opere & intentione ini-
micum animum arguuitt ( quoniam cxcliminc pendet) Criminales dictncur.Qui veto
ca emendant , in quibus licet inimica adio aliqua ratione ineft , inimicam ta-
men intentionem abeffc manifcllum cll,C miles iudices dicendi erunt. Et hzc
qUidrmhis confonant qux fuperius titea Iu- ftitiam emendatiuam didla fuere:
licet enim alter cx diicepiantibut aliena vel retineat vel petat , fidium ta-
mca rationibus ac fortalfc lcgtbustuetur, quod vnicul- que ciuium pecmilfum eft
, lufi fotti aperta malitia ad- iit: t tunc enim criminaliter erunt mufdtandi ,
tanquam peffimi , communis boni perturbatores. Magillratus , qui deducuntur ex
tcrtioleiufdem ani- mofitatis adlu , quo abfentia ac fibi conucnicntia bo- na
quxrit,luuenum in his qux tum amicos tum inimi- cos refpiciunc rcdle
educandorum curam habebunt. Prxcipuc autem enitentur iuuenes ita inllitai.vt
nrmi- ni iniuriam inferant ,fed fciarit amicos fibi conciliare ac amice
tiadtare, turbatos fedare , dilcordeiq; compo- necc.Alia etiam doceda etunt ,
prout naturalis fu-oprn- fio vnumqucqi vel ad iudicia vel ad negotia, vel ad
bel- la traftanda aptiorem rcddct.Scddc his poftea accura- tiusdicendum erit. ,
Magillratus, qui oriuntur ab ea affcdlione qux huma- nam confcquitur Memoriam,
quantum ad prxeipuum adlum quo propriis fruitur bonis , decentem bonorum
vtilium difpcniationemtcfpicicnt. Qui vero eliciuntur ab eadem propenfionc ,
quantum ad adlum qui opfofi- ta refpicit mala , eorundem vtilium bonorum
adeptio- nem , coufevuacionem atque ampliationem intendunt. Horum vero
Magiftratuum vterque ordo & Societatis nomine hxc perrra&abit ,8f Ciues
ipfos rcfpiciet. Illi,- qui focictatis bona dillribuunt,vt legibus llatutum
cll, Airarii Prxfides vocari poterunt Qui vero incumbunt eifdcm bonis
adaugendis ac conleruaudis , ex catum legum iuflu,commac ium rcd« dituum
curatores Qui ciuibus prxfunt , ne propria confumment fum- pt ibus fcu
immoderatis , fcu inutilibus.fcu inhoneltis, priuatofum fumptuum Curatores
etunt appellandi. Qui cofdcm ad vtilU bonaredlc acquirenda impel- lunt ac
dirigant, ab eodem munere nomen affutnenc. Magillratus qui deducuntur ab eadem
animi affe- dkione.quatenus bona fua, fibrabfcntiaqturrit.non ipfa bona
teipiciet,lcd Iuuenes, per quos aliquando hiMa- eiflatus Societatis nomine
erunt fuftincndi.Sc priuacx domus gubetnaudx. Hi igitur iuuenum educationibus
prxerunc , illifquc ea fuggerent qux ad hxc redl^prx- llanda conferre poffunt,
fimulque illorum animos In his tum fpernendis tum appetendis ita componcnt,vt
faci- le rationis legibus acquicfcant. Magillratus deducedi ab eo animi affcdlu
, qui huma- naconfcquitur phantafu, etunt plures.lpfa etenim phi- tafia vltimu
locum obtines intercas animi pattes qnx rationis lumine interius illuftrari
poffunt , non tanriim cx propriis muneribusrationi fubel!,fcd imperfedliores
ctii animi vires ad eiufdc rationis nutum moderari te- netur. Itaq; quatenus
rationis atq-, aliorum pixftantiorll affeiluum vira recipit , rationes obiiciet
eorum Ma- o. ii). Digil 323 Vniuerf Inft. adhom. perf. 32+ giftratuum qui
artibus omnibus prxfune . Quatenus verb eidem tationi obtemperat,
imperfediorumque affeduum imputfus concomitatur , artium omnium ft-
minadcraonftrabit. De Artium omnium , ac de AI agtflraruum, <pd artibus proficiuntur.
fontibm. SAx v * autS artiu initia
propriora,difpofiti6- que omnis breuiter proponenda eft : horum enim perceptio
non parum conducet ad i- pfius iocietJtis partes plenius concipiendas, atque
etiam ad eandem focictatcm tura inftituendam, tum dirigendam , cilm orxfertim
artifices, quatenus ar- tifices .conftituant ordinem quendam medium inter
dirigentes & obtemperantes,qui vtriufquc extremi na- turam vtcunque
rcfert.Sciedum igitur ex propria ipfius phanrafix actione exteriori quxproprium
intendit bo- num > illas artes deduci quarum opera non tantum re- manent ,
fcd etiam exteris omnibus artibus adiumenca prxbent: nam inftrumentorum feu
machinarum vim continent , qux in artium vfufuntvel neccffaria vel commoda .
ldeoque primarix artes rede appellandx funt. Ex eiufdem appetitus exteriori
adionc , qupfen- fus communis refpicic bonum, illae artes deducentur, qux maria
rranfeuntibus,fcu aliter nauigantibus, feu tcrreftria itinera exercentibus ,
dcfcruiunc ac famu- lantur. Ex eiufdem adionibus , qux exteriorum fenfuum ttiumqueprxcipueprxftantiorum
refpiciunt bona, de- ducuntur, quantum ad videndi fenfum. Multiplex pi- dura,
fullonum ats,Sculptura, necnon anes confcdri- ces variorum inftrumentorum, qux
vifui vel adiuuando vel dirigendo inleTuiunt. Quantum ad auditum, eli- ciuntur
artes Muficorum Inftruinentorum fabricatoria Quantum ad olfadum , ars odorum
excicanJorum at- que componendorum , feu aromaticorum. Exphanta- fix adlionc,
qux irnpcifeclitiimi fenfus, quatenus guflui copulatur, rcipicit bona, oriuntur
atres quarum ettedus vidui hominum aliquo pado inferuiunt . hifque me-
dicamentorum etiam con&dtices addendx funi. Ex phantafix operationibus, qux
refpiciunt bona eiufdem impetfcdiflinuicnfqs, quatenus tadui copulatur» eli-
ciuntur artes omnes qux vel domibus contlrucndis vel veftimentis conficiendis
incumbunt , necnon qux apta ad calorem vel frigus feu euuandum feu inducendum
componunt ac prxparant. Hx omnet artes pcrfcdlx voca ndr erunt , quoniam
illarum opera ceftantc artificum adu, remanent- Artes vero impcrfcdliores deducuntur
ab eodem afiedlu, qua- tenus extendit propriam dirigendi vim ad fcnfuscom lus :
quibus cclTantmi munis adlus : quibus ccflantibus nullus remanet effc dius.
Hxfimiltter erunt plures» neque vnius ordinis: talcscnim operationes rcfpicere
folct obledameca.fcu eiufdem fenfus communis, feu vifus»feu auditus. Qux
humanos motus moderantur ad ipfius Communis fen fus bonum , duorum ordinum
erunt, quoniam cales motus totidem differentias admittunt. Quidam enim
licctalfedlus neccffario non producant , ad eos tamen dirigi pofTunr.cuiufmodi
funt laculatio ac variorum armorum vfus. QuiJam vero neque ctfcdlus cx propria
Natura refpiciunt, n^que ad illos diriguntur.vt puta E- quitjtio jSc Remigatio.
Vtcrqueadluum ordo arte mo- derari folet,quatcnus ferio exercentur atque etia
qua tenus imitantur, neque aliud intendunt quam Ipcdato- . Itaque cx eifdem
fontibus deducun- rum voluptatem. Itaque tur artes (altandi , chorearum
ducendarum.necnon ca- nentium atque fonantiuin.Harum autem vim, longcque
prxftantioti ratione, continere videmurTragordiaruni, Comoediarum ac reliquorum
Poematu vfus, necnon E - quitum difeurrentium ac bellantium fpcdlacula mul-
tiplicia , qux duplicem vfum videntur admittere: jicquc enim ad folam
voluptatem exhilaration6raque pertinent, fcd ad corporum etiam agilitatem ac
robur inducendum atque firmandum non parum conducunr, fimulquc ad bellicam
difciplinam atque ad animi mores moderandos firmandofque. Eorundem aduum renius
etiam vfus admittetur, quo agendorum tempora oppoitunitatdrfque dcmonftrari, comniunitque
diredio exerceri folct. Et hic quidem fo nis prxeipue conuenit.In hoc vfu
Phantafix vis quara- maxime viget: hxc nempe non tamdmfingulaielpicir, fed
finguJorum etiam dired ionera intendit. Ex ipfius etiam imperfediffimi fenfus
aficdu dedu- cenda erunt illorum minifleria.qui pauperum ac egeno rum, necnon
xgrocantium neccffitatibus inferuiunt.. Magiftratus vero,artibus omnibus
prxpofiri.tria prae cipua curare dcbcbunc,vt fcilicet artifices ipfi abunfe, vr
artium vokuique materia atque inftrumcnta copio- (c fuppcd itentur, Se
vtfingula rede atque abfqucvlla fraude cxerceantur.Prxter fupradidos
Magiftratus, qui oriri videntur ab ipfa phantafia.relpcdu illius adionis, qux
ab ea prxeipue effluit , illi quoque ex eadem dedu! cendi erunt qui oppofitorum
malorum expulfioncm rc- fpiriunt. Horum igitur munus erit expellere inutiles ac
inho- neftas artes , necnon inhoneftos artium vfus,prouc lc<
gibusfanciiumcrit. Tertius etiam Magiftratuum ordo defiderabitur , cui cura
demandetur luuenum in his inftituendorum ac exercendorum. Exiftimarc fortaftc
quis po(Tct,his magiftr aiibns illos c(fe fuperaddendos, qui curam gerunt tam
Nuptiarum quam funerum, ac exterorum omnium qux agenda fune circa moribundos,
moiicntes, ac mortuos, ied cdm hxc omnia exdiuinx acNaturx legibus fint agenda,
illorum follicitudo Ecclcfix palloribus ac Sapientibus erit re- linquenda. T onus fideratis imaginem ab
vvoquojue fieret atu munere vtcunque referri. Pia vero humana focietas.qnx vere
perfe- _ da appellari potcft,ca ratione omnia huma- % na munia compledi folct,
vr illorum etia vita « ad lingulas partium prxcipuaiu videatur ex- tendere.
quod tamen pro multiplici partium ac Magi- ftratuum natura , plenius feu minus
plene agendum eft. Id quod intendimus , cxerr.plo accepto cx miiicix ma-
ncrCjdarius apparebit : hxc fiquidem pleniore formam expofeir, quoniam extra
Ciuit atem S < in hoftium ditio- ne, vt in pluribus, exerceri folct. Hxc
Paftoribus& verbi Dei adminiftris carere non poteft: quin iis p-rci- pue
indigebit : nam ea tradat, qux diuina adiumenu diuinafque dirediones prxeipue
expofeunt. Sapientes etiam pluribus in rebus Militix deferuire poliunt. To-
tius exercitus Imperatorem ncccltarium cife compcrtfii eft.necnon ipfius ipfius
Imperatoris Confiliarios. His affifterc debent qui imperatoris nomine ob totius
exer- citus bonum proficifcanrur ad amicos, vel hoftes etiam ipfosalloquantur.-quigrauiora
atque difficiliora vitui- da fufeipere ac fuftincrepoffint: qui militum ac
totius exercitus concordiam fermoneatque etiam audoritarc cuflodiant : &
qui iudiciis tum criminalibus rum ciuili-' bus incumbanr. Primi igirur ,
Oraroruin parces iuftinc- bunt. Secundi ob virtutisac roboris prxftanciam Mili-
tes prxrogariua quadam erunt dicendi. Tcrtij
Amiciri* Curatores. Quarti Indices. Hxc tamen in exercitu mili- tariter , non
autem omnino accurate vt in Ciuicatibus^ tradanda erunt. Eifdem in exercitibus
defiderantur qui pecuniarii re- do vfui ftudeant , qui nummos recipiam
.colligant ac cuftodiant , qui artifices excrcituiac bellicis rebus ne-
ccflanos addic ftudeant.eifdcmque prxfint: qui prxfinc «incribus.iiccnon
inftrumentis atque adiumentis ad i- ter conficiendum neccflariis.viiique ipfis
aptandis : qui vidui occedaris copiofe adefle curet: qui circa indume * i / 2'
325 • ia, tentoria,c*teraque ad tutam ac commodam Caftra- mctationcm vtilia
inuigilent. Adfinc etiam neceflc cft» ui milites otio torpere ac militarem
difciplinam rei fi- li non per minant , fed cos potius afsidui exerceri cu-
lent, fimulque inuigilent (quod ad res redlc gerendas plurimum facttjvt bono ac
hilari animo fint.Studebunt alij, vt infirmi curentur, egentibus adiumenta non
de- line, debiles ac infirmi ad tuta deducantur, nec deferan- tur. Quidam etia
folllciti erunt vt vniufcuiufquc adio- nis tempora ac oportunitates certioribus
quibufdam lignis przfiniantur ac dcmonfticncur. Contemplatio V. Pars 1 1. De
reP.A.Ad muma foculi a fufl tneti d Aspritudine. E d ea iam profequamur, ex
quibus omnium ordinum ad focialia lura ac munia fufeipien- da aptitudo atque
habilitas colligenda ac fir- _ mandi cft. Noftris autem co#ftitutiombus
infiftcmcs facili pcrcipicmus,vnumquemquc, qui vero Dei cultui non aduerfetur,
quique fidei ptius homini- tus datx vinculis inueniatur folutus.fi ad hanc
focieta- tem acccfTcrit.tanquam illius partem catationc reci- piendum eflc.vt
abiolutc quidem ad omnia focialia mu Sia iu. habeat, re ipfa tam-n ea
tautummodo exercere pofsir quibus ej libere omnino incumbere licet, St quo- rum
exercendorum rationes cx decenti difciplina iam plene percepit. Qui a veta
religione ac ptetaus cultu reccdut, donec ab hac detinentur perfidia , ab
lmiufmodi foderatis iu- xibus deccntifsimd expellendi funt. ficuti enim vera
pietate recepta , caritatis humanz confummatio om- Siumquc moralium vittutu
robur ac vfus ftabilitur ita, eadem ab humana focictate reieda , omnis illius
perfe- ctio ac fruclus comprimatur ncceffc eft : dona fiauidem perfefioria qux
ab ipfo Deo gratuitb conccdidafunt, abfque decenti pietatis ac religionis cultu
Iterati non ro (Tunt. ideoque homines, hominumque fot icutcs,qu£ fanftotum
fpirituum focictatibus -rque ab ipfo Deo Opt.Max. fccluduntur , illis omnibus
expolientur ne- cefte eft, qux a talibus ciuilibus talique Dircdore funt
expetenda. Pcrfcda jgitur Societas, qux vera pietate carere non poteft, aliquem
qui verx religioni aduerfetur, quique a Dei Opr. Sandorumquc fpirituum Societate
fit fernn- dus , Socium fcu Ctucm appellate nec poteft nec de- bet. Illi quoque
, qui fidei datx vinculo deumciuntur, donec ita dcuinciutur , omni pcrfcdifsimf
huius focie- catis iure carcbunt.nam (vt fupciius fancitum cft)fidcs ia hi* qux
hominis arbitrio fubiiciuntur, dum legitime datur^adem vim habet quam Naturx
lex in his ad quX hominum libertas ex Naturx lege fubiicitur. Ideoque totius
humanx luftitix eft fundamentum. Sicuti autem illi.qui fcu a reda religionis
ratione re- cedunt, lcU talis fidei vinculo detinentur, donec his tna lis
premuntur, a perfcdifsima focictatcrcpellendi funt: ita exteri omnes neceftario
admittendi erunt, fxpius quippe a nobis in fuperioribus conftitutum cft , huma-
nitatem fcu naturalem hominum caritatem omnes ho- mines indiftind* rcfpicere,
illoriimque communem ac mutuam animi propenfionem exoptare. Dcmonftratum item
cft, inferiores animi noftri alfedus humanx canta- ti cx Naturx lege inferuite
atque ab eade perfici , idetn- que in bonis expetendis euemre. Nulla igitur
ratione, hominum parte ab humana focictate fcclufa, humanx caritatis quies
fperari poterit i aut ablato illo bono in quo humana caritas coqu iefeit,
quodque inferiora per- ficit bona .humanam felicitatem confiftcrc. Prxtcrea
homo oattira focialis eft , ac fummo etiam Deo ac bea- torum fpirituum
ordinibus afTociatur. Societas igitur fecliidens homines veram pietatis
rationem retinentes, neque Deo vere affodabitur , neque perfede denomi-
nationem fuftmcbic: cos enim rcnkit quos Deus ad lo- Cictatcmadmittit. .... 32fi
Hi veri abfolutc quidem ad* vnumquodque focie- tatis munus ius habebunt ,
rcipfa tamen ea tatummodo recipient quibus omnino libete incumbere pofsint , Sc
quorum exercendorum rationes ex decenti difciplina iam plene perceperint.
Prudcntix enim fimulque Natu- rx leges abhorrent munus aliquod quod an imu
omni- no liberum ac folutum requirit, ac indclincmcr cxrrcc- dum eft, illi
demandari qui ex rationis ac Naturx legi- bus tenetur fibi ac fuis opere
quotidiano ncccfiana pa- rare,feu ea qux arte tantummodo, ac fuminapciitiarc- ^
*r?^ar‘ poliunt illis commitri.qui huic am huicqoc periti* non incubuere.
Itaque, vt vniufcuiufque iusad munia locialia fufeipienda plenius apparete
pofsit, legi busfanciendumeritjin vnaquaque ciuitatc minori re- cipienda c|Tc
nomina omnium qui profitentur fe illius ciuitatis ciucs, ac fingulotum
facultatibus perpehfii vnumquemque ad certum aliquem ordinem deduoen- • dmn
cnc, fimulque decernendum , quxnam munia ?ni- cuique ordini feu demandanda fcu
deneganda finr .do- nec ab eo ordine recedere Se pofsit & velit. Certa ctii
difciplinarum loca ab earundem vnaquaque ftatuenda erunt, vt in illis ciuiunt
fuorum fili; certis quibufdam ra tionibus ac legibus erudiantur , qux leges
puftrnoduni cxplicandf erunt. Capvt XVII. De Cmitm perfetUmfoaeutem
wgredtentnon ordini- btu, ac de /ingulonm muntribiu . v i v m voro ordines cx
bonorum vtilium copia feu defedtu dcfinicdi,erunt quatuor.ln- fimus
plebenuninorem conftituct. Proximus plebem maiorem. Tertius nobiles minores.
Quartus nobiles maiores. PJcbis minoris ordine ingredientur, qui vt accipiant
neccllaiia coguntur quotidie elaborate, totumque cor- pus exercete ac
exagitare. Illi pertinebunt ad plebem maiorem , qui rebus qui- dem ncccirariis
indefincnrer ftudere coguntur, fcd totfi corpus non exercent , nec propr iis
manibus labotat,vt- puta Architcdi, feu Tabernanj. Nobiles minores erunt, qui
lucrandi quidem ftudio detineri coguntur, ted ea ratione vt ingenue viucre pof
fint , ac pro maiori temporis pane ptxftainiora libere exquirere, fcu cum amicis
verfari. Tales funt mercato- res , qui noti per fciplos , fed per inftuotcs
meteaturam exercent. Nobilium maiorum ordinem conftituent ciues, qui- bus annui
redditus, feu annux exadiones fibi debitx, abunde fuppeditantut , ideoque
abfque vlla rerum vti- lium ac ncccfTarium folliciiudinc, poliunt mgcnu£ vi-
uert, libero fque ingenue educare. Hi vero iterum foitaile in alios quatuor
ordines diui- dendi erunt. Quidam enim ex priuatis tantum redditi- bus
abundanter accipiunt. Et hi ciues /impliciter maio- rcs,diccndicrunt. Quidam
,ob aliqua in iiocietate me- rita, accipiunt ab ipfa focictate ccttos redditus
ad pro- prium filiorumque commodum,non tamc omnium, ne- que in perpetuum, &
Nobiles maioresccrti; oidinis dic» poccrunt.Qnidamob maiora merita accipiunrpro
filiis omnibus, ai in perpetuum, Se erunt maiores Iccudi or- dinis. Quidam ob
fumma ac eximia merita accipiunt pro omnibus, ac in perpetuum, reddirys
mumficttjorcs, prout legibus fancitum fuetitjfic dicentuiCiucs maio- tes primi
ordinis. Siquis autem has omnes focietatis patres ad hominis partes conferat ,
non difficile percipere poterit plebem minore, qux omnino corporei percctur,
referre Plun* ufiam,fcu Phamafw excqucntem virtutem: Plebe ma- iorem fuftincrc
M emori £ punctuum corporeis aftibus r non omnino immergitur: Nobiles minores
.i ftimari- ux ficuti enim itftimatiua fpiritualta quidem attlngft, fed ab his
non difiungitur qux funt omnino cotpofca, ita huius ordinis ciucs prxftaiitiora
quidem refptciunt/ ©. iiif. 3*7 fed rerum neccflar tarum cura non omnino
foluumur. Nobile» . maiores (impliciter, Cogicatiux vim imi- tantur, quoniam
libere circa vnumquodque exerceri pofTunc. In reliquis tamen exterorum naturam
non cx- ccllont, licuti Cogitatius, fi per fe c6fidcretur,vetc cor- porea cft.
