GRICE ITALO A-Z M

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Micalori: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale -- Ganimede e l’implicatura sferica di Giove – filosofia lazia -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Abstract. Grice: “In Italy, like Oxford, we take mythology seriously! And so did Schelling!” Filosofo italiano.  Roma, Lazio. Grice: “I took my ideas on longitude and latitude from Micalori” -- Grice: “By calling it ‘sfera,’ Micalori’s statement ENTAILS rather than implicates that the Romans were wrong.” Professore a Urbino.  Opere: “Della sfera mondiale” In Urbino, Mazzantini, M., Antapocrisi, In Roma, Francesco Roma Cavalli.  Zeus features heavily in a lot of starlore, and the Eagle constellation is no exception.  The predominantly accepted mythos for this constellation is the abduction of Ganymede. Zeus had facilitated the kidnapping, fancying the beautiful mortal boy as his personal cup-bearer.  In the constellation, which is situated south of Cygnus on the equator, making it visible from both the Northern and Southern hemispheres, poor Ganymede can be seen hanging from the claws of the eagle as he is swiftly taken to the heavens.  The constellation appears alongside several other bird constellations. The Eagle’s wings are spread, giving it the appearance of gliding through the stars. As Hyginus states, the beak is separated from the body by a milky circle. It was also said to set “at the rising of the Lion and rises with Capricorn”. (Hyginus, Astronomy, 3.15)  Greek astronomy  Humans have a natural urge to identify familiar things amongst the twinkling stars of the mysterious abyss above us. These narratives came out of astronomical observations and ancient time tracking. The study of the sky began long before the earliest Greek sources that (sparsely) discuss them, Homer and Hesiod. They likely developed during the transition from oral to written transmission, but to what is extent is unknown.  Even though the Greeks were late to the constellation conversation, they received a lot of their knowledge from their Eastern neighbors. The Greeks introduced the word katasterismos, or catasterism, which refers to the process of being set in the heavens. Constellations were used for navigation and an indication of seasonal change; many extravagant mythic connections were added later.  Today, there are 88 constellations officially defined by the International Astronomical Union, and many of them have been accepted since Ptolemy’s The Almagest.  Constellations created by the Mesopotamians between 1300-1000 BC originate in older lands, but the Greek astral mythos canon was solidified by Eratosthenes, in a work now lost to us.  Zeus and his trusted companion  The myth of Ganymede is very ancient lore, being told in the tale of Troy by Homer (Illiad) – albeit with no mention of an eagle escort. In the fifth Homeric Hymn to Apollo, Ganymede was said to be whisked off to Olympus by a ‘heaven-sent whirlwind’.  The eagle was not connected to this tale until the 4th century BC. The constellation was accepted as an eagle prior to this, so it is presumed that this addition was made to make the story fit the stars, probably because Ganymede is said to feature in his own nearby constellation, the water-pourer (Aquarius). Nome compiuto. Micalori. Keywords: implicatura sferica, planifesferio, Casali. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Micalori” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Miccoli: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale d’ANTONINO -- homo loqvens filosofia lazia – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Abstract. Grice: “When I gave my serminars on ‘saying’ at Oxford, I always had Cicerone’s dictum at heart, and indeed would often replace ‘what is said’ by ‘dictiveness.’ Now ‘dicee’ is cognate with ‘in-dicative’ – but the area is fuzzy. If we attempt to analyse it conceptually in terms of the relation of ‘segnare’ or ‘significare’ – we may perceive two areas: one of EXPLICIT content – the dictum – and one of IMPLICIT content – what Hare wittily called the DICTOR. So “Close the window” has a dictor with a direction of fit opposite to ‘the window is closed” but it may well be argued that in terms of the implicit content that is signified, ‘The window is closed’ may well implicitly convey the imperative, ‘Open it!’ How clever language is!” -- Filosofo italiano. Roma, Lazio. Grice: “Miccoli is a great philosopher – and surgeon – My favourites are his ‘Corpo dicibile,’ which trades on my idea of what it means to ‘say’ something; and his ‘Homo loquens,’ a play on Aristotle’s ‘zoon logikon,’ but which Aristotle would find otiose: man is the ‘vivente’ that speaks, or the ‘animal’ that speaks. To say that it is the ‘homo’ that speaks relies on Darwin’s classifications and phyla of homo sapiens sapiens and the rest!” La divertente commedia umana Incipit Chi si accinge alla lettura dell' Elogio della follia di Erasmo farebbe bene a non dimenticare taluni antecedenti biografici dell'autore che spiegano meglio l'ironia bonaria dell'opuscolo. Li richiamiamo. Geertsz, latinizzato secondo il costume degli umanisti in Desiderio Erasmo, nacque figlio di illegittimo coniugio. La famiglia paterna, in auge nella borghesia di Gouda, come apprendiamo dallo stesso Erasmo, si oppose alle nozze riparatrici del figlio, costringendolo, con inganno, a far intraprendere la carriera ecclesiastica al malcapitato giovanotto.  Citazioni Come umanista Erasmo si sente apparentato alla società dalla duttile forza della parola che ne saggia criticamente le valenze in termini di ironia, sarcasmo, gioco allusivo, bonarietà lungimirante, tolleranza magnanima, moralismo contenuto. Fin dalla dedica dell'opuscolo a Moro si arguisce che l'autore non vuol propinare sapientia austera e compassata, ma buon senso brioso che permei di sé la vita quotidiana della gente, fosse anche d’ANTONINO che sul letto di morte, lui filosofo, esclama, a un certo momento: «Sentenzio me cacavi! La sapienza dei dotti è tanto altezzosa quanto sterile, diversamente dal buon senso che cambia in meglio l'esistenza non sofisticata. (Sotto la penna dell'insigne umanista olandese si fronteggiano al femminile Sapientia e Stultitia: la prima, per voler essere austera ad ogni costo, diventa stolta; la seconda, in quanto «forza vitale irrazionale e creatrice», si palesa veramente saggia alla resa dei conti. L' Elogio della follia conserva un fascino di imperitura attualità. Lo si desume dall'analisi di Histoire de la Folie, dove Foucault evidenzia il confine sfumato tra ragione e sragione in epoca di alta tecnologia, e altresì dalle invettive di Nietzsche contro lo smunto bibliotecario, lo stitico correttore di bozze, il pallido burocrate stipendiato, emblemi tutti del moderno «uomo alessandrino». (Explicit Erasmo conosce e cita perfino pagine della Bibbia a riprova della bontà dei doni che Follia concede ai mortali. Un modo questo, di prendere in giro anzitempo la presunzione dispotica delle società economicistiche che intendono mantenere sotto loro tutela il cittadino «minorenne» sempre bisognoso di dande e mordacchie. Gli autori classici sono, tra l'altro, spiriti lungimiranti. A tali società alienanti di oggi e di domani Blake, con spirito erasmiano, potrebbe ripetere: «esuberanza è bellezza. La divertente commedia umana, introduzione a Erasmo da Rotterdam, Elogio della Follia, TEN, Introduzione a "Vita di Gesù" Incipit Il contesto storico culturale della Vita di Gesù La recente edizione storico-critica delle Opere complete di Hegel consente di far chiarezza sulle discussioni e congetture che hanno tenuto a lungo il campo nella letteratura hegeliana a proposito dei cosiddetti Scritti teologici giovanili, la cui indole cronologica vengono ora sancite su base filologica e critica più accorta. Più che ai titoli apposti da Nohl ai vari frammenti e più che alle congetture sulla data probabile di tali scritti, è più fruttuoso rifarsi agli anni di formazione filosofica e teologica di Hegel nello Stift di Tubinga e reperire nel curriculum studiorum le ascendenze prossime che hanno influenzato maggiormente l'autore in una speculiare lettura dei quattro Evangelisti, da cui desume Das Leben Jesu. Citazioni Gli interessi culturali di Hegel, negli anni tubinghesi, sono prevalentemente filosofici, incentivati dalla lettura di Rousseau, Jacobi, Lessing, Kant, Fichte su temi sociopolitici ed etico-religiosi. (Hegel, studioso di filosofia, si sente chiamato a lumeggiare «spiritualmente» la situazione storica del suo tempo e a porre le premesse di carattere razionale per l'avvento di un «ordine uguale di tutti gli spiriti». Il lettore del Leben Jesu si accorge subito di trovarsi di fronte a una forma di scrittura audace, che desacralizza e sdivinizza la persona di Gesù, riducendolo a maestro di morale sublime. M., introduzione a Hegel, Vita di Gesù. TEN. “Filosofia della storia”, “Corpi dicibili”, “Homo louqens”. Nome compiuto: Paolo Miccoli. Miccoli. Keywords: homo loquens, corpo dicibile, corpi dicibili. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Miccoli” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Miccolis: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale – BRVNO – filosofi italiani al rogo – la scuola di Corato -- filosofia pugliese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Corato). Abstract: “At Oxford, we don’t consider Bruno too seriously, even if Oxford once did – indeed, it was at Oxford, that Bruno felt for the first time like a true philosopher, with pupils and all. But back in Italy, he refused to realise that if England has a king that defends the faith, so does Italy, and that king is called the “Daddy” (Papa)!” -- Filosofo italiano. Corato, Bari, Puglia. Grice: “Miccoli reminds me of G. Baker, who dedicated most of his life to Witters! Miccolis to Labriola.” Considerato uno dei massimi studiosi di Labriola.  Si trasferì a Perugia per gli studi universitari, laureandosi in filosofia a pieni voti con una tesi dal titolo «Il pensiero politico crociano e la genesi del liberalismo». Abilitatosi cum laude all'insegnamento di storia e filosofia, professore in vari licei della provincia, occupò una cattedra stabile presso l'Istituto tecnico per geometri a Perugia, accostando l'insegnamento di estetica all'Accademia di belle arti Vannucci. Divenne responsabile del settore culturale del PCI per la regione Umbria; ma, preso dagli studî e dall'insegnamento, lasciò l'incarico, comunque seguendo sempre le vicende politiche con attenzione e passione. La sua è stata una formazione liberale: considerava suoi padri spirituali Labriola, Croce, Gobetti. Dalla fine degli anni Settanta la sua vita sarà rivolta allo studio del filosofo cassinese Labriola, da Miccolis ritenuto «un buon punto per capire la storia d'Italia». Nascerà quindi il Carteggio labrioliano, in cinque volumi, presentato da Cesa all'Accademia dei Lincei, edito per gli auspici e con il contributo dell'Istituto italiano per gli studi storici e dell'Università degli Studi di Napoli "L'Orientale" e favorito dalla consultazione, nel frattempo divenuta possibile, delle carte Labriola del Fondo Dal Pane, acquistato dalla Società napoletana di storia patria. Su tale monumentale lavoro è stato scritto: «un evento letterario, probabilmente l'acquisizione più importante tra le fonti della cultura italiana postunitaria; e, di più, senza esagerazione, si presenta come un capolavoro ecdotico, per accuratezza filologica ed esaustività del commento. Miccolis era certo divenuto col tempo l'esperto più sicuro della impervia grafia del suo autore, della quale conosceva ogni piega e ogni anomalia, dei contesti politici e culturali in cui Labriola si muoveva della spezzettata, dispersa e contorta  labrioliana, difficile da padroneggiare: si era anche impadronito, in base a una sensibilità linguistica non comune, del "vocabolario" dell'Autore in tutte le sue sfumature, ed era perciò in grado di respingere o di dubitare di attribuzioni di testi, datazioni improbabili, letture sghembe». Miccolis scrisse inoltre sistematicamente per varie riviste (Rivista di storia della filosofia, il Giornale critico della filosofia italiana, Belfagor, Critica storica, Nuovi studi politici, etc.); numerosi sono i suoi saggi e notevoli gli ulteriori apporti documentari alla  labrioliana. Collabora intensamente con l'Istituto italiano per gli studi storici e la Fondazione Biblioteca Croce: aveva il compito di revisionare i carteggi crociani, e sotto il suo controllo passavano i volumi dell'Edizione nazionale delle opere di Croce. È stato anche uno dei principali animatori dell'Edizione nazionale delle opere di Labriola, per la quale aveva contribuito a definire il piano editoriale, i criteri metodologici, e il problema del rapporto tra l'opera edita di Labriola e il fondo manoscritto della Società napoletana di storia patria.  Adnkronos, Filosofi, E' morto M., massimo studioso di Labriola, Bari, SAVORELLI, Rivista di storia della filosofia, Opere: “ Il carteggio di Labriola conservato nel Fondo Dal Pane” «Archivio storico per le provincie napoletane»,  «Con la Sua calligrafia che mi ricorda i papiri greci...». La filologia, la guerra, la Crusca nel carteggio di Croce con Pistelli e Lodi, a c. di M. e Savorelli, in Gli archivi della memoria, Firenze, Biblioteca Medicea Laurenziana, (rist. in Gli archivi della memoria e il Carteggio Salvemini-Pistelli, a c. di R. Pintaudi, Firenze, Biblioteca Medicea Lauenziana, Polistampa, Labriola, La politica italiana Corrispondenze alle « Basler Nachrichten », M., Napoli, Bibliopolis, Labriola, Carteggio, M., Napoli, Bibliopolis, M., Labriola, Dizionario biografico degli italiani, A. Labriola, L'università e la libertà della scienza, M., Torino, Aragno, Labriola, Bruno. Scritti editi ed inediti M. e Savorelli, Napoli, Bibliopolis, M., Labriola. Saggi per una biografia politica, A. Savorelli e M., Milano, UNICOPLI,  M., Gli scritti politici di Labriola editi da M., A. Savorelli e M., Napoli, Bibliopolis,   G. Bucci, M., il ricordo a un anno dalla morte, "Corato live", W. Gianinazzi, M. Prat, In memoriam "Mil neuf cent", Savorelli, M., «Rivista di storia della filosofia», fa A. Meschiari, M. studioso di  Labriola, Rivista di storia della filosofia. Nome compiuto: Stefano Miccolis. Miccolis. Keywords: filosofi italiani al rogo. BRVNO. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Miccolis” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Michelstädter: l’ebreo italiano e lla ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale – il giovane divino -- l’implicatura persuasiva di Platone – filosofia giudea – Grice and the converasational exchange -- filosofia nel ventennio fascista – filosofia italiana -- Luigi Speranza (Gorizia). Abstract. Grice: “At Oxford, Witters was seen as an outsider. Like Ayer, Witters was a Jew, but unlike Aye, Witters was crytptic. The same could be said in Italy about Michaelstaedeter. Italy indeed went further down the line than Oxford, when, apres Mussolini, the Hebrews were expelled from the philosophy faculties!” Filosofo italiano. Grice: “It’s difficult to grasp Michelsteadter’s implicature: his study on ‘persuasion’ is brilliant – he was a close reader of Plato, and he uses figurative language, as ‘il giovane divino.’ My favourite is his account of the persuasive rhetoric of Cicero.” Grice: “Michelsteadter plays with the etymology of persuasion, which is cognate with ‘suave,’ as it should – sweet talk, we should say – which I could make into a maxim which would not be strictly ‘conversational’ unless under the category of modus – ‘be sweet’ –But the sweetness applies in general to my framework: the emissor aims to be sweet if he is going to try to influence the other, and will be influenced by a sweeter co-emissor.”  essential Italian philosopher. Ultimo di quattro figli, da un'agiata famiglia. Il padre, Alberto, dirige l'ufficio goriziano delle Assicurazioni Generali ed è presidente del Gabinetto di Lettura goriziano. È un uomo colto, autore di scritti letterari e di conferenze, rispettoso delle usanze tradizionali ma solo formalmente, per rispetto borghese -- è, anzi, un laico, un tipico rappresentante della mentalità materialistica. Il semitismo non sembra quindi incidere molto sulla sua formazione culturale, che scoprire solo più tardi e con non poca meraviglia di avere un antenato cabalista. Iscritto al severo Staatsgymnasium cittadino, fa propria la rigida Bildung asburgica. Con le traduzioni dal greco e dal latino ha i primi approcci colla filosofia. A iniziarlo sono Schubert-Soldern, solipsista gnoseologico, secondo il quale tutto il sapere va ricondotto alla sfera del soggetto; e l'amico Mreule che gli fa conoscere Il mondo come volontà e rappresentazione, di cui resta traccia soprattutto ne La Persuasione e la Rettorica. Nella soffitta di Paternolli, oltre a Schopenhauer, legge e discute, con gli amici Nino e Rico, i tragici e i presocratici, Platone, il Vangelo e le Upanishad; e poi ancora Petrarca, Leopardi, Tolstoj, e l'amatissimo Ibsen.  Conclusde gli studi ginnasiali e progetta di iscriversi a giurisprudenza; in seguito abbandona l'idea e si iscrive alla facoltà di matematica a Vienna. Ma l'anima è giàper dirla con Leopardi nel primo giovanil tumulto verso un altrove che non riesce a riconoscere nella ferrea logica matematica. Si iscrive al corso di Lettere dell'Istituto di Studi Superiori Fiorentino, città in cui vivrà per quasi quattro anni e dove conoscerà, fra gli altri, Chiavacci, futuro curatore delle sue Opere, ed Arangio-Ruiz, noto filosofo. Continua a ritrarre, fra tratto espressionistico e schizzo caricaturale, la varia umanità in cui s'imbatte, sia nei mesi di studio che nei periodi di vacanza al mare e in montagna. Scrive moltissimo, in modo quasi ossessivo, dalle lettere ai familiari (in particolare alla sorella Paula) alle recensioni di drammi teatrali. Un evento luttuoso segna la sua vita: la morte, per suicidio, del fratello Gino. Due anni prima si era suicidata anche una donna da lui amata, Nadia Baraden. Mreule parte per l'Argentina. Questa partenza è segnata da un evento significativo, una sorta di passaggio del testimone. Si fa consegnare da Rico la pistola che porta sempre con sé. Completati gli esami, ritorna a Gorizia e inizia la stesura della tesi di laurea, assegnatagli da Vitelli, concernente i concetti di persuasione e di retorica in Platone e Aristotele. La sua attività è febrile. Oltre alla Persuasione scrive anche la maggior parte delle Poesie e alcuni dialoghi, tra cui spicca il Dialogo della salute. Il suo isolamento diventa pressoché totale, mangia pochissimo e dorme per terra, come un asceta. Vede solo la sorella e il cugino Emilio. Comunica al padre che dopo la tesi non avrebbe fatto il professore, ma che appena laureato sarebbe andato al mare, forse a Pirano o a Grado. Dopo un diverbio con la madre, impugna la pistola lasciatagli da Mreule e si toglie la vita. Sul frontespizio della tesi aveva disegnato una fiorentina, una lampada ad olio, e aggiunto in greco: apesbésthen, «io mi spensi».  Amici raccolsero i suoi saggi, ora alla Biblioteca di Gorizia. Sepolto nel cimitero ebraico di Valdirose (Rožna Dolina), oggi nel comune sloveno di Nova Gorica, a poche centinaia di metri dal confine con l'Italia. La breve vita di M. scorrecome risulta dall'Epistolarioall'insegna di una volontà di vivere continuamente illuminata dal desiderio di un altrimenti e di un altrove metafisico che fa di lui un impulsivo, un irrequieto esploratore di linguaggi e di mezzi espressivi, capace di spaziare dalla pittura alla poesia passando per le ripide vette della filosofia. Nell'apologo dell'aerostato incluso ne La Persuasione e la Rettorica, l'essenza del pensiero occidentale, la rettorica, viene fatta risalire da M. a un parricidio: quello di Aristotele nei confronti di Platone. Questi, nella metafora costruita da M., escogita un mechánema, una macchina volante per abbandonare il peso del mondo e giungere all'assoluto. Maestro e discepoli riescono a librarsi negli alti spazi del cielo, ma restano a metà strada, fra una mera contemplazione dell'essere e del tempo e la nostalgia della terra e delle cure mondane. A riportarli sulla terra ci pensa allora un discepolo più scaltro e intraprendente degli altri, Aristotele, il quale, tradendo il maestro, fa scendere il mechánema restituendo così a tutti la gioia d'aver la terra sicura sotto i piedi. Questa nostalgia del mondo intelligibile platonico fa quindi di lui un discepolo di Schopenhauer, più che di Nietzsche.  La costituzione della metafisica è per lui una storia di rettorici tradimenti, la vicenda di una verità dai grandi persuasi tanto proclamata agli uomini quanto da questi disattesa e inascoltata. Quanto io dico è stato detto tante volte e con tale forza che pare impossibile che il mondo abbia ancor continuato ogni volta dopo che erano suonate quelle parole. Lo dissero ai Greci Parmenide, Eraclito, Empedocle, ma Aristotele li trattò da naturalisti inesperti; lo disse Socrate, ma ci fabbricarono su 4 sistemi... lo disse Cristo, e ci fabbricarono su la Chiesa. La persuasione è la visione propria di chi ha compreso la tragicità della finitezza e ad essa vuol tener fermo, senza ricorrere a quegli «empiastri»i kallopísmata órphnes, gli «ornamenti dell'oscurità»che possano lenire il dolore scatenato da tale consapevolezza. L'essere è finitezza che si rivela solo nella dimensione tragica di una presenza abbacinante, ma gli uomini rigettano questa tragica consapevolezza ottundendosi, pascalianamente, nel divertissement. Persuaso è chi ha la vita in sé, chi non la cerca alienandosi nelle cose o nei luoghi comuni della società perdendo l'irrinunciabile hic et nunc del proprio esserci, ma riesce «a consistere nell'ultimo presente», abbandonando quelle illusioni di sicurezza e di conforto che avviluppano chi vive abbagliato dalle illusioni create dal potere, dalla cultura, dalle dottrine filosofiche, politiche, sociali, religiose. È questa «la via preparata» dalla quale a tutti fa comodo non discostarsi troppo; è questo restare perennemente attaccati alla vitala philopsychìaa far sì che la "rettorica" trionfi sempre. La vita, soffocata dalla ricerca dei piaceri, della potenza, finanche dalla presunzione filosofica di possedere la via e quindi la vita stessa, non vive, perché in ogni istante ciascuno rimane avvolto dalle cure per ciò che non è ancora o dal rimpianto per ciò che non è più, mancando sempre l'attimo decisivo, quello che i greci chiamavano kairós, il tempo propizio. Perciò nella vita facciamo esperienza della morte, di quella «morte nella vita» cantataquasi una danse macabrenel Canto delle crisalidi: «Noi col filo / col filo della vita / nostra sorte / filammo a questa morte».  