Nobiles demum trium otdinu prf (tantiorum refpon- debunt eidem Cogitaciuf ,
quatenus wibus rationibus (vt alibi demonftratum eft) illudiatur: obtinent enim
ciufdem humanx focictatis bona, 8e prxeipua quadam prxrogatiua abca decoratur,
vt Cogttatiuf cuenir.qua tenus meti, beati» (piritibus,ac DcoOpt.Max.adhzrct.
Munerum aurem lingulis ordinibus demandadorutn ratio talis lonafle er it. Ciucs
quatuor ordinum ptzllan- tiorum.ipfi fcilicet Nobile» maiores , fiuc fint
beneme- riti.fiuc no (intbcncmeriri, quoniam illorum vnufquif- Jiue libere
Rcip. incumbere poteft» deliberandi ac con* uleodi munus admittent. Exeiftlcm
etiam ordinibus aflumentur oratores, ex- ercituum Imperatores , necnon
Imperatori addentes, concordix communis curatores, ludices, communium bonorum
cudodes ac difpcnfarores, nccnon przfedh annonx,ac rcliquord omnium, qux
comuniter fune nc- cellaria ac rcdic expetenda, fortalfc tamen rationi con-
Conum erit , Vt ciucs benemetiti in hi» muneribus reci- piendis, ac in bellicis
prxeipue ptfrogatiua aliqua flu- antur. idcoqv cotiuscxcrcitus imperium
Nobilibus pri- mi oTdinjs, vtplui imum demandandum critradmini- dratio milittx
lingularum Prouinciarum Nobilibus fecundi ordinis: Ungularum duitatum Nobilibus
pti- mi ordini». Nobiles autem maiores (impliciter totius vel Equira- tus.vel
Peditatus, vc! tormentorum omnium, Juccs co- flituentur. Reliqua munia
demandanda erunt oujbus trium ordinum inferiorum, ita tamen vt Magidratuum fcu
munium dignitas ordinis dignitati rcfpondeat. In his igitui.qux ad bella pertinet, Nobiles minores
Equi- tum ordinibus prxctuc atque Peditum cohortibus. Qui ingrediuntur Plebis
maioris ordinem, erunt Equites tu cathaphradh tum leuis armaturx, atque etiam
meer pe- dites Centurionum munus admittent. Plebs minor pedibus militabit, ita
tame vt cx eadem aflumi poiiint ligna defetenies atque ordinum diredlo- jcs. In
his, quz ad ludicia pertine..!, Nobiles minores Caufarum defenfores ac Scribx
erunt. Plebs maior lo- corum ludicialtum, legal um voluminum , ac cftcroru
huiufmodi cudodiam recipiet. Plebs minor Prxconuni, fcu Curtorum onera
fudmcbit.cademque fci uanda erCir in cfteris prccipuis Magidratuum ordinibus,
prout vni- cuiqueconuemc. Quod autem xd Ecclclix Padorum,ac Sapiet um mu- nia
attinet, decernendum erit, ciucs v mufcutufque or- dinis,fi cx aliquo Dei ac
Naturx donohis digni reped- antur ad illa admittendos clfc nam hxc rerum
(impli- citer humanarum ordinem tranlccndum,idcbquc hu- manis legibus cohibenda
non lunc. Vniucrf. Infl. ad hora. perf. Cami XVIII. De imiorum educandorum
<tc erudiendorum ra~ hornius ac julhcitudine. (Vi deciuium ordinibus
muneribufquc pro- t prioribus didta funt , paratiores nos reddunt | ad ea
adumbranda qux ad eorundem cduca- ‘tionem ac dilciplinam pertinent, docent fi-
3uidem, con eadem ratione vnumquemque ciuium or- mem erudicdum ac difciplinx
tradendum , fed curam laboremque prxeipuum circa nobiles nuiorcs impen- dendum
cire. hi neiupe fuit inere debent maxima prxei- puique munia, ex quibus tanquam
ex propria» fontibus commune bonum communi: que totius (ocicratis feli- citas
deducenda cjl- Loci» igitur difcipliturum coniti- tutis ui lingulis duitatibus
minoi ibus, ciuium maiorum 61) «lanea, liuc in c* Uuc cxim ilia» nafcicur,
quatenus 328 ad magiltrarus fufcipicdos apti 5f habilcsreJdc Ji (wjrj vna cum
difciplinarnm magiitris ac curatotibus in illis congregabuntur (k meis
habitabur. nam legeinuiola* bili decernendum erit , nemini aut extra patriam
pro- priam patere difciplinx loca, aut his non legitime per- cutis ad hos
magiltratus fultincndos aditum prxbcrf polTc-I III, qui (impliciter funt ciucs
maiores', dabut lin- gulis annis pio cxpclisac magiitris, id quod rationibus
deducis lege fucritconltitutum. ciues autem beneme- riti pro meritorum
qualitate vel uihil dabunt, vel patte tantnmmodo. Adeafdcm difciplinas
admittendi etune exterorum ordiuam pueri, ita tamen vt in carum loco non
habiter» nifi forte nobilibus maioribus dcfcruiatM: fed ad eu ac- cedat, vel
lingulis vel (laturis diebus, prout vnicuique ordini conucmct. Nobilium maiorum
pueri ingredien- tur difciplinx loca fcptiinoanno completo, per primi nainque
lcptcnnij curfum educabuntur in paternis f Ji- bus,feu in patria, feu extn
patriam, fi foitc patentes ex- tra propriam ciuhatcm locialia munia fultineanc.
Edu- cabuntur a ut eu» matrum quidem fcu nutricum cura, fed illis legibus ac
animaduerlionibus , qux ud Dei cultum Vctamque pietatem rcdU imbibendam ab
iplts Ecclclix Pa floribus ad corporis vero fitinicatem,ac robur, adau- gendum
, i Sapientibus conllituemur. Accedet etiam rudimenta huic xtati conlona.qux cx
eorunilcfapicn- tum legibus curanda erunt. Tranfadtoprimo feptennio , totius
potiusciuitatis quam certi alicuius ciuis filij ccnfcndi funt, idcoque cx
focictatis legibus Patrix tanquam ptopiix matri dc- mandandiluiit. Idem circa
ciufdem ordinis puellas fanciendum erit, nam his quOque certa difciplinatam
muliebrium loca conlticucntur , quibus Mattonx pjzerunt.legibu* etiam cauendunt
erit, ne aliquis diTciplinam cgrclfus, vxorem ducere intendens aliis nubat ,
fed talibus tantummodo alTocictur tamquam legitimis totius locictatis filiabus,
hac nempe ratione & ipfi «roniuges fctnper concordes erunt, & illorum
fili) in ipfo quoque femine ac in ipfv materno vteto vtriufque parentis
virtutem imbibent, quam domelticisetiam exemplis afsiduifquc admoni- tionibus acccdctibus
ita foucbunt,vt omnia ptXccptd* rjbus ad vota lufcccdanr. Pueri cuiufcunque
patrix fint ingrefsi difciplinx loCi eodem idiomate vietur, atque etiam,
quatenus eifdcm (ludiis incumbunt, eadem amictus forma. Optandum etiam clfct vt
in vnaquaque ciuitatc loca difciplinx Cx limilixdificiotum forma limilem
afpcdlum obiicetenc, vc idiomatis vuitas vcltimentorumquc ac domorufn funima
fiinilitudo eifdcm (ludiis ac educationibus ad- iundtx, ciuium animos tanquam
ciufdem dumus filiorfi vehementius couiungant. Secundi feptenarij curfu,qui
rcfpcdlu communis dif- ciplinx cft ptimus, pueris prxctuut non tantum Ec-
clefix Pallores ac Sapientes, fed alij etiam qui illos in- llruenc in his qux
xqualiter pertinere videntui1 ad vnfi- quemque in virum cuaiutum/eu vt
cognofcenda.fcu vt appetenda, feu vc agenda, ac facienda. Decimo quarto xtatis
anno expicto, puerorum vnuf- quifquc.rotunddctiatn voluntate percepta, ad id
finga- Iaritcr dirigendus erit quod illi coducibiiius ac dignius fucuruin
exiilinubiturhuius enim xtacis luuenes, com- munibus redi e decuifis , quzdam
prxfcfcrre folent ,ex quibus vniufcuiulque indoles, ingeniu,atque ccrt$ ani- mi
propefioncsquimtutilsimc colligi coniedtariqi pof- funt, maturo prxfcrtim fuper
id optimorum curatorum cofilio habico.Patet autem .vnumquodque fociate mu- nus
ab aliqua animiviitutc pendete, candcmquc pro- portione quadam refetre.
Quapropter, licuti fociale munus dcccntifsimc infimetur, du adfunt cognitiones,
alfedtus ac facultates, qux pctficerc polTunt illau animi panem cui taJc focule
munus proportione refponder, cxteif que cognitione» cognitioniique modi
accedant, tam vniucrfalcs qua particulares , qux ptioribus opitu- lantur,ita
dumiiUcmx virtutes his cognitionibus, pro- peafioaibus,ac
faculcatibusdcfcxuiemcs manitefte feti vigcate .JF M- 329 Contemplatio V. Pars
II. "Vigent, fcu hngtiefctint, tote coniebare licebit , iunio- xeshis
muneribus cxdifciplinx directionibus perfebe leu impetfedtc rainiftraturos.His
autem conceptis , Iu- lienes, qui prius eifdcm Magiftris , eadimque difctpltna vtebantur,
feiungendi erunt , ac certis inftitutoribus committendi, prout ptopiix
diredtioni conucnit- Hx autem dircbioncs ad quatuor prxeipuas fortafle
dcduccndx funt. Prima exteris omnibus prxftantior, perfcCtiffimas F.cclcfix
Pallorum dotes fibi ptoponct, huicquc fummx etiam Sapienti? ftudia adiuuda
erunt. Secunda fummorum Imperatoium atque Exercituum Ducum virtutes xmulabitur-
Tertia prxftantiffimos oratores ac ncgptiorum gcftores Infticuct , huicquc lu-
dicum munia accedent. Quarta ad quorumcumque bo- nonjm vtiliura optimam
adminiftrationctn atque vlum deducet : huicque a cccdcnt , qui Mercaturis ac
conuc- uienti ciuium vibui, nccnon qui artibus omnibus rebe jirxfunt.
Deliberantium vero ac confulentium prxftantiam nulla harum dircbionum
fingulariter fibi proponet, tu <juia hxc pendet cx communioris dtfciplinx
conlumma tionc, qux non vnica tantdm ratione pctficitur, fed ex harum
dircbionum vnaquaque , tum quia quxlibet di- xebio deliberatores Inftituit
rclpcbu eorum qux fin- gulis directionibus funt propria. Itaque dircbioncs o
mncsfimul coniunbx perfebum confulentium ac de- liberantium collegium
parient.ciim enim fatis difficile Vel potius impolsibile fit vnicum hominem
omnium expertem cflTe,ac circa omnia ita deliberare vt in lingu- lis , proptiis
ramum innitatur confiliis, perfeba ioc ictas id curare debet quod
pofsibileacfacJccft 'vclcilicet confulentium ac deliberantium collegia
continuantur ex viris omnium quidem expertis, inaliquibus autem prxftant
illimis. Hi vero lingularum dircbionum magiftri . Paftorum ELcclefi? tamen,
Sapicntum, ac communis difciplinf cu- ratorum cura non recedente, iuuenes aliis
legibus in ftituent per tertium feptennium, 8c aliis per quartum, ir quo ipfa
difciplina perficietur. Harum autemlcgum ra- <iones,non paucas nobis fortairefubmimftrabuiit
ea qu? in hac humanorum afluum dircCtricc philofophia ex- plicata funt. cdm
enim fingul? dircCtiones intueantur certos magiftratus, qui certis antmi
partibus proportio- ne refpodcnt.manifeftum eft.his perccptis.qu? pertinet tum
ad animi affcCtus perficitndos.tum ad fin gula mu- nia reCtc fuftinenda,
diutius latere non pofle rationes lingularum dircbionum rebe inftitticndarurn.
hfc ta- men plenius confummabuntur accedentibus iis qu? ad fapienti? incrementa
maiora conferunt, taliaquc pertra dantium aflidua meditatione. Iuuenes veri» (
Vt exifti- mamns ) decurrente tertio xtatisfeptcnario, in iisprf- cipuc
mftituendi erunt quf propri? dircbionis munia reipfa ac plcn£ non complebuntur,
fed ad illa animum paratiftimum reddunt, fcu quoniam principia ac ope- randi
modum dcmonftram , fcu quoniam illorum ima- ginem prffefcrunt, feu quoniam
remonent impedimen ta.Quatc illi, qui ad perfebam pietatem funt deducendi
(quantum ad animi affebus )ca tantummo Jo attingent qu? animum ad pietatem
excit ant, qu? ad eandem dif- ponunt,quf animum vitiis purgant, & eundem
virtqri- bus ornant ac reficiunt. (>oe defi- Quod vero ad dodrinam pertinet
, circa illa detine- Srlnmr <Jj erunt , qu? rebe collcba totius facr?dobrinx
fetni- •A uerx nJ 0bjiccre polTunt.S: ciofdem logicam fcu rationalem •teftudia
facultatem referre, quemadmodum enim human? fa- picimnin pientix curfus quinque
cotemplationum ordinibus vt- ftiiueudi CUnqueConfummatur,ita fortaftcdiuinorum
Sapientia, quatenus ad pleniorem ftatom perducenda eft.expofcit totidem
contemplationum ordines , qui humanarum contemplationum ordinibus proportione
refpondeant. Prima quafi exterarum prooemium colliget ea omnia qu? ad lacrorum
eloquiorum ftudium impellunt, fiue Natur? vim impulftilquc demonftranr,fiue
humanx Sa- pienti? lumina obiiciant , fiue ab eifdcm facris paginis
fuppeditentur. Secunda Logic? facultatis naturam ita -ff. . rcfcretjVt doceat
fingula metienda effc non cx aliqua 330 humane rationis vi, fed ex iis
tantummodo , quorum r« fus ac rationes ipfa facra eloquia complebuntur ac «fo-
cenr. H?c in plurcs panes diftinguenda erir.vt fingulis ra- tionis abibus
refpondere polfir. Prima pars fimphciter colliget voces oinnes, qu? habentur in
facris Inoris, nccnon loca omnia obiictet in quibus illarum vnaqofq; ad vfum
deducitur. Secunda varias lingularum vocum fignificationes ac vires ferutabitur
, quas eiufdem Seri- peurx auboritatibus confirmabit . & hxc quidem 4 vo-
cibus ad conceptus dcucniet. Tertia qux ad res ipfa* magis accedet, colliget
voces omnes , qux rei vnicx in facris eloquiis aptari folent, idque xcfpebu
vniufcuiuf- que rei, cuius feripturx faerx mentionem faciunt , quo in opere
auboritate fimilirer adduccndx erunt. Quarta, qux ifimplicibus ad coniunba
deducitur , colliget o- mnta qux dc vnaquxque fupradibarum rerum in cifdf
facris paginis affirmantur , feu negantur ta aperte quam figurare, leu
parabolice , auboritanbus fimilitcr adiuu- bis. Quinta , qux perducit a
pTopofitionibus ad dif- curfus, animaduerter , ac colliget difcurrendi,'
arguen- i di, ac colligendi modos, quibus vtuntur faerx feripturx, atque etiam
Patrum prxcipui. Sexta ,& vlmnadocc- . re poterit, quanam ratione his
difeurrendi modis, faerx feripturx debeant interpretati , atque ab vna
fententia plutim? fentcnci? firmiffime ac rutiffimc colligi poffint ad quod
etiam non parum conducent loca dialebica. Hxc vero contemplatio non tantum
animum ad di- uina eloquia rede contemplanda parat ilfimuni reddet, fed ad
quafcunque etiam hxrelcs fcu iara ortas, fcu qux oriri poflcnc, comprimendas ac
cucllendas principia ec fundamenta vberrmu fuppedirabir,8c reipfa dcmonftra re
porcrit facram Theologiam ccitiffimam effc ac fibi abunde fufficerc. Itaque cx
his facileexfurgcnt tres contemplationes ordinum prxftaciorum, quarum prior
haud fecut quam prima feientia vcrfabicur circa entia abfoluti , & hu- mana
diuinis ita coniungct vc diuinorum pixftantia clare admodum clucelcatrpofterior
naturalem fcictiam vtcunque referens, creationis initia ac totius Ecdcfiz
curfum vna cum his qux illi annebuntur, certa feric fa- erx Scripturx
acfanborum Patrum aubontatibusde- monftrabit.poftrema docebit cx eifdcm facris
lireris ac exfanboruin Patrum dobrina omnia qux ad mores fa- ciunt,&
tamfolitarias ardomcflicasquain ciuiles abio- nes inftitucre polfiint , fimiilquc
Ecclcfiafticam hier ar- chiam ac partium lingularum munia dcmonftrati.
Quemadmodum autem qui pietati ftu^ent in tertii feptcnarijdccurlu intra duarum
fpeculationum termi- nos detinendi erunt.itaqui perfebiorem fapicnrjanta- uent
circa Mathematica erunt rebe inftrucndi, nccnon dialebicis feimocinationibus
exercendi ac exacuendi. Qui bellicam xmulantur virtutem venationibus cre-
brioribus exercendi erunt, fimiilquc erudiendi de fingu- lis qux venatoribus
occurrere folent, etiam dtimfx- uiora animalia perlequuntur,Bc de his qux
perfeba ve- nandi ars in fingulis exigit : poftmodum venatorum e- tiam duces
conftituentur , vt horutn vnutnquodque re- be pertrabare ac prxftarepofunr. Qui
magni oratores cuaderc i ntendunt, oratorii pr? ftantiorum orationibus iatn
confebis diligenter infi- ftent , fingulorumquc arte percepta imitatione eandem
confequi enitentur , caufis etiam ad libitum fibi confi- bis. Similique
ratione, qui iudicum munia fufeepturi funt, & qui diriguntur ad rerum
vtilium perfebam ad- miniftrationemac procurationem, trababuntea qux
fupetioribus proportione refpondere videntur. In eodem vero feptenario Iuuenes
non propria tan- tum, fed aliena etiam fcrutabuntur,quatcnuspiopriis aliquid
fcu adiumenti feu ornamenti afferre poliunt, fic enim proprij propofiti perfeba
adeptio fperanda erit. Elicientur etiam ali- commoda minime fpernenda : iu-
uenes namque ira eruditi non tantdm emidem dirtbio nis ciues 'udicarc poterunt,
fed aliarum etiam : natn cognofcent vniufcuiqfquc dircbionis Vias, leu ccrt?
fundamenta prxopua. Vniuerf. Inft. ad hom. pctf. 33i Prxterea , dum iuuenfi
aliquis in tcrtij huius fepten- nijcurfu inuenitur vel paru idoneus vel minus
propcn- fos ad proprbr dircdionisbona adipilcfdi, Curatoium confilio ac
confenfu aliam dirctfioncm ingredi poterit I cuius non critomnino espers. In
quarto feptenario, tuuenes deducendi erunt ad ea qux vere ac reipfa pertinet ad
proptiam vniufcniufque dircdlionem,ac tn illis tantummodo detinedi; ita enim
fummum pcrfc&ionis apicem in ea attingere poterunt. Quapropter, qui pietatem
prxcipuc exquirunt, non fine magna veneratione ad ea deducendi erunt qu f
diuino- rum eloquiorum illuminationem continent , & ad fan- flitatem
perducere folent:fimulque tribus prxftantioi u , contemplationum ordinibus
infudabunt. InEccIcfiis etiam ecclcfiaftica munia, prout illotu exiget oido,
ex- ) crcere poterunt QuiSapicntiam exoptant, ferio ad ve- 1 ritatum omnium
fontem ducentur, illius v» carunflcm ferietn omnem ac pulchritudine
percipient,tandcmque perducentur ad agendorum fcientiam , ad hanc fciliccc
moralem, ltque ad illius lingulas partes perfeftius acu- tiufquc dilcernendas.