Il pensiero di M. procede di conseguenza, per liberare il potenziale di tragicità dell'esistenza, attraverso violente contrapposizioni concettuali (persuasione-rettorica, vita-morte, piacere-dolore), senza alcun tentativo di mediazione dialettica. M. respinge, con un gesto iniziatico, l'idea di costruire una dottrina sistematica della persuasione e della salute, in quanto «la via della persuasione non è corsa da 'omnibus', non ha segni, indicazioni che si possano comunicare, studiare, ripetere. Ma ognuno ha in sé il bisogno di trovarla e nel proprio dolore l'indice, ognuno deve nuovamente aprirsi da sé la via, poiché ognuno è solo e non può sperar aiuto che da sé: la via della persuasione non ha che questa indicazione: non adattarti alla sufficienza di ciò che t'è dato». La salvezza individuale è possibile solo in una singolarità irripetibile, irriducibile, concentrata in sé.  Il solipsismo di M. è perciò radicale: non ci sono vie, non ci sono cammini, c'è solo il viandante che nel deserto dell'esistenza è «il primo e l'ultimo», crocefisso al legno della propria sufficienza e schiacciato dalla croce di falsi bisogni. Poiché il mondo è negatività assoluta, al pensiero non resta che negare questa stessa negatività rifiutando i dati dell'immanenza: «Solo quando non chiederai più la conoscenza conoscerai, poiché il tuo chiedere ottenebra la tua vita». Si tratta di una sentenza di sapore quasi buddistico: non a caso Mreule enfatizzerà la figura dell'amico descrivendolo come «il Buddha dell'occidente».  Produzione artistica La produzione poetica e quella pittorica di M. possono essere considerate un prolungamento e un completamento di questo sentimento tragico e mistico. Come nel verso poetico egli tenta di esprimere l'inesprimibile, di dire con parole ciò che sfugge al sistema di segni codificato e perciò già da sempre istituito retoricamente, così nel segno pittorico, nello schizzo rapido e scherzoso come nel ritratto composto e meditato, traluce l'impossibilità di giungere a quella che Parmenide chiamava la ben rotonda verità. Non siamo giocati solo dalle parole, ma anche dalle immagini di una realtà fatta di colori e di forme che ci sfuggono nella loro immediatezza e alterità, «come chi vuol veder sul muro l'ombra del proprio profilo, in ciò appunto la distrugge». Anche l'arte e la poesia, come la retorica filosofica, si rivelano infine per quello che sono: fragili orpelli di cui si orna l'oscurità dell'essere e che ogni linguaggio escogitato dall'uomo sarà sempre impotente a esprimere.  Saggi: Saggi Chiavacci, Sansoni, Firenze); “Scritti scolastici, Campailla, Gorizia, Opera grafica e pittorica, S. Campailla, Gorizia, Il dialogo della salute e altri dialoghi, Campailla, Adelphi, Milano Poesie, Campailla, Adelphi, Milano, La Persuasione e la Rettorica, Arangio-Ruiz, Formiggini, Genova, edizione critica Campailla, Adelphi, Milano poi, con le Appendici critiche, ivi,). Epistolario, S. Campailla, Adelphi, Milano nuova edizione riveduta e ampliata, ivi,  Parmenide ed Eraclito. Empedocle, SE, Milano, L'anima ignuda nell'isola dei beati. Scritti su Platone, Micheletti, Diabasis, Reggio Emilia,  Dialogo della salute. E altri scritti sul senso dell'esistenza, a cura e con un saggio introduttivo di G. Brianese, Mimesis, Milano, La melodia del giovane divino, S.  Campailla, Adelphi, Milano  La persuasione e la rettorica, edizione critica, A. Comincini, Joker. M.-Winteler, Appunti per una biografia di M.. M. si riferisce, nell'Epistolario, al bonno Isacco Samuele Reggio, confondendolo con il padre di questo, Abram Vita Reggio Campailla, Il segreto di Nadia B., Marsilio,. Da articoli di cronaca americani dell'epoca, si apprende che il suicidio avvenne con un colpo di pistola alla tempia destra.  La persuasione e la rettorica  La persuasione e la rettorica  Poesie La persuasione e la rettorica Magris, Un altro mare Il dialogo della salute, Biografie e studi critici Acciani Antonia, Il maestro del deserto. M., Progedit, Bari Arbo Alessandro, Carlo M., Studio Tesi, Pordenone (Civiltà della memoria). Arbo Alessandro, Dizionario Biografico degli Italiani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana,. Arbo Alessandro, Il suono instabile. Saggi sulla filosofia della musica nel Novecento, Neo Classica, Roma, Giuseppe Auteri, Metafisica dell'inganno, Università degli Studi, Catania, Benevento, Scrittori giuliani. M., Slataper, Stuparich, Otto/Novecento, Azzate, Brianese, L'arco e il destino. Interpretazione di M., Abano Terme (PD), Francisci); Camerino, La persuasione e i simboli. M. e Slataper, Liguori, Napoli Sergio Campailla, Pensiero e poesia di M., Patron, Bologna. Sergio Campailla, A ferri corti con la vita, Comune di Gorizia Sergio Campailla, Controcodice, Edizioni Scientifiche Italiane, Napoli Valerio Cappozzo, La passione, Les Cahiers d'Histoire de l'Art nº2, Parigi Valerio Cappozzo, Il percorso universitario di  dall'archivio dell'Istituto di Studi Superiori, in  Un'altra società. M. e la cultura contemporanea, Campailla, Marsilio, Venezia, Un'introduzione, Perego, Storace e Visone, AlboVersorio, Milano); L'Essere come Azione, Erasmo Silvio Storace, AlboVersorio, Marco Cerruti, Carlo M., Mursia, 2Milano  (Civiltà letteraria, Sez. italiana). Cerruti, Ricordi, L'Essere come Azione", Erasmo Silvio Storace, AlboVersorio, Milano; Cinquetti, M.. Il nulla e la folle speranza, Edizioni Messaggero, Padova Tracce del sacro nella cultura contemporanea, Colotti, La persuasione dell'impersuadibilità. Saggio su M., Ferv, Roma, Acunto, La parola nuova. Momenti della riflessione filosofica sulla parola nel Novecento, Rubbettino, Soveria Mannelli Martino Dalla Valle, Dal niente all'impensato. Saggio su M., Imprimitur, Padova Daniela De Leo, M. filosofo del frammento con Appunti di filosofia di M., Milella, Lecce Daniela De Leo, Mistero e persuasione in M. Passando da Parmenide ed Eraclito, Milella, Lecce Roberta De Monticelli, Il richiamo della persuasione. Lettere, Marietti, Genova; Roberta De Monticelli, Ricordo di una giovinezza,[ "M.. L'Essere come Azione", Erasmo Silvio Storace, AlboVersorio, Milano Martire della persuasione", tesi di laurea di Mirizzi, Biblioteca Statale Isontina, Gorizia Dialoghi intorno a M., Sergio Campailla, Biblioteca Statale Isontina, Gorizia. Eredità di M., Silvio Cumpeta e Angela Michelis, Forum Edizioni, Udine Laura Furlan, L’essere straniero di un intellettuale moderno, Lint, Trieste  Vie di fuga. L'immagine irraggiungibile. Dipinti e disegni di M., Gallarotti, Edizioni della Laguna, Mariano del Friuli, Galgano Andrea, Il vortice del nulla, in Mosaico, Roma, Aracne,  Giordano, Il pensiero e l'arte di Carlo M., in "Riscontri", Ora, revisionato, in Il fantastico e il reale. Pagine di critica letteraria da Dante al Novecento, Napoli, Edizioni Scientifiche italiane, Francesco, M.: frammenti da una filosofia oscura, Ripostes, Salerno-Roma I tascabili. Vincenzo Intermite, M. Società rettorica e coscienza persuasa, Firenze Atheneum (collana Collezione Oxenford, Rocca, Nichilismo e retorica. Il pensiero di M., ETS, Pisa  (Biblioteca di "Teoria" 2). Rocca, L’esperienza del senso, in «Il Cannocchiale», C. Rocca, Il motivo della persuasione e il rapporto con M., in «Il Ponte», “Aldo Capitini, persuasione e non violenza”, T. Raffaelli,  Claudio La Rocca, Esistenzialismo e nichilismo. Luporini e M., Belfagor, Rocca, Prima e dopo la Persuasione. Interpretare M., in M.: l'essere come azione, E. Storace, AlboVersorio, Milano, C. Rocca, La persuasione (e l'oratoria), Humanitas, un classico, Michelis,  Magris, Un altro mare, Garzanti, Milano, Biagio Marin, Ricordo di M., in Studi Goriziani, Marroni, Filosofie dell'intensità. Quattro maestri occulti del pensiero italiano contemporaneo, Mimesis, Milano IF. Itinerari filosofici. Marroni, L’estetica del 'farsi fiamma', in Estetiche dell'eccesso. Quando il sentire estremo diventa grande stile, Quodlibet, Macerata,; Fabrizio Meroi, «M., Carlo» in Il contributo italiano alla storia del Pensiero Filosofia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana Treccani, Roma,. Angela Michelis, Il coraggio dell'impossibile, Città Nuova, Roma (Idee). Muzzioli, M., Milella, Lecce, Negri, Il lavoro e la città. Un saggio su M., Lavoro, Roma I grandi piccoli. Peluso, L'identico e i molteplici. Meditazioni M.iane, Loffredo, Napoli. Perniola, La "persuasione" tra marginalità e centralità, Eredità Cumpeta e Michelis, Udine, Forum Pieri, Il pensiero della poesia. Il Romanticismo della tragedia, Nautilus, Bologna, Pieri, "Esorcismo e ironia nella critica del primo M.", Il lettore di provincia, Pieri, "Modelli di cultura alle origini della Persuasione di M.", in «Il lettore di provincia» P. Pieri, "Il rischio dell'autoinganno (Una errata attribuzione di incisione a M.)", in «Metodi e ricerche, Pieri,"La scienza del tragico. Saggio su M., Bologna, Cappelli, Pieri, Nello sguardo della trascendenza. Intorno alla figura dell'ermafrodita e del satiro nella Persuasione", in «Intersezioni», a. X, n. 1, P. Pieri, "Due diverse ma non opposte interpretazioni de La persuasione e la retorica di M., Studi sulla modernità, F. Curi, Bologna, Clueb, Pieri, "Per una dialettica storica del silenzio. La “vergogna” del filosofo e l'autoinganno dello scrittore", in  Eredità di M., Forum, Udine, Pieri, La differenza ebraica: grecità, tradizione e ripetizione in M. e altri ebrei della modernità, nuova edizione, Pendragon, Bologna, Pieri, "M. Forme del tragico contemporaneo", Transeuropa, collana «Pronto intervento», Massa,. Piromalli, M., La Nuova Italia, P. Pulcina, M.: estetica. L'illusione della retorica, le ragioni del suicidio, Atheneum, Firenze); Pulina, L'imperfetto pessimista. Lalli, Poggibonsi (Materiali di filosofia). G. Pulina, "L'incompiuta imperfezione. Note sul pessimismo di M.", Storia, antropologia e scienze del linguaggio», Università degli Studi di Cassino, Pulina, "Capitini e M.: un dialogo sulla persuasione", «Satyāgraha», N Gabriella Putignano, L'esistenza al bivio. La persuasione e la rettorica di M., Stamen, Roma. M. Raschini, M., Marsilio, Venezia; M. Raschini, M.. La disperata devozione, Cappelli, Bologna, Chiavacci, Il pensiero di M., articolo sul «Giornale critico della filosofia italiana», Russo, Chiavacci interprete di M., in  M. un secolo dopo, Marsilio, Sanò, Le ragioni del nulla. Il pensiero tragico nella filosofia italiana tra Ottocento e Novecento, Città aperta, Troina, Laura Sanò, Leggere La persuasione e la rettorica di M., Ibis, Como. Semeraro, Lo svuotamento del futuro. Note su M., Milella, Lecce); G.  Sessa, “Oltre la persuasion, Settimo Sigillo, Roma Stella Vittori, M., FERV, Milano Storace,  L'Essere come Azione, E. Storace, AlboVersorio, Milano. E. Storace, Thanatografie. Per un'estetica del morire in Platone, Nietzsche, Heidegger, M. e Rilke, Mimesis, Milano. G. Taviani, M., Palumbo, Palermo La scrittura e l'interpretazione. Veneziani, M. e la metafisica della gioventù, Albo Versorio, Milano. Verri, M. e il suo tempo, Longo Angelo, Ravenna  (Il portico). Visone, L'incidenza di Schopenhauer sul pensiero di M., Liguori, [Archivio di Storia della Cultura, Visone, La via alla persuasione come deviazione dalla noluntas, in M.. L'Essere come Azione, Storace, Albo Versorio Treccani Dizionario biografico degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Catalogo Vegetti della letteratura fantastica, Fantascienza.   LA PERSUASIONE E LA RETTORICA Della Persuasione La persuasione L’illusione della persuasione Via alla persuasione Della rettorica  La rettoric Un esempio storico La costituzione della rettorica La rettorica nella vita  Il singolo nella società Gli organi assimilatori. I modi della significazione sufficiente. Note alla triste istoria che viene  narrata a Abbandono della vita socratica Il Macrocosmo Il riflesso del sole La decadenza Il discepolo Proiezione della mente d’Aristotele sui modi della significazione Della composizione della Rettorica d’Aristotele La Rettorica d’Aristotele c il   Fedro di Platone Della dialettica e della rettorica IL DIALOGO DELLA SALUTE POESIE II canto delle crisalidi. Dicembre. Nostalgia. Marzo. Aprile. Giugno. Risveglio. Alla sorella Paula. Onda per onda batte sullo scoglio. Ognuno vede quanto l’altro falla.   Aon è la patria — il comodo giaciglio.   Per ora a bordo — non è lavorare. I figli del mare. A Seni a   - Le cose ch’io vidi nel fondo del mare Da le lontano nelle notti insonni.   Ili - Non sorridente sotto il sole estivo .Dato ho la vela al vento e in mezzo all’onde   V - Se mi trovo fra gli uomini talvolta Ti son vicino e tu mi sei lontana Parlarti? e pria che tolta per la vita All’Isonzo. EPISTOLARIO SCELTO Alla Famiglia Gorizia-Venezia Venezia Ferrara Bologna-Firenze Firenze Firenze  Firenze Alla Famiglia Firenze Al Padre Firenze Alla Famiglia Firenze Firenze Alla Paula Firenze Alla Madre Firenze   Alla Famiglia Firenze   Firenze   Firenze Firenze Alla Paula.Firenze Alla Famiglia Firenze Firenze Alla Paula Firenze Alla Famiglia Firenze Firenze Firenze Firenze Firenze   Firenze Firenze   Al Padre Venezia   Alla Famiglia Firenze Firenze Firenze Al Padre Firenze Alla Paula Firenze Alla Famiglia Firenze Al Padre Firenze Grado A Chiavacci Gorizia  Firenze   Alla Famiglia Firenze  Firenze   Firenze   Alla Madre Firenze   Alla Famiglia Firenze Firenze Gorizia   A Chiavacci Gorizia   Alla Famiglia Vicenza   Firenze  Firenze Firenze  Alla Madre Firenze Alla Paula. » rie   Firenze Alla Madre Firenze   Alla Paula Firenze   A Chiavacci Firenze Gorizia   Al Padre Firenze  Alla Famiglia. Firenze   Al Padre Firenze Alla Famiglia Firenze A Chiavacci Gorizia Gorizia Alla Madre Firenze Alla Paula Firenze Alla Famiglia Firenze  A Chiavacci. » Gorizia Gorizia A Chiavacci Gorizia Firenze Alla Famiglia Firenze   A Mreule Bologna Alla Paula Firenze Alla Famiglia Firenze   A Patcrnolli Firenze   Alla Paula Firenze   A Paternolli Firenze   Alla Famiglia Firenze   Alla Paula .Firenze   Alla Famiglia Firenze   Alla Paula .Firenze   A Mreule Gorizia   A Chiavacci S. Lucia   A Mreule S. Lucia   A Marino Caliterna S. Lucia   A Mreule S. Lucia Allo zio Giovanni Luzzatto S. Lucia   A Marino Caliterna.  igog  Gorizia A Chiavacci Gorizia A Paternolli .Gorizia Gorizia   A Marino Caliterna Gorizia  A Mreule A Chiavacci Gorizia  Gorizia   A un amico Gorizia   A Mreule S. Valentin   Gorizia Gorizia   A Paternolli Gorizia    igio  Gorizia  III. igio  Gorizia    igio  Gorizia igio Gorizia A Chiavacci Gorizia A Paternolli Gorizia   A MreuleGorizia   Al Padre Gorizia A Paternolli Vili, igio   Pirano Pirano Gorizia  Gorizia    A Paternolli A Emilio Alla Madre Al Sig. Gelati, Segretario dell’Ist. Studi Sup. di Firenze   SCRITTI VARI   A. APPUNTI - NOTE - CRITICHE LETTERARIE - DIALOGHI - BOZZETTI   Una messa.   Da un notes.  Da un notes.   Commento a un brano di Stirncr.   Su Wenn wir Toten erwachen di Ibsen Sull educazione del fanciullo (a proposito di una   conferenza di S. Sighele). Salvini c gli Spettri .' Più che l'amore Tolstoi.  La bora.  Nota su Ortis Poesia d’occasione. A Croce. D* fuori la vita rumoreggia. II (igog-io)   Discorso al popolo. w 16 - H&r) xéxQnai ó v/J ~ Con cert’aria eroica. I utta la natura non è che volontà dell’Uomo Bacio le mani ai rozzi materialisti   Voi vivete perché siete nati.  Non sei né il primo né l’ultimo L’individualità illusoria.    ’ASiaipogla .   Insulta novantanovc su cento. Aiace non dice a Eurisace « tu non intendi » Quando si guasti il filo al mio coltello Conoscere è dolce a chi conosce per vivere.  La donna che ama. Diritto di possesso. La rct lorica crede di fornir le chiavi .Achille insensibile alle parlate.  Sicurezza di fronte al freddo  Della vanità.  L’individualità piccola vive con 1 ’insouciance   Anche le conoscenze credute speciali  ! Huss a un contadino.  ’Evlxi](JE &iì/iòv éxdarov. Frammento sull’amore.   La ferma connessione dei tegoli  ~ Tò gwóv . La morte è detta solo in riguardo alla vita Prima forma della fine del Dialogo della salute APPUNTI PER TRATTAZIONI SISTEMATICHE Ardan va nella luna per un tratto di   spirito. La catarsi tragica. FI eoi aotpiaq xai evdaijuovlaq (In ogni punto   della vita...Aia tcov òia25 - Questione centrale. Aristotele vuol organizzare e sistemare .  Le virtù.  La dialettica.  Platone ha bisogno dello Stato (negl dtxaioadvtjq  Chi cerca il giusto.   Giusto è chi giudica sempre ogni cosa trasfe   rendosi nella necessità causale di questa. Chi è debole ha tutto lo stesso (xc.Montanara  ÒQfviii).  Il prediletto punto d appoggio della dialettica  socratica.  Premessa metodologica. .. vorrei comunicar la ribellione / all'universo. Carlo M. Carlo M. è un pensatore che disarma e, per usare un suo lemma, "coinvortica": disarma l'interprete, nel senso che lo coglie alla sprovvista, immettendolo all'interno di una teoria di riferimenti e di allusioni, così ben congegnata nel tessuto connettivo della Persuasione, da scoraggiare ogni pretesa od ogni buon proposito di "esatta" acribia filologica'. Allo stesso tempo, addentrandosi nella lettura, l'interprete non solo rinuncia alla sua perizia di glossatore, alla sua pazienza di risolutore di trame, ma si trova costretto a tralasciare ogni impegno asettico, scientifico, oggettivo di compilazione. M., infatti, impone di non essere neutrali, il suo pensiero è soprattutto, e consapevolmente, provocazione: chi lo affronta, vi si scontra, ed è chiamato direttamente in causa, ne viene ammonito innanzitutto come uomo. Questa violenza (e leggendo il nostro lavoro s'intenderà tutto il peso di questo termine usato qui), cui il Goriziano sottopone il suo lettore, e dunque anche noi, può indurre due e solo due effetti: o suscita riluttanza e irritazione, più o meno ironica, più o meno seria, oppure reclama una disperata devozione**. Comunque, non permette accomodamenti o sufficienze o imparzialità. Noi apparteniamo alla schiera dei devoti, e la nostra tesi ha in ciò molti dei suoi innumerevoli difetti, ma anche - ce lo si lasci dire - tutti i suoi pregi. Se ci è lecito, a questi ne aggiungiamo uno ulteriore, di natura metodologica, per quanto la cosa possa sorprendere, vista la particolare curvatura che prenderà la nostra impostazione: frequentando M., infatti, nelle nostre assidue riletture, ci siamo alfine persuasi che il Goriziano richiede una personalissima metodologia, ritagliata su misura, che egli stesso ci ha suggerito. M. aborre la filologia fine a se stessa, dichiara a chiare lettere che non gl'interessa, che anzi lo infastidisce, e a chiare lettere confessa piuttosto l'interesse per la viva espressione dell'intelligenza e del pensiero, per opere da cui spremere "succo vitale"?; com'egli stesso ammonisce (seppur di passaggio, in una nota), 1 Ci trova poenamente concordi la posizione del Piovani, secondo il quale «non c'è scienza storica [e dunque anche filosofica] là dove il metodo filologico, che è il metodo della storiografia, non è seguìto»: «onestà d'indagine, che è pazienza e sacrificio, attenzione di analisi, che è amore dell'altro, dicono la moralità della filologia, anzi dicono della filologia come moralità». Puntualizza il filosofo, tuttavia, che quello filologico «ovviamente, è un metodo che ogni ricercatore segue a suo modo, con maniere personali e personalissime». Questa sottolineatura ci rinfranca e c'incoraggia in questa rostra nostra difficile ermeneutica d'approccio a Carlo M., pensatore che - a nostro giudizio - richiede, forse più che altri, una scepsi filologica ed un taglio di ricerca molto peculiari, diremmo addirittura ad personam (ma cfr. nel seguito della nostra analisi). [Le citazioni da Piovani sono tratte da P. Piovani, Conoscenza storica e coscienza morale, ed. Morano, Napoli, 19722, pagg. 48-51 passim]. 2 Espressione-concetto di M.. Altre espressioni tipiche del pensatore goriziano, riscontrabili in questa Premessa, verranno asteriscate [*]. 3 Indicativo, a tal proposito, questo stralcio di una lettera al padre Alberto, scritta da Firenze il 31maggio 1908: 1 chi si avvicina al suo pensiero deve «far forza alla propria erudizione» [PR 14], perché - aggiungiamo noi - la voce della Persuasione non è apofantica e, come tale, è insofferente ad ogni approccio razionalizzato o erudito o categorizzante o puramente storiografico. M., "profeta" di Persuasione, non può essere soltanto letto, né può essere decisamente soltanto "studiato", ma semplicemente accostato, in maniera inesorabile, e condiviso o combattuto. Diventare, come lui, «povero pedone che misura coi suoi passi il terreno» [PR 4], diventare compagno di viaggio, e con lui - durante il cammino - conversare, come i discepoli amati e amanti amavano fare con Socrate. Oppure, divenire intralcio al viaggio e cercare occasioni di sosta forzata. Così, se s'intende per filologia la puntigliosa computazione del dettato, la sua scolastica e la sua patristica, la mera analisi testuale, la collazione, l'idolatria della parola e dei suoi rimandi eruditi, il gusto per la citazione affine e raffinata, allora La persuasione e la rettorica non è un'opera filologica. Se invece per filologia s'intende, com'era per Vico, il rispetto e l'amore della parola come espressione del pensiero e della sensibilità umana, come risonanza intellettuale ma soprattutto morale, come pretesto per far filosofia "civile", allora essa è anche un'opera filologica. Parimenti, se s'intende per ricerca la compilazione archivistica, l'interesse esclusivo per l'inedito, la serietà sterile e compassata di chi affronta un'opera coi ferri del mestiere, tacendo la propria umanità in favore dell'esattezza scientifica, allora la tesi di laurea del Goriziano non è una tesi di ricerca. Se invece per ricerca s'intende l'ascolto della voce interiore, lo scandaglio dell'umano, l'elezione degli autori che si leggono come istigazione dirompente a rimeditare la propria contemporaneità e la propria condizione, se insomma è ricerca di se stessi attraverso il testo che ci è di fronte, laddove la voce dell'autore, seppur muta nel foglio, ci parla nel profondo prendendo a prestito le nostre parole, allora il suo lavoro è anche ricerca, e ricerca sofferta. Se infine s'intende per critica l'individuazione e la risoluzione di problemi testuali fini a se stessi, la ricognizione delle contraddizioni dell'autore, la destrutturazione e la ricomposizione dell'opera al fine di svelarne soltanto i punti deboli o quelli forti, nel raffronto con la tradizione, ancora una volta l'opera di M. non è critica; lo è invece se la critica è un'operazione di pensiero, che non chiama in causa il concetto, ma il giudizio, se porta ad un punto di discernimento e di crisi il pensiero di entrambi (dell'interprete e dell'autore), laddove la crisi segna non soltanto il vacillare delle «lo in queste 2 settimane ho lavorato. La prima settimana in casa, la seconda in biblioteca dove stavo dalle 8 alla una o le 2 a far lo 'studioso' [virgolettato ironico di M.] a uso e consumo dei forestieri che venivano a visitare la meravigliosa sala della Laurenziana. Il semplice studio d'analisi d'una traduzione di Brunetto Latini d'un'orazione di Cicerone m'impigliò nella questione del testo che Br. Latini poteva aver avuto sott'occhio; dovetti occuparmi della storia dei manoscritti di Cicerone, ed esaminare quanti ho potuto trovare qui anteriori a Br. Lat. per confrontarli colla sua trad.