Qua nuis autem, dum difciplinx loca inhabitant, per- ceptioni putius quam
inuentioni fluderc debeat , cura- dum tamen erit vt difciplinx loca egrclsi ,
eifdem con- templationibus infiftcntcs,ca etiam inuenirc ac demo- ftrarcpofsint
qux ad fumtnam humanx bapientix con- fummationem defiderantur. Eifdem
demandanda erit cura iuniorum certi; feptenmj,necnonalioru qui difci- plinx
locum inhabitant, cuiufcunquc ordinis fint, quos in Mathematicis ac in
Dule&icis tnflrucnt. Qui diriguntur ad militarem prxltantiam , acierum
incelfus, motus, ac extera omnia qux vere ac reipfa bel- lica funt.mtclligcm ,
iu hifque Sc ipfi exercebuntur, & «liorum ordinum ciues certis diebus cxerccbur-
Neque foraffc inutile erit huius ztatis iuuenes , fi forte holtis patrios fines
attiget it , comitari milites , quibus finium cuftodia crt demandata , vt
holliles acies intuentes, fir- miores ac prudentiores in illorum aggxefsiombus
cua- dere polsint. Aliarum ditcltionum iuucnsbus ea dema- dauda erunt qux his
proportione rcfpondent. C»m XIX. De hn tjux de fiderat w ud pleniorem perfeci
tfhnu foete - tatu perceptionem , cr de duobus rasionibus Quibus Eccleju E
flores ac Sapientes contemplari pojjmu. * O i enarrationem fociatium munium, ac
liliorum qux decentem ad eadem fuit inenda \ aptitudinem dcmonlfratc polfunt.ca
pcrlcru- 2 tandafunt quxpiftcrca defideramur, vt per- feft usitna foci et aris
forma clarius ac plenius concipia- tur.vidcliccr quibulnamcx decenti Naturx
ordine de- mandanda fit potcftas Magifiratuum eligendorum, qua- nam ratione
illorum vnufquilque ficconftituendus,& quodnain obtemperandi debitum,
ptxcipicndi auctori- tas, moderamen, & numerus vnicuique conueniat.Prf-
cipue autem anim iduertendum videtur, tam Ecclcfix Putiores quim Capientes ,
quorum minillerio humana focictas pullant iora afftquitur bona, duplicem con-
templationem admittere , in feipfis fcilicct & abfolutc, & quatenus
humanx focictaci a (sidunt : humana quip- pe ineqs qux trium prxfiantiorum
affectuum , ex qui- bus hxc focialia munia colliguntur , fons atque radiar cfl,
duabus fimiliter rationibus contemplari Iolci, vide- licet in reipfa feu
abfolutc, 6c quatenus corpori copula- tur. Ex priori contemplatione neque
Pallores Ecclcfix ueque iapientes, focietatis pattes fqnt,fcd focietatis
inducendx atque perfictcndx vm» continent : idcoquc focietatis principia quam
deceutifs ime appellari pol. funt. Ex pofterioriverb. focietatis quidem funt
partes, fedea ratione vt neque a focietate peudeant, neque proprium ab eo
recipiant EfTc. nam neque huma- na mens , quatenus in fe ipfa atque abfolutc
confidcra tui, hominis fcupais fcu forma cenlcnda cfl , licet lio - rainlsconfiituendi virtutem contineat:
quatenus veto corpori corporcifque virtutibus copulatur, hominis quidem pats ac
forma cfl , ea tamen ratione vt a cor- pore corporcifuc virtutibus proprium
£(Tc non re- cipiat. Admirabili autem quadam difpofitione cueiiiffevir detur,
vt hi tres rcgcnrium ordines prxftantiores, (qui huius focietatis principium
funr)& quatuor obtempe- rantium ordines inferiores (qui ciufiicm materia
redle ccnfentor ) I>ci potius ac Naturx quam humanis legi- bus
conflicuantur.Econtra vero quatuor regentium or- dines inferiores Sc tres
obtemperantium ordines fupe- riorei ab hominum potius quam a Dei feu i Naturx
le- gibus ortum ducant. hac fiquidem ratione perfe&ifsi- ma humi nx
focietatis femina , Dei ac Naturx munere imperfectiori eiufdem focietatis
materiei incita, ho- minum accedente indullria , pariunt reliqua omnia qux
defiderantur ad humanx focietatis formam educcn dam acconfummandam: efficiunt
enim quatuor regeri* ciutn imperfectiorum oidincs, ipfofquc tribus prxftan-
rioribus fubiiciunt. Confiituunt etiam tres obtemperatium ordines prf-
flantiorcs , quatuor imperfectioribus fuperaddunr qux fiinul coniunCta humanx
focietatis formam, mate- riam , eandemque focietatcm omnem (vt nouimus) ai
confumnutioncm perducunt. De Mi flem Ecflefu.Itci coijluiaiout , obtemperan- di
d< bito , t recipiendi f oie state , moderatr.mc ,ac ftde. «v*srii autem his
prxflantioribus drrf- gentium ordinibus commune fit ortum du- cere ex Dei, ac
Naturx potius quam ex hu- manis legibus, Miniftrorum Ecclcfix confli- jtutio,
baptentum conftitutionem longi excellit, cutn ♦° enim Saptentum origo ex ipfa
humana fapiemia fiutxa- ux rationis vi facile attingi ac concipi pofsic in
altorum origine conllitutioneque percipienda naturx noflx* vis ac omne naturale
lumen omnino fuccumbunt. Ne- quetamen nofira hxc Contemplatio ob id minus firma
rcperictur , cum cx his prxeipui omne illius tobur de- ducent fit; ficuti enim
Miniflerio Ecclcfiaftico de me- dio fublato, nulla humanf focietatis
cofiimmatia fpera- ri potcll.ita diuina lege diuinifque reuclationibus defi-
cientibus , Miiufleri; conftitucndi nulla clfct ratio. Ae ex ipfius ctiarn
humanx rationis intuitu quanitutifsime afferendum cft ,Miniftcrium
Ecdefiailicuminhis qux ad Pietatem pertinent horainG vnicuiquevert prxcffe fiue
Mjgiflratu aliquo fungatur , feu Magiflratibus pa- reat,8r fiue maioris fiue
ininorisxtatis fit : nouimusc- mm homines omnes fubiici dminx legi tenerique ad
Pietatis aCl iis atque ad diuinum cultum, neque feniores lunionbus vlla in re
magis prodeffe quam dum cos A pietatem, Dctquecultum rede inftituunt. Erhrc
quidem hi. cm, fona funt qui alibi duimus circa uitimi affeflum nobilif.imum ,
cuibjcum Illud MiniBerium proportione refpondct. Itaque huiut Mi mfteri,
poteflar humanii potcBatibus Icuem mipoucY neque ab illarum aliooa legem
recipiens, Cneularum viro eminenter compicdlitur . haud fetui quam diuina lea
eiteratiim omnium legum virtute admirabili oua- dam ratione eonm.ct. Hae tamen
ita intclligenda effc non Jubuamur, v. earerx poteflrcer exfumma hu- iUl
poteftam adicaioncperfieiamuracad modum re- ducantur, non autem amoueantur. feu
dcflruanrur nam neque humana meus corporeis viuutibucddira ipfas eoiruinpit ,
neque diuina reuelation is lux natura Ienollra rationis lumen repellit. Itaque
MlniftctiiEc- clenaBiei portflas.quum de DeilegmmotuJru agitur ex Der verbo
tantummodo moderamen recipiet ac o’ mmbus in locis vigebit vbi reperientur qui
Deoleci. tunuuj cultum prjflabunj. b »3 Contemplatio De Pajlorurn F.cclefu
conshtutione , obremperMi- di debuo,prxcipu/idi po!ejiuee,moder anu - ne ,
numero aefede. «Ccmun.icoi»» Seruoruincon- t ftitutio ex
Diuini verbi ptlfcripto educenda 1 crit.ca umen ratione, vr partitularium Eccle
- i r ut* fiarum pallores alios fu* cur* commifsis Ec clefiis paftorcs
inllitucrc pofsint: noti tantam enim i lingulis focietatis partibus, fed etiam
ab externis o mnibus Paftorum cura expetenda cft. Patet aucem.ne- que vnum
quempiam exEcclefrx catholiutferuis qui- xumuis eximium, alios omnes inftituere
, neque omnes qui id minifterium Ecclcfufticutn promoucndi fune v- nutn illum
conuetilre polTc aut debere. Hinc colligitur, horumSeruorum Ecclcfi* numerum
extendendum e(Tc cxnecefsitateSc commodo human* focietatis, in his qu* ad
Pietatem pertinent. Sicuti autem Paftorum inftitutioi Summi Palloris Chrifti
pflteftitc colligitur , ita etiam eorundem potc- ftas , quantum pertinet ad
illorum follicitudinc in altos exerccndam.ex diuini verbi directionibus lirmaJa
erit: quanuisenim Ecdefiaftici Paftorcs omnes, unquam veri Dei miniflri , fmt
foluti ab omni humatu potcftare, eos tamen verbi Dei regulis , vt Immanis etiam
legibus (quatenus cum verbo Dei confentiunt fic legitimum Dei culeum
conformant) fubiici neceftc cft. Neque ve ri> ob id fulpicandum ctit cos
fobiicf humans potcftati: nam us hominibus fubiiciuntur , qui exdiuitu dilpofi-
tione diuina poteftatc lunt prxditi. Itaque, dum Magt- ftratui obtemperant
>vcic parent non homini fed Deo ac diuinx legi. Diurnam vero legem, id cft
verbum Dei interpretantes , a Chrifti fpiritu dodlrinaque nulla ra- tionc
recedere pofsint, fed, dum aliquod occurrit diffi- cilc ad factas vttiufquc
foederis tabulas accedere de- bent quibus dtflitilia omnia enodare adoluere
datum cft. Eos autem exferioto Dei verbo docentes & admo- nentes, quiennque
audire rccufat,iChnrtoipfo,furarao Ecclcfi* faccrdotc fle animarum pallore,
iampridem iu- dicatus.de cum ethnicis Sc reprobis ex fan&orum com- munione
cicAtis cft. Sede* autem Ecclcfi* Paftorum in otnnibus iis locis efle
dcbcrc.vbi duo aut tres , vel plu- res ad Deum legititne colendum conucniunt ,
manife- Hius dl quam vt probatione indigeat. De SApietfium conjtihitto..e
obtemperandi debiro.vrict ptendt poteftatey modcr.tmnejiumero , ac Sede. • Art
ini r u ad commune focietatis bo- num conftitutio, ab ipfo Dei verbo Se Eccle-
Vj fi* minifterid pendebit, non tamen ea ratio- lii ne, qua ab eodem pendent
ferui Kcclcfiaftici. hi enim recipiunt i Chrifti verbo Se mitiiilcno propri;
muneris cllcac potcllatcm , fimulque potcllatis vlum: Sapientes verb non
Sapienti atndcd Sapienti* vfum tan tum recipiunt. Horum verb duo ordines
admittendi e- runt.nam qui Jam incumbent prfeipue veritatis inuen. tioni,
fimulque inucniendi ac docendi rationes perqui- rent ac dcmonftrabunt, ideoque
Sapientum ptpcipui appellandi crunt.quidam verb Sapientiam ab his inuen tam
docebunt ac a J vfum deducent, fccundumque Sa- pientum conftirucnt ordinem.
Priores in iisquz perti- nent tum ad Sapientiam Natur* lumine attingendam, rum
ad naturalis legis honorumque naturalium vfum inducendum ac retmen Jum,
lingulis focietatis parti- bus prxerunt. Quapropter poteftatfous inferioribus
aliquid molic- 1 cibus contra Natur* leges obfirtent ,idquc non iniuria. iwm
tales poteftatcs non catudm diuin* fed Natur* e- .iam legibus fubiiciuntur.
Ideoque ipft Sapientes libi iplis etiam leges imponent, necnon contemplantibus
omnibus, qui propriori quadam ratione illis fubiiciun- tur, fimulque iolliciti
erue nequisi reflo veritatis cur- fu recedat. Illorum vero leges rales forralfe
erunt. Qui concemplationibus incumbunt, iplam veritatem amenf camque folam
intueantur , nam veritate dignus non clt qui illi przfcrt laudem vel lucrum, Se
eandem qu* vere viuit ac lapit, i fe recedere cogit. Qui contemplantur, non
difputcnt, nili iis redle perceptis qu* i Sapienti* magiftris taquam talium
difputationum principia con- ftuuentur. Hzc verb principia ideo a Sapienti*
magifttis prz- figendactunt, quoniam fi vnicuique noua principia ad- ducere
Iiccrct,hi quiSapienriz incumbunt nu!l,i certa 4 comcmpladi via
infiftcrcpolfent. Primis veritatis prin- cipiis re&c perceptis, duabus
rationibus dilputate li- ceat, videlicet excrcitij gratia & veritatis
indaganda? plemtifue explicandz Caufa. his non confufe fed feiun- £tim vtendum
erit, itaque vnufquifquc aperte profite- bitur .virum prima vel fecundi vtatur.
ColloquentCS exerciti; gratia non recedent a principiis iam conftitil- t is.
nam qui neque ad veritatem Termones dirigunt, ne- que certis ver: tatis
principiis innituntur , fumrnam ob- Icuritatem patiunt, errorumque multitudine
vndcspia- que exorta veritas omni cx parte obruitur. Qui colloquuntur veritatis
indagatrix caufa, nihil proferant contra interiorem animi fui fententiam,fed
cundta ex aniino loquantur. Conucniant etiam illici- bilium difpofitionc.in
feiendi modo, necnon in iis qui- bus indemonllrabilia a deuionftrabilibus funi
difccrnc- da. Nihil demonftrabilc proponatur abfquc ratione dc- monllrancc,
abfquc rationum tudicio, fcu ablquc ipfius iudici; regula. Dodlorum audior itas
ad coicuiplandum, non autem ad dcccxncndum impellat. In his qu* ptiori loco
tradhnda funt, ab his qu* pofterius tradtanda erue fulcimenta nonqtixrant.
Pollcriora priorum vi dc- monftrcntur. Propofitis fcu iam conftitutis tribus
rationibus con- tradicere liceat.videlicct quia fint filfa : quia his qu* illis
priora funt parum confoncnt , fcu etiam aduerfen- tur fic quia 1 condituro
feiendi modo recedant. Qui ea tradlans qu* pertinent vel ad fetemus per fe-
&iorcs,vel ad hominum mores ac aftus , aninuduerte- rit conditurum feiendi
modum in aliquo deficere, fcu 1 veritate recedere, accuratius contemplationibus
incu- bet , vt attingere pofsit ouidnam fit addendum, & quid immutandum:
quidquid inucncrit ac ptobaucrit, illis proponet qui Contemplationibus pr^funt
: his enim iti eandem lentent iam deuenientibus , hic prioribus vel abrogatis
vel emendatis, legis locum obtrncbuut. Hzchumanam Sapientiam facili adlummum
dcdti- ccnt.interim autem vitabuntur multiplices fentfri* ac "
difeeptationei , fcu potius contetioncs van* omninqq» inutiles, qu* vtplunuutm
Sapientiam obruunt. Sapientum prfeipiendi poceftas erit talis, Obtempe- randi
vero illorum debitum Ecclcfi* pallores reipicicr, iuxta verbi Dei prxfcriptum
Ioqucntcs. His verb obte- perabunc non in his tantum , qu* pertinent ad Dei
cul- tum ac veram pietatem, fed ctiatn in ipfius Sapictix in- quifiiionc ac
vfu: diuina quippe leX, ac reliqua omnia qu* diuinitus docentur, non polfont
errori fubiici. Na- tur$ autem lumen fellitari quam ma xime obnoxium cft. leges
vexo , quibus Eccleli* Minifterium Sapientes Jc- uincirc debet , hx fortaffc
erunt, ne ca alTcterc, doccr^ fcu aliter infinuare audeanr,qu$ diuin* legis
(dictatio- nibus contradicunt. quin potius , fiqmd ralc occurret, non defiftant
a contemplationibus , donec veritas elu- cefcat.omnifque errandi occafio in
poftetum cucllatur, & humana Sapientia ad lummumpcrfc&ionis apicctn
deducia, diuin* legi, ac reuclatiombus plene ac ilcccn- ter aliquando
deferuiat. Quemadmodum enim Natura fcu Dei Opr. Max. Sapientia corporibus
corpornmqtie virtutibus imprelfa, impellit ad eiufdcm Sapienti* ac naturalis
legis conccptunvita human* Sapie rui* ac na- turalis legis coceptio dirigit,
tum ad legis naturalis de- centem vfuov tura ad diuin* legisdurama plenius
reci- Vniucrf. Inft. ad hom. pcrf. 335 pienda, necnon ad illius miniftros
ardentius rcucrendos ac audiendos. Itaque fiquis Sapieneix incumbens abutatur
his Dei Naturfque diredionibus atque adiumentiSiab illis qui *n humana
focictatc curam gerunt diuina legis comge> dus atque emendandus erit.
Numerus vero Sapientum focictati miniftrantium , definiendus cyt ex maiori mi-
norive amplitudine fociecatis:patet enim tor Sapientes deiidetari, quot
ftifficerc poliunt ad diredionem totius Societatiscommode exercendam. Sapientes
fiquidem haud fccus quimEcdcfix Paftores clfcntialitcrfocie- ratem prxccdunr.
iJeoque horum vnufquifque ficuti fingulos homines ad decentem focietarcm concipien-
dam ac amplexandam impellit ac dirigit : itaabvna- quaque foctetat is parte
defideratur. Illi tamen qui per- tinent ad primum Sapientum ordinem» in
Ciuitate cx- teratum omnium principe erunt conftitucndi. De pomi ai e 'ac ratio
Ktb:n eligendi magiflrattu, tjui e (fe/maltter pendent ab humo/ia foetetote.
jXi'i^c»N0 5 nunc funt munia ac confti ^turiones Migiftraruum ,qui ptimo 8e
eflen- \ tialiter pendent non a Deo feu a Natura .fed ? ab humana poteflate , fimulque
lemonftran- dum quanam ratione ipfi etiam Ecclcfix Paftores ac Sa- pientes his
alToci£tur& eorundem muneribus prxfint. Accipientes igitur » Miniftt orum
clcdioncs in hominu focictatibus fummum ponduscontinere/ummam ani- mi
tranquilitatem cxpofcere,fumma cum animi follici- tudine accura exercendam dte,
ac magnam rerum ac perfonarum peritiam exquirere : colligimus > Magitlra-
tuum eligendorum poteftatem nobilibus maioribus de- mandandam efle , quatenus,
difcipl inis rede pcrcurfisi focralia munia fuftmere poliunt. Huius autem
poteftatis prima initia talia erunt. Cl- ues maiores difciplinarum loca egrcfsi
,in proprii ciui- tate minori fimulcolled i. eos magtftratuseligeicpote. tunt
qui in eadem ciuitate minori magis muliebria exer ccre debent , necnon eos qui
ab eadem ciuitate ad viri- lem ciuitatem > feu etiam eiufdcm virilis
ciultatis au- doritate adfeniotem mittendi funt. Simili ratione, qui a
minoribus citiitatibus ad virilem ciuitatem mittun- tur, fimul colledi cos
magilharus eligent qui in eadem ciuitate propria illius munia exercere debent »
necnon cos quibus feu negotiorum externorum feu minorum ciuitatum cura iuhis
quxfunr magis virilia eft deman- danda, atque etiam .quatenus foete tat is
amplitudo id exigit, illos qui fenioris ciuitatis diredtioni incumbere debent. Mifsi autem a fingulis virilibus
ciuicacibus,hu his fenioris cibitatis feuatum conftituent. Et hic quidem cos
eliget qui in eadem ciuitate certu aliquodmunus exercere debent, necnon eos
quibus de- mandanda eft cura tam externorum quam ciuitatum vi- rilium, prout
legibus fancitum fuerit. Singuli vero hi magiftratus ad tempus erunt: h6c enim
ad totius focie- [ tati«,& ad lingularum ciuitatum, atque etiam ad eorun-
dem ciuium commodum non parum confert. Lege autem cauendum erit , ne in minorum
ciuiratum e- Icdiotubus aliquis a confangumeis feu cognatis eliga- tur, ncue in
irili ciuitate vllus 4 concioc iudicetur »fcu proptix Partix prxelTe poflic in
his qux magis virilia funt. Eadem ratione in leninti ciuitate nullus in com-
prouincialis cledionibus futfragia dabit , neque etiam propriz Prouincix
prxern:omni namque diligentia cu- randum cft.vt cuiufcuuquc ncccfluudmls vi
vndequa- que feiutida,& Elcdores&r ipfi Elcdi propria munia liberius ac
vtiliut exercere poflint. Eandem obcaufar.i Hatucndum erit, vt quicunque v-
xorem ducere intendit , conciucm tantummodo ducat. Quod fi Jiam duxtfrit neque in propria neque in
vxoris pattia virilia munia fuft inebit. De deliberantium conshtutione ,
obien.perondi debito , pueipirndt poteflate C" moderamne. V m de
Magiftratuum (impliciter humanoi fi eligendi potcftate nuper conftituta funt,
fa- cile docere nos polfimtquanam ratione illo- rum vi&fquifquc fit conltirucndus:
talis c- nim poteftatis vfusSc magiftratuum ipforum conftitu- tio idem omnino
videntur elfc. Exordientcs autemiconftitutione Deliberantium, quibus
fumina(qujntum ad humana) potcftas concedi- tur, dicimus hos feligendos elTe ex
his qui i minoribus Ciuitacibus ad feniorem mittuntur , ita tamen vt ferue- tur
eadem proportio qux feruanda eft in Ciuibus, pe- cuniis, miliribufque mittendis
ad maiores Ciuitates» atque ad commune commodum : hac enim proportio, ne
fcruara,A lumina xqualaate nullatenus recedetur. Illi autem qui i fingulis
Ciuitatibus emittuntur, triti prxeipuorum ordinuih erunt , vid, licet Ecclcfix
Pallo- rcs,Sapicntcs, atque rerum humanarum pto vniufcuiuf que difciplinarum
ordine Expcrtiaotidem namque coi legia in ipfa Maior i ciuitate erigenda funr.