[uzione]. Poi studiai pure i manoscritti fiorentini della traduzione per correggere in parte l'edizione. Non sono lavori fatti per L'unica cosa che mi interessò sono le osservazioni che ho potuto fare sull'eloquenza e sulla "persuasione" in genere». [E 320-321] convinzioni e delle convenzioni, ma anche un elemento di svolta, un nuovo inizio di sensibilità e di riflessione. Queste distinzioni non cavillose ma sostanziali, che abbiamo addotto per render ragione dell'atipicità del lavoro accademico di Carlo M., possono comodamente adottarsi anche per ciò che riguarda il nostro lavoro accademico, il cui intento, o pretesa, non è far la pantomima o la fotocopia di quello: in M., abbiamo trovato confermati convincimenti che, da sempre, sono stati radicati in noi. In realtà, il Goriziano è un autore che - data la stratificazione complessa del suo dettato e l'estrema eterogeneità dei suoi referenti speculativi e letterari - si presta volentieri anche ad accostamenti arditi e più o meno raffinati: la fantasia dell'interprete corre a briglia sciolta e viene incoraggiata nel far aderire M. ad una propria, personalissima Weltanschauung. Quasi sempre, il risultato che se ne ricava è quello di un sostanziale tradimento della parola genuina del Goriziano, che diventa il viatico - e spesso, il "megafono" - di convinzioni e "persuasioni" esistenziali, speculative e politiche che in realtà, nella maggior parte dei casi, appartengono esclusivamente all'interprete: basti pensare (e speriamo che questi esempi-limite esauriscano la portata della questione) a come il nome di M. ricorra, e sempre con pretesto corroborante alle proprie posizioni, in opere tanto diverse quali possono essere quelle di un Massimo Cacciari (dove il Goriziano diventa un'ulteriore epifania della Krisis), di un Aldo Capitini (laddove la Persuasione diviene religiosità autentica e umana) e addirittura di un Julius Evola (dove M. vien chiamato a testimonianza del valore metafisico della "purità")‘. Il nostro accostamento, dunque, è stato progressivo, talora blando, talora, e più spesso, esasperato: come dire, volentieri il gioco ci ha preso la mano e, rileggendo quanto abbiamo scritto su M., ci accorgiamo d'aver spesso confuso, anche noi, la nostra prospettiva con la sua, o meglio, d'aver reso trasparente la nostra "persuasione" attraverso la sua, utilizzando anche noi il suo dettato come viatico di una ricerca ed urgenza esistenziale che, in primo luogo, ci appartiene. Un qualcosa di analogo accadde del resto anche al Goriziano, tal che la sua tesi, nata come uno studio scientifico sui concetti di persuasione e retorica in Platone ed Aristotele (il cui nucleo originario si conserva nella sezione "maledetta", come qualcuno l'ha definita, delle Appendici critiche), si tradusse ben presto in un'apologia della Persuasione. La sua tesi scientifica si era risolta in una ipotesi esistenziale, e M. non ebbe scrupoli a ritenerla "ufficiale", a "sottoporla in commissione di laurea", perché se è vero che una tesi di laurea è 4 Per una motivazione che non ci vergogniamo di confessare esclusivamente politica (una salutare posizione antidemocratica, una tantum), abbiamo ignorato del tutto l'odiosa interpretazione evoliana; quella di Cacciari la abbiamo assorbita nel corso della nostra trattazione, senza palesarla più di tanto; riguardo a Capitini, invece, cui va tutta la nostra simpatia, ci riserveremo di approfondirla nelle nostre Conclusioni. un'opera di ricerca, è altrettanto vero che la vera ricerca è quella umana, socratica, soprattutto se poi - e qui facciamo riferimento alla nostra - è una tesi di filosofia morale. Nel suo scritto accademico, M. si disincagliò dalla "scientificità", per porsi in diretta sintonia con la voce della Persuasione. Ma non fu assunzione di sregolatezza o di a-criticismo, frutto esclusivo di un'operazione di gusto o di genio; bensì, semplicemente, l'escussione di una strategia ermeneutica altra (ogni strategia di scrittura comporta, del resto, una specifica strategia di lettura), una tecnica d'interpretazione dialogica che collabora col testo e che trova nel divino Platone * il suo teorico più convinto ed esemplare: leggere non glossando, ma filosofando, e intender la filosofia non (soltanto) come scienza del pensiero, ma come sapere a vantaggio dell'uomo’ [cfr. Eutidemo, 288e - 290d], e quindi etica e politica: pensiero che si svolge tra, e non sugli, uomini, con le parole degli uomini, anche se il suo linguaggio è talora più suggestivo che rigoroso. In tal senso, assumendo in pieno anche noi questo profilo euristico, abbiamo tentato un "romanzo storico-filosofico" della persuasione in M. e abbiamo accompagnato l'autore nella ricostruzione eccentrica, ma fedelissima (fedele alla sua eccentricità), del suo pensiero. Proprio a questa oculata scelta metodologica rispondono sia l'andamento narrativo della nostra esposizione, e qualche confidenza che ci siam presi durante il suo corso, sia l'accostamento del pensiero del Goriziano a pensieri "alternativi" (il Buddismo, ad esempio), laddove l'accostamento non è arbitrario, ma confortato da effettivi riscontri biografici e testuali; sia le forzature cui sottoponiamo i testi dell'antichità classica filosofica e tragica (forzature, ancora, non nostre, ma dello stesso M., filologo "patologicamente" originale: ci siamo limitati a seguirlo e, in certi punti, ad assecondarlo), sia infine il privilegiare testi ed autori in apparenza estranei alla storiografia filosofica "ufficiale" (Ibsen e Tolstoj, sopra tutti), solo perché è quasi esclusivamente su tali testi ed autori che si innesta e si forgia l'immaginario persuaso di M.. Di contro, abbiamo adottato anche noi un opportuno (o per noi tale) armamentario euristico per avvicinare il Goriziano. Innanzitutto, l'orizzonte - morale, ma appunto anche euristico - entro il quale si muove la nostra tesi è quello delineato dalla ragion pratica kantiana, non solo qui assunta come la prospettiva etica, per noi, più alta mai raggiunta dal pensiero in assoluto, ma anche - nell'economia del nostro discorso - come valido modello per indagare e segnare "i limiti e le possibilità" della condizione persuasa in M.. Il punto più importante di contatto tra il cosiddetto imperativo iperbolico del goriziano e l'imperativo categorico kantiano è da riscontrarsi, a nostro avviso, nella forte esigenza - 5 Definizione, questa, tra l'altro cara ad uno dei nostri maestri putativi, Nicola Abbagnano. 6 In questo, è possibile accostarlo al Nietzsche de La nascita della tragedia e de La filosofia nell'età tragica dei greci. necessaria, ma non sufficiente - di autonomia, che le suddette posizioni presuppongono: il regno della Rettorica viene, di contro, a palesarsi per antonomasia come regno della eteronomia, in tutte le manifestazioni, dalle più subliminali alle più sublimi, dalla sua componente prima e fisiologica (la deficienza *) alla sua realizzazione più completa (la tecnica politica e panoptica del corpo, tanto per esprimerci con una fraseologia foucaultiana). Alla luce di quanto detto, cercheremo di assimilare il vir” persuaso alla volontà santa, così come descritta da Kant. Quando, invece, la nostra analisi s'appunterà nella de-costruzione del dispositivo rettorico, ci avvarremo proprio dell'aiuto di quella lezione di "smascheramento" retorico (lezione profonda e pervicace, intelligente ed irriverente), ch'è il grande lascito di Foucault, inteso da noi come apice della cosiddetta "scuola del sospetto". La difficoltà del concetto di Persuasione, difficoltà quindi prima di concettualizzazione che di realizzazione, acquisterà - a nostro giudizio - nuova chiarezza e nuovo valore in questo tentativo di approccio critico che, a quanto ci consta, appare inedito nelle letteratura critica sul Goriziano. Gli ulteriori elementi sinergici, di cui si terrà conto, sono quegli stessi retaggi esistenziali che M. rielabora ed "attualizza", ritenendoli egli stesso le cifre più essenziali di una vita sana*, ovvero il messaggio e la simbologia cristologica e (nella sua variante laica, se ci è permesso di esprimerci così) il messaggio e la simbologia socratica. Secondo un taglio, invece, chiaroscurale, si evidenzieranno distanze/vicinanze con i mostri sacri della Rettorica, ovvero Hegel e ancor più Aristotele. A tal proposito, si utilizzerà l'opera dello Stagirita - paradossalmente? - come una delle chiavi più adatte per penetrare l'assunto M.iano, e da essa si ricaverà la formula euristica di entelechia etica per designare appunto l'atto autentico della Persuasione. Persuasione che acquisterà, per quanto possibile, contorni ancor più definiti nel confronto con la fede (si tenterà una correlazione tra il Persuaso e il "cavaliere della fede", figura kierkegaardiana), tal che, ancora una volta, la Persuasione apparirà coi crismi di una esperienza e di un esercizio l'è vero religioso, ma di una religiosità "laica", che si slaccia dall'eteronomia del rapporto con Dio, per vestirsi di una propria spiritualità umana tutta particolare, democratica e libertaria, ovvero fondatrice di democrazia e di libertà (in questo contesto si accennerà all'opera di Aldo Capitini, che proprio in tal senso intese il monito M.iano). Insomma, l'approccio che tenteremo al "concetto" di Persuasione mirerà anzitutto a far terra bruciata intorno ad esso: giocoforza, l'avvio a tale approccio verrà inaugurato in 7 Utilizzeremo, d'ora in poi, con preferenza questa dizione per indicare l' "essere persuaso", sia per evidenti ragioni di brevità, sia innanzitutto a ragione della forte valenza semantica- morale-storica che i latini assegnavano a questo termine [cfr. almeno C. Nepote, De viris illustribus]; vi contrapporremo homo per designare l' "uomo della Rettorica" legato alla terra [homo > humus]; e soprattutto dominus, colui che detiene i fili del potere all'interno della "comunella dei malvagi" [per il significato di quest'ultima espressione, cfr. il prosieguo del nostro lavoro]. media re, ovvero con riferimenti diretti agli scritti ultimi del giovane filosofo goriziano e con iniziale preferenza per le lettere e le poesie, rispetto alla stessa tesi di laurea, ch'è il suo lavoro più conosciuto: ciò nella convinzione, nostra personale, che in quelli il concetto di Persuasione abbia acquistato una dimensione, come dire, più consapevole e vitale, urbanizzata e "politica" (insisteremo su questo punto), quanto mai avesse nello scritto accademico, laddove ogni definizione a riguardo - soprattutto nelle prime battute - si risolve volentieri in forme ermetiche e tautologiche, talora francamente impenetrabili. Il tutto, nel tentativo - che è paritempo pretesa - (autocitandoci) «di individuare il nocciolo etico di quel suo [di M.] stesso pensiero, e di finalizzario ad una sana eudemonia (quella che il Goriziano assimila alla vera 'salute') a vantaggio del nostro tempo, cercando d'intravedere - non potendone visualizzarne in modo corretto e 'coerente' la consistenza e la realtà - la possibilità di quel porto di pace *, da lui stesso vagheggiato», convinti che «la cifra autentica del suo pensiero sia riposta in un'esigenza davvero semplice e umana: la ricerca, ch'è l'esigenza appunto, della felicità possibile per l'uomo». In questa ricerca e in questa esigenza convergono significativamente, per l'appunto, anche la prospettiva socratica, quella cristiana e - non ultima - quella kantiana: e su una cattiva (in senso proprio e lato) deflessione di tale ricerca e di tale esigenza si è fondato, e si fonda tuttora, il mondo della Rettorica. Postille metodologiche. a) Nella stesura del nostro lavoro, abbiamo preferito riprodurre la falsariga M.iana: strutturare il discorso sulla Persuasione e sulla Rettorica in due grandi blocchi, "monotematici", opportunamente articolati in paragrafi atti a focalizzare i singoli progressi dell'analisi. Ovviamente, i due capitoli non conducono esistenza autonoma, ma presuppongono una serie indefinita di rimandi reciproci, evidenziati - nel nostro caso - dall'Intermezzo (ma non solo), ponte di passaggio dall'uno all'altro e frapposto ad essi. b) Sempre seguendo suggestioni M.iane, accordiamo grande valore alle epigrafi: queste abbonderanno in riferimento a paragrafi di estrema importanza e complessità. L'epigrafe, infatti, per M. riassume, e in certo modo "scolpisce", il senso e la prospettiva di un discorso, e, allo stesso tempo, lo arricchiscono di sottointesi atti a favorire una "complicità etico-ermeneutica" tra lo scrittore e il lettore. c) Durante il nostro lavoro, indicheremo generalmente (ovvero, a meno che non si avverta il bisogno di approfondire l'appunto) con le seguenti sigle i testi di M. più citati, facendole seguire dal numero delle pagine cui le citazioni fanno riferimento, e apponendo il tutto, in parentesi quadre, a fianco del brano citato: 8 Paradossalmene, perché M. individua proprio in Aristotele il suo nemico dichiarato [cfr. oltre]. - Opere, a cura di G. Chiavacci, Firenze, Sansoni. 1958: 0; - La persuasione e la rettorica, con Appendici critiche, a cura di S. Campailla, Milano, Adelphi, 1995: PR; - Epistolario, a cura di S. Campailla, Milano, Adelphi, 1983: E; - Poesie, a cura di S. Campailla, Milano, Piccola Biblioteca Adelphi, 19945: PP; - Il dialogo della salute e altri dialoghi, a cura di S. Campailla, Milano, Piccola Biblioteca Adelphi, 19952: D. Quest'espediente ha una doppia utilità metodologica: 1) evitare un continuo e fastidioso affastellarsi di note e di rimandi spiccioli a pie' di pagina, elemento di distrazione durante la lettura; 2) (e più importante) mostrare la ferrata logica di rimandi e di allusioni che informa tutta l'opera di Carlo M., secondo l'intima consapevolezza, che è propria al filosofo goriziano, del fatto che ciò che si sta comunicando è in fondo un unico, anche se articolato, pensiero [cfr. nota 161]. d) Trascriveremo, con spaziatura e formattazione di paragrafo e carattere diversi da quelli comunemente assunti dalla nostra scrittura, periodi o espressioni di M. o di altri autori, o che comunque non ci appartengono. e) Riguardo espressioni e citazioni in greco, fatta eccezione per talune ricorrenti nel dettato di M., si preferirà la translitterazione latina (ad es. gui --- philia); le citazioni, tratte da filosofi o scrittori non italiani, in linea generale si riporteranno direttamente in traduzione. f) Infine, invitiamo - si licet - a non trascurare, durante la lettura, le note a pie' di pagina, alcune particolarmente strutturate e complesse: molte note, infatti, rappresentano vere e proprie "appendici critiche" al paragrafo in questione, e articolano un discorso tangenziale e approfondito di taluni aspetti del pensiero M.iano che, di non minore importanza, tuttavia avrebbero appesantito, in prolissità, il corpus del paragrafo stesso. Capitolo | La persuasione more geometrico demonstrata. Persuadere: 1 - indurre qlc. in una convinzione o spingerlo a compiere determinate azioni; 2 - ottenere approvazione, ispirare fiducia. Definizioni (rettoriche) del dizionario Garzanti [...] guardar in faccia la morte e sopportar con gli occhi aperti l'oscurità e scender nell'abisso della propria insufficienza: venir a ferri corti colla propria vita. "Definizione" di M., nel Dialogo. 1. Introduzione metabiografica. Mi pardi non aver voce, così m'opprime questo triste incubo d'inerzia faticosa dal quale non ho saputo ancora riscuotermi. Quella voce che viene dalla libera vita, quella m'era necessaria per fare il mio lavoro come io lo volevo; m'ero illuso di poterla avere: e mi son trovato invece a desiderar solo di non parlare, a non aver nessun interesse per ciò che pur m'ero proposto di dire quasi con entusiasmo. E d'altronde finir la tesi era la necessità per me per uscir da questo abbominio, almeno per poter sperar d'uscirne, per aver almeno una via. Ma scrivere senza convinzione parole vuote tanto per poter presentar carta scritta, questo ancora m'era impossibile... E in questo triste giro mi son dibattuto questi mesi malato nell'anima e impigrito nel corpo, a volte giungendo a raccogliermi e a riaver in me vive e concrete le cose che altrimenti mi danno solo un tormento oscuro; altre volte e per lo più vinto dall'inerzia disperdendo le mie forze in questo e in quello che sembrava distrarmi dalla noia e tanto più fortemente mi stringeva nella brutta necessità [E 440-441], Queste parole - scritte da M. all'amico Enrico Mreule, quasi ad un anno dalla partenza di quello per l'Argentina - rappresentano, nella loro disperata sincerità, come un'epitome esistenziale dell'impasse (almeno per poter sperar d'uscime, per aver almeno una via...) in cui grava il nostro giovane autore, a pochi giorni oramai dalla sua morte. L'onere della tesi di laurea, questo «mostro informe qui crescit eundo et quod crescit non it» [E 417], viene affrontato in ultimo con la pedanteria (anzi, ci vien d'usare un ossimoro: con la dotta sciatteria°) di chi è già consapevole dell'inutilità, travestita da illusione, di poter fare «con le parole guerra alle parole» [PR 134]'°; di chi - forte di questa consapevolezza - si presta tuttavia al gioco della Rettorica, fatto di scadenze e note filologiche (fumo negli occhi per un "messaggio" che tanto i professori non capiranno, ironizza altrove M.)'', di vita consegnata alla carta, e per questo non più vita. Una consapevolezza, infine, affidata in forma definitiva e paritempo programmatica alla famosa prefazione all'opera maggiore: «o lo so che parlo perché parlo, ma che non persuaderò 9 «L'interesse d'aver fatta una cosa non è l'interesse di farla» [E 441]. 10 Tratto dall'epigrafe alle Appendici critiche. 11 «Il mio lavoro procede a lenti passi, anzi non c'è un progresso materialmente sensibile. Ma non me ne impensierisco, perché ormai è questione di tempo e difficoltà grosse non ne troverò più. - Tanto poi per quei professori è tutto buono; per loro è come arabo, non hanno vie e criteri per dire se va bene o male; tutt'al più potrebbero rifiutarlo e perciò è stato prudente aspettare fino a Ottobre, che così potrò buttar loro negli occhi tutta la polvere necessaria e che andrò raccogliendo in questo tempo. -» [E 392]. Antimo Negri, giustamente, fa notare che «solo le Appendici, del resto esse stesse non fino in fondo, sembrano, vertendo su autori classici, soprattutto Platone e Aristotele, obbedire alle regole del gioco dello "studio scientifico" accademico» [A. Negri, Il Lavoro e la città, Roma, Ed. Lavoro, 1996, pag. 45]. In un notevole passo della sua tesi, M. destruttura i "meccanismi di potere" sottesi alla dinamica succitata: «"[...]Tu devi far uno studio su Platone o sul vangelo" gli [al giovane studioso] diranno "è perché cosi ti fai un nome, ma guardati bene dall'agire secondo il vangelo. Devi esser oggettivo, guardare da chi Cristo ha preso quelle parole o se omnino Cristo le abbia dette e se non meglio le abbiano prese gli Evangelisti o dagli Arabi o dagli Ebrei o dagli Eschimesi, chi lo sa... Naturalmente parole che valevano in riguardo all'epoca, adesso la scienza sa come stanno le cose, e tu non te ne devi incaricare. Quando tu hai messo insieme il tuo libro sul vangelo - allora puoi andar a giuocare". [...] Così si conforta il giovane a perseguire nel suo studio scientifico senza che si chieda che senso abbia, dicendogli: "tu cooperi all'immortale edificio della futura armonia delle scienze e sarà un po' anche merito tuo se gli uomini quando saranno grandi, un giorno sapranno "». [PR 131; corsivi di M.]. Abbiamo preferito anticipare già qui espressioni- conclusioni del Goriziano, al fine di proiettare da subito chi legge nel vivo della polemica M.iana. nessuno: e questa è disonestà - ma la retorica "mi costringe a forza a far ciò"? - o in altre parole "è pur necessario che se uno ha addentato una perfida sorba la risputi"» [PR 3]. Una citazione, questa, che è a la page, tra coloro che affrontano il filosofo goriziano, anche se talora mal intesa o superficialmente valutata. Tuttavia, a ben vedere, è già qui che si delinea, si dibatte, e implode, il problema (l'aenigma) della persuasione e della rettorica. Ed è questa (ci si perdoni quest'ulteriore incursione metodologica), anche, una delle peculiarità che caratterizza il nostro M.: ovvero, il fatto che da qualunque prospettiva si prenda la sua opera, qualunque suo scritto si abbia sottomano, ci si trova già subito e prepotentemente proiettati nel cuore dello scontro millennario, umano e storico, tra persuasione e retorica appunto. E' altresì anticipato, in forma lata ma altrettanto perentoria, un assunto che informa e struttura e, in un certo modo, pregiudica ogni assoluto tentativo di discorso su "che cosa sia" la Persuasione: la Persuasione è dopo tutto l'indicibile, l'impensabile: una "condizione" senza pensiero, che non possiamo visualizzare e nemmeno interpretare concettualmente, né tantomeno comunicare, secondo le leggi della logica della cosiddetta "ragione occidentale". Ogni "parola sulla", ogni "pensiero sulla" Persuasione, già solo per essere concepito, deve prima essere elaborato, sottoposto ad artificio, manipolato, interpretato, per separarlo dalla sua primigenia e consustanziale assurdità: ogni pensiero sulla Persuasione si profilerebbe, così, già di per se stesso come Rettorica. Appare chiaro, inoltre, ma non è male ribadirlo da subito, che il progetto originario - di trattare, nella sua tesi di laurea, | concetti di persuasione e rettorica in Platone ed Aristotele - si allarga e sviluppa, inevitabilmente per M., nella considerazione dell'intera vita umana, culturale e sociale. Non solo. In effetti, l'applicazione di questi due principi o categorie (per ora definiamoli in questo modo) investe una dimensione ancora più ampia, assurgendo a cifra dell'intero esistente. Ovvero, tutto il mondo, inteso sia come "totalità dei fatti" (tutto ciò che accade) sia come "totalità delle cose" (tanto per parafrasare Wittgenstein), risulta permeato, intriso, e quindi - dalla prospettiva del Nostro - rimeditato alla luce di questi due principi. Questo è un punto nodale. La persuasione e la rettorica, nell'accezione del giovane filosofo, subiscono così non soltanto uno slittamento concettuale rispetto alla concezione che di questi due principi, che di queste due parole, il "senso comune" ha. La rettorica - ad esempio - non è più un'ars, una téchne, con una sua patente di nascita, storicamente contestualizzata e con un'applicazione "pratica": ovvero, non è larte del parlare e dello scrivere in modo da convincere, o persuadere” un uditorio, non è una professione di eloquenza e non denota 12 in greco nel testo 13 E' interessante come la denotazione povera di questi due termini s'incontri in questa definizione, tratta dal dizionario Garzanti, quasi a testimoniarne un significativo appiattimento. altresì, per estensione, un atteggiamento o comportamento che mira solo all'effetto esteriore e non è determinato da un'autentica esigenza spirituale (la retorica del bel gesto, ad esempio). Tutti questi aspetti non sono altro che i "modi" e gli "attributi" in cui si manifesta la Rettorica originaria: ne sono la mera fenomenologia, e anche la più povera. Le parole-chiavi di questo pensiero, dunque, sono da M. essenzialmente intese «in un senso diverso da quello corrente, che rivela influenze ebraiche, greche e proto-cristiane. Come osserva Mario Perniola, persuadere si dice in greco peitho, e l'uso transitivo del verbo, persuadere qualcuno, non appartiene al greco arcaico ma ne rappresenta una successiva trasformazione. Dunque la prima accezione di persuasione era essere persuasi, aver fiducia. Anche nella Bibbia dei Settanta [...] la radice greca peith- traduce la radice ebraica bth-, usata nei libri sapienziali dell'Antico Testamento per indicare la disposizione d'animo del giusto: la fiducia. Mentre la fede, pistis, nel Nuovo Testamento implica il rinvio al futuro, l'attesa di una salvezza a venire, la fiducia-persuasione è, nell'Antico, qualcosa di presente, un possesso attuale. Il senso della persuasione M.iana è molto simile»'*, come avremo modo di approfondire. Giusticato appare, dunque, il nostro confessato imbarazzo nell'approntare la presente tesi, e ci figuriamo l'espressione ironica di M., se potesse leggere le nostre pagine, e le altrui, sulla sua opera e sul suo pensiero. Ma ancora una volta, la rettorica ci spinge a far ciò: un dispositivo machiavellico così diabolicamente ben congegnato da riuscire a rendere la voce della verità la propria pubblicità, ammantandola casomai di simbolismo o conferendole una sistemazione ch'essa, invece, disdegna; e da riuscire a rendere, altresì, i contestatori del sistema i propri martiri, o - alla men peggio - «naturalisti inesperti», o meri facitori di bei versi, di bei drammi e di belle musiche. E M. stesso un nichilista, un mistico, un cristiano devoto, un ebreo autentico, un filosofo mancato, soltanto uno scrittore, una promessa non mantenuta, un teorico dell'arte, un teorizzatore del dominio, un filosofo del linguaggio, un imperfetto pessimista, un filosofo col martello, un pensatore morale, un precursore dell'esistenzialismo, un povero anonimo giovane goriziano suicida, l'ultimo allievo di Socrate, uno spirito della vigilia; e l'elenco, credeteci, potrebbe stendersi all'infinito, perché infiniti sono gli uomini ed, ergo, infiniti sono i modi di porsi della rettorica. Il che vale a dire che il "sistema" (ed è questo il suo raffinamento, come vedremo) è divenuto capace di tollerare, al proprio interno, riassorbendole, anche le contraddizioni e le contestazioni più sottili e acute, apparendo per molti aspetti davvero come un Moloch o un Leviatano invincibile. 