Humo igitur ex Ecclcfix Paftonbus firmabitur Pallo- rum coilcgium. Quod cx
Sapientibus Sapientium feu Seniorum collrgifi inftitucr. Demum vtroquecoljcgto
cocume , cx his .quiranquam prudentes ac rerum hu- manarum experti , inilH
fuerunt , firmandum erit con- fulentium ac deliberantium collegium feu
confihum. Et hxi quidem in primo noftrx huius focietatis exor- dio cx
ipfiusvcibi Deiprxfcripto&audoritatedilpo- nenda erunt. In eodem et ia
mutuata quodammodo potcftate , ipfi ciucs non ex difciplinarum ciuihum.fed ex
Ungulorum ftudioflr exdomeftita educatione feligedi «tunt: poft- motlum autein
non ex domcfticis/ed cx ciuilibus difci- pl inis cuocabunrur. Itaque , dum
aliquis feu morte fur- ripiturjeuad aliud focialc munus erailfus fiicrit.ipfum-
met Deliberantium collegium, aliis in recedentium fe dibus conftitutis ,
feipfum rclarcici.ldem etiam a duo- bus fupciioribus collegiisobfcruandum erit.
Sicuri au- tem Sapientum collegio aliqui ex Palloribus przelTe debent, nequid
contra diuiuam legem decctitcmquc pietatem tradetur, ita aliqui lapientes, 8f
aliqui Ecclc- fix Paftores Deliberantium collegio allidunt. Superius fiquidem
fancitum eft , SJpicntum audor ititem Pa- llorum audorirate cohibendam efte,
&r Deliberantium fummam , quantum ad humanam poteftatem, ex Pallo- rum ac
Sapientum potcftate moderamina admittere, quod tamen ea ratione prxftandum erit
, vt ipfi pallo- res acSapietites humana tradantium atque circa huma na deliber
antium partes nullo pado furripiant.fed tan- tummodo fatagant , nequid contra
Dei ac Narurx leges iam conftitutas atque omnibus notas agatur fcd inten-
tetur. Quemadmodum enim animi atfedio,qux (impliciter eft humana, dum rationis
( cui cflentialitcr copulatur cuiufque dirediones concipit) virtutibus
irradiatur, ipfiquc rationi obfcquiutn decens prxftat , cxceras om- nes animi
partes/ummocum hominis bono quamdeeji t illime moderatur ac regit Econtra vero,
dum a ratione diftentir , tenebris vndequaque inuoluitur.ipixquc iro-
pcrfedio.-cs animipotcutix ac atfcdusad brutalcs ha- bitus perducuntur ,
pcflimamquc tyrannidem in totam animam exercent contra prxeepea diuinx legis ac
na- turalis , non abfque fumma hominis calamitate : Ita fu- prernus hic,quamu
ad humana, Magiftratus, dum Pallo- ribus ac Sapientibus, fimulqi Diuinf ac
Naturx legibus ubtcmpcrxt , infetiores Magiftratus , qui infef toiibus animx
virtutibus proportione icfpondent , quamrcdif- fimv dirigit , ommfquc focietu
fcliciifimam ac dccen- tiilimam vitam degit. Dum vero Ecclcfix Palloribus ac
Sapientibus aduer- fatur, fimulque diuina ac N aturx prxeepta abhorret ac
fpernit, ipfe miferritnus affedus exteres Magilhatus,- ad lumina 9 v \.r • *§
337 adfumma pe: ducit mala , fimulquefocictacem omnem maximis calamitatibus
afficit. Ad huiuftnodi igitur incommoda prxcauend i.Deli bcratores ita Dei ac
Naturx legibus crdnt dcuincicndi, vt illorum adti feu dccrcta tunc tantummodo
propriam confequantur vim > cum Ecdcfix Pallorum ac Sapicntu fuferiptio
reditum teddet>nihil meis contra Dciac Na turx leges contineri. Ean Jein ob
caufain dum circa ea dclibcratur»qux huiulmodi funt vt nullo humano con' filio
nullaque ratione rc&c decerni poffint,ilatucndum erit Deliberantium decreta
firmanda non eire,nifi prius fuppltcationibus ad Deum contlirutis , Verbi
Diuini in fcriptis Propheticis &c Apullolicis teuclatt fentetia ac- cedat :
nam tanquum exploratum accipiendum cft.Dei Opt.Max.numcn vere affuturum , dum
in his difficilio- ribus humana prudentia diurnis dircttionibus ac admo
Ditionibus fe omnino fubmittit. Econtra vero euentus calamitates allaturos, du
talia, incolulto Deo, interatur. Contemplatio De dehberjntiwn ordimbut, numero,
ac fedibu*. ^Eiiberantivm conditutio , prxei r piendi potedas, obtemperandi
debitu ac m«* * deramen , iam fatis innotuere. Nunc ea per- •quirenda funrqux
attinent ad eorundem or- dines,numerum, ac fedesifumma ac abfolura deliberan-
tium potedas, qux in petfetta focictite defideratur , v- nica ex necelfitatc
erit, atque in feniori Ciuiratc collo cabitur.Prarter hanc tamen nonnulli eniin
lingulis Ciui tatibus,ab cifdcmq; eligendi prxficiendi erunt, quibus eadem
Deliberantium vox impertietur, nam in his Ciui tatibus, quantum ad
humana»<iigniorcin locum obtine- bunt,& fummx potedatis vicem gerent.
Horum veto decreta deuincientur non cantum Dei ac Naturx legi- bus ac
ininidris,fed prxdantiorum etiam ciuitatum co- (lttutionibus,mandatis ac
prxfidcntibus, neque Corrade extendi poterunt ad difficiliora, feu ad illa qux
totius focictatis bonum immediate concernunt nam in tali- bus, maiommCiuitatum
confilio alTcnfuque indigebfit, Deliberatores Ciuitatis maioris ad duas clades
fortafle deducendi erunt : illorum enim quidam confultationi, quidavero
deliberationi ex proprio munere inefibenr. In prxfigcndo confulentium numero
curandum erir, vt illorum vnufqmfquc communi fermone ex fubfelliis vtes,commodc
a prxfcntibus audiri ac intclligi poffit. Quapropter ob illorum numerum
contra&iorem, colle- gium p.iruum paricnt.Hi, rebus fufficicntcr digcllit,
ac- cedent ad Deliberatores, quorum au&oritate , Ecclcfix Padcribus ac
Sapientibus non aduerfantibus , decreta ac leges firmandx erunt. In Deliberantium
vero nume- ro definiendo curandum erit, vt illorum vnufquifqueo- rationem
habens, ex loco fuperiori,ac voce ma^is inten fa a exteris omnibus facile
audiatur, ac tota lententia percipiatur. Conlulentium igitur numerum non parum
excellent , ex quo tota hxc deliberantium cladis pariet collegium quod Maius
appellabitur. Eadem in exteris etiam ciuitatibus obferuanda erunt, habita tamen
ratio- ne maioris minorifve lingularum amplitudinis. Quanuis autem
confulroribus ac deliberatoribut hu- mana omni* curanda fint/iue per
reipfas,fiue per Magi- dratus inferiores, quibus confidentes ac deliberantes
affiduc affiftcrc debent, nihilominus circa tria,tanquam inter alia omnia
prxeipua , quammaxime inuigilabunr. Primum ed.Iuditia ac obcificntia.qux
luditix pars prx dantiorcenfcndj ed : hxenim optrmis legibus additx, non tantum
mala omnia interiora 1 focictatc expellent, fed etiam bona omnia parient.
Secundum, rerum belli- carum cura, hxc enim focictatcm 1 quacunque externa vi
tutam reddit , fimulquc,quutenus ad id verx Religio, nis amor ac re£ta ratio
impelleret , ad exteros quofeun- Jiue inuadendos ac quafacilltmc debellandos
alacre ac ortem. Tertium, iuueoum difciplina : in ca enim toq ac tantorum
bonorum firmitas ac perfeuerantia omnis, fi miilqi humanz caritatis abfoluta
quies confidit. Quare 33» fapientibus Reip. moderatoribus compertum erit.o-
mnia profptrcac feliciter fuccdTura, fi redam iuuenum inditu:ioncm, proprium
huius admirabilis focictatis ac coniugij opuscxiliimaucrint,ac prxeipuum
duxerint. De frfirtfntm M agilhatitum comiitmione, obtetnpe- r/tndi debito
frxaptendi pote sl. ite, moder.i- vttne%iiHmerotticfede. E t» ad reliqua
focialia muniacompcndio ex- plicanda dcucnicndum iam cd, Oratoribus perfu
alio.qux fuperiores &r xquales tantum- modo refpicir,quammaxinic conuetiit.
Ami- citix vero curatores dum communem amicitiam tutan- tur ac firmant ,
oppufitaque repellunt, non ramum per- luafioncid prxdant,fed adiundo etiam
aliquo poic- daris ac imperij vfu.qui circa minores exercendus ed. Maior igitur
totius focictatis ciuitas ad minores ciui- cates,fiuc virilia fiue muliebria
exerceant munia, Orato res non mittet, fcd ad exteros tantumrnodo.quod etiam
|>rxdareporcm»fiuc Exteri fines focictatis ingtediatur, liue alibi
rcpcriantur,ntquc ea tantummodo ratione, vt per oratores propriam totiufque
focictatis erga ipfos btueuolcntiam tedetur > exterorumque animum expe-
riatur,fed etiam vt nouum aliquod pacifcatur , feu qua- tenus occafio id ferat
iam condirutisienutuiet. Quod vero attinet
ad amicit ix Curatores , eadem maior Ciuitas hos ad minores Ciuitates mitter.
Ciuita- tes inferiores econtra, Oratore* * ad exteros non mitter, nifi forte
quatenus illorum aliquis prxeipuam dignitate obtinens, vel Exercitibus
Ptffc&us, proprios fimi ingre diatur: tuneque legationem indituent ,
beneuolencix tedandx feu experiendx tantumniodo gratia , non au- tem ad aliquod
nouum ve^pacifccndum vel lllpulandfl. Exdcm ad fuperiores Ciuitates, quandoque
etiam ad xquales, Oratores rede dcdinabunt.Amicitif veto Cu- atores ab inferioribus
ad fuperiores non mittentur. Singulx tamen Ciuitates hocMagillratu adeiuiuma-
micuiain tuendam vtentur. Ipla autem maior Ciuitas, amicitix Curatores ad Ex-
tetosetiam quandoque mittet, atque commune oinmu hominum bonum audoritate
curabit ,c6fque coerce- bit, qui Dei ac Naturx legibus aduerfantes aliis iniu-
riam Inferunt. ludices tam criminales quim ciuilesin vnoquoque Ciuitatum
ordmcdcfidcrantur.Ciuium caufxciuilcs in propria Ciuitate vno & altero, feu
ad fummum tertio iu dicio, terminandxcrunr : indecens quippe videtur , ci* ucs
fuarum rerum vel retincndaium vel adipifccndaru gratia peregrinati, hifquc
ludicibus nonacquiefcete, qui ita educati atque eruditi iunt, vt non polfine
Icu ius ignorare ,feu illud fpernere , cim prxlcrtim nulla cum hisqui indicandi
funt necelTitudineteneantur. nam i fuperioribus Ciuitatibns mittuntur. Simili
ratione criminales ciuium caufx in eadem Ci • u irate erunt ittdicandx.mfi
aliquod contineant quod to cius (ocietatis bono aduerlctur : tunc enim a maioi
ibus Ciuitatibus cognofcentur. Si inter huius focictatis Ciuitates aliqux
orientur ci- uiles cotroucrfix, hx 1 maiori Ciuitate cognofcendx e- runc.fiuc
immediate, fiuc poft pr:mum mediarum Cmi- ratum iudicium, quatenus minores C
mitates agitent. Milites in vnaquaq; Ciuitate (prf feirim fi illius fines
externorum finibus adhxrcant)ad cuftodiam conflituc- tur.Illi veto, quibus non
tantum finium cuftodia fcd ex- ternornm etiam aggrefliones demandandx funt, in
me- diis,atque in maiori Ciuitate prxeipue, degent. A* rai i) pixGdcs,reddiiuumLuratorcs,nccnon
priua- toru vtiltratum ac fumptuu Curatotes, in vnaquaqi Ci- uir te aliqua
ratione eninc conftituendi, prxeipue rame in Ciuitatibus minoribus : bonorum
namque vtilium cura licet ad virumattineat, vxoii tamen aptiflimi de- mandatur.
lpfx veto minoro Ciuitates in reddituum p. j. Vniuerf. Inft. ad hom. pcrf. 339
d«fpenfitionibus certas leges obfcrujbunt : qux tales i fortaffc erunt. His
deduftis ,qux Ciuujti in propriis muneribus; prout legibus (laturum
erit)fufti»cndis ex- 1 pendenda funt » totum id quod lupereft diuidarurin duas
partes. Harum alteram virilis Ciuitas accipiet , vt communibus totius focieutis
expeofis Jeferuiat. Hxc, quatenus focietas vnicam complebitur prouinciam,to-
tum retinebit: quatenus ver ,i> dantur plnrcs ptouincix, non totum fcd
partem. Reliquum traiifmittcndum ctit ad Ciuftatem .omnium Proubciarum
principem. Al- tera pars ab eadem minori Climate fcponenda erit, non
expendenda, nifi ob maiorem aliquam ncccfsita- tcm.acvt lege fancitumerit.
lnterim autem defer- uict collcbionibus frumenti., fcu altatum Tegetum, necnon
armorum, ac bellicorum inftTumciuorunijXriS) ferti , indumentorum ex lana ,
lino , fic corio confefto- ruin.ac exterorum omnium, qu^ militibus ac rebus
bel- licis inferuirc poflbnt.Et id quidem pacis etiam tempo- re Ciuitatibus
omnibus varias vtilitatcs afferet : populi fiquidem exploratum habentes ,
Ciuitatcs hxc pretiis conftitutis empuras elTe , his artibus mUidabunc, non
abfque magno tum communi tum domellico comodo. Eadctn etiam in totius focictatis
redditibus , tu a ma- iori,tum a mediis Ciuitatibus expendendis oblcruanda
erunt. Leges autem communium reddituum Luratoti- bus imponendx erunt, vt ea qux
fponte vtplurimiim o- riuntur, neque animalibus nutriendis ab ipla Natura pa
rantur.vtputa mineralia, fales, ac arter, quxtuexter- r* * tum ex marium
vifccribus eiuuntur .tanquam mrc quodam Naturx non ad vnius fcd ad multorum
bouurn pertinentia .totius Duitatis fim. ldeoquc vinquxquc Ciuitas diligenter
inquiret ,quidium hotuin regio vel omnino fponte afferat , vel aitealiqua
adiundta tacilc afferre pofsit, fedul&quc incumbet vt exhiscomoda ac
emolumenta, prout fieri poteft, maxima accipiantur.llli vero qui his
prxficiuntur.cura adhibebunt nc Rcfp.ali- 3uid vel fraude vcllocordu detrimenti
patiatur. Ea- em fullicitudo adhibenda erit circa vetfigalia ,qux commune bonum
fimilucr refpiciunt.quxque in vna- quaque ciuitate erui vel omnino eadem, vel
certe pro- portione ad inuicem fimilia. Siquid agri Rcfp.pol\idet, eadem
diligentia colendu accuflodienduin cric. Rcip.agct nunquam venundabi- tur.quin
potius curabitur vt indies magis accrefcat, idcbquc legibus fancicndum erit
agros venales pretio condit uto Rcip. nomine emendos clfc. optabile quippe
foret, tegioncin-ninnciuad ipfam Rcmp, abfque alicuius iniurij pertinere. Quare
etiam legibus decernetur, re- giones bello acquirendas rei mendas elfetaaqui
bona Rcip. vel ciuitatis in ca conftuiicndx , ca tamen lege vt communis pofTi
fsio fiaeulorum ciuium commoda ad- augeat, miHtumque prxfcrtim.qui legitnnc pro
Rep.cct tantes in ciuium maiorum ac benetnet iturum ordinem poft vitkoi ias
femper ufaibendi erunt. Prxtcrea focic- tatis redditibus audadlis Rcfp.
admittet maiorem pue- rorum inftitucndorum numerum , abfque vlla illorum
cxpcnla veiligalia deminuet, ciuibus plura elargietur, prpcipuc autem
egeliatem>omucmque incuriam, fimul- Jius nimiutn diuinarum luxum(qup maxime
Rcip.obcf- e folent) a Ciuitatibus eliminabit. Hxc autem Rcip. bona partim
locari poterant , par tim ciuium vfui concedentur mercedis vel prxmij lo- co,
diligenti tamen omnium enumeratione prxuia, at- que cum adjugcndicooditione:
partim etiam alicui, ra- tionem reddituro , demandanda erunt. Horum autem,
necnon aliorum qui illis prxerunt , educatio atque iam a teneris accepta
difciplina, necnon prxmiorum fpes Rcmp. certam reddent, omnia ab illis tumma
fide ac di- ligentia tradanda fore. Ciuibus autem graueaut moleftum non erit,
in his quxfibia Rep. conceduntur filios hxrcdcs noinftitue- re:percipicnces
enim hos tanquam Reip. filios educari, atque ab eadem fuinma cura optimis
dilciplinis imbui, non dubitabunt illis longe firmiorem amplioicmque
hereditatem paratam effe, cum prxfertim non igno- rent focictatis leges urca
ciues ac illorum omnem 340 porteritatem tuendam. Magiftrat«,qui praaatoram co-
ram gerunt, in his qux pertinent ad earnndcm rerum v- tiliuui tam
difpcnfationem quam adeptionem, curabut vt vnufquifquc domui fux rcCtc prx fit,
ab omnibus fu- peruacaneis ac immoderatis abftincat : fiquid, demptis
neccfTjriis.fupcreft, Rcmp. imitetur , roagnumquelucrd ac decus exiftimrt,fi
bellorum tempore plurima ad mi- litium vfum profeTre poffit. Inuigil abunt
ctiam.vt Ciuitas ab omni defidia vacet, mercaturamque prxeipue fouebunt :
quippe qux ad ci- ucs ditandos, ad populos nutriendos.ad veftigalia adau- genda
quamaptiflima fit. Hi omnes Magiftratuum ordines, licct.tanquamcx propria
natura domcftici, minoribus Ciuftaribus pt xci- pue conuenianr , in maioribus
etiam Ciuitatibus erunt conftituendi : nam virile etiam crt bona vtilia,vt
decet» ‘ refpicerc,confcruare te adaugere. Magiftratus.qui artificibus
prxfundimulque foHkftf funt ne defint fcu artifices communi bono defetuientes
fcu materix circa quasillorum vnufquifquc verfatur» fcd eunda, vt decet
abundent, in vnaquaqucCiuicatc e- runt conftituendi , ita tamen vt qui arma ac
bellica ii\- ftrumenta conficiunt , a maioribus ac ab ipfa omnium ciuir atum
principe prxeipue colligantur. Idem etiam circa librorum imprcfldrcs curabitur
: hi namque prx- cipuc Ecclcfix Palloribus ac Sapieutibus propria qua- dam ratione
deferuiunt. His omnibus Mjgiftratibuscommime erit, in propriis obeundis
muneribus fubiici Deliberantium mandatis, ca tamen ratione vt in his
pertraftandis non xqtiali pol Icant poctftacc,fcd digniores exerceantur modo
quoda libcriori,minus digni(piout illorum patitur ordo ) aii-
quancocontratrioti. Singulorum autem dignitas accipienda erit ex ordi- ne
humanarum virtutum,ex quibus fingulf deducuntor. Quapropter potcftas
Confulentium.quiDcIiberantibus affiilunt, nullis legibus erit aftringenda.fed
permittetur fingulis vt libete proponant ac proferant quxeunque ad focictatis
commodum attinere exiftimarint . hi fi- 40 quidem ita miniftri funt,vt inter
Principes refle collo- cari poffint. Oratoium,amicitix curatorum, atque militum
pote- ftas ab ipfa Confulcntium potcftate declinans , ad cer- tam aliquam vel
amicitiam , vel expeditionem tratfaa- datn coarftatur , ita tamen vt miniftri
in his pemadlan- du libere eligere poffint ea qux ad rem rctle perficien- dam
conducere cxiftimaucrint ltaquc his mandata dan tur fermone vel literis, non
autem legibus- Econtra.il- Iis qui iudicia excreent, necnon illis qui
redditibus prx funt, ac exteris inferioribus, potcftas ac agendi ratio
contraftius pr^finirar: nam quid agendum ac attende- dum fit percipiunt non ex
fermone fcu cpiftolis , fcd ex flaturis & legibus. 1. Ex hir qtu hatlerui tUO* fmtt^ropofue
focutMu formam plent conciptji.mc-jue veri perfetUm ejfe. Nimtikth exemplar i,
quod nobis 1 Natu ra paratum eft, ad contexendam cam hoininfi 5 focietatem qu$
humano alfc&ui fummatn pa- * ccm afferre poteft, attingimus communiorem
illius formam. pcrcurfifquc differentiis omnibus huma- narum operationum , vt
humanx focietap miniftrare poliunt, ab eifdctn quafi ex propriis fontibus
deriua- uimus humanx focictatis partes omnes obtemp^antes ac moderantes tam ad
prxfcntcm decentium bonorum fruitionem , atque ad oppofitotum malorum comprcf-
fioncm,quam ad tutiorem vtriufque vfus perfcuerau- tum. Docuimus prxterea,
hominum vnumquetnque, nlfi a icda religione recedat , fcu data fide legitimi fc
aliter deuinxerit, tanquam perfcAitfimx huius focicta- tiaciuc colligendum
clfc, ca tamen lege vtmagiftratuu pondus s • Contemplatio . ~~ f 34» poiidm
fuftiacre non poflit , nili a eneris curis ac folli titudimbus folutus (it , Se
decentibus difciplinis imbu- tus- Itaque ciuel in certos ordines diftinguendos
dixl- must8e pueiorum iuniocutnqne educandorum ac eru- diendorum teges ac rationes
obiecimul, tandemque magiltracuum materia lic pr*parata,pojcllaics quoque
demnnflratz funt , quibus tanquam efficientibus caulis Magiftratus funt
conflitucndi in certis fcdibus ac ad proprium munus dirigendi. Quemadmodum
igiiuf» his ad a£um dedudtis , focietas reipfa conftituctut , ita cifdem
fufficienter cxpofitis,illius do&rinam ad decen- tem confutnnjat ion, em
perducam efle ccnfcudumcu. Vtrum autem hzc hunufif fodictatis forma vei d per-
fc&iffima fit , vnufquifque perpendens tam illa quz ad humani focietatis
perfectionem defiderari diximus, quam hanc ipfam focietatem , non difficile
decernere poterit. Pcrfcdiio quippe oritur ex ampliori hominum operantiu
multitudine , ex operationum diucrfirace, di- gnitate, perfcucrat ia, frudufque
bonuateac nobilitate ex pleniori ac decentiori ictetionc ac vfu libertatis qu$
homini eircntialitcr conuenit , cxprxflanciori accon- ftantiori moderantium
direCtione » promptior ique ac alactiori obtemperantium obedifcntia « ex
clariori pet- ceptionc ac approbatione eorum qu$ A fingulistradtan- tur ac
agend-t funt.Sc cs communis opens fruitione communiori. _ Hqic autem focietatl
hfltc omnia adfunt. complecti tur enim fcu complefti poteft omnem hominum
multi- tudinem,abfque vtla proprif forme perturbjtione,auin potius fummacum
propri) fru4tusintenfione.njin,dum pluies ciucs , plures ciuitates • ac plures
Prouinciz illi accedunt, ac eifdem legibus fubiiciuniur,finguli cluet fingulz
ciuitates, ac fingulz prouinciz, proprium ac co mune tot ius focietatis
commodum admirabili quadam ratione extendunt ac illuftrius reddunt. In cade
(ocicr tatc,vt patet,cxercentur indefinenter omnes humani a- dius , ac ad omnem
vfum rationi conlonum diriguntur, fiuc aptentur viris, fiue mulieribus, fiue
feniot ibus, fiuc adolefcentibus. Prztcrca (quod vere lingulare ac diui- num
eft > decens pictas aeverx religionis cultus in ea haud fccus firmatur
>quim in ipfo dei verbo a Prophetis & Apoftolisttadito,firmil"fimo
omnium locietatum vin- culo. Illi namque hzc focietas, in his qui pertineat ad
religione' omnino fubcft.nequc aliquid otzlci ibit quod bono publico vel puuato
repugnet. Eadem etiam vciz fapicntiz ac optimi virtutis firmitas illi aptatur,
ea :qua omnia humana bona quamtutiffimi deducuntur. Qua- propter fumma totius
operis pultantia laus euidensefl: conflituitut fiquidem inconfummatione humane
feli- citatis, huic Satui confonz, quz totam focietatem teli cem reddit, &
ad vnamquamqucprouinctam, ad vnam quamque duitatem, & ad
vnumquemq»ciuemprolin eulotuin captu vberritni effunditur. Et hzc quidem ita
liima funt, vt ex communi Natur* ac rerum humanarum curfu nulla perturbatio feu
defi- cientia timeri pofific. nam fi refpiciantur interna, facild confpicerc
licet fingulas huius focietatis partes quam- ar&iffimc atque abfque vlla
naturalis legis perturbatio- ne copulari, illarumque nullam diiTolutioncm
inducere •ut potite, fi vclit.aut velle, licet adeffet potcftas. ficuti 342
enim deliberantes fubiiciuntur immutabilibus Dei ac Naturi legibus, ita
Magifh-atus inferiores deliberanti. busjSf ciucs omnes Magiflratibus parent.