14 Cfr. Michelis Angela, Carlo M.: il coraggio dell'impossibile, Roma, ed. Città Nuova, 1997, pagg. 124-125 [la stessa autrice rimanda a M. Perniola, La conquista del presente, in Mondo Operaio, n. 4, aprile 1987, pagg. 108-109]. Questa che ci accingiamo a scrivere, tuttavia, non vuole essere una riflessione su M. e sulla sua opera e il suo tempo, non pretende cioè di coltivare (soltanto) una critica filologica e filosofica del suo pensiero. La sua pretesa è addirittura più grande: ovvero, quella di individuare il nocciolo etico di quel suo stesso pensiero, e di finalizzarlo ad una sana eudemonia (quella che il Goriziano assimila alla vera «salute») a vantaggio del nostro tempo, cercando d'intravedere - non potendone visualizzarne in modo corretto e "coerente" la consistenza e la realtà - la possibilità di quel «porto di pace», da lui stesso vagheggiato. Per quanto possa sembrare riduttivo, soprattutto in confronto alle vertiginose elucubrazioni che si sono tessute intorno all'opera del nostro giovane autore, siamo infatti convinti che il tratto autentico del suo pensiero sia riposto in un'esigenza davvero semplice e umana (esigenza che non è soltanto letteraria o speculativa, ma che nasce soprattutto da un'amara esperienza di vita, così com'è esperita da un giovane intelligente e molto, molto sensibile): la ricerca, ch'è insieme l'esigenza, di una felicità possibile per l'uomo. «Gli uomini non sono infelici perché muoiono; muoiono perché sono infelici», afferma Michelstaeater, e questa antimetabole non vuol essere una frase ad effetto giocata sul capovolgimento di un luogo comune, bensì in essa è compendiata la grande utopia etica (ma quanto utopica, poi?) che il Nostro ci propone. M., redivivo Socrate, si assume un difficile compito esistenziale prima che speculativo (condividendolo col suo "maestro" e con tutta la temperie greca), e lo affronta con tutta l'esuberanza e la fiducia della sua giovane età, esuberanza e fiducia temprate tuttavia dal rigore della sua mente eletta: quel compito è insegnare agli uomini ad essere veramente felici. Glissando per ora considerazioni che approfondiremo durante tutto il nostro discorso, possiamo anticipare già qui, dunque, la pregnanza socratica ed, insieme, evangelica (nonché, aggiungiamo noi, kantiana) di suddetta utopia. Detto in parole molto semplici: se l'infelicità è frutto di "ignoranza esistenziale" (come c'insegna Socrate, appunto, e - in certo modo - tutta la schiera di Persuasi che M. annovera nella prefazione alla sua tesi), ebbene bisogna fugare le tenebre di questa ignoranza (ovvero, di questa rettorica), bisogna «uscir della tranquilla e serena minore età» [PR 131]'°, ed indagarla secondo una prospettiva "archeologica" - ovvero, "eziologica" - che la conduca appunto allo scoperto. M. scoprirà (come già notava a suo tempo il Piovani’) le radici di 15 Sono le parole con le quali, significativamente, si conclude la tesi di laurea. Ma cfr. il seguito del nostro lavoro. 16 Piovani Pietro, M.: filosofia e persuasione, un inedito di P. Piovani a cura di Fulvio Tessitore, Nuova Anologia, fasc. 2141, vol. 548°, gennaio- marzo 1982, p. 214. Piovani, innanzitutto, ci avverte che «(...) occorre molta prudenza critica nell'avvicinarsi a M. con la piena fiducia che il suo discorso abbia una tratteggiata autonomia di linee ricostruibili al di là del loro frammentarismo sostanziale."; quindi, poco dopo, quasi a proporci un possibile approccio metdologicamente corretto: "A tal fine giova, secondo noi, individuare come determinante il tema della deficienza». quella Rettorica nella stessa struttura - fisiologica, prima che ontologica - dell'uomo, penalizzato da quel «deficere» ch'è l'alfa e l'omega di ogni sofferenza, di ogni illusoria(«lusinghiera», «adulatrice») soddisfazione, e - insieme - di ogni possibilità di riscattoautentico. Quella "deficienza" che la critica, unanimemente, ascrive ad un retaggio schopenhaueriano del nostro autore, e che noi, invece, preferiamo assimilare al concetto di privazione (steresis), contenuto nella Fisica di Aristotele. Il che non vuol essere un cavillo ermeneutico, ma vuol rendere chiara - da subito, senza indugi - quella ch'è la nostra prospettiva di approccio a M.: siamo convinti, infatti, che l'aenigma della Persuasione (e di tutte le ardue, tautologiche "definizioni" che ad essa il Goriziano associa) si risolva in quella che potremo chiamare, con una formula che diamo già qui per definitiva, entelechia etica, laddove per entelechia intendiamo proprio ciò che intendeva lo Stagirita'”, ovvero l'atto finale o perfetto, cioè la compiuta realizzazione di una potenza. Ebbene, a nostro parere, il dilemma Persuasione-Rettorica si gioca appunto sul trinomio privazione-potenza-atto (e ci sentiamo autorizzati a ciò da alcune "tracce" che M. stesso lascia nei suoi scritti), tale che la Persuasione si evincerà come la piena, perfetta attuazione, realizzazione dell'uomo, secondo la sua (vera) natura. Si converrà che una tale impostazione ribalta, in modo deciso, ogni evenienza critica - per quanto legittima, perché giustificata, in un certo senso, da talune affermazioni "forti" dello stesso Goriziano - circa l'impossibilità (per l'uomo) della Persuasione. In effetti, proprio M., se non nell'opera maggiore, soprattutto nell'Epistolario e nelle Poesie? sconfessa - e ci sentiamo di dire che lo fa con una certa gioia che sa di liberazione - quella presunta impossibilità della Persuasione, individuando nell'amico Mreule l'acme, cronologico ed etico, della Persuasione realizzata: l'atto di coraggio del compagno Enrico dimostrò al giovane filosofo (e dimostra a noi) che la Persuasione non ha soltanto una sua storia (né tantomeno soltanto una sua storia letteraria e filosofica), ma anche una sua attualità viva e concreta, che ci può essere accanto e ci può guidare '°, pur nella consapevolezza che una cosa è conoscere la «via della Persuasione», altra cosa è avere la forza e il coraggio di imboccarla. Volendo, il dramma del suicidio del giovane goriziano si consuma tutto qui (ma lungi da noi ogni riduzionismo e ogni retorica a tal proposito). 17 Cfr. almeno Metafisica, IX, 8, 1050a 23. 18 Nel confronto (soprattutto) con le ultime lettere e poesie (intendiamo quelle del 1909-1910), ci azzardiamo a considerare la tesi di laurea già "datata", per quanto concerne la dimensione persuasa dell'uomo; o quantomeno, a considerare le suddette lettere e poesie l' "urbanizzazione" più completa e più efficace del messaggio della Persuasione stessa. Ragion per cui, ad esse va tutta la nostra predilezione. 19 Sul valore e sul senso di questa "guida" della Persuasione - che non ne pregiudica l'assunto autonomo, cioè di esperienza che si realizza nello spazio di autonoma sacralità di ogni uomo - si articola un difficile e intricato equilibrio (tra autonomia ed eteronomia), sullo "scioglimento" del quale s'impernia tutto il nostro lavoro. Già da quanto detto finora, appare chiaro che M. si presenta subito come un autore "difficile": questa sua difficoltà deriva non solo (com'è ovvio) dal carattere decisamente e consapevolmente anti-sistematico, se non ermetico, del suo linguaggio e del suo "messaggio"? - per quanto quello stesso messaggio contenga una sua certa "banalità" (la "banalità del bene", per alcuni sintomo di "pensiero adolescenziale" [sic]) paradossalmente non accolta, inascoltata™ o, peggio, mal interpretata; non deriva soltanto dalla vastità (davvero impressionante, per un giovane) dei suoi referenti culturali; né soltanto dalla "irritabilità" cui può indurre chiunque ad esso si avvicini (un'irritabilità che egli condivide appieno con la torpedine-Socrate); bensì essa deriva, forse soprattutto, dalla collocazione "liminare" della vita stessa e dello stesso pensiero del Goriziano: storicamente sospeso in un'età per definizione di transizione e di decadenza (quella tra Ottocento e Novecento), con tutte le inquietudini "millennaristiche" annesse e connesse, ampiamente testimoniate, del resto, dalla cultura coeva’; geograficamente (e dunque culturalmente, linguisticamente...) oscillante tra Austria e Italia (e non solo; non si approfondirà mai abbastanza l'impronta mitteleuropea di questo autore”), situazione - questa - complicata, e di molto, dall'appartenenza ebraica dell'autore stesso (altro nodo abissale); attratto e disperso in una molteplicità passionale di ispirazioni (il teatro, la musica, la letteratura, la poesia, la pittura), sia per quanto concerne le "fonti", sia per quanto concerne le sue stesse realizzazioni; calato in una Weltanschauung tragica - filosofica e religiosa - di amplissimo respiro storico-geografico, di cui si propone originalmente e appassionatamente di riannodare le fila; dibattuto tra un lacerante bisogno di indipendenza (non solo "culturale" e affettiva, ma anche economica) e un altrettanto forte bisogno di rifugio nell'alcova della sua Gorizia e della sua famiglia. 20 Riguardo a ciò, solo per la chiarezza con cui è svolta l'argomentazione, riportiamo l'equilibrata valutazione di G. Cavallero, nella prefazione alla sua tesi di laurea, valutazione praticamente condivisa da tutta la critica: «Alla filosofia del M. (caso singolare nella storia dei pensiero) va riconosciuta subito una dote rara: quella di non porsi mai come tale, almeno nel significato ormai consacrato del termine. Di diritto essa rientra piuttosto nella storia della cultura che, non propriamente, in quella della filosofia o della letteratura occidentale. La sua peculiare forma espressiva è strutturata in un originale amalgama linguistico, da cui affiorano, armonizzati su di un antico ritmo greco, stilemi biblicoplatonici, modi di prosare "vociano" oltre, naturalmente, ad una congerie varia di altri influssi - tra i più disparati - della cultura contemporanea. Questo complesso problema linguistico, lasciato tuttora irrisolto dai numerosi critici del M. ad oltre sessant'anni [la tesi di Cavallero è del 1972] dalla morte, ha così indirettamente favorito le più arbitrarie interpretazioni della Persuasione, nel tentativo di ricondurla, di volta in volta, al denominatore delle più svariate ideologie del Novecento europeo». [G. Cavallero, Itinerario di M., Tesi di laurea, Anno accademico 1971-1972, presso Biblioteca di Gorizia, Fondo Carlo M., Prefazione p. VI. ] 21 «Eppure quanto io dico è stato detto tante volte e con tale forza che pare impossibile che il mondo abbia ancora continuato ogni volta dopo che erano suonate quelle parole» [PR 3]. 22 Ma cfr., per quanto or ora diremo, il nostro profilo biografico, più dettagliato, contenuto nel paragrafo 6 del Il capitolo (sulla Rettorica): Il pretesto cronologico della proposta persuasa di M. 23 Lo studio di L. Furlan, L'essere straniero di un intellettuale moderno, ed. Lint- lavoro dettagliato, composito, anche se discutibile per certe sue conclusioni - si propone di adempiere appieno a questo gravoso compito. Tutto questo risulta poi complicato da una tempra caratteriale certamente particolare, diremmo per certi aspetti umorale, tanto da rasentare a volte manifestazioni depressive- reattive (in specie, ad esempio, nelle ultime lettere), altre volte lampi di vitalistico, ottimistico entusiasmo. Delicato, suo malgrado, come un fiore di serra (psicologicamente, beninteso non fisicamente), sarebbe forse più opportuno dire che la severità, o meglio il forte rigore morale, che egli usò con se stesso dovette applicarlo anche agli altri uomini, ricavandone sovente sonore smentite: da ciò, negli ultimi anni della sua vita, una sorta di involuzione caratteriale: un animo, col tempo, sempre più appartato e deluso, che tuttavia non perde la sua essenziale forza, energia e consapevolezza. Alla luce di tutto ciò, se volessimo compendiare, in una sorta di prosopopea, il dramma esistenziale del nostro giovane autore (che è, in definitiva, quello di un "aspirante alla Persuasione" che si trova invischiato giocoforza nello strame rettorico), proporremmo - in alternativa alla chiave di lettura legata alla ben nota "coscienza infelice" hegeliana, avanzata dal Garin% - la figura di Qohélet, il saggio ebreo autore di quell'operetta biblica (tanto cara al Goriziano) che vien chiamata Ecclesiaste. Nel corso della sua esistenza, Qohélet ha vissuto sulla propria pelle - giungendo ad una consapevolezza tanto profonda quanto disincantata - la sconcertante (per quanto "banale") verità che «tutto è vanità», come recita l'inizio [1,2] e la fine [12,8] del libro biblico, a confermare che tutta la riflessione in esso contenuta non è altro che un dipanare la trama e l'ordito di quell'assunto unico, dominante e paradossale. Orbene, Qohélet - per quanto saggio, di una saggezza che lo discrimina rispetto all'umanità intera - è tuttavia e comunque, come tradisce l'etimologia stessa del suo nome, "l'uomo che partecipa all'assemblea (degli uomini)". Proprio come M.. Questo, insomma, il complesso intrico di fattori che si trova costretto ad affrontare chiunque si avvicini al filosofo. Lo stesso autore della Persuasione, quasi a pregustare questa difficoltà, afferma che «ci sono degli uomini che sono dei mostri, che si sono liberati del tutto dal loro tempo e dagli altri tempi e fanno la disperazione degli storici» [O 810]. Difficoltà che, tuttavia, a 24 Ma, per dirlo in parole molto semplici, se il dramma della "coscienza infelice" è quello di non poter identificarsi con Coscienza Immutabile, ch'è Dio e l'Assoluto, l'infelicità di M. ha un fondamento quantomeno opposto: propri quello di essere costretto all'identificazione, con qualsivoglia "struttura" o "identità". M. illustra questa inconciliabile dicotomia, ascrivendola anzi ad una delle più pericolose e "lusingatrici" illusioni dell'uomo, di ascendenza platonico-hegeliana, in un passo sotto questo punto di vista memorabile: «Egli [l'uomo] vive di ciò che gli è dato, di cui non ha in sé la ragione, ma nella sua conoscenza assoluta egli ha la Ragione; se il fine delle sue affermazioni vitali è in ogni punto paura della morte, ma nel suo Assoluto egli ha il Fine; se egli è in balia delle cose e non ha niente, e se pur questo niente difende come valevole con ingiustizia verso tutte le altre cose, ma nell'Assoluto egli ha la Libertà, il Possesso, la Giustizia. Così egli porta intorno l'Assoluto per le vie della città. Egli non è più uno ma sono due: c'è un corpo, o una materia, o un fenomeno o non so cosa, e c'è un'anima, o una forma, o un'idea. E mentre il corpo vive nel basso mondo della materia, nel tempo, nello spazio, nella necessità: schiavo; l'anima vive libera nell'assoluto». [PR 54-55] o ov ben vedere, ci tocca fino ad un certo punto, se è vero - come ribadiamo - che la presente tesi non vuol essere tanto un lavoro di critica e storiografia filosofica, né vuol essere una meditazione su M., bensì riflessione attraverso M., ovvero vuol rintracciare (vuol recuperare) in certo modo l'attualità della sua ingiunzione morale, e non al fine di espungere «ciò che è morto» e di decantare «ciò che è vivo» del nostro autore (operazione che, per noi, nasconde sempre presunzione ed ingratitudine), bensì di riguadagnare una voce autentica - che nasce da un'esperienza esistenziale altrettanto autentica - che possa aiutarci nella difficoltà del tempo presente, diventando nostra ingiunzione, al di là di ogni categoria storica e filosofica stabilita. Del resto, coerente alla sua formazione eminentemente "letteraria", e non specificamente filosofica (gli autori da lui citati, a rigore, sono più "profeti" che filosofi, ed è indicativo: la verità non si esprime per sistemi, ma si veicola nelle forme originali ed autentiche della creazione umana); e, soprattutto, consapevole che la verità stessa è una «sorba amara e perfida», «povera e nuda», che si vive e non si dice (com'egli afferma della Persuasione), lo stesso M. non intende pagare «l'entrata in nessuna delle categorie stabilite» né fare da «precedente a nessuna nuova categoria»; ma procede, a suo dire, nel rilevare il testimone della verità, «né con dignità filosofica né con dignità artistica»?°. Il nostro filosofo si pone, dunque, quale «povero pedone che misura coi suoi passi il terreno»? e da subito fa professione di non-originalità””, laddove però questa non-originalità non è pedissequa ripetizione scolastica di istanze e di imperativi morali, non è il disdegno intellettuale (anch'esso "borghese") di chi rifiuta per principio il mondo degli altri (sentenziando «pereat mundus sed fiat iustitia») e gli contrappone una realtà sua propria tanto edenica, quanto astratta e utopica: è, invece, il rinnovellarsi e il ribadirsi di un appello all'esistenza vera ed originale, vissuto veramente e profondamente sulla pelle di coloro che l'hanno professato: Parmenide, Eraclito, Empedocle, Qohèlet, Cristo, Eschilo, Sofocle, Simonide, Socrate, Petrarca su su fino a Leopardi, Ibsen e Beethoven. Il carattere "viatorio" di queste espressioni ci rimanda a quella che ci pare essere la chiave di volta della loro testimonianza: una testimonianza che matura, si muove e soffre tra e con gli uomini, un'ingiunzione morale che decade dal piedistallo del mal inteso imperativo categorico kantiano, divenendo - in questa deformazione - astratto e universale (i due termini, da un punto di vista esistenziale, si combinano), e rapprendendosi, In una lettera a Enrico, in un contesto ironico, M. butta giù, en passant, un «si duo idem faciunt non est idem» [E 423; ma il modo di dire ricorre anche altrove: cfr, ad es., PR 62]Questa notazione, evidentemente, meriterebbe molto di più che una semplice nota. 25 Per quanto questo poi sia vero: si veda comunque come appaiano scontate ed inopportune, alla luce di ciò, le accuse di coloro i quali tacciano M. di scarso rigore filosofico: Gentile fra i primi. 26Per le espressioni citate in questo contesto, rimando - ancora una volta - alla prefazione di C. M., La Persuasione..., op. cit. storicamente, nell' "uomo e nello Stato hegeliano", avviluppato nella matassa del dovere, della responsabilità e della sicurezza”; un'ingiunzione morale, infine, che si fa veramente "urbana" e concreta, in una parola: etico-politica. Ovvero, M. cala - incarna - lo sforzo etico-speculativo teso alla ricerca di soluzioni (scelte) esistenziali, volte al vero vantaggio degli uomini? - o meglio, della sola autentica scelta esistenziale, ch'è la Persuasione - nella magmatica, pragmatica ed altrettanto paradossale quotidianità che ognuno vive. L'unica valida alternativa - rispetto alla nostra decadenza - per una felicità possibile per gli uomini, per una xya9wv gui (il corrispettivo speculare, persuaso, della rettorica xowwwx xxxwv?9) veramente realizzabile. 27 Cfr. nota 21. 28 L'etica kantiana, nella sua interpretazione distorta, va a rappresentare proprio la forma più moderna e palese e dinamica di "etica borghese della sicurezza", ch'è il cavallo di battaglia della Rettorica. 29 Preferiamo utilizzare sempre il plurale. 30 Per il senso di queste espressioni, rinviamo al seguito del nostro lavoro. 2. Il demone Enrico. In un noto passo dell'Apologia [31, D; ma cfr. anche Fedro 242 C, 551], il persuaso Socrate afferma: «[...] questo che si manifesta in me fin da fanciullo è come una voce che, allorché si manifesta, mi dissuade sempre dal fare quello che sono sul punto di fare, e invece non mi incita mai a fare qualcosa»?! [corsivo nostro]. Poco prima, Socrate aveva definito quella voce «alcunché di divino». E' il famoso, controverso, "demone" socratico”, una delle voci più antiche ed autentiche della Persuasione, la cui caratteristica singolare è quella di essere, piuttosto, una voce della dissuasione”. Compendia e glossa G. Bastide®*, considerando tutti i passi in cui questa "figura" ritorna: «nnanzitutto Socrate spiega il suo comportamento ricorrendo a un dio interiore, ad un avvertimento intimo, ad una voce demoniaca che non l'abbandona mai. Poi, tranne una o due eccezioni, questa voce interiore prende forma di divieto, quando si tratta di distogliere Socrate da questo o quell'atto o da questo o quel coinvolgimento preciso. Infine, il dio è una forza imperiosa che determina in modo totale la vocazione spirituale di Socrate »”. In Teagete [129 E - 130 A], la potenza del demone socratico si "politicizza": «[...]la potenza di questo demone è determinante, anche nei rapporti con coloro che mi frequentano: a molti, infatti, è ostile ed essi non traggono profitto alcuno dalla mia compagnia, tanto che anche a me non è possibile stare con loro; a molti non impedisce di frequentarmi, ma, dalla mia vicinanza, non ricevono vantaggio alcuno; quelli, invece, che la potenza del demone assiste, perché godano della mia compagnia, sono coloro dei quali anche tu [Teagete36] ti sei accorto; infatti ne ricevono un profitto immediato; ma anche tra questi, alcuni godono di un 31 Le citazioni tratte dalle opere di Platone, qui e altrove, sono riportate secondo la traduzione offerta in Platone, Tutti gli scritti, a cura di G. Reale, Milano, Rusconi, 19912. 32 Cfr. la diapositiva C [Demone] nel supporto iconografico. 33 Si tenga altresì presente ciò che Nietzsche afferma nella Nascita della tragedia, sempre a proposito del demone socratico: «Una chiave per comprendere la natura di Socrate ci viene offerta da quel meraviglioso fenomeno che viene designato come "demone di Socrate". In particolari situazioni in cui il suo portentoso intelletto vacillava, egli ritrovava l'equilibrio in virtù di una voce divina, che si faceva udire in tali momenti. Questa voce, quando viene, dissuade sempre. La saggezza istintiva si mostra in questa natura interamente abnorme soltanto per contrastare qua e là, ostacolandolo, il conoscere cosciente. Mentre in tutti gli uomini produttivi l'istinto è proprio la forza creativo-affermativa, e la coscienza si rivela critica e dissuadente, in Socrate l'istinto diventa critico, la coscienza si trasforma in creatrice - una vera mostruosità per defectum!" [Nietzsche, La Nascita della Tragedia; in Opere 1870/1881, Roma, Newton, 1993, pag. 153]. L'acrimonia con cui Nietzsche offende e offenderà Socrate è la stessa con cui M. affronterà Aristotele; se il motivo propulsore di questa acrimonia è, praticamente, identico (la critica alla pretesa del sapere, nella fattispecie quello teoretico-scientifico-tecnico), i differenti bersagli critici sono - a nostro parere - non solo mera testimonianza di una dissimile "inclinazione di gusto" dei nostri due autori, ma tradiscono - e profondamente - anche la diversità delle alternative possibili e plausibili ch'essi propongono alla decadenza (l'oltre-uomo e il persuaso), come vedremo in seguito. 34 G, Bastide, Le moment historique de Socrate, Parigi 1939, pag. 236; riferimento contenuto in J . Brun, Socrate, Milano, Xenia 1995, pag. 71 35 Ma si tenga anche presente, anzi soprattutto presente, l'istruttivo capitolo IX [La dimensione del religioso in Socrate] del lavoro di G. Reale, Socrate. Alla scoperta della sapienza umana, Milano, BUR 2001, pagg. 265-294, capitolo sottinteso al nostro discorso. 36 E' ovviamente Socrate che parla. vantaggio sicuro e duraturo, molti, al contrario, fin tanto che stanno con me, progrediscono in modo soddisfacente, ma, una volta lontani, ridiventano come tutti gli altri» [corsivi nostri]. Orbene, crediamo che, in questo passo esemplare, sia contenuta una chiara parafrasi delle differenti e possibili modalità di relazione che il Persuaso intrattiene con gli altri uomini: M. "aggiorna" il topos affermando, in modo pregnante, che «ognuno deve trovarsi la via da sé - e da sé batterla passo per passo - ché non ci sono né carte né mezzi di trasporto; chi non sente di doverla, di saperla, di volerla fare, non è buono a farla e invano spera l'aiuto altrui, invano altri vorrebbe aiutarlo - la può batter colui che già è sano - e la salute è un dono di Dio. -»° [D 93-94; corsivi nostri], che fa da eco a quella, più famosa, contenuta nella tesi di laurea: «La via della persuasione non è corsa da "omnibus", non ha segni, indicazioni che si possano comunicare, studiare, ripetere. Ma ognuno ha in sé il bisogno di trovarla e nel proprio dolore l'indice, ognuno deve nuovamente aprirsi da sé la via, poiché ognuno è solo e non può sperar aiuto che da sé: la via della persuasione non ha che questa indicazione: non adattarti alla sufficienza di ciò che t'è dato. | pochi che l'hanno percorsa con onestà, si sono poi ritrovati allo stesso punto, e a chi li intende appaiono per diverse vie sulla stessa via luminosa. La via della salute non si vede che con gli occhi sani» [PR 62-63; corsivi nostri]. Ora, ritornando al passo socratico del Teagete, approntiamone un'utile schematizzazione. Socrate distingue: a) individui a cui il demone è ostile, e che non traggono vantaggio dalla compagnia con Socrate; b) individui «che la potenza del demone assiste» [parafrasi quasi M.: «a salute è un dono di Dio»], e che traggono vantaggio dalla compagnia con Socrate: b,) quelli - e son soltanto alcuni - che «godono di un vantaggio sicuro e duraturo»; bə) quelli - e sono invece molti - che  [PR 169]?°. Nel penultimo passo, del resto, affiora (anche) la differente posizione, sempre nella prospettiva persuasa, che M. ha consapevolezza di occupare rispetto all'amico: mentre lo Mreule - agli occhi del Goriziano - ha raggiunto la Persuasione e vi permane, egli invece è ancora sulla difficile e tormentata via che porta alla Persuasione stessa. La «consistenza» di Enrico è indipendente, in senso assoluto, come indipendente e assoluto è il monito persuasivo del suo esempio; al contrario, M. avverte la necessità - per la propria consistenza - che il suo amico «ancora lo pensi e si curi di lui». E' più del bisogno di una tangibile comunione fraterna, è più del desiderio di essere nei pensieri dell'amico; è l'esigenza, bensì, di fondare la propria consistenza di uomo, di legittimare - attraverso quasi il giudizio del demone-Enrico - la propria aspirazione alla permanenza?*: 40 In base al nostro schema, è il rapporto delineato in bi. 41 E «il coraggio non vuol la prudenza ma l'atto» [PR 63]. 42 Ma riguardo la dialettica lontananza-vicinanza, cfr. la parte finale del presente capitolo. 43 Ma - edè significativo - è lo stesso M. a condannare in modo risoluto - in alcuni passaggi fondamentale della sua tesi e del Dialogo - questo illusorio "meccanismo di reciproca compiacenza": «[...] ognuno, se racconta la sua «Quella voce che viene dalla libera vita [quella voce che Enrico aveva accolta e fatta sua], quella m'era necessaria per fare il mio lavoro [la tesi] come io lo volevo; m'ero illuso di poterla avere [...]> [E 441]. Mentre Enrico ha affrontato il mare e «s'è conquistato il suo posto di lotta e di lavoro» [E 435], M. si trova ancora impelagato nelle pastoie della Rettorica, sociale familiare culturale accademica. Il Nostro non nasconde una punta di benevola invidia, e di dispetto per quegli oneri (alibi facilmente smontabile, tuttavia) che lo costringono alla falsa permanenza, al soggiorno "forzato" in Gorizia, al soggiorno forzato nella vita retorica: «La lettera di Rico [...] mi mise il fuoco addosso per quanto penso a noi, che, invidiandolo, siamo impediti nel volerlo raggiungere dalle cose stesse che c'impedirono di partir con lui [... > [E 436; corsivo nostro]. E' altresì interessante notare come, invece, dalla prospettiva stavolta di Enrico (testimoniata da C. Magris, nella bella e suo malgrado dissacrante biografia romanzata che gli dedica‘*), le posizioni risultino addirittura ribaltate: se Enrico «tanto per cominciare, è andato via per non fare il militare» [Magris 15], di contro - per lui - è M. ad essere «un santo» [ib. 83]; insieme con Buddha (vedremo successivamente il rilievo di questa affermazione), che lo è per l'Oriente, Carlo per Enrico è il «grande risvegliato» [ib. 94]: solo Carlo può essere sicuro [ib. 45]. Non si tratta soltanto, qui, di una reciproca attestazione di stima profonda e sincera; è una testimonianza - questa - che tradisce il fatto che la delineazione dell' "essere persuasi" era ancora in fieri, chiara ed evidente, certo, nella intima consapevolezza dei due, ma ancora insufficientemente attingibile nella concretezza della vita reale o anche della pura elaborazione concettuale. Riteniamo opportuno, allora, soffermarci sul gesto assoluto di Enrico Mreule. Così, il 28 novembre 1909 - in gran segreto, la famiglia completamente ignara di tutto - questa sorta di Neal Cassady carsico, giovane, bello, geniale, disperato, "maledetto"* - s'imbarcava a Trieste per l'Argentina, sulla Columbia; accanto a motivi di ordine eminentemente "pratico", a spingerlo era la decisione di dare una possibilità di nuovo inizio alla propria vita, di rescindere ogni legame con la passata, di fondare - non solo con le parole, ma con i fatti - un proprio mondo autonomo e libero, una propria «consistenza indipendente ». Perché (avrebbe detto non molti anni dopo un altro giovane "maledetto", Paul Nizan‘9) «a libertà è un potere reale». Si trattava di mettere in pratica, di esercitare vita sciagurata e i fatti dolorosi di cui porta la colpa e le conseguenze, trova nella compiacenza dei compagni integra almeno l'illusione della sua individualità. -», «[...] la dolce illusione d'esser qualcuno»; in questo meccanismo, gli uomini retorici «considerano i loro simili come specchi compiacenti, - che raddoppino la vita. Ma il nulla che non si raddoppia...» [D 55-56] 44 C. Magris, Un altro mare, Garzanti, 1998. 45 Cfr. la diapositiva B [Ritratto di Enrico Mreule (2)] nel supporto iconografico. 46 Paul Nizan: Aden Arabia (con saggio-prefa zione di J.P. Sartre), Mondadori, 1996. Sarebbe suggestivo mettere a confronto gli esiti, nonché le motivazioni e le "ideologie" sottese alla "compulsione del viaggio" che spinse questi due questo potere. Dunque, un gesto improvviso, ma non improvvisato, evidentemente; azzardato, se vogliamo, ma non gratuito; frutto concreto di una decisa e persuasa visione del mondo e della propria esistenza; risultato coerente, ancora, dei discorsi e degli "ammaestramenti", riguardo le proprie convinzioni, che il giovane Mreule elargiva ai suoi altrettanto giovani amici. Un gesto che acquista ancor più valore, e lo stesso M. ne è consapevole, di fronte al puro astratto gesto di ribellione e di fuga (se non "fisica", almeno intellettuale) che il Goriziano insieme persegue e, sotto sotto, paventa. L'inquietudine (complicata dalla giovane età), l'infelicità, derivante dall'intuizione amara dell'impasse retorica, è la stessa; ma Enrico è riuscito a rimettere in gioco se stesso e la propria esistenza, è riuscito a passare dalla mera rivendicazione verbale all'atto, dalla potenza all'entelechia. In Enrico Mreule, la parola persuasa - come risuonava nei discorsi (nei simposi) "in soffitta" dei tre giovani - si è tradotta, senza tradirsi, in attualità pura, assoluta, permanente, eterna; la parola si è fatta carne e sangue, si è esposta al rischio dell'imprevedibilità, alla possibilità aperta e pericolosa che ogni scelta autentica implica e prepara. Alla stregua di Cristo, Enrico è il Verbo (della Persuasione) Incarnato. E' in lui, cioè, che la Persuasione scende dal piedistallo dell'astrattezza, dell'utopia, dell'atopia, della letterarietà e del passato, per farsi vivo, concreto, persuaso presente. Perché la «salute» non è soltanto un'idea, la sua sede non è l'iperuranio separato dal mondo della vita sublunare: la salute - ancora "sostanza seconda" nelle stesse pagine che M. le dedica nel lavoro accademico - assurge a "sostanza prima" - e quindi veramente reale - nel synolon dell'essere persuaso, che è Enrico. Un esempio, quello dell'amico, infine, che disattende e confuta, come detto, quelle affermazioni, frequenti ancora nella tesi, per le quali la Persuasione era attestata come una possibilità... impossibile: lo Mreule è l'esempio vivente, così, che la Persuasione non è un luogo ideale, inattuale ed inattuabile; che non è una mera idea regolativa nella prospettiva non solo etica, ma ontologica; che non è un "mito", (soltanto) una stella polare che indichi e guidi il nostro cammino; che non appartiene, ancora, soltanto ad eletti del mondo delle arti e del passato filosofico, letterario ed artistico; che non è, infine, una condizione edenica, improponibile nel mondo della Rettorica. Al contrario, nello Mreule, la Persuasione irrompe come l'eternità nel tempo, squarcia la verbosità delle concettualizzazioni, lega il passato e il futuro nella decisione (nella scelta) dell'eterno presente, si indica come possibilità sempre aperta - per quanto latente - all'uomo, ad ogni uomo che mostri il coraggio di accoglierla e di farla sua. giovani intellettuali - Mreule e Nizan (divisi da poco più di un ventennio) - a cercare in un lontano altrove scampo alla congerie rettorica. 47 La famosa soffitta del P aternolli, di cui abbiamo anche un bozzetto autografato di M.. Scrive M. ad Enrico: «Col tuo atto e con questo fatto già in parte avvenuto, quasi con argomenti sopportando solo la mole degli argomenti teorici, coi quali tu nelle nostre conversazioni ci aprivi la via alla giusta valutazione delle cose, hai compiuto per noi l'unico beneficio che si possa fare da un amico agli amici» [E 421]; e ancor più esplicitamente «[...] come le tue parole si son fatte azione! lo mi nutro invece ancora di parole e mi faccio vergogna» [E 442; il corsivo è dello stesso M., a sottolineare l'importanza dell'espressione]; fino a rendere testimonianza e omaggio al vero persuaso Enrico, nella bellissima lettera datata 29 giugno 1910: Ti vedo sempre cosi come t'ho visto l'ultima volta a Trieste, determinato in tutte le tue possibilità, vivo così, che nessuna cosa della vita, mi sembra, possa trovarti insufficiente, ma che anzi tutta attraverso tutti i perigli debba volgersi a te spontaneamente. Perché tu non chiedi niente. E come non t'accorgi del tempo perché nell'atto in ogni attimo sei intero, così in ogni tua parola si ha l'imagine [sic] concreta della tua vita [E 440; i corsivi sono nostri] In questo denso passo, affidato significativamente ad una lettera (e dunque ad un testo privato), tuttavia la Persuasione trova una delle sue espressioni più limpide e convincenti, in assoluto. Visto il particolare andamento di questo capitolo, e alla luce di quanto detto finora, riteniamo opportuno analizzare il succitato brano abbastanza a fondo, allo scopo di rintracciare alcuni notevoli punti fermi che ci consentano di anticipare, per maggiore chiarezza di visione, importanti conclusioni riguardo l'idea che ci siam fatti dell' "essere persuasi". Innanzitutto, ancora una volta ribadiamo questa considerazione: Enrico Mreule è exemplum storico della salute: egli è «determinato in tutte le [sue] possibilità». Soffermiamoci sull'attributo "determinato" e sul sostantivo "possibilità", entrambi pregni di straordinarie significanze etico-filosofiche. Qui, "possibilità" - a differenza di quanto tanto "esistenzialismo negativo" ci ha insegnato (da Kierkegaard, ad Heidegger a Jaspers a Sartre) - ha una forte valenza positiva: se per i suddetti la possibilità esistenziale si risolve, in fondo (chi in più, chi in meno), in impossibilità, nello scacco di quell'«essere che progetta di essere Dio», nell'improponibilità della scelta esistenziale ed autentica, che determina angoscia e disperazione; in M. sta ad indicare, invece, il dispiegarsi delle energie vigorose e positive, originarie ed originali, autentiche ed incorrotte dell'uomo stesso. Qui, piuttosto, il termine e il comprensivo "possibilità" trova il suo affine nella "potenzialità", nella già richiamata dynamis, in tutta la sua portata di «preformazione e predeterminazione [rispetto all'atto]», «modo d'essere diminuito o preparatorio all'atto »*°: la possibilità esistenziale autentica trova il suo telos nell'entelechia etica. Le parole di Enrico si son fatte azione, la sua dynamis appunto si è dispiegata e realizzata, giungendo alla sua "perfezione". Non può non emergere la forte componente 48 Ovviamente utilizziamo come sinonimi Persuasione e Salute, sentendoci autorizzati a tale uso dall'uso stesso che ne fa M..dinamica che permea tale condizione esistenziale. Difatti, l' "essere persuaso" non è un monòlito, per quanto il suo sia un permanere nella Persuasione; ma il permanere - dice Michelstedter - non è uno stare: «non c'è sosta per chi porta un peso su un'erta, ma quando lo deponga dovrà andarlo a riprender sotto ove sarà ripiombato: ogni sosta è una perdita; tanto sosti e tanta strada devi rifare» [PR 35; corsivo nostro]. E poco più avanti, raccoglie e ripropone il monito contenuto nell'E/ettra di Sofocle (monito che, a nostro parere, è l'elemento veramente drammatico della tragedia sofoclea e della vita stessa del Goriziano): «non è più il caso di indugiare, ma di agire» [ib.; in greco nel testo]. Ancora più avanti, le parole di M. in proposito si fanno adamantine, raccogliendo le estreme conseguenze di quanto finora affermato: «il diritto di vivere non si paga con un lavoro finito, ma con un'infinita attività» [PR 41; corsivo nostro]. E' svelato, così, l'alone misterioso che avvolge la premessa del giovane studioso: «Nell'eBroc BoA potenza e l'atto sono la stessa cosa!, poiché l'Atto trascendente, "l'eternità raccolta e intera", la persuasione, nega il tempo e la volontà in ogni tempo deficiente» [PR]. Come per quest'altro capoverso, che è forse la "definizione" più completa - presente nella tesi -dell'essere persuaso, pur nella sua sinteticità: «Colui che è per sé stesso (ever) non ha bisogno d'altra cosa che sia per lui (evot «vtov) nel futuro, ma possiede tutto in sé» [PR 9]. La determinazione che il vir mostra nella gestione delle proprie possibilità è - insieme, dunque - risolutezza e consapevolezza. Il vir è "risoluto", sciolto (come c'insegna l'etimologia) dai lacci della Rettorica, e in questo è veramente libero e assoluto; è altresì consapevole delle sue potenzialità volte alla realizzazione della vita vera. Per gli Stoici, la chiusura della mano nel pugno rappresentava la "comprensione": immagine felice: il virha in pugno tutte le proprie possibilità e comprende la possibilità di dispiegarle in modo pieno e compiuto. Nel punto appena successivo del passo che stiamo esaminando («[...]nessuna cosa della vita, mi sembra, possa trovarti insufficiente, ma che anzi tutta attraverso tutti i perigli debba volgersi a te spontaneamente [... ]}»), M. ritorna su uno dei fulcri inossidabili della sua posizione teoretica-etica-ontologica, cui abbiamo già accennato: l'insufficienza; c'è da rilevare, qui, il ribaltamento, anzi la vera e propria "rivoluzione copernicana" che viene ad operarsi tra il 49 cfr. Aristotele, Metafisica, X, 8, 1049 b4 50 Vita che non è vita. Tuttavia, come chiosa puntualmente Campailla, «non nel senso in genere dispregiativo che è proprio dell'aggettivo greco, ma in quello di "vita che è fuori della vita", "vita impossibile": la vita, insomma, della Persuasione», 51 Qui, M. sembra parafrasare proprio Aristotele. Troviamo, altresì, molto interessante notare l'analogia, sotto questo punto di vista, tra il Persuaso e il dio (sparse nel capitolo specifico sulla Persuasione, nel lavoro accademico), che nella fattispecie - a nostro parere - corrisponde al dio aristotelico, così come tratteggiato nei libri VIII e XII della Metafisica (un'opera che Carlo tenne sicuramente presente, oggetto di studio e di riflessione continui): il dio di Aristotele non ha in sé nulla in potenza, è Atto e Forma puri, è un essere perfetto, il quale non manca di nulla, non ha nulla da realizzare (se possiamo esprimerci così), e in esso tutto è pienamente attuato; da qui, la sua "immobilità" e la sua eternità. Esso - proprio come il Persuaso - non protende verso alcunché, avendo già in se stesso la sua completezza e la sua perfezione. Questo dio è in pace con se stesso. vir e il mondo delle cose: nessuna «cosa della vita» trova insufficiente il vir, perché egli «non chiede niente », perché ha sciolto i lacci della dipendenza. L' "autarchia" dell'essere persuaso è diretta espressione e conseguenza della sua consapevolezza: egli non chiede niente perché è consapevole che la vita, che la Rettorica niente può veramente dargli, e che ogni elargizione che dal mondo retorico proviene è, parimenti, ottriata, falsa, illusoria, inadeguata. Questa posizione, in tutta la sua profondità, è limpida nella coscienza di M.: «Ma chi vuole la vita veramente, rifiuta di vivere in rapporto a quelle cose che fanno la vana gioia e il vano dolore degli altri - e non accontentandosi d'alcun possesso illusorio chiede il vero possesso, così che in lui prende forma e si rivela il muto e oscuro dolorare di tutte le cose» [O 705]; «[...] se c'è via che possa in qualche modo liberarci dalla nebbia, è quella che insegna a non chiedere ciò che non può esser dato» [D 73]; «...]- non c'è niente da aspettare, niente da temere - né dagli uomini né dalle cose. Questa è la via. - » [D 81, ribadito pari pari in D 85; corsivo di M.] et similia. L'autarchia del vir non è tuttavia l'egoistico ripiegamento su se stesso dell'Unico di Stirner”, frutto della disperazione del nulla che si dispiega in violenta autoaffermazione di dominio solipsitico; essa è piuttosto - se vogliamo - affine? (ma con i dovuti distinguo) all'ideale del saggio stoico, affine quantomeno nella matrice etica che presuppone e prepara quell'esito: ovvero, l'accettazione del dolore e della morte e l'indifferenza rispetto ai più comuni beni della vita (salute, ricchezza, bellezza...) e ai loro contrari”*. Secondo gli Stoici, "vivere secondo natura" significa, da un lato, mantenersi in accordo con gli eventi, accettandone il carattere di necessità-provvidenza; dall'altro, favorire la propria natura realizzando e conservando il proprio essere razionale. Orbene, detergendo tale prospettiva dalle connotazioni di necessità, provvidenza e razionalità (o almeno non ritenendole esclusive), essa viene a convergere proprio con la dimensione persuasa del vir. Di poi, il "bastare a se stesso" non si risolve in una posizione ascetica (come da 52 «il triste filosofo dell'anarchia», lo definisce M.. 53 Un'affinità cui ci autorizza lo stesso M.; cfr. Dialogo tra Napoleone e Diogene, in D 101-110. 54 «Poiché in quanto virtus essa è disposizione a una cosa (possibilità), in quanto tua virtus è bisogno di questa cosa (anche in rapplorto] alle virtutes negative degli stoici che sono neglative] inrigluardo] ai bisogni ma positive riguardo alla vita, cioè esser felici senza quei bisogni: gli stoici avevano d'accorgersi che esistevano anche senza quei bisogni, essi esistevano e cred[evano] d'essere solo in quanto negavano l'una cosa e l'altra e affermavano così in rapporto a queste cose della vita la loro individualità. Dunque gli Stoici hanno possibilità di vivere senza bisogni ma bisogno di viver come tali. - Si ergo virtus se ipsa contenta est - homo virtuosus plane adnihilatus est... in quanto tua virtus - è bisogno d'esplicarla, di viverla nel tempo, tutta. E come l'esplicarla non è mai in un punto, così tu non puoi possederti in nessun punto» [ib. 107; è Diogene che parla a Napoleone; i corsivi sono di M.]. Invitiamo a leggere questo passo anche alla luce di quanto detto sulla dinamica potenza-atto nell'ottica persuasa. 