Piztcieaciuium vnutquifque Oe ctuitatum vnaqtiz- que ita altis fubefl vt eifdem
piz/it , & ira aliis jfrxcft vt eifdem fubfit.ciuitas enim propriis ciuibus
Carem, con- fiftenfqu? ex collcfhone ciuium a minoribus cioirati- bus fiuc immediati
fiue mediati ebiiffbriim, dum exte- ris duitatibus imperat ac leges imponit ,
non ipfa vere uf pr$ ftar.fcd illf potius ciuitates qu? ciucs proprios ad id
cmifere. Quate ficuti minores ciuitates co padlo ma- ioribus fubiiciuntur,
vrcafdc pet piopnosciqes regant, ita maiores ciuitates.atquc ipfa etiam
ptincepsciuitas, ea ratione minoribus prffunt , vt dum demandant illa- tum
ciuibus tegendi munus, cifdcm vere fubiiciantAr. Eadem ciuibus lingulis , fcu
certe familiis lingulis •- f tari polfunt. dum enim in vnjquuquc ciuitate illi
col- igunttir, quibus regendi potcfhs committitur , & col- Icdio omnis
& familix,cx quibus hi Colliguntur, liinili- tcr & prffunr R:
fublbnt.lt aque ciuium vmifqtiifquc,& ciuitatum vnaquzque, quatenus pr$ell>
propria liberta- te vticur : quatenus vero fubcft , in tedto libertatis v fu
recinetur, tutiffime quidcm(vt patet)fcd non violenter, tum quoniam hzc i
lingulis exercentur abfqucvllaa- liotum iniuriafcudctiimcnto.fcd fummo cum
vniuf- cuiufque lucro, tum etiam quoniam Ungulorum pietas, deuotio, fapicntiz
ftudium,caritas,magnanimitas,fidcs ac c$tctf morum virtutes, fingulis ordinibus
fumma cu- [ ra tnfixZjVnuroqiicmqne iuftiriz ac communis boni cu- i pidiffimum
reddunt, ciim przfertim his qui merentur ! quamtuiiffimc fuperaddantur gloria ,
diutii», ac exter* omnia quz viri prxftanriores exoptare pollent , atque , ita
copiose, vt nullus ab hac focictate fciundlus.ex fum- I mx feu ambitionis, feu
auatitiz, fcu liceutif vfu maiora I confequi fcu concipere pollet. Ex his amem
quamtutiffime demonftramur reliqua quz huius focietatis internum robur
acfamtatem ple- nius Confirmare poffent, ac ad focietatum perfelhoncm
defiderantur , in ea fcilicct dcccntilfimo ac tutillimo li- bertatis vfui
adiungi fummam moderantium pruden- tiam ac follicitudinem paratiffimam ,
hilardmquc ob- temperantium obedientiam , cunfta & lingulis aperta
c(Te,& a fingulis approbari , tantique oper s fru&usv* berrimos ad
lingularum commodum ac vfum effundi. Quod autem ad exteriora attinet , fatis
apertum eft, focietatem, quz omnium hominum felteiran deferuiat, quz fingulos
accedentes amplexetur, ac ciufdem felici- ratisconfortes teddat, quz libi ipfi
indiifolubiliter coh* reat, quz decoretur pietate, fapientia, prudentia, animi
magnitudine, ac bellica difciplina, tam refpedlu impe» ratorum qu^m rcfpcdiu
militum , qtizque armis ac ex- teris omnibus expetendis abundet , illorum
tantummo- do inimiciriam experiri pofle qui imple ; inhumane, ac fluite
aduerfantur diuin.r Icg .Natutz ditcflioqibus,ac fibiipfis: candcmque talibus (
licet illorum numerus przter omnem rationem adaugeretur) fefe exhibituram
terribilem ac formidabilem, non opinione tanttim ,fcd rebus ipfis.ad plcnioiem
DeiOp. Max. gloiiam, 3f om- nium hominA pacem, ipforumq*. przcipuc deuidtorum.
p. i). A CONTEMPLATIONIS QVA COMPLECTITVR I NST1TVTIONES mani
conGlijcxteronimque .ictuum conlilio exercendorum, ac prif- fencis Dodrinx vius
dcmonikrar. HV- De lii fui II hne parte trdhmdj fum.de cemrnwsimbm aflwm
hununtrnm differemiu.fy de hit qm liununonm t- Unnm rechmdinem inducere feu
enituere felem. i A nunc explicanda itlnt.qu* continent . inftitutiones
humanorum aduum qui ex « dcccnti Naturx ordine rationi fubijciun- f tur , ac
redx voluntatis rcdxq; compre- i henfionis viribus iunx dirigendi. Iraque
" illi adus feccrnfdi cnint, qui fcu a vege- tantibus virtutibus effluunt
& naturaliter exercentur, fcu naturalium modum retinent, quod nonnullis
manuu ac digitorum motibus eucnirc folct. Illi vero qui redx voluntatis
rcb&4> comprchcnfionis expofeunt vfus plu tium ordinum funr.quidam enim
pertinent ad commu- nem rerum difpofitioncm. quidim deferuiunt adeptio- ni,feu
moralium virtutum.reufacultat&rede expeten- darum,quidam c jrunde vfus
contincnr , & illarum fVu- dos afferre debent. Horu vero aduum
vnufquifq.redc exerceri poterit.fi vniucrfalibus.quf ab hac (cientia de
monllrata funt, ad particularia i edic contradis , confpi- cuum erit quid ab
vnoquoq*, dato certo rerum (latu age dum feu non agendu fit, hilque tam agendi
propofitum quam ipfi adus adhxrcbant. Hoc autem nihil aliud cft quam rede
confulerc.fiimilqtic rede deliberata cxccu- tioni mandare, feu prxfentis
philolophiat dodtrinam ad decenti vfutn perducere. nam hxc tria in vnum cadunt.
Siquis enim rede volendi redeque concipiendi inftnu- tiones,qux in hac feientia
demonftriiur, opportune co trahit ad particularia & his inlillcns operatur,
idecon- fulendi adu optime excreet conlultcq-, agit, Se prxfcn- tem fcicmuad
dcccntilfimos vlusp.rducit : eademque ratione, qui horum aliquod rcd£ prjrtarc
potclhidc ne- cellario vnmerfaliaad particularia opportune cc*rahet ac illoru
moderationi infida. Horum vero vnumquodq; indiftind c intuetur omnes humanos
adt us, qui ex Natu rx difpofitionc rationis legibus fubiiciuntar.ni prxfens
fcientia(nifi i proprio munere deficiat ) rcfpicit omnes humanos adus,&
omnes humani adtus.du cx redo cd- filio exercentur , rationi confonanc. hxc
taincn intclli- genda funt de confiliisquxprzfunt humanis adibus, quatenus
complebuntur moralium virtutu feuvitioru vim.adhrs enim, qui continent artium
facultatumve hu- manarum vfus, quatenus huiufmodi,ax carundcm artifi ac
facultatum rationibus rede exercentur , & fub con- filium cadunt.Eadem
tamen prxfaitis feientix dircdio- nibus fubiiciuntur, fimulquc maraliu
confihorum con tinenc vim , quoniam prxiens feientia ac tpfa moralia confilia
impellunt ad facultatum aniumque inuetuio- nem : ac vfus & artium adus.dum
redo exercentur, mo talium confiliortim imaginem aliquam retinent. * Sicuti
autem humani adus ,4)1101 moralis feientix vim rede colligunt ac ad vfum
pcrducuni, fimulquc cx perfedto confilio prodeunt, Njturx ordini ac rationi
omnino funt confonj ; ita dum his diredionibus defti- tuuntur.nequeNatuixncquerationiconfciuiunt.quod
tamen pluribus modis cucnire folct. nam quandoque ratio utu brutalis effeda
nihil redum obiicit : quando- que veris falfa comungit .• quandoque veritatem
quid£ demondrat.fcd vel impcrfcdam,vei impctfcdc.vcl im- perfebatn,ac
imperfede. quandoque et ia id quod ratio obiicit non rede contrahitur ad
particularia , vt puta du aliquis non ignorans ex rationis legibus amicos am-
filexandos, pacrixquc hodes comprimendos , atque hia egibusfumme «dentiens
deceptus amplexatur hoftci» quafi amicum, & amicum vt hodem comprimit.
Cthic quidem error, nili exnegligentia accidat, minus culpari folct. nam
forTadc neque rationi , neque voluntati aicri- bendus cd,fcd fenlui tantam. At
fi adficncgligctia.rario prxeipue & voluntas, vtraiionf excitare
puflct^ulpidf crunr.namad illas etiS attinet, cautionem his retinere. Dum ratio
veritate imperfeda obiicitfquod vt plurimi cucnire (olet ob infcitiam, fcu
imperfedam perceptio- nem eorii qux ab hac feientia expetenda funt)Voluntat
profequens minus fiutalfc culpada crit.fed ratio magis. Tunc vero humani adus
imperfedi quidem crur,(c4 no omnino praui:agens eniinvniuerfalia confufc ac im-
perfede attingens, licet ducatur opinionibus, optimi ta men amorem Vtcunquc
retinet. Dum ratio veritate per- feda obiicit, fcd imptrfcbc.fiid fiat ob
vchemenriorcs exteriorum impulfus qui animum lummc perturbant, atque a fumma
rcditudine diucnunt, vtputa dum mors ac ctuciatus minantur, nifi imperatis
quanuis inhune- dis allentiatur , enor ita voluntati & rationi aferibea-
dus crit.vt vrrique potius fit parcendum quam indigna- dum. Dum vero externa
perturbantia funt infirmiora, (eu etiam deflexus ab internis oritur , culpa
fumme rc- firehcndcnda erit, tunc enim appetitus allimilari poP- ent filiis
inobedientibus , ratio vero ac reda voluntas matri, quf ledens illos adu
delinquentes arguit aevalde tepide. Duin ratio non tanttlm imperfede obiicit ,
fcd imperfeda etia, res vehementius inclinantur ac ad pcr iora ruunt. Quod fi
ralia ob ebriaatem cuenum, delin- quens duplici fi>rta(Te poena muldandus
erit.ob delidu fcilicet Se ob ebrietati.qux dum rationis vim veheme- tius
coprimic, homines ad peiora pronos ac paratos red dit.Ill. tamen longe magis
dctcOabiles funt , quoiQ ra- tio viges falfa obiicit & ad malu impellit.
Hoc verdvei fummcdeprauaMmcducationcmargiiit.velmoresfuin- me corrupi os. Hinc
animus ad peflimum detruditur, ti- demenim decernitur eunda ad libitum agenda
elfe. I- taque appetitus vndequaque irruentes libere dominan- tur.rationc i
propria iede penitus detrufa. P v T I L Dc bu tjtt* rette htttoanorit atlnum
vfia 0bftflnnt.de v- tunrano ,te inuolur.tAno , tpu ettar/t vlwrtbm rumm- bns
copnletrifolent.£r de ut qtu faalms feu difjm/nu ccnfilto decernuntur eu
exeauitni mundantur. Pao 11- ■ V I#. V/~=r Contemplatio . E RottcmoNii rcborum
abuum ra- lioDi dcfcruiencium plura impedimeta admit- tere lolcnr.Horum aliqua
agenti funt interna, neque vllam Natui* ncccfsitjrcnr continent, aliqui externa
feu ab interna Naturj nccelsitate ortum ducunt. Qux interne impediunt , Se
Natur* nccefsita- tem non continent, feu Atfebuum imperfedioruin vi- res
oblidentes inipulfibu* rationis ac atfebuum prffti- tiornm.Sc agendt imperitia.
Prima perturbat inter- nam pacem • obiiciturque dum abio moraliu virtutum
adeptionem intendit. Secunda internam impetfcctio- nem conumcit , tuneque
maxime expellenda cft ciim morum virtutibus fumatis refpiciuntur facultatem ac
artium habuus. Externa fune indeces rerum hominum- que datus ac dtfpolitio,
& eorundem aduerlavis, cui interna corporis xgritudo ac Natur* nccclsitas
recte adm <gi poliunt. H*c externam pacem perturbant : fimplex tamen ex-
ternorum confufio,qux,fingulis attionum ordinibus aduerfatur ab optima
tantummodo agendt ratione di liertit, neque adaliquodabfolutevitaduin impellit.
Vis autem adueria atque oppolica , liuc oriatur a Natura in- terne
externcuccogete,feu ab homine, vchcmetius vr- get. na rationi eo paboalltingrt
vt eligere cogatur al- ccrum e x duobus, quorum vnumquodque fciunbim ac- ceptum
coniinctfcj manifolium rerum abulum, quem ratio fiimmc abhorret, feu etiam
inhonefta loiuri* fof- fcrenoatn.qu* tebx voluntatis propcnfiont fortius ad
uerf-tur , idcoquc cil.n vtxumque vitandum fit, horum clcdio licet voluntaria
inuoluntario carere nou poteft, fed aliquid inuoluntarij ncccirarib cotincc,
migistamc ac minus .prout vis oppofitadtgcntts libertatem ma- gis (eu minus
comprimit. Cxtera impedientia, licet vo- juiitici refillmt , humanos tarne abus
inuoluntanos uo reddunt. dum eniinrcfi tont, agentis elc&io no tantum cft
foluta,fed etiam fu ume viuiJa.nam impctfi. diorum atfebuum vires oblidentes
retundit. Idem cucnit.dum
imperitia obliftit abibus qui arte exercendi lunt.fc artes feu facultates
inquiruntur. In- decens quoque retum difpofitio licet volumacem ab optimi quod
fumme intedu profecutionc repellat, nul- lum tamen inuoluntariO
parit.ncque^enim impellit ad elebioncm alicuius quod ablolutc vitandum ett.
Inuoluntarij autem , quod ob vim oppofitam volun- tario coniungitur , qu^tuor
gradus videntur cllc. dum cnunob peiorum vitationem ablquevlla iuiurixpet-
pcfsionc eligitur fimplex retutn abufus, electio plnti- mdm volunurij Se parum
inuoluntarij continet, vrputa dum nauigantes tempedatibus ingraoelcentibus ne
fuf foceutur diuitias in mare proiiciuiit,e»fdcmquc(nam ad hominu vius parari
folent) manifefte abutuntur , icu du «grotantcS.vt reliquu corpus
falucrur.mebrum aliquod tndunt fecandum.fcii vrendum.eodc.nquc (quod a Na tura
ad proprium opus cd tradicutn)manifeftc abutun- tur. Dum homine inhohefti
vrgeinc, homines vt vexa- tionem vitent vexanti bona vtilia ac commoda libere
relaxant , inuoluntarium magis adaugetur, hxc nempe continent iniuri*
fuffercntiam , cui hominum natuta fumme aduerfatur. Damnum tamen feu
incommodum, quoji prxterea fudmetur, reparabile cft. Dum hoftes feu impi) dant optionem
vel aliquid contra Patriam feu Deum perpetrandi, vel mortem fubeundi, inuolun-
tatium magis intenditur : nam iniuria maior cft , Se vitx damnum ex communi
rerum ordine cft irreparabile. Dum nulla conditione accepta , qua mors vitari
poOit, homo ab homine violenti trucidatur, inuoluntarij poi tioadfummum
perducitur, tunc fiquidem qui patitur palfionWel 'omnino rcfiftit.vctob
prxftantiorcm tan tummoJo libcitatis cxcrecudx rationem illi altcntiiur,
quom-.ri fujicet non ignorat talia uoneucnire abfquc pcr.niffionc diulnj, cut
hum liter ac pie alTenticudum co^nofcit ac te ipfa alTcntitur Sfa&Wautem
his conftitutiombus obfiftens, muo- Iilnta. nlm metiri velit r.on ex folo rcium
abufu iniu ri*que perpeflione.fcd ex quacunque feu mali fuffcccn »ia,fcu boni
rcicbionc.luc amoucbit fortitudinem om- 5+6 nem, cuius partes funt voluntarie
fudinere plurima ma- la ac incommoda, qux licet rerum abufum non comple- bantur
nihilominus per fc accepta expetenda noVnnc: Temperantiam tollet, cui proprium
cft plura bona iper- ncre.qux eadem ratione abfolurc fpernei^da non funt:
farerique cogetur finguLs hominum abioncs & opti- m* virtutis optima libere
prolcqiicntis vfum fempera- Iiquid inuoluntarij continere. Quibus admittis,
teiren* virtutis ac terrenx felicitatis ratio omnino periret, ne- que enim
inuoluntarium ac felicitas fe inuicem com- patiuntur. Cum autem in humanorum
abuum confummationc duo prxcipu£ defidercncur , rcba Scilicet perceptio eo- rum
qux agenda fune & eorundem cxccutio , quando- que hoium vtruroque cft fumme
difficile, quandoque primum omni difficultate caret, & tecundum cft
fiitntntf arduum:quandoque econtra primum difficile & fecun- dum
facilciquandoquc vtrunq>ie facile. Sununa vtnufr que iacilitas cft , dum
confirmato totius vit* curfu , •- dcptifqtic morum virtutihus ac facultatibus,
qux ad eum rebe fuilinendum defiderancur, externa omnia il - laruin vfui fumme
faucnt, quod tamen extra locietatem peifebiffimx formx uto ac paucis cuenire
folct. Pri- mum ell Jifttcilc, fecundum facile, dum externis pertur- bantibus
decernitur quid circa exicrna agendum fit: tunc quippe & particularium
cognitio & certa elebio lumina m lationis vim expofeunt/ed Ius rebe
definitis, dum adfunt morum virtutes ac facultates, quarum vfu* dcfidciatm,
cxccutio nullam difficuhatem continct.ne- que enim nobis difficile cft ea agere
qux dcccntilfimb concipimus ,quxquc abu conUioimare & volumus Se potlumus,
hcct hxc ex fui natuta jccx communi tcrum curfu difficillima ccnfcri poffent.