55 La virtù stoica, ancora, così come la Persuasione è tale da non ammettere gradi intermedi (essa è o non è), come descrive efficacemente Cicerone: «Come infatti chi è sommerso nell'acqua, sebbene poco distante dalla superficie, sì da poterne quasi emergere, non può respirare affatto più che se fosse nella profondità [...] così chi si sia avanzato alquanto verso l'abito della virtù non è affatto meno in miseria di chi non vi si sia avanzato per nulla» [De finibus, III, 48]. L'ideale di saggio stoico, quindi, anche qui si mostra come valido strumento euristico per indagare il carattere peculiare della Persuasione: ma, come visto, le differenze sono importanti almeno quanto le somiglianze. In effetti, il tentativo chetaluni è stato rimproverato); tutt'altro: il vir non si allontana sdegnosamente dal mondo, ma si fonda il mondo: l'entelechia etica è un atto di fondazione, è la possibilità di un nuovo, autentico inizio, e in ciò consiste la sua vera libertà. Libertà, dunque, che non è solo apatheia, non è solo "libertà da", ma anche soprattutto "libertà di": libertà di permanere nell'esistenza persuasa e di fondare il mondo della propria autenticità: il vir «deve creare sé e il mondo, che prima di lui non esiste » [PR 34]. Ci piace, allora, richiamare le parole del già citato Paul Nizan, che descrive in modo prezioso e vibrante tale condizione: «La libertà è un potere reale e una reale volontà di essere se stessi: è capacità di costruire, inventare, agire, soddisfare tutte le possibilità umane il cui dispendio dà gioia» [Nizan 82] (vedremo tra non molto questo peculiare legame tra attività e gioia, che ritorna anche nel Goriziano). Poco più avanti, è lo stesso scrittore francese che segna con nitidezza e con un certo sdegno i distinguo tra questa reale libertà e saggezza da quella dei saggi "stoici"; la libertà che egli auspica e pretende non è quella dei «...] saggi che paralizzano a una a una le parti dell'umanità e chiamano saggezza questa mutilazione. E' certo il tempo di non essere più stoici, non avrete più un cielo dove recuperare iltempo» [ib. 83]. Nel concludere questo paragrafo, proponiamo un lungo brano, tratto dal romanzo / cosacchi, di un (allora; siamo nel 1863-64) giovane autore russo, Lev N. Tolstoj, un autore che il nostro M. amò a dismisura, traendone profitto e sostanza morale. Questo romanzo è, indubbiamente, un'opera giovanile, eppure - pur nell'acerbità a suo modo perfetta - già contiene in nuce lo slancio etico-esistenziale appassionato, ed i motivi ad esso connessi, che informeranno tutta l'opera del grande scrittore, e che confluiranno nella speculazione del Goriziano, assorbiti in modo originale, ma fedele. Il brano che proponiamo è cruciale sia nell'economia del romanzo, sia nella vita del suo protagonista, il giovane nobile Olenin, il quale - pieno di entusiasmo e spinto, da un'oscura sensazione di estraneità al mondo a cui appartiene per nascita, alla ricerca della felicità [Olenin- M.-Mreule] - intraprende un lungo viaggio che da Mosca lo porta in un lontano villaggio del Caucaso (inutile dire che ogni tentativo di Olenin di adattarsi alla nuova realtà, soprattutto per quanto riguarda i "rapporti umani", sarà destinato allo scacco). Ebbene, questo brano contiene - in modo davvero disarmante, a nostro parere - parecchi punti di contatto (non solo "ideologico", ma addirittura espressivo) con talune pagine M.iane; esso, inoltre, riassume in maniera opportuna tutto il discorso da noi fin qui tenuto e, in maniera altrettanto opportuna, soprattutto nell'interrogativo che lo conclude, ci offre il destro per proseguire questo nostro difficile cammino ermeneutico. stiamo facendo - e in questo campo è giocoforza procedere per tentativi - è quello di setacciare il concetto di Persuasione: circoscriverlo, per quanto possibile, per meglio individuarne vigore e valore. «Egli [Olenin] si sentiva fresco e a suo agio; non pensava a nulla, non desiderava nulla. E a un tratto fu assalito da un così strano senso di felicità senza motivo e di amore per ogni cosa che, seguendo una vecchia abitudine infantile, si mise a farsi il segno della croce e a ringraziare non so chi. Gli venne a un tratto in mente con particolare chiarezza che lui, Dmitri Olenin, un essere così diverso da tutti gli altri, se ne stava ora disteso solo, Dio sa dove, in un luogo dove viveva un cervo, un vecchio cervo e bello, che forse non aveva mai visto un uomo, e in un posto dove nessun uomo mai s'era posto a sedere, né aveva avuto quel suo pensiero. "Sono seduto, e attorno a me stanno degli alberi giovani e vecchi, uno di essi è tutto avvolto dai tralci della vite selvatica; vicino a me brulicano i fagiani, inseguendosi l'un l'altro, e fiutano forse i loro fratelli uccisi". Egli tastò i suoi fagiani, li esaminò e asciugò la mano lorda di sangue ancor tiepido nella sopravveste circassa. Forse li fiutano anche gli sciacalli e coi musi scontenti vanno a cacciarsi altrove; vicino a me, volando tra le foglie, che sembrano loro isole immense, stanno nell'aria e ronzano le zanzare: una, due, tre, quattro, cento, mille, un milione di zanzare, e tutte ronzano attorno a me per qualche ragione e dicono qualche cosa, e ciascuna di esse è un Dmitri Olenin, distinto da tutti gli altri come sono io stesso". E s'immaginò chiaramente quello che pensano e dicono ronzando le zanzare. "Qui, qui, ragazzi! Ecco chi si può mangiare", dicono ronzando e lo ricoprono tutto. E gli si fece evidente che egli non era punto un nobile russo, un membro della società moscovita, amico e parente del tale e del tal altro, ma semplicemente una zanzara, o un fagiano o un cervo, come quelli che ora vivevano attorno a lui. "Come loro e come zio J eroska, vivrò e morirò. Egli dice la verità: soltanto l'erba mi crescerà sopra". "Ma che importa se l'erba mi crescerà sopra?", continuava a pensare, bisogna tuttavia vivere, bisogna essere felici; perché io una cosa sola desidero: la felicità. Qualunque cosa io sia: una bestia come tutte, sulla quale crescerà poi l'erba, e niente più, o una cornice in cui si è inserita una particella dell'unica Divinità, è pur tuttavia necessario vivere nel modo migliore. Ma come dunque bisogna vivere per essere felice, e perché prima non ero felice?", E prese a ricordare la sua vita passata; e gli venne schifo di se stesso. Apparve a se medesimo come un esigente egoista, mentre, in realtà, per sé non aveva bisogno di nulla. E continuava a guardare attorno a sé: la verzura trasparente, il sole che declinava e il cielo sereno, e si sentiva felice come dianzi. "Perché sono felice e a che scopo vivevo prima?", pensò. Quanto ero esigente, quante cose escogitavo, e non mi son procurato altro che vergogna e dolore! Ed ecco che non ho bisogno di nulla per essere felice!" E a un tratto gli parve che gli si fosse dischiuso un nuovo mondo. "La felicità, ecco quello che è", disse a se stesso: la felicità consiste nel vivere per gli altri. E questo è chiaro. Nell'uomo è stato posto il bisogno della felicità; esso quindi è legittimo. Appagandolo in modo egoistico, cioè cercando per sé la ricchezza, la gloria, le comodità della vita, l'amore, può accadere che le circostanze si combinino in modo che appagare questi desideri sia impossibile. Di conseguenza, questi desideri sono illegittimi, ma non è illegittimo il bisogno di felicità. Quali desideri però possono essere sempre appagati indipendentemente dalle circostanze esteriori? Quali? L'amore, l'abnegazione!". E tanto fu contento e tanto si agitò, scoprendo questa verità, che a lui pareva nuova, che balzò in piedi e si mise con impazienza a cercare per chi potesse al più presto sacrificarsi, a chi far del bene, chi amare. "A me infatti non occorre nulla", seguitava a pensare, "perché dunque non viver per gli altri? "»5°. 56 Tolstoj, | cosacchi (a cura di G. Faccioli), BUR, 1952, pagg. 98-99-100. 3. Il porto della pace. Essendo [Gesù] poi salito su una barca, i suoi discepoli lo seguirono. Ed ecco scatenarsi nel mare una tempesta così violenta che la barca era ricoperta dalle onde; ed egli dormiva. Allora, accostatisi a lui, lo svegliarono dicendo: "Salvaci, Signore, siamo perduti!". Ed egli disse loro: «Perché avete paura, uomini di poca fede?». Quindi levatosi, sgridò i venti e il mare e si fece una grande bonaccia. | presenti furono presi da stupore e dicevano: "Chi è mai costui al quale i venti e il mare obbediscono? ". Questo passo è tratto dal Vangelo secondo Matteo”, Vangelo - questo in particolare, tra i quattro - che dovette colpire particolarmente M.®, per la forza e la nitidezza - e insomma per la "fisicità"°° - etiche e storiche, con le quali viene delineata la figura del 57 Si tratta di Mt. 8, 23-27; ma cfr. anche Mc 4, 35-41 e Lc 8, 22-25. 58 In una lettera del maggio 1909 alla sorella Paula: «Se sapessi scriver note e se tu le comprendessi ti scriverei il tema dell'andante della IX sinfonia; sarebbe più eloquente di me per dire quello che voglio dire; oppure - non ridere! - leggi il Vangelo di S. Matteo», [E 383]. Del resto, pochi giorni dopo, in una lettera allo Mreule, M. confessa che «in questo tempo, invece di far la tesi ho imparato a conoscer Cristo e Beethoven - e le altre cose mi si sono impallidite» [E 398; corsivo nostro]; nella lettura del Vangelo, egli «ci trova con gioia la grandezza e la profondità che si aspettava - tanto superiore alle filosofie e alla scienza moderne» [adattato da E 381] 59 Il Cristo di M. possiede connotati straordinariamente umani: è questo, infatti, «un Cristo monofisita che possiede soltanto la natura umana [...]. Un Cristo monofisita e pelagiano, che non conosce pertanto il peccato originale e il mistero del Riscatto e vive in un cosmo tragico senza possibilità finali di composizione» [cfr. S. Campailla, Carlo M. tra esistenzialismo ateo e esistenzialismo religioso, "Iniziativa Isontina", gennaio-aprile 1974, 60, Pag. 23]. E anche interessante notare come proprio il Cristo di S. Matteo abbia influenzato (ma sarebbe meglio dire: inquietato) sensibilità che poco o nulla hanno a che fare col cattolicesimo: ci riferiamo, tra gli altri, oltre che a M., a Tolstoj [per cui vd. oltre], (perché no?) a Nietzsche, nonché a Pasolini, che proprio sulla falsariga del Vangelo di Matteo scrisse una delle sue sceneggiature più belle ed importanti, da cui ricavò un film. Vale la pena riportare uno stralcio di una giovanile poesia pasoliniana - La domenica uliva - dove lo scrittore-regista, tormentato come sempre, liricizza questo suo particolare rapporto col Cristo: «Piove un fuoco scuro nel mio petto: non è sole e non è luce. Giorni dolci è chiari volano via, io sono di carne, carne di fanciullo. Se piove un fuoco scuro nel mio petto, Cristo mi chiama, ma senza luce» [lirica contenuta in Pasolini, II Vangelo secondo Matteo - Edipo Re - Medea, a cura di M. Morandini, Garzanti 19982, pagg. 280-286]. Sempre per meglio rifinire la suggestione cristologica in M., riteniamo opportuno riportare anche questa critica, ma attenta, esatta valutazione di Dilthey, che ben ci sembra enucleare la forza dirompente che scaturisce dalla figura etica del Cristo di san Matteo: «Indubbiamente i logia contenuti nel vangelo di Matteo sono quanto di più originario ci è pervenuto di Cristo, e contengono solo una potente e illimitata profonda coscienza etica, in cui il mondo trascendente si riflette, per così dire, come le stelle in un fiume. Il nucleo di questa coscienza costituisce il vero e proprio legame del sentimento etico attivo della vita, cioè della dottrina del regno di Dio, con il riconoscimento che nella connessione di questa vita dolore, bassezza, sacrificio producono tanto la perfezione quanto l'elevazione del Sé nello spiegamento della forza» [W. Dilthey, Sistema di etica, a cura di G. Ciriello, Napoli, Guida editori, 1993, pag. 126; corsivi nostri]. E' altrettanto interessante quanto il filosofo tedesco aveva affermato poco prima, ascrivendo a Ibsen e Tolstoj (tra gli altri) un tentativo «antiquato» [ib. pag. 122] di riferirsi al messaggio cristiano, contribuendo - col loro «individualismo» [ib.], o anzi «animalismo» [ib. pag. 121] - all' «inefficacia» [ib. pag. 122] contemporanea del cristianesimo. Questo, in effetti, secondo Dilthey, «agisce su singole anime semplici, che oppongono la loro esperienza interna alla tendenza della scienza moderna. Non vi è ancora nessuno che abbia compreso la verità cristiana in maniera così nuova e profonda, da permettere che essa possa determinare seriamente l'epoca. Anche in questo campo vi sono soltanto tentativi e inizi» [ib.; corsivi nostri]. Questo giudizio, equilibrato e corretto, per quanto polemico, copre di riflesso anche M., se è vero che il Goriziano privilegiò proprio Ibsen e Tolstoj come epifanie concrete di persuasione. Tuttavia, M. ci sembra comprendere e approfondire (e cercheremo di dimostrarlo nel corso del nostro lavoro) in «maniera nuova e profonda» il monito persuaso di Cristo e arrovellarsi nel tentativo di valorizzarlo come un'euristica etica atta a «determinare seriamente l'epoca» in cui visse. Certo, anche l'impresa M.iana appartiene alla congerie dei «tentativi ed inizi», e la sua ricerca esistenziale conobbe una cocente sconfitta. E' altrettanto vero, però, che Carlo Cristo, uno dei Persuasi della storia dell'umanità, anzi - per il Goriziano - il Persuaso per eccellenza. Ciò che ci colpisce del passo evangelico è innanzitutto l'efficacissimo contrasto tra l'infuriare della tempesta e la serenità (la "pace") del Cristo: mentre la barca è pericolosamente sballottata dalle onde, rischiando di ribaltarsi, Gesù dorme. In mezzo alla tempesta, Cristo è nel porto della pace, ha in sé (è) il porto della pace. Quella serenità non Gli proviene dalla Verità di essere Figlio di Dio, per il qual motivo niente di questo nostro mondo potrà toccarLo o nuocerGli; non Gli proviene da un'indifferenza per le cose terrene (parlando del Cristo, sarebbe davvero un controsenso); Gli proviene, bensì, dalla consapevolezza di avere un destino da compiere (il sacrificio sulla Croce) e che nulla può impedire il compiersi di questo destino. E' la pura consapevolezza dell'essere persuasi, che permette di conquistare quel "porto", quella «permanenza in un punto», anche nella furia del mare (il miracolo che ne succederà, l'aver calmato le acque e i venti, appare davvero accessorio, rispetto a quel riposo). L'infuriare della tempesta, di contro, si riflette nel baratro di paura che infuria nell'intimo dei discepoli che L'hanno accompagnato, e il loro tormento è un ulteriore, efficace scarto contraddittorio se paragonato al riposo di Gesù. Gesù li aveva invitati a passare all'altra riva®, all' "oltre" della riva, ad «imbarcarsi sul mare di questo mondo »5': l'invito era piaciuto, ma tra l'invito e la meta c'era un tragitto; la folla lasciata sulla riva non restò rassegnata a veder partire la brigata: si inoltrò nel mare, turbò le onde, agitò una tempesta mortale, e Gesù - quello stesso nocchiero che, rivolgendo loro l'invito aveva messo loro in cuore il desiderio di partire - salito con essi sulla barca si addormenta, ed essi sembriamo davvero abbandonati. Uno sconforto pesa sul cuore dei discepoli e forse il pentimento di essersi incautamente affidati a uno che non li soccorrerà nel bisogno, ad uno che non garantirà loro la sicurezza. Allora, quando tutte le risorse dell'arte e tutte le speranze sembrano crollare di fronte alle minacce della tempesta, quando l'uomo dispera di sé stesso, non fidando più delle sue forze mortali, allora comincia a chiedere, sperando, l'aiuto del Figlio di Dio e in virtù di tale speranza egli sveglia imperiosamente il Signore che dorme: «Come, Tu dormi? non Ti importa niente che moriamo ?». Non c'è giaculatoria più efficace M. caldeggiò una «posizione del tutto nuova dell'etica», un'etica che doveva «agire sui grandi problemi della società [per lui, della Rettorica] a partire prevalentemente dai suoi principi», qual è appunto l'auspicio di Dilthey. Concludiamo questa importante noi - importante innanzitutto perché contiene in nuce la valenza della "strategia persuasa", così com'essa ci appare - con un inciso: non abbiamo fatto riferimento alla Vita di Gesù di Hegel, perché essa ci sembra più che altro forgiata sulla lezione evangelica giovannea, con tutte le profondissime, e sottintese, differenze che questa diversa prospettiva comporta. 60 Mt, 8, 18; ma anche Lc 8, 22 e 9, 57-60 61 Invitiamo, altresì, a confrontare quest'apologo evangelico con l' "esempio storico" dell'aerostato di Platone [PR 66-73]: entrambi tentativi di allontanarsi dalla solida terra (l'uno attraverso il mare, l'altro attraverso il cielo), ma con motivazioni, prospettive, significati, ma soprattutto esiti diversi. di questa per scuotere Dio dal suo letargo e comandargli di venire in nostro soccorso: abbiamo lasciato tutto e Ti abbiamo seguito, Tu sei nostro padre, nostro amico e Maestro, non Ti importa nulla che noi moriamo? Perché ci hai messo in mare e posti nella barca se i nostri piedi stavano più sicuri piantati sulla solida riva? L'ammonimento che il Cristo - una volta ridestatosi - rivolge ai suoi discepoli («Perché avete paura, uomini di poca fede?»)?° riecheggia, spogliato ovviamente della sua componente "religiosa", in tutta l'opera di M., rivolto agli uomini rettorici: potremmo anzi dire che quell'opera rappresenta - nella sua interezza - il tentativo sofferto, ma a suo modo compiuto, di offrire una risposta etica a quella lacerante domanda. Il timore vanifica la Croce. Il monito ad aver fede - e a dipanare quel timore - si traduce, nell'autore della Persuasione, nel monito che «[...] non fai niente, non sai niente, non dici niente, fosse anche la via dove credi di trovarti la via del più saggio uomo sulla terra. Che se a lui t'affidi e lo incarichi di ciò che pesa a te, resti invalido sempre. [corsivi nostri] Le sue parole in cui ti fingi un valore assoluto sono perte un arbitrio che tanto ne comprendi quanto ne puoi prendere. - Non c'è cosa fatta, non c'è via preparata, non c'è modo o lavoro finito pel quale tu possa giungere alla vita, non ci sono parole che ti possano dare la vita: perché la vita è proprio nel crear tutto da sé, nel non adattarsi a nessuna via: la lingua non c'è ma devi crearla, devi crear il modo, devi crear ogni cosa: per aver tua la tua vita» [PR 61]. Quella fede a cui Cristo richiama non è, dunque, per il giovane filosofo, un invito a "credere in Lui", bensì piuttosto - detto con espressione semplice - un invito ad "aver fede in noi", nelle nostre possibilità, nelle nostre proprie responsabilità sulla via della Persuasione. M. infatti prosegue, proprio in riferimento al Cristo e ai suoi credenti: «- | primi Cristiani facevano il segno del pesce e si credevano salvi; avessero fatto più pesci e sarebbero stati salvi davvero, ché in ciò avrebbero riconosciuto che Cristo ha salvato sé stesso poiché dalla sua vita mortale ha saputo creare il dio: l'individuo; ma che nessuno è salvato da lui che non segua la sua vita: ma seguire non è imitare, mettersi col 62 E' ancora interessante, a questo proposito (anche al fine d'individuare assonanze-dissonanze con la nostra lettura), riportare le considerazioni "tropologiche" di S. Agostino (contenute nel suo Commento al Vangelo di San Giovanni) su questo stesso episodio [cfr. omelia 49]: «Lo dice l'Apostolo: Per mezzo della fede, Cristo abita nei vostri cuori (Ef 3, 17). La presenza di Cristo nel tuo cuore è legata alla fede che tu hai in lui. Questo è il significato del fatto che egli dormiva nella barca: essendo i discepoli in pericolo, ormai sul punto di naufragare, gli si avvicinarono e lo svegliarono. Cristo si levò, comandò ai venti e ai flutti, e si fece gran bonaccia (cf. Mt 8, 24-26). E' quello che avviene dentro di te: mentre navighi, mentre attraversi il mare tempestoso e pericoloso di questa vita, i venti penetrano dentro di te; soffiano i venti, si levano i flutti e agitano la barca. Quali venti? Hai ricevuto un insulto e ti sei adirato; l'insulto è il vento, l'ira è il flutto; sei in pericolo perché stai per reagire, stai per rendere ingiuria per ingiuria e la barca sta per naufragare. Sveglia Cristo che dorme, E' per questo che sei agitato e stai per ricambiare male per male, perché Cristo nella barca dorme. Il sonno di Cristo nel tuo cuore vuol dire il torpore della fede. Se svegli Cristo, se cioè la ua fede si riscuote, che ti dice Cristo che si è svegliato nel tuo cuore? Ti dice: lo mi son sentito dire indemoniato (Gv 7, 20), e ho pregato per loro. Il Signore ascolta e tace; il servo ascolta e si indigna? Ma, tu vuoi farti giustizia. E che, mi son forse fatto giustizia io? Quando la fede ti parla così, è come se si impartissero comandi ai venti e ai flutti: e viene la calma. Risvegliare Cristo che dorme nella barca è, dunque, scuotere la fede; allo stesso modo Cristo frema nel cuore dell'uomo oppresso da una grande mole e abitudine di peccato, nel cuore dell'uomo che trasgredisce anche il santo Vangelo; Cristo frema, cioè l'uomo rimproveri se stesso. Ascolta ancora: Cristo ha pianto, l'uomo pianga se stesso. Per qual motivo infatti Cristo ha pianto se non perché l'uomo impari a piangere? Per qual motivo fremette e da se medesimo si turbò se non perché la fede dell'uomo, giustamente scontento di se stesso, impari a fremere condannando le proprie cattive azioni, affinché la forza della penitenza vinca l'abitudine al peccato?». proprio qualunque valore nei modi nelle parole della via della persuasione, colla speranza d'aver in quello la verità. Si duo idem faciunt non estidem» [PR 61-62]. La condizione inautentica, eteronoma e dunque non libera (come spiega M. in un capoverso che sembra parafrasare proprio il senso del brano evangelico proposto), è propria di coloro ai quali «fragili imbarcazioni in mezzo all'uragano, la grande nave» appare ingannevolmente «come un porto sicuro» [PR 42], mentre di converso «[...] ognuno è il primo e l'ultimo, e non trova niente che sia fatto prima di lui, né gli giova confidar che sarà fatto dopo di lui, egli deve prender su di sé la responsabilità della sua vita, come l'abbia a vivere per giungere alla vita, che su altri non può ricadere [questi ultimi due corsivi sono nostri]; deve aver egli stesso in sé la sicurezza della sua vita, che altri non gli può dare; deve creare sé ed il mondo, che prima di lui non esiste: deve esser padrone e non schiavo nella sua casa» [PR 36]. La grande nave. Non può non venire in mente un passo del Fedone [85 C-D-E] - divenuto cruciale per i più attenti studiosi di Platone - in cui Simmia, uno degli interlocutori privilegiati di Socrate nel dialogo, esprimendo le sue perplessità a proposito di talune "dimostrazioni" socratiche sull'immortalità e la reincarnazione delle anime, ci suggerisce un aut-aut che è allo stesso tempo metodologico ed esistenziale: «attraversare con una zattera [quella del ragionamento umano], a proprio rischio, il mare della vita» o «fare il tragitto più sicuramente e meno pericolosamente su più solida barca, cioè affidandosi a una divina rivelazione [logos theios}»®. Il dilemma - di cui conosciamo la risposta socratica e, indirettamente, quella agostiniana - si risolve in M., come abbiamo anticipato, in una posizione netta di autonomia del vir, e ci rende conto anche della collocazione (estremamente personale ed originale) che il giovane studioso assume nei confronti di quelli che pur sono i principali riferimenti speculativi ed etici della sua formazione: Cristo e Socrate si richiamano fin quasi a confondersi, superando barriere storiche e religiose, nell'individuazione di un 63 Le espressioni che utilizza M. richiamano ancora, ma in via negativa e in modo davvero singolare, analoghe considerazioni che riscontriamo di nuovo in Agostino, sempre nel suo Commento al Vangelo di Giovanni [cfr. omelia 2]: «[i discepoli, i.e. gli uomini] non vollero aggrapparsi all'umiltà di Cristo, cioè a quella nave che poteva condurli sicuri al porto intravisto. La croce apparve ai loro occhi spregevole. Devi attraversare il mare e disprezzi la nave? Superba sapienza! Irridi al Cristo crocifisso, ed è lui che hai visto da lontano: In principio era il Verbo, e il Verbo era presso Dio. Ma perché è stato crocifisso? Perché ti era necessario il legno della sua umiltà. Infatti ti eri gonfiato di superbia, ed eri stato cacciato lontano dalla patria; la via era stata interrotta dai flutti di questo secolo, e non c'è altro modo di compiere la traversata e raggiungere la patria che nel lasciarti portare dal legno. Ingrato! Irridi a colui che è venuto per riportarti di là. Egli stesso si è fatto via, una via attraverso il mare. E' per questo che ha voluto camminare sul mare (cf. Mt 14, 25), per mostrarti che la via è attraverso il mare. Ma tu, che non puoi camminare sul mare come lui, lasciati trasportare da questo vascello, lasciati portare dal legno: credi nel Crocifisso e potrai arrivare». 64 Da notare, ancora, il ricorso ad una terminologia peculiarmente evangelica. Ci si perdonerà, tra l'altro, la riproposizione fedele di interi passi del Goriziano; ci sentiamo, tuttavia, autorizzati a far ciò dall'importanza che essi assumono nell'economia del nostro discorso e dal fatto che essi stessi rappresentano, a nostro giudizio, passaggi fondamentali (anche per la loro chiarezza, che non necessita scolii, caso quasi raro nella scrittura di M.) nella determinazione/enucleazione di quell'esigenza di autonomia che leggiamo come cifra essenziale della Persuasione, e che ci offrirà l'aggancio per rivisitarla sotto la prospettiva dell'etica kantiana, per una sinergia feconda di sviluppi. 65 Cfr. la diapositiva D [Barca] nel supporto iconografico.comune assunto morale: /a forza autentica degli uomini come unica bussola nel paradossale viaggio. Sullo sfondo, il mare. Dunque, il mare come luogo privilegiato del vir. Ma perché proprio il mare? Qual è il senso di questa complessa simbologia o presunta mitologia? Ed è davvero e soltanto una simbologia/mitologia atta a rendere la condizione persuasa? Anticipiamo la nostra risposta negativa. Certo, il topos del mare ha anche un fascino ed una suggestione prettamente letteraria e filosofica. Non dimentichiamoci che le immagini del mare e dei flutti ricorrono nelle opere di alcuni filosofi del primo e del secondo Ottocento, per esprimere, metaforicamente, la natura reale, libera e vitale del mondo: con tale immagine, questi filosofi segnalavano la propria opposizione alla dimensione necessaria, ordinata e razionale, puramente teoretica del mondo ("il mare dell'essere") descritto da Hegel e richiamavano la riflessione filosofica alla realtà concreta, alla possibilità, alla libertà. Di contro, l'immagine del mare è una significativa costante che lega, ad esempio, direttamente o indirettamente, molte delle "eroine fuggitive" del teatro ibseniano (altra componente di ispirazione prima per i nostri giovani intellettuali della "soffitta del Paternolli", come sappiamo) nell'aspirazione ad una svolta autentica della propria vita: la Dina dei Pilastri della società, la Nora di Casa di bambola, la Bolette della Donna del mare, la Asta del Piccolo Eyolf, la Frida di John Gabriel Borkman. Una particolare suggestione, a tal proposito, emana proprio il dramma La donna del mare, uno dei capolavori ibseniani più ermetici e, a suo modo, inquietanti, dove l'ambientazione prevalentemente in luogo aperto e il «luminoso lirismo» [M.P. Muscarello]?” che caratterizza molte scene e molti dialoghi stride con la complessa simbologia sottesa a tutta l'opera: quel contrasto vive soprattutto nella figura combattuta (tanto per usare un eufemismo) di Ellida, nell'enigmatica presenza-assenza dello "straniero del mare", nell'attrazione paritempo magica e terribile di cui è causa il mare stesso. Ellida soffre fino in fondo l'ambiguità di questo torbido rapporto d'attrazione: da una parte si reca spesso, durante le sue giornate, a contemplare quel mare e si bagna nelle sue acque quasi per ritemprare la proprie forze vitali; dall'altra, avverte tutta la potenza e la forza misteriosa ed ammaliatrice del suo richiamo, che si incarna nello Straniero e nella promessa matrimoniale che, un giorno, li legò. Quel legame ha ancora, per Ellida, nella sua vita tutta borghese, un sapore e una speranza di autenticità e di vita: eppure, ella avverte una sua propria incompiutezza, una condizione d'insofferente eteronomia in quel legame, che allo 66 L.A. Feuerbach - solo per citare uno tra i tanti - nei suoi Principi della filosofia dell'avvenire definisce l'uomo «come un ente reale, vivente, che, in quanto tale, è calato nelle onde vivificanti e refrigeranti del gran mare del mondo». 67 Utet, Dizionario dei Capolavori, 1987, vol. I, pag. 485. stesso tempo ne falsa la portata vitale: ella non aveva potuto scegliere liberamente, neanche allora, come confessa all'esterrefatto marito Wangler. Ellida, dunque, si propone una condizione di assoluta autonomia di scelta: dev'essere libera da ogni vincolo sociale ed affettivo, da ogni istigazione o subordinazione emotiva, per poter valutare con neutralità (e quindi con giustizia) le alternative’: divenire finalmente «sirena del mare» o «acclimatarsi»®° alla vita di terra. La sorpresa - ammettiamolo, che un po' ci delude - è che Ellida decide per la vita di terra: Ellida fon una scherzosa espressione di gravità): «Vede, professore... Ricorda l'oggetto della nostra conversazione di ieri? Una volta diventati creature terrestri... non si riesce a riprendere la via del mare». Ballested: «Lo stesso è successo alla mia sirena! Con una differenza però! La sirena può morire mentre gli uomini sanno acclo... accla... acclimatarsi, signora Wangel!». Ellida: «Possono farlo se sono liberi». [Ibsen 64] Il dramma di M. è che egli non riesce ad "acclimatarsi" al mondo rettorico: nel suo anelare il mare c'è come un respiro nostalgico, c'è quasi la volontà di un ritorno a casa: noi siamo fondamentalmente esseri marini, e l'aver abitato la terra è un tradimento della nostra condizione primigenia. E' ciò che afferma, tra il serio e il faceto, proprio Ellida”° (che condivide col Nostro quella nostalgia), e lo si evince ancor più chiaramente, e più a proposito, dall'epopea di Itti e Senia, le due creature del mare che popolano l'ultima produzione poetica M.iana. E' triste il destino di Itti e Senia, che nel doloroso risveglio si ritrovano a vivere la morte dei mortali, provenienti - essi, invece - «dalla pace del mare lontano», catapultati - ora, invece - nel mondo della «falsa permanenza», nel gioco retorico della vita quotidiana, nelle sue espressioni più comuni, e anche più apprezzate: il mondo della famiglia, le passioni, i sentimenti, il linguaggio e, in ultimo, l'illusione in alto grado sublime, l'amore. 68 Ellida: «Voglio essere libera quando gli sarò di fronte. Non voglio che pesi tra noi il fatto che sono la moglie di un altro; non voglio trincerarmi dietro il pretesto che non m'è possibile scegliere. Se così fosse, che valore avrebbe una mia decisione?» [Ibsen, La donna del Mare, in Ibsen, Tutto il teatro, Newton, IV vol. pag. 511. 69 E' la "battuta" ricorrente (ed emblematica) di un altro personaggio, il sedicente pittore Ballested, alla quale vengono consegnati il congedo e il compendio del dramma. 70 Bolette (con un sospiro): «Noi dobbiamo contentarci della terra ferma». Amholm: «Dopo tutto, è la nostra sede naturale». Ellida: «Non sono d'accordo. lo ritengo che se gli uomini si fossero abituati a vivere sul mare, o addirittura nel mare, adesso saremmo più perfetti di come siamo. Più buoni e più felici».Arnholm (scherzando): «Ora però quel che è stato è stato. Abbiamo preso la decisione sbagliata e siamo animali terrestri anziché felici creature marine, Mi sembra sia troppo tardi per poter riparare quello sbaglio». Ellida: «Sta dicendo una crudele verità. lo penso che tutta l'umanità lo intuisca e ne provi un segreto rammarico. Creda a me: questo, proprio questo è il motivo più segreto della tristezza degli uomini». Arnholm: «Per esser sinceri, cara signora, non m'era sembrato che gli uomini fossero così tristi come dice lei. Direi, anzi, che prendono la vita sin troppo alla leggera... a volte anche allegramente... ». Ellida: «Invece non è così, purtroppo! La gioia di cui parla lei è la stessa che ci danno alcune serate estive, quando si ha appena il presentimento della notte e del buio. E' questo presentimento che appanna tutta la gioia dell'umanità, come una nuvola passeggera che lascia la sua ombra in permanenza sul fiordo [...]» [Ibsen 36]. Ebbero padre ed ebbero madre e fratelli ed amici e parenti e conobbero i dolci sentimenti la pietà e gli affetti e il pudore e conobbero le pa role che conviene venerare Itti e Senia i figli del mare E credettero d'amare. [PP 79-80] M. - ebreo che rinnega la "terra promessa", filosofo che rinnega il "regno dell'aria" (l'aerostato platonico è la vana speculazione ebbra di sé, e altrettanto vuota) - elegge a dimora persuasa un «terzo regno»”, quello appunto del mare: egli si sente un «perduto figlio del mare» (è inevitabile sottolineare l'iterazione davvero ossessiva con cui il significante "mare" ricorre nelle ultime liriche, con tutte le implicazioni e le sfumature di senso ch'esso assume in un contesto simile); eppure trova la forza di consolare la sua Senia, in un intreccio di poesia, saggezza, speculazione, amore, che prova disperatamente a scongiurare il pericolo (l'angoscia) della morte e della vita ed esprime, nel finale, la speranza di «giungere al nostro mare», di giungere a quel porto, che non è il porto della sicurezza degli uomini, ma paradossalmente proprio «la furia del mare». Il ritorno al mare, col suo richiamo, è infatti vicino: il mare si staglia in tutta la sua forza vitale, il frutto di una conquista sofferta che alla fine conduce alla pace: si staglia, oltre le sponde che lo serrano, oltre le «case ammucchiate/dalle trepide cure avare», oltre il «commercio degli uomini» che il poeta-filosofo disprezza e combatte”: Altra voce dal profondo ho sentito risonare altra luce e più giocondo ho veduto un altro mare. Vedo il mar senza confini senza sponde faticate' vedo l'onde illuminate che carena non varcò. Vedo il sole che non cala lento e stanco a sera in mare ma la luce sfolgorare vedo sopra il vasto mar. Senia, il porto non è la terra dove a ogni brivido del mare corre pavido a riparare la stanca vita il pescator. Senia, il porto è la furia del mare, è la furia del nembo più forte, quando libera ride la morte 71 cfr, S. Campailla: Il terzo regno, introduzione alle PP. 72 Ovviamente, M. non è un misantropo. Il "commercio" ch'egli combatte è in modo esclusivo, quello rettorico. a chi libero la sfidò» [PP 81-82] Ma il ritorno al mare non è il risultato conseguente e gratuito di una scoperta: esso comporta una perdita di innocenza e un duro esercizio di persuasione: "No, la morte non è abbandono" disse Itti con voce più forte ma è il coraggio della morte onde la luce sorgerà. Il coraggio di sopportare tutto il peso del dolore, il coraggio di navigare verso il nostro libero mare, il coraggio di non sostare nella cura dell'avvenire, il coraggio di non languire per godere le cose care. Nel tuo occhio sotto la pena arde ancora la fiamma selvaggia, abbandona la triste spiaggia e nel mare sarai la sirena. Se t'affidi senza timore ben più forte saprò navigare, se non copri la faccia al dolore giungeremo al nostro mare. Senia, il porto è la furia del mare, è la furia del nembo più forte, quando libera ride la morte a chi libero la sfidò» [PP 83-84] Questo stralcio di lirica, non a caso emblematica per tutta la critica M.iana, è il luogo dove la dimensione persuasa si definisce in tutta la sua possibile esattezza e si scioglie definitivamente da ogni difficoltà o ambiguità interpretativa: l'assunto, consegnato a quello ch'è un vero e proprio "pentalogo", è davvero chiarissimo: la persuasione è coraggio, il coraggio di una vita libera ed autonoma, in una parola assoluta. Una vita che non fugge la vita, il suo dolore e le sue contraddizioni insensate (l'insensatezza per eccellenza: la morte), ma che vi s'immerge con un agonismo feroce e mai domo, perché, insieme, consapevole e senza compromessi o deroghe. La Persuasione, infatti, come avremo modo di vedere meglio in seguito, ma come può già qui apparire abbastanza chiaro, non è una categoria astratta e monolitica, che si oppone alla Rettorica n una mitica gigantomachia, così come il Bene al Male nell'immaginario comune e religioso, o la Verità alla Menzogna nella speculazione filosofica e morale: la Persuasione si puntualizza, si concretizza, in una rete di "rapporti di forza" agonistici disseminati in un vasto orizzonte che va dalla famiglia alle istituzioni, dall'interiorità dell'uomo alla sua esteriorità, dall'esistenza privata alla vita pubblica, dalla solitudine al contatto con gli altri: in una sola espressione, è interamente calata nella congerie politica e quotidiana. E' un «Venire a ferri corti» con un avversario così apparentemente invincibile (Davide contro Golia) e così vicino, che è possibile avvertirne il fiato sul collo, una continua incombente minaccia, la forza di una presa terribile che non molla mai. Di fronte alle istanze di dominio dell'apparato (del dispositivo) rettorico, che avvolge gli uomini nelle lusinghiere maglie della eteronomia, il vir oppone un'identica, strenua, determinazione di autonomia, al costo del sacrificio di sé stesso, che è un sacrificio libero, e non vincolato o ingannato, come quello che ci chiede la Persuasione Inadeguata. Non bisogna credere, dunque, che la Rettorica sia un universale che subirebbe, nel tempo, una progressiva realizzazione o delle variazioni quantitative o delle risultanze più o meno gravi, delle occultazioni più o meno rilevanti, atte esse stesse al suo scopo di dominio. Essa, come sistema, non è un universale che si specificherebbe nel tempo storico e nello spazio geografico: non è insomma lo Spirito o l'idea hegeliana, bensì non è mai altro che un rapporto attuale tra uomini, che si concreta in una tensione infinita, dinamica e fisica di poteri, di «relazioni sufficienti». AI "campo" dei poteri (laddove il campo è l'insieme di quelle dinamiche e di quelle forze) si contrappone il campo delle possibilità: /a libertà è appunto lo spazio aperto di tali possibilità, in cui l'esistenza si slancia nelle sue aspirazioni e realizza i suoi progetti. La consapevolezza della Rettorica nel mondo, infatti, non deve chiudere l'uomo nell'amarezza e nel disfattismo di una scepsi e di una prassi nichilistiche, bensì deve richiamarlo alla sua responsabilità di "potere" e di "essere", deve aprirgli e trasmettergli la fiducia nelle proprie capacità umane, nella propria possibile apertura alla Persuasione. E' questo il messaggio di M., che abbiamo fatto nostro. Ebbene, non c'è immagine migliore che rappresentare poeticamente questa lotta e questa conquista come la «furia del mare». A tal proposito, scrive efficacemente P. Amato”: «Per rendere la persuasione un'alternativa vivibile non solo nella scrittura, M. indica all'uomo persuaso il suo luogo: il mare. Nella catastrofe - nel pericolo dell'attimo irripetibile - dobbiamo liberare l'a gire, rifiutando l'angoscia senza scampo del deserto. Il mare è lo spazio del persuaso. Il mare è l'ou-topia, il suo mai luogo privo di confini dove sempre si è stranieri, presenti solo a se stessi, è il luogo dove sentirsi, ovunque - come mai - nella propria casa. Il mare - prima delle due guerre mondiali - è la terra senza leggi, dove padroni non sono gli stati, piuttosto i pirati, dove ogni individuo può affermarsi e non cedere, non più osservato dalla violenza di un'organizzazione che lo trascende. È il territorio del persuaso ormai libero dal se stesso sofferente, unico amministratore della vita donatagli. Per lui ogni azione è la risolutiva, l'ultima, ogni gesto può essere quello estremo. [...] Il mare è il luogo della libertà che M. sogna per la sua vita dispensata dall'agire soffocante che la società pretende ». 73 cfr. P. Amato, L'attimo persuaso, filosofia e letteratura in Carlo M., in Studi Goriziani n. 89-90, pag. 190. Appare dunque chiaro che, con M., ci troviamo di fronte - più che ad una simbologia - ad una vera e propria "fenomenologia esistenziale" del mare”. AI di là del riferimento evangelico, un qualcosa di simile, forse, possiamo riscontrarlo soltanto nella dottrina buddista. Ora, nel proporre i passi che seguono (quasi nella loro interezza, datane l'importanza), non intendiamo certo forzare l'ispirazione o l'influenza che la lettura buddista ha esercitato sulla formazione del pensiero M.iano, specificamente in riguardo al pensiero dell' "ultimo" M.”°. Né vogliamo assumerlo come dato acquisito. Del resto, in base alla documentazione in nostro possesso (e dai pochissimi accenni che si riscontrano nelle opere del Nostro), non saremmo in grado di sincerare se quella lettura (e quindi, quell'influenza) fu diretta ovvero mutuata da fonti di seconda mano”. Resta il fatto, tuttavia, che molte espressioni (e non solo nel loro senso meramente letterale, ci pare) riscontrabili nei testi seguenti (e in special modo, quelle che abbiamo evidenziato in corsivo), possono rinvenirsi - ovviamente riadattate all'atmosfera della speculazione M.iana - quasi pari pari in passaggi fondamentali dell'autore goriziano: invitiamo, anzi, ad un suggestivo raffronto. Troviamo altresì significativa la continua serie di rimandi che l'autore intreccia tra la "dottrina della Persuasione" e il mare appunto, parallelismo ch'è lo stesso adottato dai due saggi buddisti. Dunque, in un passo del Milindapahna”, il Reverendo Nagasena afferma che il Nirvana «ha alcune qualità in comune con cose a noi note»: quattro ne ha in comune proprio con il mare: «Come il mare si libera dai cadaveri, œsì il Nirvana si libera dalle cose cattive. Come il mare è vasto, immenso, non colmato dai fiumi: così il Nirvàna è vasto, immenso, non colmato dagli esseri. Come il mare è la sede di esseri grandi e portentosi; così il Nirvana è la sede di esseri grandi e portentosi, quali sono i santi, che hanno raggiunto l'estinzione. Come il mare è, per così dire, tutto fiorito con i fiori delle sue onde, varie, possenti, innumerevoli: cosi il Nirvana è tutto fiorito con i fiori della purità, della conoscenza, della redenzione, varii, possenti, innumerevoli» [corsivo nostro]. Ma forse ancora più interessante quest'altro riferimento, tratto stavolta da Anguttara”, e che s'intitola - manco a dirlo - La dottrina è come il mare: 74 Una riprova di ciò può fornirci la testimonianza della aspirazione ultima del Goriziano - che può far anche sorridere, ma che è evidentemente frutto di una forte esigenza personale e "filosofica" insieme - di fare il marinaio, una volta terminata la tesi cui stava lavorando. 75 Cfr. la diapositiva F [Autoritratto del 1908] nel supporto iconografico. Sappiamo, ad esempio, che M. si avvicinò al Buddismo per intercessione di Enrico Mreule. Ma cfr. il profilo biografico nel par. 6 del nostro capitolo sulla Rettorica. 77 Parabole Buddhiste, a cura di Burlingame, Roma-Bari, Laterza. Così come il mare si abbassa gradatamente, s'inclina gradatamente, si affonda gradatamente: così appunto la Dottrina si apprende gradatamente, si comprende gradatamente, si pratica gradatamente. Questa è la prima mirabile proprietà, che la Dottrina ha comune col mare. Cosi come il mare è chiuso nel suo bacino, senza sorpassare i limiti: così appunto i seguaci della Dottrina sono fermati dalle sue regole, senza trasgredirne i limiti. Questa è la seconda proprietà. Cosi come il mare non soffre un cadavere, ma lo respinge sulla spiaggia, sulla terra, cosi l'Ordine della Dottrina non soffre un monaco, che venga meno ai suoi voti, e lo respinge via da sé. Questa è la terza proprietà. Così come i grandi fiumi, la Ganga, la Yamuna, I 'Aciravati, la Mahi, raggiungendo il mare, perdono il nome e la forma e si fondono in esso: così appunto le quattro caste, i guerrieri, i sacerdoti, i borghesi, i servi, quando rinunziano alla casa per la mendicità, ed entrano nella Dottrina e nell'Ordine del Compiuto, perdono i loro nomi e le loro distinzioni e diventano figli dell'asceta Sakya. Questa è la quarta proprietà. Cosi come tutti | fiumi della terra fluiscono nel mare e le acque dell'aria cadono in esso, senza che il mare aumenti o diminuisca: così appunto molti asceti raggiungono nella Dottrina il Nirvana, senza che questo aumenti o diminuisca. Questa è la quinta proprietà. Cosi come il mare ha un solo sapore, il sapore del sale: così appunto la Dottrina ha un solo sapore, il sapore della redenzione. Questa è la sesta proprietà. Così come il mare contiene molte gemme: cosi appunto la Dottrina contiene molte gemme, quali le quattro contemplazioni, le quattro esercitazioni, le quattro potenze, i cinque poteri, i sette risvegli, il santo ottuplice sentiero. Questa è la settima proprietà. Cosi come il mare è la sede di grandi esseri: cosi appunto la Dottrina è la sede di grandi esseri, quali colui che è entrato nella corrente, colui che raggiunge il frutto della conversione, colui che rinasce solo una volta ancora e il santo che ha raggiunto la santità. Questa è l'ottava proprietà. Queste sono le otto mirabili proprietà, che la Dottrina ha comuni col mare. [tutti i corsivi sono nostri] La bellezza di quest'ultimo passo è coinvolgente, e le stesse affermazioni di M. ci sembrano acquistarne nuova luce, soprattutto se spogliamo la metafora e le conferiamo concretezza umana: ci sembra, anche, che aiuti a discriminare la proposta M.iana da quelle varianti titanisiche e  vitalisiche che pericolosamente le si avvicinano, tradendone lo spirito originario. Verrebbe la tentazione, ad esempio, di assimilare il tuffo di Itti in A Senia ad un più celebre tuffo, quello di Esterina, in Falsetto”, di Montale, poeta di cui certa critica, forse non a torto, si affanna a trovare consonanze col Nostro. Esterina, minacciata dalla «grigiorosea nube» dei suoi vent'anni e dalla «dubbia dimane», pur appare impavida, addirittura sorridente: con «un crollar di spalle» liquida ogni minaccia, del tempo e della vita (abbattendo addirittura i «fortilizi» del destino), e si tuffa nel mare, il suo «divino amico» che l'accoglie come una sirena: Esterina è il simbolo della vita che si realizza, della giovinezza che prorompe e tutto travolge, scrigno di una forza tanto esuberante quanto spontanea e naturale, a cui naturalmente sorridono quella vita e quella felicità tanto agognata da chi appartiene alla «razza/ di chi rimane a terra»5°. Tornando alla felice battuta di Ballested, Montale si sente consapevolmente, e colpevolmente, acclimatato: per lui, l'alternativa alla Rettorica, al «male di vivere», sono la «statua», la 79 Montale, Falsetto, in Ossi di seppia, raccolta contenuta nell'ed. Mondadori Grandi Classici (Milano, 1990) Tutte le poesie (a cura di G. Zampa), pagg. 14-15. 