Primum cft facile, fe- cundum vero difficile , dum decernendum cft quanam mo.
u.n virtutes ac facultates defidcientur acrcipfain- quirendx iint.data cmm
moralifi virtutum dobrina,no cft difficile circa hxc decernere , cdra pixleitim
nemo inuirus decipiatur circa ea qux circa fc attendeda funt. Econtra, horum
habituu rcalis adeptio, feu indubio fumma difficultate habet, longeq,
maioie,dum murales virtutes acquirendx lunc ac per nos ipfos,tunc eni ti no
ftra interna obfiftunr, quod in facultatum profccutione i non cucnic ,
prxfertim fi adfict morales virtutes 8c na- turalis aptitudo,qux,dum rebe
conftituca funt qu^ j>cr- ' tinent ad vit$ totius curium, abclfe no
potcft.Ipfa verbi totius vux du politio fummam difficultate continere vr-»
detur, uni tcfpcbu elebionis quam rcfpebu exccutio- tUSjCUius etiam fignaro cft
quoniam extra per fcbifsnni, locietatem, 111 qua omnia facilia funt, homines
hasdefi- nitiones diutius protrahere folft fitpcqi inecepros curt. Ius
dcdcbcrc.Hxc veto , qux nonraru dcfibcrantiu dc- febui afcnbi pullum, femper
ttibuenda funt rcium ex-1 ternae u ftatui atsiduifque perturbationibus. I taqv
, data eiiifoniina fapictia.taliaincomodacaueri vix pol(unt, Impetfebiores vero
homines ideo magis anguntur, ; quoniam communis homiruim infinnitas ,
natut^lisfi. horum cupiditas accztciotuin hominum dilebio y» i patiuntur
aliqpcm ab oami hmnk.uuv coetu recedite, vitimque omnino foluariain degere, feu
ita inter alios, viucrc, vt ex naturali gentiumque lunbnsvltx curfu m libet e
ditigeee po.sit.pcrfc itio res econtra, talia incom- moda facilius ac llluftrius
declinare videntur , dum ve- hementius incumbunt Pietati ac Sapientia, qux
pauco^ tum hominum vfum expofeunt Se «fferre folent firmio^ ra Dei auxilia,
(imulquc ad alia bona dirigere qux lum-v me expetenda funt, ac internam
vniufcuiufq^cfcliata; tein tut-ri poliunt, Qiix diba funi faris aperte
detnonfttaie poftunt, ad felicitatis humanjconftitutionem lummc expetendum
effe, vt nou tantum communi rerum difpofitionc firma. tx huma nl abus patiant
internam pacem pcr.kiamque, fedetiam vt ex moralium virtutum acrebatuo^
faculta- tum vJu curetur quammaumi , ne homines feu ab in- uoluntaru
detrudantur, fen ab optimx vutucisvfu jtbe- to ac optimo tepe liantur, ted
ipcoinmodi vtriufqic^ufx diligcutifsune caucantur ac pru vuibu> coprimantur.
p. iij * \ 3 3+7 Et hxc quidem tonfummanda erunt ex optimo huius (cientis vfu
optimaque conlilij exercendi ratione , vel ablolutc, vel prout certo rerum
(tacui couucnir. Vniuerf Inft. adhom. perf. C»r»T 111. De mphct prafenru
[cientis vfu ac con filii txrcendi ra- tione % ac de confitu natura cr
partibus. Ar e verbcontemplationon nutum docere 3 fc debet humanos adlus cx
redo luimet ac con fi B (il*j v^u decentem cofumnrniooeni adipifei fed obiicerc
etiam ea omnia qu$ ad hos vfus plenius cocipiendos conducere poliunt. hxc ab ea
dc- centifsimc expetenda funt, quoniam circa ea verfatur qux inter vniuerfalia
extremum obtinet locum, ac par- ticularibus fumme adhsrent. Quapropter illius
mune- ris cft, docere decentifsiinos tralitus ad particularia, at- que ad
exiftentia omnia ,qur ( vt alibi demo nitratum eft itertium rerum ordinem
pariunr. idem quippe caf- demque ob caufasipfa logica prjltn it. docuit enim
pro- pri* dodtrin* vfus , vc a rationis entibus , qu$ primum rerum ordinem
conftituerc diximus, rranfitus ad res fe- cundi ordinis, ad has fciliccc/erum
veritates vniuerfa- les.tute 8c inchoari Sc protendi pollet. Hinc etiam fjdum
cft, vt prsfcntis contemplationis vfus.fimulque moralium confiliorum
exercendorum ac confummandorum rationes logicz dodtrin; vfusimi- tenrur,&
trium (imiliter ordinum lint- Itaque primus JO erit re&us liinulquc
petfcdus,quoniam non rantilm in- tuetur bonum , fed exquirit etiam bonorum
omnium copulationem, cademaue decent ifsimc profequitur.Se- cundus erit redus,
fed imperfectus, quoniam bonum quidein refpicit , fed difiuu&im , ideoque ,
dum bono- rum,qux!ibiinuicem eftcntialiter (aucnt , nexum dif- rumpit,
vnumquodque infirmat , neque humano bono perfcCtc miniftrat. Tertius nec
perfeaus,tiec redus.fcd dcpiauatus. qui apparcter ad bonum dirigitur & reipfa
malum intendit. Ar,vt facilius attingi pofsinc ea qus vniufcuiufque vfus
rationes continent , prxfens contemplatio contra- henda cft ad ipfum conlilium,
cui certa exccutto adiun- gitur.in eo enim prefentis philofophif vis ita
colligen- da eft, vt per illud ad otnncs aCtus coitlilio moderandos abunde
detiuati pofsir. Prxcipue verdftatucndutn erit, contemplat
ionctn.confideranoncm, rememorationem, cogitationem proprie didam, &
confllium, in pluribus coucnire SC in pluribus diftrrte.ftmulque pluribus mo-
dis ab inuiccm pendcTc,8c feinuicem parere. Contemplatio (iquidem verfatur
circa vnitierfa- lil,feu lingularia, vc vniuerfalium nacutam referunt, quatenus
lunt ignota , & ex vericatu collatione nopam r*um non bonuatem fed
veritatem profequitur. Con- fiderario
exeo tantummodo differt i contemplatione, quoniam verfatur circa particularij.
Rememoratio ve. rum fimilitcr refpicir, non aurem bonum : verfatur tam circa
vniuerfalia quim circa particularia quatenus prx- cognita, atque etta
vtprxterira , ipfuitique verum refpi- cit,vcant:quumfui intuitum intuitum
renouerepotcft. Meditatio(vt nunc accipitur ) omnia quidem refpicit, vtplurimum
tamen particularia prxfentia acprxtcrita, feu criam qux nullam teporis ratione
habcntrcirca futu xa veri raro ac indirede, quatenus fcilicct prius cogni ta
vet prius cognitis eaidftcr annexa. Dirigitur ad bo num.ira nmc-n vc non certi
adus,fed certi alfedus bo- nitatem refriciar. C6filium verfaturcirca
particularia vt determinata, feu circa lingularia xterna,quatenus particularium
con tinent vim ,& ram rememorationis quiin cogitationis adiumentis
vniuerfalium vim ad eadem particularia ac prxfentia contrahit, firaulquc ad
futura dirigitur,intcn- ditque prxcipue non verum .fed bonum, vt aptatur non
aftedai,fcdadiO'ii,non abfolute Jcd rclatiuc. illifiqui. dem pxoprium eft ex
procedentium veritate decernere quid i certis hominibus quorum bonum intuetur,
dato 3+S ctrro rerum ftatu.cligendum atque agendum fit.ideo. quCtilli etiam
fingular iter couenttrefpiccrc bona, qua- tenus magis, feu minui pro futura.
Comepl ati» plutibui rationibus prxcft confilio, & ad illud impellit, nam
illi vniuerfalia pincipia parat.illius natuiii, partes , fi uSim» ac
inftimtiones cognofcit , 8c confiJcrationc proupeat ei qua cena particularia
funt cognofcendaiquibus non perceptis,nulla datur confultatio Ipfa
vcrbConfidcra- tio, prout illi conuenit, cade confilio erhibct. r.ara non
tantiim particularia principia obiicil, fed comunia cria ac experienda, qux non
paiuam vim afferunt ad futuro- rum prxnorionem.Sc aliorum qu* firmiorem
conie&u- rx vfumxxpofcunr. Hic fero qux tam 1 conteplatione quam a
confide-' ratione cofilio parantur, meditatio ac rememoratio Im- mediate
obiiciunt.hatunifiquidem vnaquxque conful- tatior.es adiu concomitatui ,cum
tacontcpiatio quam cofideratioptpcedant.non auteconcomitentur. lpliim vero
confilio non difsimili ratione proprias vites ad a- liosadius effundit, na tunc
decentifsime cotcmplamur, c onfidcramu s, meditamur, ac icmcmoramut.cum m his
confultc detinemur. Ex bis omnibus colligendum cft, confilium(vt
decernit)conftituicxquinquc,taquamex fubotdinationis partibus, quarum vltimam
caecutio concomitatur.Sc fextum obtinet locum.Pars prima ap- pellari potent
attentio, fecunda prxnotio, tertia perpe- fio, quarta diiudicatio, quinta
clcdtio. Hatum autem vnaquxque cofidetationisaccontcm- piationis altus
fnpponit, ita tamen vt ptiotes confide- rationi.pofteriotes vero contcplatiom
magis innititur. Attentio fiquidcm prxfentia Sc preteriu rememorari quatenus
Phantafia ac fenfibus impcifeflioiibui perci- pi folent. Prxnotio futura
obiicir , qux a mnaduerfix adiungi folent, quaque licet ex fui naturi ad eofdc
ren- lus pertineant, lEftimatiux tamen vi percipiuntur, Ex- perientia feu
fciennx viribus no deficientibus. Pcrpc- fio Expericntlx ac fcicntix viribus ta
prxfentium quim luturotifm percipit naturam ac pondus. Diiudicatio fin gulornm
natuta cocipicns,ac lingula finguliscofcrens, et rationis vi, quid abfolute fit
ptxferendum, difeernit. Eleflio attendes ftatum illius cuius bonum intenditur
lingula ad illu refert . doccrquc quid illi pro tali rctum llatu fit
eligibilius. Prrter hxc nihil ad internum coo- fitij aClum pertinere videtur,
nara dum hiaiSus repetii- tur noua conlUij aftio oritur. De 1,1 rjiubul
Attentio, m .dint fnm iijhtuer.it. 1?' N attentionis vfu tria prxeipui
dcfidcranru A Primum, ne eonfuletitem lateat circa qux ai tentio exercenda fit.
Secundum , ne ignori m-amafuquid circa horum vnumquodque attendi di beat.
Tertium, vtcallcatdecepiioncsqux inhiaatiei tionibus vitanda funt. interca ca,
circa qux vniufcuiufqae confulentisa tenfio detinenda ell.ipfemct confulens
ptfcipuumloc obtinet, vnulquifqueenim primo fe ipfum attederc di bct.Sr ex fui
relationibus tam immediatisquam medii tisad alios homines certos ac ad
rexcertas colligereci teta omnia, ad quxfeu immediate Icu mediate ptopri
animadue.fio extendenda fit. Et hxc quidem accinieo da funt tam abfolute
acrcfpcitu omnium qux con filio modificari oportet, quam rcfpeflu certa alicuiu
opentionis.nl fi attendantur omnia ad qux parari dt bemur, rtlatioocs omnes
animaduertendx erunt. Sinautd refpiciatur vnica confilij adtio, cdm illi rui
illa nntOmodo attendenda erunt, ad qup talis t»„r„|,i tioSc qux illa
confcquuntur immcdi. ii feu mediate it ferri poffent. Vnufquifque autem facile
perducitur» horum pleniorem enumerationem, ea memoria repi tensqux fuperius
enairata iunc circa naturales acir duftrus focietires , circa amicitiarum ac
mimicitiarui gradus, circa pictatis.deuononis, acburoan* carit, ti» debita , 8
c circa fingulorum affeftuum obicCia • bonaau / 349 bonaque, quorum aliqua
primo, aliqua vero coofcqucn ter refprti folent. Ea vcr?>, qui circa horum
vnumquodque funt ani- maduertend a , ex iam demon /hac is fimilircr colligi po-
terunt quidam enim njturalia fune , quxdar^induftria orta, quidam interna ,
quidam cxtcrna,& eas dilfercn- tias admittunt qux patent ex naturali
philofophia» ex moralium viitutum dortrina,& ex iis qui circa huma* rurum
focietacum differentias ac partes dcmonlfrata funt. Hic omnia vnufquifquc circa
feipfuin attendere tcfletur;circa alios vtro, certos, & alia certa , non
fem- per omnia, fcd ea tantum qui pto lingularum rclationfi ieu neccfGtuilinum
decenti vfu ignorare non licet. Horum autem diferetio facilior erit ac tutior,
fi tan* quam harum animaductiionum figna communes ope- rationum partes (quarum
aliquas concomitanti* , ali- quas fubordinatioim uominadas in logicis dirtum
cft ) conftituantur , videlicet Agens, Vis quz impellit ad a- gendum, finis
cui, (eu res cuius bonum intenditur , finis propter quem operatur , Media qui
ad finem peidu- cunt , Res circa quam agitur, Vires quibus operario perficitur:
Inffrumenta fcu adjumenta , quorum vfus aflumi poteft , Ea qur ex huiufmodi
artu confequewi quadam ratione oriuntur fcu oriri pofifunt; atque ope- randi
modi hic ad operationis clTenciam pcitincnr.His accidentali ratione adduntur
rerum certus ftacus,occa* lio, l icus, tempus, Se aliquorum prifentia fcu
abicntia. & hx quidem funt partes concomitanciz.Subordinatx ver?>, certa
exordi^, certi progrclfus, ac certi coulum- mationes. Plurimi autem dirtarum
partium fubiiciuntur ho- minis operantis electioni , ad libitum immutantur.
Itaque fimul attendendum erit , quinam partes in re propofitaimmucari polfint ,
fle an ex tali immutJtionc quod proponitur magis fcu minus expetibile
fiat.licuti enim operationis exiflenria .ac qualitates oriuntur ex harum
partium concurfu ac difpofitione, itaexearon- dem immutatione , Exiftentii
rationes ac qualitates immutari necefle eft.Et hic quidem eo magis ad atten-
tionis artum rerte exercendum paratos nos reddent , fi proprioribus rationibus
contrahantur ad fingulos hu- manos artus internos, externos, naturales, morales
, po- liticos,fiue ad Magiftratus.fiae ad artes exercendas per- tineant.
Prxcipu£ tamen hic inquiienda erunt rcfpe- rtu eorum, qux ad artus
rcfcruntur,vt puta potenria fcu impotentia , habitus , difpofitiones , debira ,
confuccu- dines , & rcfpcrtu modorum, quibus finguli operatio- met exerceri
poffunt.vt puta , vehementer , quiete , pa- tienter, fccr«6,3pcrtc, per nos
ipfos,per alios. Dcccprionum vero, qui circa hic occurrunt , caufx plures funt
: prxeipua eft , dum abfque regula feu regu- li vfu ca afferuntur qux abfque
reguli vfu veri cogno- Ici non polEnit , vt puta dum aliquis exiftimatur iu-
ilus, difcretus,feu magnanimus , luditur .Difcretip- nis, ac Magnanimitatis
rationibus non conceptis, feu ad illum, de quo affirmatur, non dedurtis. Et hic
quidem deceptio, dum nos ipfos iudicamus , oritur potilfimum ex reguli defedu.
Adaugeturtamenexa- morc quo nos ipfos profcquimur.fortafTe etiam cx ne*
gligentia in propriis peipcndendis . Dum ver5 alij judicantur accedit interni
voluntatis intpecfcrutabi- Ifll natura , dc qua tamen , dum plures artus idem
tc- fiantur neque aliud contrarium perfuadet, ambigere nefas cft. In quibuldam
timenda funt incuria , memo- ri* lapfus >feiifuum hallucinatio. Quod fi
aliorum te. ftimdniis innitamur , mfi jllcrentis fides ac probitas plent
perfpertx fint , a fraude ptitercacaucndum erit, «is ad attentionis dirCrtionem
fic conlhtur s, nonnulla, 3ui ad exterarum partium coniiiium conftitucntiam
ircrtionem attinent, diccuda funt. ' Contemplatio . ^)ePrxmuu:?i!'J,crpenfonn,
DnudiCAtJOins ac *-■ - * blctltprus ujhmn ombus: JfQ R * n o r , o,qu*
dirigitur fututa, qui- tenas vel .flu cunfccurmir,vcl his, quz agen- di
proponuntur , (i rcipfa agantur, nccc/Iario s vel probabiliter eonlequcnrur ,
innititor his omnibus qux ex animaduer/ionc concipiuntur, illis ta- men
accedentibus, qux moralium virtutum acvitioi- rum impulfus docent tam abfolute
quain etiam dum adlunt vel abfunt fauitas,agiliras, robur, ars, libertas, di-
uuix, amici, dignitates,eloqucntia,ae fapientia. na dum aliqua nouitct Bunt, ij
quibus hzc grata feu ingiatafu. tuta i'unt,ad ca agenda ptuuocamurad qux
pioptij mo res talibus bonis accedentibus vel temotis illos ptonos reddunt. Itaque comedatur hos pto rerum
iuaium lla- tu quidam vel aduro* vel ndn aduros. Ipfa veto prxnotio tot vfus
habet, quot funt ea quz in coufultationd veniunt. Ii enim nouum aliquod aga-
tur,nouaquzdameuenient quz tot differentias admit- tent quot funt adus qui
proponunt ur,6 nihilagacutnd- nuila lonaffc corruent vel petots (decedent.
1‘ctpenfio iingulos rerum ftatus.pnrlcnrem Icihtet. & tosqui ex vnaqoaquc
(ementia attendendi funt , diligenter com. parat , habita ratione eapenfarum
czterorumquc o. mnium , przfertim autem diftiiminit quod intcrprz- fentium
certitudinem Ut fututorum inccrtitudincm ei. fticuitur. ' piiudjcatio , cuius
partes funt decernere quid abfo- lute fu cligibilius proprium opus rerte
perficicr fi urte perpenfis infiftcr, 8c ea ad vfum deducet qux fuperius dirta
funt circa bonorum ac malorum gradus Se ditfc- renrias. Elcrtio inquaconfilium
interius confummatur,(vc diximus)in codilfcit i dijudicatione , quoniam dijudi-
catio bona ac mala abfoluri & in feipfis refpicit:clcrtio vero fingula
rclatiuc intuetur, quatenus fcjlicct ad cer- tos homines referuntur, Sc dato
tali rerum llatu huius vfus rertus cenferi poterit, fi accuratius percipiantur
ca qux propofitum ita eligibile reddunt vt fiinul xqualia fint oppoficis,qux
fortallc illud idem rclpuendum dc- monllranr. Ea vero quf ad elertionem impellunt,
vt videtur, fune quatuor, quorum vnumquodque recipit etiam inagis ac minusinam
contrarium pofiiiuum admittit. Primum docet, propofitum effc defrderabile &
expetibile, fcu c- contra. Secundum docet illud pofsibilc dfc fcu impof-
fibilc. Tertium, i rationabile feu irracionabilc-Quartum. decens feu indecens.
Hic attendenda erunt eadem hac fer i e, vane fiqu idem inquiritur an aliquod
pofsibilc firi fi nullomodu conflet illud expetendum clfc.ficuti etiam fruftta
laboramus , dum inquirimus dc coquod expeti- bile non cft,fcu expetibile
quidcm.fed omnino impoifi- bilc,an fit rationabiliter cligcndumvcl non
eligendum. Simili ratione, nifi conflitutum fit rem rationabiluet eligendam
efTc , importunum erit illius conuenicntiam con firmare, prifertun fi conclufio
fitaffirmatiua. Dum autem negatiua fouetur, pofteriores ad priorum confir-
mationem decenter adiungi poterunt. DereUafunHl^jurferftUa torflh exbtendj
ratione, i OoNiitn natura partes, ac parttu mu nia ita enarrata fint. Nunc
finguli confilij exercendi rationes , quas fuperius enumera- uimus , accuratius
explicandi funt , exordio fumpto ab ea quam rertam ac petfertam appellandam
diximus. Id vtrertius fiar, accipimus ex iam conftiru- tis, hominum confijia
omnia nccefTario verfaricirc* ca quz vel pertinent ad communem difpofitionem
re- rum, perlonarum,&: artionum.vtpuca dum re totius vi- ti difpofitione
agitur , vel conducunt adeptioni mora- lium virtutum,vcl dirigunt ad facultatum
artiumve ha- bitus confequendos: vel perducunt ad mortalium vir- tutum , ac
facultatum , fcu artium vfus,illarumquc fru- rtus vberiores effundunt.
Accipimus etram, horum confiliorum nullum redi p. iuj. 351 perf.Acque exerceri
ac ada&um perduci pofle,fiue certoru n hominum » fiuc ccrtx domus , fiue
amplioris focictaris bonum intendat , nifi ab illi* exerceantur qui non cantum
moruin virtutibus proditi Pont, fed fumma etiam (apientu ac prudentia
prxllantion abunde prx- flant , t uneque tantummodo , cum qux ab illis re&e
ac pcrfedt^ concipiuntur abfque vllo impedimento exe- cutioni mandantur , dum
fcilicet hominum multitudo fatis ampla fimulcollcdta horum confiliis ac modera-
tionibus prompte alTehtitur Se paret : neque enim in dubium reuocaripotcft, (
(i obfcrucntui ca qux circa perfcdiflima-m hominum focietatem enarrata funt )
quin hzcconfilia exeo parce qua intendunc commu- nem rerum , perfonatum; ac
adtionum difpofitioncm, eandem pcifc&iflimam hominum focietatem paritura
flnt. Et hzc quidem confilia , tanqtumex dignitatis or- dine , prima virtute
compledicntur ca quibus hominu vnulquifquc Se domus vnaquzque decernit tain
circa ea quz pertinent ad totius vitx curium , feu ad certam viuendi rationem ,
quam circa reliqua quz virtutum ac facultatum confecutioncs & vfus
rcfpiciunt , acce- pto prxfertim ab vnoquoque ea quz in primo tui ortu a Deo
feu a Natura obtinuit, licet ex proprio gradu non optima ccnfcri po(Tcnr,(ibi
veri optima elfe.Nam cx re- flo illorum vfu diuinis donis accedentibus ad
fumriium bonum perduci poccfl. Hzc vero fatis aperti funt iis qui memoria retinent
confluunt focietatis difpofitioncm , partes ac munia. Talium autem hominum ac
talis focietati* conlilia per- fefliflimam confulendi rationem veri retinere,
ex co etiam confirmari poteft quoniam fingulx illorum par- tes , attentio
fcilicct , prxnotio.pcrpcufio, dhuJicatio atque elcdiio vnacum exceutione
,quamoptimi exer- cebuntur i ac ab omni etrore erum fummi tutz.in ca c nim
omnia omnibus patent, lingula ex experientia cer catraftantur.fimiilque certis
legibus ita dcHniuntur ac difponuntur,vt rarb.ob virium defeflum ab illis diuer
tere nccclfe (it quz lbfoluic cbgibilia funt. Siquis igi- tur talem tum
confilij ineundi ,tum prxfcmis fcienrix advfum dcducendx rationem conferat
logicx v (ibus hic facili alfcnttetur eam ad dccentiflimam demon Arandi
methodum proportionem habeic. quemadmo- dum enim exredta demonflrationum
potciifione om- nes veritates effluunt , ac reCtc admodum copulantur, ita hzc
confilij ineundi rario. & talis morjlts fcientiz vfu$,bonaoinnuctfuudic ac
deccutiliiuic colligit. VniuCrf Inft.ad hom. perf. C « . V I VII. De rtU* fed
imperfUa co f! torum exercendorum r.%- tjone. De ,i .im conctliatioriiltw ,
aJfcclwinufHe ex- eitAtiontb t> ftureprefiiombn4><)tutdu»i in fcnet.it
e imperfecta altu co;if*luttr>probauomb*s ,uii angen- da ftnt. O D a m modo
refla fed imperfeflaconfi- liorum cxcrcendotum ratio, redtuique frd impeifcdlus
moralis fcientiz vfus > fi adlo- giczvius referatur , diateflicas argumenta-
tiones imitabitur, verfarur enim circa bona difiunflim accepta, nec lingula
anneflerc poteft .optimo ac fummo bono.quodprobabili fyllogifmo rcfpfdtu
veritatis c6- uenic , qui vetitatem fimiliter intuetur difiundtim , neque ab
iis veritatibus exorditur qux abfolucz funt primz. Itaque exerceri folct ab
illis qui redi quidem ccnfcri poliunt, fed feu lapientia ac prudentia prxftan-
tiori vere det1iruuntur,fcu inter cos vcrfantur,qui prz ftamio; is prudentiz
vfui oblidunt- Sed, quo tal *s confulendi ratio efl difficilior, eo dili-
gentioren infl tuuonein cxpolcit. Huius tainen ratio- nes non difficile colligi
polTu.it cx dodrina tam mora- li.im virtutum quini humanarum focicratum , przo
pue veto cx doligcniion aniinaductfione eorum quz1 352 circa perfediffimam
focietatis humanz formam enar- rata funt. Communis fiquidem difpofitio
agendorum necnon certa viuendi feu moderandi norma co peyfe- dior trit , quo
pro rerum captu magis accedet ad illam quz perfediOimam focietatem parit , Se
eiufdem focic- tatis domos ac ciues dirigit. Ex his vero facile demon-
ftrabitur,q\iibufnam morum virtutibus ac facultatibus prxcipuc in! udandum fit,
quzque diligentius cxcrcen- dx. nouimus enim (Iugula hominum munia certx ali-
cui animz virtuti proportione rclpon Jcrc,tuncque tan- tummodo refle fuftincri
pofle, cum adfuntAf exercen- tur morum virtutes ac facultates , quz ad ciuidcin
vir- tutis perfedionem defideramur. Cum autem confilinrum vis Se ad propria
& ad alie- na extendi foleac , ille qui (ibi ied£ confulit aliis etiam
confilium redte <jarc poterit, in co tamen exhibendo extra perfedtiTimam
focietatem probationibus, quz ra- tionibus docere pblfiintquid agendum fit feu
non a- gendum , ca annedenda erunt qu$ reddunt auditorem faciliorem ad aflentiendum
illi qui confulit , Se propf- fiorem ad id quod proponitur amplexandum. Primum
tunc prgftatur , cum audiens prouocatur ad beneuo|rn- tiam erga illum qui
loquitur , atque ad decet ncitdum cum vere clfc virum bonum , prudentem , ac
fibi ami- cum Secunduhij dum idem auditor impclluut ad cos atTcrtu* qui
propofitx fenccntjx fauent , & ab illis auq- catur qui eidem aduerfari
potient. V t ruro que in oro fcnnonis cuifu(nam abfque (ermone aliis confilium
da- ri non potefi,)prxAandumcrit : primum tamen przci- pue in exotdio ,
fecundum in peroratione: probationes vero & ea quz ad probationem conducunt
mediam partem obtinebunt. Quantiis autem nullum horum adimpleri poffit abf- que
vi ryllogitiica,vnuniqnodque enim nouuni aliquod ex aliquorum pizcognitionc
intendit , nihilominus nullam argumentationem peificit. probatio enim En-
thymematibus inniti folet, illifque przcipuc quz ma- iorem propolitioncm
pronuntiant , minotique luppofi- ta coucluiioncm obiiciunt. Dum afttflus
excitantur feu comprimuntur , minor tantam propofitio oblici fo- lct omina
propofirione vniucrfali feu magis indetermi- nata,ac
concIu(iope.vniuerfalianamqucacque indeter- minata animum interne
col!igunr,conclu(ionis vero il- latio eundem interne exercet , quorum
vnumquodque aducr lator xricctuum motionibus quibus animus ad ex- terna
profunditur. Dum auditoris animus conciliatur, atque ad affen- ciendum
propenlus redduur , decent illime tota argu- menratio ac fingulz illius partes
omittuntur , fed ille qui fcrmonttn habet, circa ca detinetur quz auditorem
excitare potiunt ad totum Enthymema per fc conlicic- dum,(cque ipfum interne
colloqucndum,vt puta fi quis dicat «termonis mei exordium ab oratione
fumendutxt c(l , Dcfilque Opr.Max. precandus, vt ea quzdi&urus lum ad
vetitum commodum), ac ad totius Kcipubl. pa- cem,qux mihi (vt decet illius
ciucm)etifumiȣ cor- di: talia enim audiens internis oculis loquentis pieta-
tem intuetur , Se fummum in Rcmp. amorem, iamque ad illi atientiendum paratior
redditur. Hzc loquendi forma ideo his animi conciliationibus aptatur, quonta
illum qui de fi. ipfoloquitur ab omni jitogautix culpa, tut it fimum reddit,
& auditori fumniam fidem fjcit-Nam homini proprium eft his quamauxime
afientiri qu* cx proprio ingenio colligit. A(fediusvci6,qui feu excitandi, feu comprimendi
funt.cx totius confilij conclufibne definiendi erunt. Itaque fcxdccitn ordinum
ccuicri poterunt, cuiufcunqi enim confilij finis eft aliqua aflio,vel aliqua
omitfio, quatum votcuiquc ,vt exercetur adiungi folent rcfpc» Duillius cui
confilium datur, feu incommoda animi follicirudines , labores, ac dolores, feu
commoda ani- mi relaxationes, quies, ac vo!uptax:p.iriuntque refpcdta aliorum,
feu voluptatem ac commodum.feu doiotem Se incommodum, continentquc feu
amicitiffcu inimici- tizfigna: vt confummatur , aferr aliquod bonam, feu malum
aliquod amouu. Itaque, quatenus adtio (uade- cur, ili* morum virtutes laodandferunt, que animu ad
agendum propenfum reddunt, veputa Magnanimitas yc iufta indignatio , 8e [»] ea
vitia reprehendenda qux retrahunt ab adione, vtputa Acedia,pufilUnimitas,Irx
vacuitas, 8»* animi infirmitas. Quatenus demonftrat ab adione abltf nendum
clTe, [0 inliftct in laudibus virtu- tum, quxhotnines in agendo taidiores
reddunt, vtputa Difctetionit, morleibx, moderationis, & deteftabi- tur vitia, qur impellunt ad agendum
, vt pura Indifcre- tioncm,Iinmodclliam,Ambitionem,& Iracundiam. Dii parti
qua fuadecur anneduntur incomoda , animi folli- citodines , labores,
dolorcs,[{] celebranda erit fortitu- do,[<]8c reprendenda mollities.
Econtrafi illam af- focient commoda , animi relaxatio , quies, 8r voluptas, laudanduserttdccctfi
iuiraet amor ac cuftodia , & [l]reprehendenda vna prxcipitatk» , &
nimius fuimet defpeitus.Dum id, quod fuadetur, aliquibus moleftia, ac 'damnum
affert, & inimicitix vfum comploditur, immorandum erit in laudibus illarum virtutum ,
qox ptreipiunt in faciem hominum rcfpicicndum noncf fe,dum aguntur ea qux reda
expofeit ratio , & prxftan tioribus bonis legitime incumbitur : 8e reprehen- denda vitia, qux, dum videntur ad
plura circumfpicere, i propriis muneribus homines retrahunt.Econtra.dum ea, qux
intenduntur , pluribus aliis commoda allatura funt , & plures nouis
amicitix vinculis deuincire pol- iunt ji] infiftendum erit in cncomiis virtutum
, qux impellunt ad hominis cuiulcunque commoda 8 e cUiul- cunque amicitiam
fotteudam docent , vtputa caritatis, bcncficentif, amicitix, libcralitat is, ac
magnificentix.Sc in illa [tx]vitia vehementius inuchcndum ,qux cx a- liorum
boniscontriftantur 8 c ex alienis malis dcledan- tur, vtputa in inuidiam, in
maleficentiam, & in alias qux homines fic affrdos reddunt. Quatenus bona
confecutura funt , 8t mala receflura , prout vniufcu- iufque fententix
conuenit, talium bonorum vel[i$] cupiditas, vcl[i4]dcfpcdVus , & talium
malorum , vel [it] paruipenfio, velfitf] dcteteftatio excitanda erit, prxfcrtim
dato tali rerum ftatu cquamuis enim hxcad perpenfionem, ad dijudicationem,
&r ad eledionem pertineant , nihilominus cx proponendi modo.aflf.duu excitationem
fcu repteffionem inducere potiunt. idem quippe, dum argumentationem ingreditur
, probandi vim continet , 8 e dum fcu folitari£ profertur, fcu cum Quadam
indireda dedudione , fi res prolata ad id va- leat , aticdus attingit ,
prxfcrtim fi ptopofitio fit parti- cularis ac vndequaque determinata.
Contemplatio. De locorum DidfeSltcorum/nfjiaentia ad ra omnuftp-
pedft.viiinrfHi M confiUomm vfn deftderA >tur : c? de tftubufdam an t ad
ffnorwidam probationem pro - pnon rariore de J erui nat. siVacvkclve in
confiliis rede exercen- I dis defiderantur, quatenus ignorantur , loco- N tum
Dialedicorum adiumentis facilius per- ■■ il quiri poterunt, horum enim
vnumquodque ^liquain veritatem vel continet vel obiicit , neque ve- ritas vILa
inuenin poteft, qux termini alicuius ratio- nalis relationis vim non contineat ,
licet quxtiio fit rhe- torica, pertincitque feu ad clariorem perceptionem eo-
rum qux fub confilium cadunt , fcu ad eorundem con- filiorum expanfionem
contradioncmve , eaque atten- denda fint qux fcu tetminoron. ,fcu pixmiflarum ,
fcu probationum vim continent 8t deferuiunt, feu pro- bationibus , feu afleduum
impulfibus ac moderationi- bus.lv. .1 animorum difpofiriombus. Silentio tamen
demandandum eft, fubordinaras ac concomitantes adionum partes earondemque
relatio- nes, fi ted* perpendantur, fummam vim continere ad eledionem, exqua
internum confilijopusconfumraa- tur»tutc exercendam : expetibilitas fiquidem ,
qux pri- ma dcdionls fundamenta conftituit, demonftranda cft 354 cx relatione
illius frudusfcti boni quod ex aftione de- ducendum eft, ad illum cuius bonum
iutenditur, quate- nus fcu huiufmodi bono caret & oppofitis malis pre-
mitur , vel co prxditus eft,8; ab oppofitis liber;dum e- nim his bonis caret
&c malis premuur , ea adio illi ex- petibilis erit qux talia mala expellit
81' bona oppofita parir. Dum vero Ms bonis eft prxditus 8t ab oppofito malo
liber, talis adio feu adionis frudus illi expetibilis noneft.Itaque fani,
quoniam iam adeft fanirasSc abeft xgrhudo , medicina non vtuntut, qux tamen
illis cft expetibilis ,.qui carent fanitate 8c certo inorbo affi- ciuntur . Ex
eildcm relationibus maior feu minor expetibili- tas dcmonftrati poterit, nam
quanto firmius leu infir- mius bona vd mala adlunt feu abfunt ; & quo bon*
funt ptxftantioris vel minus prxftantis ordinis , & mali magis feu minus deteftanda,
ac inhxrendi modus cft magis fcu minus firmus ,tant6 expetibilitas maior fcu
minor erit. Poffibilitas, qux fecundo loco eft atrentenda ad ele* dionis
confirmationem ,conumcitur ex relatione vi- rium , inftrumcntorum.Sc
adiumcnrorum , qux exqui- runtur in adionis propofitx confummationc ad ipfum
agens , quatenus hxc obtinet , vel facile obtinere po- tcft, feueifdem caret,
nec facile parare valet, fimilique ratione , ex maiori minorrve horum copia leu
carentia, maioriqueadipifccndi facilitate ac difficultate , maior feu minor
poffibilitas confirmabitur. Kem vero expetibilem, fimulque poffibilem rationa-
bilem , fcu non rationabilem clfe demonftrari folct e* euentibus qui adionem
concomit.intur.fxpiffime enim ca qux vere expetibilia funr ac poffibili a ,
fortatie etiam facilia ?rcdc omittuntur, quoniam ea profequentes. leucx
Naturxvi, fcu ex hominum voluntate, maljs long^ detcftabilioribus fubiicimur.
Operationis ve- ro conuenientia cx partium quidem onuiium ad agen- tem caufam
collationibus ,lcd cx ipfo agendi modo prxeipue demonftratur. plutima enim ,
qux fi exteri relpiciamur parum deccue , cx agendi modo decentif- fnna fiunt,
plurima etiam, qux ex exterarum partium collationibus conuenientia
dcmonftianrur , cx agendi modo ad indecentiam dclabuntur. Ipfx vero concomi-
tantix partes , fi illarum feries rede attendatur , etiam fe inuicem
dcmonftrarc poftunt , quod non parum mo- menti aifcrt tum ad nouorum
confiliorum excitatio- nem, tum ad incarpticonfilij confummationem. Itaque, cdm
vnufquifquc tam Naturx quim rationis legibus impellatur ad aliquid agendum, ac
agentis par- tes fibi fuftinendas non ambigat, fi ca diligenter atten- derit ,
que fibi fcu eiTentialitcr fcu accidenraliter aptaf»- tur, non difficile
decernet quibufnam impulfibus aiTcn- tin fcu aduerfari debeat, 8e ad quorum nam
commodum proprias actiones dirigere. His vero pofitis quamtutif- firaedeuetiict
primi* 1» a«J certi alicuius finis conftitutio- nem rcalcm , mox hoc perpenio
media feliget. Hxc au- tem quoiuam ceTta aliqua miniftena continent, res feti
perfonas circa quas hxc miniftena exercenda funt fa- cile dcmonftraount. quorum
reda perceptio vires, quf in opere perficiendo requiruntur, conuinccr. Ex his
mftiumcntorum8ir auxiliorum neccffitasoftendcrur,ex quorum omnium
perpenfionefrudus collcdio ccitius concipietur , fimulque v arij exequendi
modi, ex quibus vartj cucntusinnotcfcent.Hinc vero tutiffimedeuenie- tut tum ad
certum niodum prxfigendum , tum adele- dionemloci, temporis, occafionis,
certique rerum fta- tus, quorundamquc ptffentiafeu abfentia rede optabi-
tur.Talia cnim(vtdidum eft )ffpe in agentis potcftate lunt conftituta , 8v
quammaximr conducunt ad malos euentus declinandos bonotque inducendos. Quoniam
auiem cx multitudine eorum, ad quorum commodum adiones dingendf funt, oritur
conlequen- tcr multitudo tam finium quam cftcroium, qup finis vntufcuiufquc
adeptioni deferuiunt ; in harum partium profecutionc ac vtju curandum erit vt
fingul^ fibi inui^- cem confentiant ac opitulentur, neque enim inconuc- nit vt
idem bonum rcfpcdu diuctforum , 8c finis fic & medi» & i:\ftrument i munia
recipiat. Itaque hxc re die concepta in caufa erunt , vt tam eorum quibus eft
infetuienduni, quini eorum per quot c(t inferuicndum, numerus fummo cum
vniufcuiufquc commodo quam- maxime adaugeatur ,& amicitiarum leges non
parum roboris aflequatur. hxc tamen attendenda erunt in his tantummodo, qux ex
caritatis feu amicitis legibus a* genda lunt. Nam dum iuftitix debitum vrget ,
leu diui- uus cultus > nulla exterorum ratio habenda erit. Vniuerf. Inft. ad hom. perf. De hu qut
ad meram habitus inducendos vim habent. D pleniorem dodltinam eorum qux conti-
nent Inftitutiones humanorum confiliorum ac humanorum aduum qui redirudine qui-
dem prxditiiunt , leda fuinma pcrfcdione deficiunt, explicandum eft quanam
induftrta moralium virtutum adeptio ac indudio (quas fummam dilficulta- tem
continere diximus ) re de inchoari protendique poffinr, ac Deo adiuuante qu
amtutiftimc confummari. Sciendum igitur, vires omnes, qux animam aliquo pa-j do
immutare poliunt, necefLno attingere vel primo fuperiores illius partes,
poftmodum vero inferiores, vel •contra primo inferiores, poilinodum autem
fuperio- rcs,vcl vtrafque fimul. Qux attingunt Drimb fuperiora.refpeda
noflrifunt meditationes, refpcdu aliorum fetmones ac admotu tiones horum enim
vnumquodque cogitandi vim pri mb excitat atque exercet. Qux priitiam vim
iniiciunt in inferiora , funt paffio- rjes animi, quatenus feu voluptatem feu
dolorem conti nent.talia liquidem refpedu partium inferiorum vehe- mentiores
impulfus pariunc. Qux vtrafque partes fimul exercere videntur, funt externi
adus, quibus annectuntur collocutiones accb- fuctudines. nam in his copulari
iolcnt cogitationis ac fenfuum vires, ac vtplurimtim voluptatis feu trillitisr
vim complcduntur. Quonam pado hxc ..ffcdus in- ternos immutare, prouocate , feu
comprimere poilinr, cxfupcrioribus conftuutionibus fatis apertum elt. Illo- rum
autem vires fi rede'cxerccantur,ita ad motum vir- tutes inducendas viciaque
oppolita expellenda condu- cunt,vt vnumquodque certam quandam communis, ac
exterarum moralium virtutum portem propriori quada ratione videatur inducere;
admonitiones fiquidem ac meditationes rationi confonx. aptiflimx funt ad eam
moralium virtutum partem excitandam qurcft magis intellcdualisAr Prudcntix
nomine proferri folct. Exte/nx operationes, fcrmofiinationcs, &r confactu-
dines , lulfitix reda que intenfioni induccnd* ac con- firmandx prxeipue
deleruiuiu. Partiones contriftantcs feu obledantes , fi redi adhibeamur ac ad
vfum dedu- cantur, fortitudinem ac temperantiam parere & fir- mircfoleer.
concriftaiiriaenim , qux oriuntur fiue ex malorum obicdione fiue ex bonorum
amotione , dum abfquc vllo moderamine redas adiones prxcedunt vel concomic
antur, fortitudinem clarius tefhram reddunt, dum arte aliqua certis quibufdam
commodis ac volu- ptatibus teniper antur.iufirnios in officio retinent, duin a
dhxrent prauorum aduum cotifammationiiparniten- ciam pariunc. Non diffimili
ratione obIedantia,cuiufcunque ordi- nis firit,fiiic id fiat ex Naturx
difpofitionc diuitiaqi pto- iiidentu,fiuc ex hominum jndullria, dum adduntur
re- donim iduum contummacioni , rr‘ios habitus firmat, dum ab illa amoucntur ,
exercent puriorem virtutis di- ledioncm. hxc tamen, quatenus morum alienorum
mutationem fantdin intendunt, prxeipue circa pueros, & circa cos qui ob
rationis infirmitatem pueriles fe- quuntur moies,ad vfutn dcduccda funt. Nam
ipfa etiam fortitudo ac temperanfu, quibus obledancium contri- ftannumque
0bscCt104.es fjucnt , delideratitur , prxfcr- cjui refpcdu cotum qux aeque
cllentialuer, neque ab- solute lunt leu tuaiaicubuiu,& qux auingum imperfe-
35« | diores a ffcdus, qui in pueth ac iunioribus quammixi- •me vigenr. Itaque
red illime fancitum est, pueros per laetitiam Se dolorem erudiendos cfTc.Eadem
tamen con- 1 triftaotiaac exhilarantia vim habent circa maiores, du ■
exercentur seu ad praemium, seu ad poenam. Quapro- pter fuit antiquorum sententia,
Poenam ic Pixmium Magnos Deos appellandos effe. De moralium meditano 'tum
materia (Jr materiei dtspofirtone. O a a
i i s philosophia on nia quidem ob- iicerc debet qux ad mores componendos
confctre pofTuntJed meditationum rationes prxeipue profequi. homini enim
propriifli-. mx funt, ex Naturx ordine inferioribus prxfant.actan- quam Titioni
fumme adhxrcntcs illius moderamina v- beriusac facilius colligunt, cafdcm ad
inferiores potentias effundere poffunc itaque circa ipsas meditationes adhuc
immorandum est, accuratiiifquc dcmonstrandum circa quae detinendx sint, et quo
ordine, tam ref- pedu materi crumquim refpcdu propriarum partium protrahendx ac
confumrnandx. his namque rede perceptis, propius illatum vires ad animi
aflfcdus excitandos ac infiedcndos & dilucidius perspicientur et ad v- fum
facilius deducentur. Quod ad primum artiner fancicndum est, Meditationes
detinendas esse circa morum virtutes vit iqueop. posita, circa horum habituum
partes fubicda obicda, ac circa horum relationes omnes: cdm enim morum,
virtutes nihil aliud fintquim decentes humanorum a t- feduum habitus,
ntceflarium est cas alfcduum naturi retinere. Itaque, sicuti affedus excitantur
seu remittuntur ex perceptione eorum quf ab ipfis profequenda declinandaue sunt,
ita ex reda intuitione eorundem modorum, quibus horum vnumquodque red£ prxft
ari po- tcft.ad decentes motus ac habitus diriguntur, fimulquf horum vitiis
purgantur virruilbufquc decolantur. Harum autem meditationum ordo tumendus erit
ex iamconftitutadodrinamoulium virtutum ac vitioru, femp^rque oppofitorum
medicationes erunt copulan- dx : nam bonorum amor cx dcteftandorum odio adau-
gcturA dcteftandorum odium cx bonorum diledione firmaturae roboratur.Primo
igitur ca meditari oportet qux ad decentem fuimet diledionem , quatenus com-
muniorem viitutcm parit, impellere folent , fimqjque ab indecentibus
profecutionibus repellere. Secundo, meditatio conuertenda erit ad partes
eiufdem virtutis conimuniom.Iuftitiam videlicet, Prudentiam, Fortitu- dinem ac
Temperantiam, necnon ad vitia communiora communioiumquc vitiorum partes ,
fimulquc curandu vrredorum habituum amor ac oppofitorum deteftatio
vehementiores ac robuftiores efficiantur. Terti6,accc- dendum eiit ad
meditationes virtutum confummatarii exordio fumpto ab ipfa Pietate oppofitique
impietate,* cui Dcuotio, philofophia ac humana caritas annedun- tur ad virtptis
optimx confummation* & robur. Quar- tb.deucnicndum erit ad ca qux atferre
poflunt dilcdio- nem Magnanimitatis, jfcquanimitatis, Fidei, vtriufque
Iuftitix,Difcrctioms , ac Modcftix , 8r oppofitorum vi- tiorum det eft .itionem
Quinto, cnitcndumet it , vt ciuf- dem meditationis vi acutius infpicianrur
pulchritudo cf tcrarum viuutum,dcformiiafquc ac peruerfitas fcptf vitiorum
capitalium, necnon reliquorum omnium qux ab lUiscffiount.Scxto, admirabilis
eximiaqi chorea virtutum omnium fe inuiccm amplexantium attendenda erit,
fimulquc oppofitorum vitiorum lumine dctcftaoda aflociatio. E^hii vero Deo adiuuante virturfi amor vn- dequaque
igncfcct , & r vitiorum deteftatio foni- ac vi- uida apparere poterii. Hic
tamen Natur f ordo decentius commutari pote- rit»ctlin anima vitiorum malitia
premitur, feu etiam ex- trema viciffim attendenda erunt illorum more,qui cum
aliquod valde graue impellunt, nunc impcd.dtia remo- uentdc viarum inxqualia
plana facuyit.nunc viribus* •. "''t. omnibus inniturur vt mobile proccdat.na vires
canto fa •liui exercetur, quiitb nugis impedientia abfunt.Sc itn- y dictia tatb
minus obliflut, quito vires validius exer- cetur. Itaq; du alicui virtuti
fingulariter incubendu ell, Se oppofitum vitium comprimendum «aliquando inti-
miora , ca fcilicct quz primo rcfpiciuntur, aliquando remotiora qux
confequenter attendi folenc , vehemen- tius meditari oportebit: priora
fiquiiiem magis vrgent, poltcnora vero animum minus obfiftcntctD reddunt
Jeniufquc alliciunt. Contemplatio V. Pars III. Ve AieduaiionumpJ nbi$e%CO
ifumturione , C 7 fruttu. lEointioxv m veto moralium con- f) fuinmatio I umenda
cft non ex materia, fcu ijcx certo aliquo modo, fed ex finetantum- 5 modo atque
crtcdu.Natn ea quz meditamur, cx relaturorum vi extendi poliunt non tarum ad
vniucr- falioraomnia.fcd etiam ad particuljria.ltaqucmedita- tioni hac ex parte
certos limites ac modos prxfigere impollibile cft Id vero ad meditationum fi
udus faci- lius vberiufque excipiendos non parbm conduc it.qui- co criim
meditationum campus cft fpatiolior vfulque liberior , tanto illarum vis
redditur fonior acdccuifus iocundior.nam eadem pcrluth andi ratio fiftid lum
non affert, fed econtra ooua rerum facies nouuique afpedus & facilius
allicit Sc indefinenccr oblettat ,cbm prxfer- tim quorundam onitilio , dum alia
idem prrftam, medi- cationum decorem ac frudus longe puriores rediat ae- que
tutiores. Quemadmodum enim ciuitas , complcdens ordines omnes Magiftratuum ac
mini Arantium libi inuicem de centiffimc cohzrcntcs.ex aliorum additione non
petii cirur fed perturbatur : ita etiam meditatio noftra , dum ex fingubs
meditandorum ordinibus ac modis certa a liqua feligit, fuigulaquc ita
difponit.vt Sc propriam co fequatur formam Sc ad propria adimplenda
fufiiciat.ex noua meditabilium adicdione modorumque alfum- ptione(nili id vald£
modefte fiar)vc pluiiiniim deturpa- tur Se cneruatur. Ea autem , quibus harum
meditatio- num fi udus colligi poliunt ac lines attingi , vt videtur,
funtduo,Sufficientia fcilicct, fle Efficacia. Ad Sufficien- tiam duo itidem
deliderantur. Primum eft,nullum eorum prxterire qur ab illo affedu, cuius
inflexionem incendimus, primo rcfpiciuntur, expetuntur, ac fugiuntur, fed horum
vnumauodque at- tendere vna cum his , qux *le illisfcientincc demon- ftrari
poliunt , ac ipGim profequentem cx Natur* ordi- ne ad profeoi' ionem recte
exercendam impellunt , fiue fintabfolura.fiucicUtiua. Secundum , fcicntificz perceptionis
robur primo confumare , oppofitas fententias penitus explodere, fi- mulque
eiulJcm veritatem , quatenus verfatur circa communia, experimentis ac rerum
lucccffibus confir- mare: quatenus vero refpicir lingularia , conteduris ac
eifdcm rerum fucceffibus. Et hxc quidem eorum, qu* fcientific£ patuere ,
inhumanationem parient : in- nituntur enim experimentis coniedurifque hominum
Naturz propriiffimis.# Tertium , ad illa accedere quxab ipfo profequente
expetuntur firmanturque ex commemoratione legum, admonitionum.eot um qu*
naturaliter impellunt, eorG qu* pertinent ad commune hominum bonum , eorum quz
amicis ac inimicis gaudium fcu mxrorem afferre pofTunt , atfimiliumadionun» quz
tanquam exempla attendenda funr. Horum verb vnumquodque rede a- gendi d-bita
fortius probat, ac inhumanationi fummam confirmationem adiungit. Quartum,
caanimaduertcrc ex quibus czterarum virtutum confenfus feu repugnat» eft inf
picienda.quf - que lummz confirmationi /umin* confonantiz intui tumfuperaddunt-
Quintum, eandem condufionem tam rede catcgori , & per primzfigurz modos,
quam oblique conditionalitcr, diu ifiu£,ac per czteroj argumentandi mo- dos
confirmare ac repetere, vt fumme confonantiz cla- rior intuitus accedat ,
vcritafqucconcepra animum vn- dequaque repleat , iliique omnino familiaris
efficiatur. Hzc omnia moralium meditationum Sufficientiam pa- nunr. Efficatia
vero, quam przrerea adearundem confurn. mationem requiri fancitum eft, tunc
inducitur, cum rerum vericas ad animi familiaritatem iamdeduda primo efficitur
viuida cx adicdione ccrtz alicuius fimiiittl dinis,quz]emper fumeda erit ab iis
quz magis fune no- ta fenfibuique proximiora, naro tales fimilitudines ap-
tantur pifcipuc phancafix.!taque,dum ab ea plene am- plexantur, veritatis vis
in eifdcm vigens illam ira replet ac vberem reddir,vt feofus ac affedus infer
iorcs,quibus ex Naturx difpofitione prxricirur.nccdfarib attingat Sc
prouocet.cblque Ii forte morofiores inucnerit ccrtif. fimis veritatibus innixa
vehementius impellat fcu com- primar. Tunc verb ipfa vernas appellari potem non
tant um viuida , fed etiam vrgens ac vehemens. Anima verb his impulfibus ,
prout decet , obtemperante , ea- dem veritas appellanda erit, non cantbm
familiaris , vi- uida,ac impellens, fed etiam regens & moderans, nam fle
cltcrnos adus ad libitum pariet , Se tam 1 i epcllcn- tibus quam i
diuertentibus tutos reddet , cx quibus o- ritur interna animz quies. Ve dc
jr.in.tr a confulendt ruttone. • Ekcvksi* his quz redx fed non perfe- dz
confulendi ac exequendi rationi vtcuque prodeffc poliunt, nonnulla dicenda funt
circa deprauatam eorundem rauoneui quz x.nula- rur deprauatum logicz vfum. nam
deceptionem fimili- rer intendit, ea amplexatur quz vc viranda demonftraca
fuere , ac Sophiftas parit , illis tamen longe deteriores, qui profiientcs
veritatem falficatcm docent, hienim (quod abhorreri magis debet) lc probitatis
ftudiofos afferunt. Se rcipfa ptauitatem amplexantur , cxerccht, ac paffirn
effundunt. Quanuts aurem fingubs logice dodrinz abufibus certi aliqui moratis
feientizabufus obiicere poffint: ( nam proportio quam totum ad to- tum habet ad
vrriulque totius parte» ex neceffitateex- tenditur)nihiIominus admonuilfcfufficiet
, omnes mo- ralis fcicntiz abufus deprauarafque confiliorum aca- dionum
exercendarum rationes colligi polfecx fi»nu- lattonc. hxc nempe proportionem
retinet ad xqumo- cationis fallaciam, in qua exrcra omnia, logici dccipient,
virtute contineri nouimu*. Sicuti autem xquiuocationes conceptum quidem
excitare videntor, fed vere nullum conceptum pariunt, & voces zquiuocz
aliquid videntur obiicere, led nul- lum certum fignificant , erdemque dum in
argumenta- tionibus medi; termini fuftinent patrer 8c prxmiffarum vnamquamque
ingrediuntur in maiori propofitioncv- num fignificant, Sc aliud inminori : ira
fimulationes a- liquod certum videntur aiferre , fed nihil aifcrunr. nam qui
(exempli gratia ) Sapientiam fimulanc , plurima percurrere ac tangere folent,
fed rcipfa nihil dicunt ,& fle dum negotia tradant, fa da fle drda
manifefte dif- crcpnnt. laudant fiquidem virtutes, Se in vitiis detinen- tur:
celebrant pietatem ac catitatcm,fcd iinpi£ viuunt, Se fingulaad proprium
commodum dirigunt : repre- hendunt ambitionem & auatitiam, & nihil
magis o prant quam honorari Sc in pecuniarum coaceruationi- bustoto corde
incumbunt: Ingenuitatem ac animi pu- ritatem quamrnaximi profitentur, cilin
nihil finccrc di- cam feu faciant : quos odio profequuntur , fumnu amo-
jrisfignis decipiunt, paiuis fiquidem benefietis eos af- ficiuntrVta
ptxftautiorjbus facilius retrahere poffint, fle aliquando penitus obruere :
quos diligunt odifTe affe • runt , cadcmque cft exterorum omnium ratio. Hxc vt-
I cunque percipere non parum prodcft,vc caucantur. Suendum tameu cft
dillimulationcs, quas parentas’ v, UA Vniucrf Tnft. ad hom. pcrf. 360 ad filiorum Se
Imperatorem jd totius exercitus commn dum quandoque exercere Tolene,
reprehendendas non etfe,fcd laudandas potius, przteitim fi mendacia cauci
tur.ldcm afferendum efl circa fimulationcs quibus iidc Imperatores hoftes
deludere conantur', bello fiquidem indi Ao.nili nouz intercedant fponfiones,
partium vna- quzque profitetur aperte fc aliam oppugnaturam fcu arte, (eu
violentia, feu vtrtfqoe.ltaque deceptio decepto potius quim decipienti vitio
aieribenda cfl.Et hxc qui- dem rct pondent Sophiflis deceptionibus.quz rede ex-
erceri videatur , cdm feu iuniorum ingenia acuere , feu aliquorum pcruicaciam
refrangere intendunt. In reli- quis fimulatio omnis , pnefertim cum ad malum
tendit: tanquam hununx locicratis peftis fumme dcrcftanda e fl Sententia
ver6,qua alTcrirur, Artem arte fallendam efTc , tunc tantummodo rede retinetur,
cAmpeffima fimulationis ars optima Prudentip arte deluditur. Si- quia autem
vitium etiam vitio oppugnandum dicat, hic vitiorum potius fautor, quim
oppugnator cenfendos erictuncenim res ad id dcduccnnir,vt plutes, dum de
ceptionesvitanr,deceptionibus incumbant, breuiqu* labe hac peffima omnes
inficiantur. De conterr.pUtto/ Mrrt ptreurfitrum vmtm , hotntntnn perjeii tonem
tndufirt.i pancmUm. j V * ab humanorum aduuin dircArice ph ntofophia videbantur
expetenda, iam cnar- 1 rata funt.Rcliquum cfl, vt demonftrcntur vi S res
virtumquc concuifus tam prxfcntis quam przcedefltium contemplationum , quas
certa ferie per- currimus , ad hominum perfedionem propria qua- dam ratione
inducendam . ad hanc enim omnia dire Aa funt. I d vt re Ac fiat, fingere liceat
has humanat perfc Aio- nis partes arborem aliquam magnam ac proceram for. mare,
illarumquevnamquamqucinca munus aliquod {uftincrc . hac fiquidem fic concepta ,
facile patere po- terit , ea quz innoft rarum contemplationum exordio
confiderata fiierc , talis arboris femen decentiflime appellari pofTc .
colligunt enim omnium veritatum vim , animumque fapicntiz amore vehementius vr-
gent , vcrlque ob id feminalem naturam referunt. Qux in logicis dcmonflratafunt
, ciufdem arboris radices pariunr ac cffundunt.nam rationem ad proprias
operationes certa lege exercendas reddunt paratiorem ac firmiorcm,fimulquc
iplutnfcirc ad quandam diilm- Aionem ccrrioi^mquedifpnficionern perducunt, quod
vere nihil aliud cfl quam induftriz pcrfeAionis radices extendere ac firmius
defigere. Ea ad quz mens noftra exprimx fcientix curfu per- dudaefi.ob
lentendarum fublimitatem ac certitudi- nem, ex quibus exterat fcientix oriuntur
ac fuftinen- tur, trunci firmions,ad quem omnis radicum vis con- currit , munia
obibunt. Ipfa veri naturalis philofophia his innixa, ac eadem ad propria
contrahens, prxeipui cuiufdam rami ac ma- ximi naturam maiufcfle recinet.
Demum, hzc moralis fcientia aper* imitatur rami huius prxeipui prxcipuos
furculos ac iam gemmatov nam ea ratione a naturalium contemplarionibus oritur»
vt fcire noflrum , quod ex pixccdentium decurfu pro- priam refolutionem
eonfequitur , ad confummatam plenitudinem deducat, iam enim percurfis omnibus
y- niucrfalibus nontanttlm deuentumeft ad certam Dei legem 1 quz vnica cxiflens
fingulis hominibus certa ac determinata ratione prxcfl , fcd etiam ea omnia in
me- dium allata fuere qup ab vnoquoque homine attenden- da funt , quxqae licet
refpcdu proferentis vmuerfa- lium vim retineant , rcfpcAu tamen audientium
parti- cularia videntur reddi. » ^um prxfentis contemplationis decentes v- I us
ad decentia confilia, ad decentes fer mones opera- tiondfquc,ac ad decentia
opera rcipla impellcnr, .i.niil- que fcientix, ad Sapientif effufiones fumme
expetendas parient, hi gemmati furculi propria folia.florcs, ac fru- dlus
ferent , huiutque pixAjnt ilfimx arboris omnes ef- fundentur vires : rcAa
fiquidem confilia , dum fingulis prxfunt Sr fingula regunt ' fi in iam
conflituta fimilitu- dmcDetfiflatur)fohorum munia affument: operationes quz
decentem rerum, ac perfonarum difpofitionc m in- ducunt,feu ad moralium virtutum,reAarumquc
facul- tarum adeptionem dirigunt, vna cum moratis collocu- tionibus,
flores,hique fuauitcr olentes cenfcri poterut: operationes, quz virtutum
optimarumque facultatum re&um vfum continent, Ut fermonet catundcm optr,-
tionum vim compltacnm vni cum illarum operibus, fru Auum naturam objicient.
Enixius orandum efl,vt fumtnusIuftitieSol ac totius Sapientix auAor , noflram
hanc arborem hominumque mentes diuinis irradiationibus calefaciat, aura
fpirita- li recreet , rore diuino reficiat/ontibus pluuiaque pre- flantiori
alfiduc irriget atque afpergat , ne rede coo- cepta putrefeant , fafeinentur ,
fcu comburantur, fcd admirabili ipfius prouidentia, vndequaque tura ac fura- me
Ixta , fimulque ad pleniorem maturationem perdu- cta , homines his foliis tegant
ac munianr , his floribus ornent exhilartaque, & his frudibus faluberrimc
nu- trunt atque impinguent. Nome compiuto: Filipppo Mocenigo. Refs.: Luigi
Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, “Grice e Mocenigo,” The
Swimming-Pool Library, Villa Speranza, Liguria, Italia.
Luigi Speranza – GRICE
ITALO!; ossia, Grice e Moderato: la ragione conversazionale -- da Crotone a Roma
– filosofia italiana – Luigi Speranza. (Roma).
Filosofo italiano. Scuole Pitagoriche. Attivo in epoca neroniana. Scrisse
Lezioni pitagoriche, un'opera articolata in dieci libri, in cui l'autore,
rappresentante di quella scuola di pensiero che assommava nel sincretismo
ellenistico temi platonici, pitagorici, greci e orientali, pone in antitesi la
«Triade» spirituale, rappresentata dall'Uno, l'Intelletto, l'Anima, alla
«Diade» rappresentata dalla materia. Di tale opera ci restano solo alcuni
frammenti tramandatici da Stobeo. Sembra che le sue Lezioni ebbero una certa
influenza sul Neoplatonismo. Calle, Un pitágorico en Gades (Philostr., VA). Uso, abuso
y comentario de una tradición, Gallaecia. Collegamenti esterni Moderato di Gades, su
Treccani.it – Enciclopedie Istituto dell'Enciclopedia Calogero, M,
Enciclopedia; M. Dizionario di filosofia, Istituto dell'Enciclopedia M., su
Enciclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc. Categorie: Filosofi
romani Persone legate a Cadice Neopitagorici. Moderato.
Commenti
Posta un commento