80 «Esterina è creatura che attinge una divina, pagana felicità nell'immedesimazione stessa con la natura, nell'adesione totale e irriflessa alla vita e alla realtà» [Guglielmino]. «nuvola» o il «falco»8', simboli di uno stanco, inappagabile stoicismo, come appare nella sua lirica più famosa”. In Falsetto, invece, si affaccia questa Esterina, alter-ego desiderato e perduto, non attingibile nella sua freschezza, nella sua scorciatoia verso la felicità, attraverso quella «maglia rotta nella rete» dell'esistenza ch'ella ha trovato, ha anzi indovinato, e attraversato con una ingenuità spensierata, vigorosa e disarmante. Ma quanto Esterina è diversa da tti! Rimanendo nella metafora poetica, se ella con una scrollata di spalle si lascia tutto indietro, il mondo e la vita, Itti - novello Atlante - si carica sulle spalle quel mondo e quella vita. Non c'è traccia di spensieratezza in Itti, verrebbe da dire che quasi non c'è traccia di giovinezza, tanto è consumata la sua adesione all'esistenza, tanto è profonda la disperata consapevolezza che lo caratterizza: egli si tuffa (anzi, si rituffa «con più forte lena») nel mare a dare or la patria all' esule sirena, la patria a me stesso e all'uomo abbattuto svelare la via del suo regno perduto,ché ogni uom manifeste le tenebre arcane conosca e vicine le cose lontane. [PP 85] Di una siffatta dolorosa conoscenza («quel che già vidi nel fondo del mare/ i baratri oscuri, le luci lontane e grovigli d'alghe e creature strane»), Itti vuol far dono esclusivo alla sua sirena («Senia, a te sola lo voglio narrare»). La gioia e la naturalezza di Esterina appaiono un miraggio: eppure Itti rassicura: [...]se freddo e ruvido io ti sembri, ma tu lo sai: è per vieppiù andare, è per nutrir più vivida la fiamma, perché un giorno risplenda nella notte, perché possiamo un giorno fiammeggiar liberi e uniti al porto della pace. [PP 86] 81 Facciamo notare che la figura del falco ritorna in M. (ma con tutta un'altra simbologia e significato) e, come osserva giustamente Campailla, sempre più frequente: il critico chiama a testimone una lettera di Carlo a Mreule (quella del 14 aprile 1909) e, ancor più, un esplicito passo della tesi di laurea, dove il Goriziano asserisce che il vir, come appunto il falco e a differenza delle cornacchie, «mantiene in ogni punto l'equilibrio della sua persona». Per Campailla, l'immagine michelstedteriana del falco sta a significare «la libera affermazione della volontà». [cfr. S. Campailla, Pensiero e poesia di Carlo M., Patron, 1973, pagg. 68-69] 82 Alludiamo appunto al Male di vivere [in Ossi di Seppia]. Commentano giustamente Barberi Squarotti - J acomuzzi: «AI male, alla sofferenza senza ragione, cieca, presente sempre nella natura, alla condizione negativa delle cose e dell'esistenza che si rivela nei fenomeni più usuali, non si può opporre, per Montale, che una posizione stoica, di indifferenza, di insensibilità, di rifiuto a lasciarsi coinvolgere nel lamento, nella pena, nella partecipazione sentimentale: essere statua, pietra, roccia di fronte al dolore o nuvola o falco alti nell'aria, del tutto staccati dalla terra e dal suo male». [cfr. Barberi Squarotti - J acomuzzi, La poesia italiana contemporanea, D'Anna, Messina-Firenze, 1963, pag. 257] 83 Cfr. la diapositiva L [Carlo da vecchio] nel supporto iconografico. La senilità è scongiurata: ritorna la gioia e il sogno propri della florida giovinezza, ritorna quella naturalezza, ancor più vigorosa e sublime, perché non ingenuo e impavido punto di partenza, ma coraggioso, consapevole, sofferto punto di approdo. La naturalezza è recuperata, ma come termine di un faticoso lavoro di ricerca esistenziale, che non disdegna di "sporcarsi" col mondo: giunti al «porto della pace», la persuasione proseguirà ultro, e altrettanto spontaneamente le cose si volgeranno al vir®*. Il porto della pace, ch'è la furia stessa del mare, è il frutto dell'esperienza del dolore e della consapevolezza, di una consapevolezza che si conquista attraverso - direbbe l'autore della Bhagavadgita - lo «Yoga dell'azione»: «attraverso l'attività verso la pace», è appunto il motto del Goriziano: la Persuasione conduce al riposo, il riposo di Gesù sulla barca nel mare in tempesta. E proprio ritornando, ad anello, all'episodio evangelico che ha introdotto questo capitolo, vogliamo trarre le provvisorie conclusioni di quest'ulteriore tappa del nostro lavoro, altro tassello di quell'intricato mosaico ch'è M.. Ci avvaloriamo, così, della notazione dell'ottimo Campailla, il quale ci avverte che il riferimento al brano evangelico su riportato si complica di un doppio registro di rimandi, non solo testuali: «l'ideale M.iano del "persuaso" espresso nella conclusione di "Onda per onda" con un'immagine giovannea ("di sé stessa in un punto faccia fiamma") conferma nel lavoro poetico il suo spessore religioso nelle due figure di Itti, il Pesce ( ’IySuc) e Senia (eva): il rinnovato simbolo cristiano del "Salvatore di se stesso" in un'epoca di diffuso quovadismo, e la "Straniera"»®®. Di queste considerazioni, condividiamo tutto: suggeriamo, tuttavia, di non lasciarsi fuorviare dallo «spessore religioso» che il Campailla finisce con l'attribuire al senso delle parole di M.; come lo stesso critico chiarisce altrove, e come si evincerà nel seguito del nostro lavoro, questa non è un'attribuzione o un'illazione ad un'eteronomia che 84 Abbiamo già trovato l'avverbio ultro in una lettera scritta allo Mreule a proposito del "nuovo comportamento" del Paternolli; l'avverbio ritorna altrove, nella sua dizione latina e nella sua traduzione, con una cadenza se non frequente, però significativa: cfr. D 90 «[...] ma la via è nel nulla chiedere giusto per sé e tutto dare ultro [... J»; in un'altra lettera, anch'essa già riportata, M. scrive, riguardo sempre Enrico, che «[...] nessuna cosa della vita, mi sembra, possa trovarti insufficiente, ma che anzi tutta attraverso tutti i perigli debba volgersi a te spontaneamente [... J». Sarà un caso, ma il termine ricorre ossessivamente anche nella Donna del mare ibseniana: Wangel [allo Straniero che è giunto alla loro casa per riscuotere il pegno d'amore di Ellida]: «E allora che vuole? Pensa di portarmela via con la forza? Contro la sua volontà?» Lo Straniero: «No, questo no. Non servirebbe a niente. Se vorrà venire con me, deve farlo spontaneamente». Ellida (trasalendo): «Spontaneamente... » [sl Ellida (fra sé): «Spontaneamente...» [[Ibsen, La donna del Mare, cit. pag. 39 e, per es., anche pag. 40 e oltre] E questa eco accompagna la protagonista, in pratica, fino alla fine del dramma. 85 cfr. S. Campailla: Il terzo regno, cit., pag. 22. 86 Campailla, aggiunge, in una nota istruttiva, che «per la situazione figurativa si pensi ai meravigliosi mosaici della basilica paleocristiana di Aquileia, sicuramente non ignota a M., dove in vaste allegorie Cristo è rappresentato come il mare, e i cristiani come i figli del mare» [ib.]. pregiudicherebbe, anzi pregiudica in toto, la "purezza" dell'atto e dell'essere persuaso, così come lo stiamo portando a definizione. Cristo è esempio di salvezza, ma non è la salvezza: la salvezza è in noi, noi siamo la salvezza a noi stessi. noi, attraverso la lotta, verso la pace, verso il riposo. Riposo che non è un abbandonarsi al «riposo in Dio», come invece affiora, in modo estasiato ed esasperato, in questa pur bella pagina di Edith Stein, che assumiamo ad emblematica - in questo contesto - più come termine di opposizione, che di confronto, con l'assunto del Goriziano, e che riportiamo in larga parte, convinti che, alla luce di quanto detto, una lettura franca e critica del passo possa valere più di qualsiasi commento: Esiste uno stato di riposo in Dio, di totale sospensione di ogni attività della mente, nel quale non si possono più tracciare piani, né prendere decisioni, e nemmeno far nulla, ma in cui, consegnato tutto il proprio avvenire alla volontà divina, ci si abbandona al proprio destino. Questo stato un poco io l'ho provato, in seguito a un'esperienza che, oltrepassando le mie forze, consumò totalmente le mie energie spirituali e mi tolse ogni possibilità di azione. Paragonato all'arresto di attività per mancanza di slancio vitale, il riposo in Dio è qualcosa di completamente nuovo e irriducibile. Prima, era il silenzio della morte. Al suo posto subentra un senso di intima sicurezza, di liberazione da tutto ciò che è preoccupazione, obbligo, responsabilità riguardo all'agire. E mentre mi abbandono a questo sentimento, a poco a poco una vita nuova comincia a colmarmi e - senza alcuna tensione della mia volontà - a spingermi verso nuove realizzazioni. Questo afflusso vitale sembra sgorgare da un'attività e da una forza che non è la mia e che, senza fare alla mia alcuna violenza, diventa attiva in me. Il solo presupposto necessario a una tale rinascita spirituale sembra essere quella capacità passiva di accoglienza che si trova al fondo della struttura della persona [tutti i corsivi sono nostri”. 87 Come ci scrive Fr. Egidio Ridolfo s.j. (curatore della rivista Il Gesù Nuovo di Napoli), con cui siamo entrati in contatto e che ci ha fatto conoscere ilbrano di cui sopra, esso «fa parte del saggio Causalità psichica, che è stato pubblicato negli Annali di Husserl, ma che è anteriore alla conversione [della Stein]. Non abbiamo questo testo, quindi non posso specificare la citazione delle pagine». 4. La Persuasione more geometrico demonstrata. 4a) La felicità difficile. 4b) La differente prospettiva: la premessa maggiore del sillogisma M.iano. 4c) L'uomo bandito da Dio e il filo d'Arianna della Persuasione come Armonia: la lezione di Empedocle. 4d) La Persuasione "al bivio": l'incontro di Parmenide e Cristo. 4a) La felicità difficile. "La morte non mi avrà vivo", diceva. E rideva, lo scemo del paese, battendosi i pugni in viso. Giorgio Caproni Nell'approccio che abbiamo tentato finora, la Persuasione ci si è rivelata in tutta la sua portata reale: non tanto come una dottrina, un ammaestramento, quanto piuttosto come un'esistenza, una testimonianza, che si conquista strenuamente il suo diritto di parola e di realizzazione nel mondo degli uomini: persuasi lo si è soltanto nel concreto esercizio della Persuasione, esercizio che ci costituisce a sua volta come persuasi, in una tautologia non del pensiero, ma della vita, e dunque non vana o eristica, ma veritiera e concreta. La «consistenza» dell'essere persuasi, dunque, la sua "autarchia", si è dispiegata come forte esigenza di autonomia, che non è ripiegamento autosufficiente, non è esplosione (vitalistica, più che vitale) di forze "anarchiche", violente - ovvero, spinte al dominio - e sedicenti superiori, ovvero volte alla conquista di un non meglio precisato oltre dell'uomo (chi si dichiara al di sopra degli uomini spesso vi si ritrova al di sotto...). La consistenza, dunque, anche e soprattutto come coesistenza, come rivela l'etimologia identica dei due termini. E il suo dispiegarsi (abbiamo accennato) dà gioia, una gioia difficile da comprendersi secondo i comuni parametri del buon senso, che confonde la felicità con l'appagamento del bisogno, la realizzazione con la conquista di una dignitosa posizione sociale. Anche Kant provò a destreggiarsi con questo concetto difficile di felicità (o concetto di felicità difficile), nel tentativo di espungerne ogni pericolosa concessione all'istanza eteronoma, ogni elemento spurio che ne contraddicesse o pregiudicasse l'autenticità. Questo riferimento all'autore delle Critiche non è un rilievo marginale, ma si incastona perfettamente - diremmo in modo conseguente - nel nostro tentativo di un'esatta definizione del concetto felicità e di autonomia, all'interno dell'ottica persuasa. Infatti, forse senza neanche che l'autore se ne rendesse ben conto fino in fondo8*, quel concetto rappresenta - a nostro giudizio - il movente segreto e il perno intorno al quale 88 In effetti, Kant sembra affrontare malvolentieri, almeno nella suddetta critica (ma questa è evidentemente solo una nostra impressione), un discorso sulla felicità, condizione ch'egli ritiene sempre in certo modo "sospetta" di eteronomia e che, di conseguenza, "subordina", se possiamo dir così, al dovere, al rispetto, in una parola alla virtù (troviamo significativo, altresì, che Kant consegni tale discorso praticamente soltanto alle pagine che aprono il capitolo Il Della ruota tutta la sua Critica della Ragion Pratica. Il filosofo tedesco parla, più precisamente, di «contentezza di sé» [Selbstzufriedenheit], la quale «nel suo significato proprio, denota sempre soltanto un compiacimento negativo della propria esistenza, per cui si è coscienti di non aver bisogno di nulla»®®. Questa contentezza di sé è il "brivido" dell'intelletto di fronte al mistero della libertà; prosegue, infatti, Kant: «a libertà, e la coscienza di essa come di una capacità di seguire con intenzione preponderante la legge morale, è indipendenza dalle inclinazioni, per lo meno in quanto motivi determinanti (anche se non in quanto influenti) del nostro appetito; e, avendone io coscienza nell'osservare le mie massime morali, essa è l'unica fonte di una contentezza immutabile, ad essa necessariamente connessa, la quale non riposa su alcun sentimento particolare. Tale contentezza si può chiamare intellettuale ». Poco più avanti, la prospettiva kantiana si fa scoperta e definitiva: «...] un compiacimento negativo per il proprio stato [...]è contentezza della propria persona. In questa guisa (e cioè indirettamente) la libertà stessa diviene capace di un godimento che non si può chiamare felicità, perché non dipende dalla positiva presenza di un sentimento e neppure, parlando esattamente, beatitudine Beligkeit], perché non implica una indipendenza completa da inclinazioni e bisogni; ma che, tuttavia, è simile a quest'ultima, in quanto, cioè, per lo meno la determinazione della propria volontà può mantenersi libera dal loro influsso, e quindi, almeno per la sua origine, è analoga all'autosufficienza che si può attribuire soltanto all'Essere supremo». La vera felicità, dunque, sembra essere appannaggio esclusivo di Dio, o comunque di una volontà santa: quella, per intenderci, in cui si realizza la «perfetta adeguatezza [vollige Angemessenheit] dell'intenzione alla legge morale». Nell'individuo santo, questa perfetta adeguatezza avviene per una sorta di «nclinazione spontanea» (e si ricordi il valore che abbiamo accordato al concetto di spontaneità in M.) alla «totale purezza delle intenzioni del volere»; di contro, «il gradino morale su cui si trova l'uomo» è quello di una virtù ch'è piuttosto (bellissima espressione) «un'intenzione morale in lotta» [moralische Gesinnung im Kampfe]. Appare ovvio, dunque, che, per definizione, la santità è una condizione irrealizzabile nell'uomo: essa si profila piuttosto come concetto-limite, o idea regolativa, e comunque esula dal mondo fenomenico, dal mondo «dei costumi». dialettica della ragion pura nella determinazione del concetto di sommo bene, dedicate in particolare alla posizione ed alla risoluzione dell'antinomia della ragione pratica, vertente sul sommo bene). Se, infatti, la virtù è «il meritar di essere felici», tuttavia essa virtù «come condizione, è sempre il bene supremo, non avendo altre condizioni al di sopra di sé», mentre«la felicità è sempre qualcosa che, a chi lo possiede, riesce gradito, però non è buono per sé solo assolutamente e sotto tutti i rispetti, ma presuppone sempre, come condizione [una condizione che Kant si ostina a sottolineare in modo continuo e vigoroso in tutto il corso della trattazione], il comportamento morale conforme alla legge». Poco più avanti, si spinge a dire, nella foga polemica contro l'eudemonia classica (nelle forme dell'edonismo o dell'atarassia, soprattutto), che quelli di virtù e felicità sono due concetti «radicalmente eterogenei». E' ovvio che bisognerebbe, a questo punto, procedere con metodo analitico, e individuare e correggere tutte le ambigue oscillazioni di senso che, nel discorso kantiano, assume il termine felicità [Gluckseligkeit]. Per le presenti citazioni, e per le altre contenute nel corpo del paragrafo, in riferimento a Kant e non "annotate", rimandiamo a Kant, Critica della ragione pratica, (a cura di V. Mathieu), Rusconi, 1993, pagg. 228-245, passim, ovvero - dell'opera - il corrispondente a Parte |, Libro Il, Capitolo Il, Pargg. ill: Della dialettica della ragion pura nella determinazione del concetto di sommo bene).E' lo stesso destino di esilio cui sembra condannata la Persuasione, che ci si mostra anch'essa come una condizione innanzitutto inafferrabile, quindi irrealizzabile, per l'uomo. E quella stessa gioia, tratto distintivo della condizione non-rettorica, appare sempre più come una chimera azzardata, come un complicato esercizio della ragione, nella sua aspirazione di libertà. Non può non colpire, di fatto (ed è questa la più ferrata, nonché la più scontata smentita), come la Persuasione sia sempre destinata allo scacco, quasi fosse perseguitata dalla malasorte. La schiera di Persuasi, che M. elegge; questa schiera di individui «eroico-cosmici» (per dirla con Hegel), questa genealogia della Persuasione (per dirla con la Bibbia), questa «ghirlanda di reincarnazioni», quasi, in cui si realizza BA Persuasione (per dirla infine con Arya Sura, l'autore degli vataka), sembra portare con sé, insita nei propri atti, il segno di una colpa che la condanna ad una sconfitta (la sua voce non viene accolta o compresa), o peggio a una pulsione di morte, per giunta autoinferta, col sacrificio o col suicidio. Questi individui hanno in sé il demone, eppure sembrano lontani dalla felicità: il loro sembra non essere un "demone propizio". Socrate accettò il verdetto di morte, in coerenza col suo dettato; Cristo accettò la Croce, nel suo sacrificio di redenzione; Enrico Mreule non riuscirà a sopportare l'enorme ingiunzione morale che gli assegnò l'amico, e la sua vita si risolse infine in un fallimento”; M. stesso si uccise... Del resto, «gli uomini si stancano su questa via [la via che conduce alla Persuasione], si sentono mancare nella solitudine: la voce del dolore è troppo forte » [PR]. La piena attualità della propria autentica natura, che abbiamo designato come entelechia etica, a conti fatti o conduce all'annichilimento, oppure è esposta al forfait. è in gioco la "sostenibilità" della Persuasione. Possibile che gli uomini si stanchino della vera felicità e si accontentino della falsa felicità che la Rettorica propina loro, come falsa sicurezza e falso appagamento? Si tenga presente l'etimologia di felicità, nell'accezione greca di "eudemonia", ovvero - appunto - "eu" (bene) e "dàimon - onos" ("demone, sorte"), ovvero "che ha un demone propizio", quindi "felice, fortunato" – H. P. Grice: “My point precisely, to correct my tuttee J. L. Ackrill on the issue!”]  Per la questione del dèmone, nella fattispecie in Socrate ed in Enrico Mreule, si ricordi quanto detto supra. 91 Claudio Magris, intervistato sul Corriere del Ticino, riguardo la stesura e il significato del suo romanzo Un altro mare, così riassume - in modo davvero efficace - la dialettica Carlo-Enrico sulla via della persuasione: Intervistatore: «La personalità di M. "bruciata" dal suicidio rappresenta in un certo qual modo il fallimento esistenziale di Enrico?», Magris: «Il suicidio di M. è un problema fondamentale. Certo, sul suicidio in sé non si può dire nulla mai, perché, per capire veramente cosa è successo nel cuore e nella mente di uno che si uccide, bisognerebbe averlo accompagnato fino al passo estremo. Si può dire che i due amici, senza volerlo, si giocano uno scherzo terribile. Da una parte Carlo mostra a Enrico un assoluto, senza il quale Enrico non potrà vivere ma che non riuscirà a raggiungere. Così, in un certo modo, Carlo arricchisce ma anche distrugge la vita di Enrico. Inoltre, forse, il suicidio di Carlo lo lascia solo, toglie a Enrico il sole della sua esistenza. Dall'altra parte, Carlo forse aveva capito che la persuasione che egli insegue, ossia il possesso vero e presente della vita, non può essere teorizzata o predicata (come non si può teorizzare la felicità), ma può essere solo vissuta, e per questo aveva visto in qualche modo in Enrico il suo vero erede, una specie di san Giovanni, colui che doveva realizzare nella vita la persuasione. Ed Enrico, col suo struggente fallimento, dà un colpo mortale a tutto questo». [Sul Corriere del Ticino del 5 maggio 1998, pag. 49]. Questa impossibilità della persuasione è da noi fortemente contestata. Kant aveva escluso la realizzazione di una volontà santa tra gli uomini: M., di contro, individua i protagonisti di questa volontà santa, che da "statica", noumenica, diviene storica e politica: Socrate, Cristo e via dicendo sono la realizzazione terrena di quella volontà, di quella Persuasione; essi rappresentano l'eccezione che smentisce la regola: quel postulato che, appunto, sancirebbe il carattere esclusivamente divino della santità. Eppure, la Persuasione, quand'anche realizzata, sembra tingersi di toni lugubri, di una gioia "masochista", di una condotta schizofrenica che la divide tra una gioia che è dolore e un dolore che è gioia: scrive M., in un noto passo del Dialogo della salute che «finché la morte togliendoci da questo gioco crudele, non so cosa ci tolga - se nulla abbiamo. - Per noi la morte è come un ladro che spogli un uomo ignudo-» [D 39]. Eppure, sotto lo sguardo della Rettorica, il vir sembra davvero passare come do scemo del paese» del frammento di Caproni: lo scemo che - ridendo e «battendosi i pugni in viso» - gridava: «a morte non mi avrà vivo». 4b) La differente prospettiva: la premessa maggiore. I... J foschia d'oro, l'occidente illumina la finestra. L'assiduo manoscritto aspetta già carico di infinito. Qualcuno costruisce Dio nella penombra. Un uomo genera Dio. E'un ebreo dai tristi occhi e dalla pelle citrina; lo porta il tempo come porta il fiume una foglia nell'acqua che declina. Non importa. Il mago insiste e scolpisce Dio con geometria delicata; dalla sua malattia dal suo nulla, continua ad erigere Dio con la parola. Il più prodigo amore gli fu concesso, l'amore che non aspetta di essere amato. [Borges, Spinoza Dalla raccolta La moneta de Hierro) Eppure, a dispetto della sua complessità, M. sembra liquidare il discorso sul concetto di Persuasione in quel breve capitolo, fatto davvero di pochissime pagine”, che inaugura, dopo la prefazione, il suo lavoro e che si intitola, appunto, in modo perentorio La persuasione. Una sorta di epitome, dove ogni parola - in uno sforzo di sintesi che rasenta l'esoterico - assume un peso ed una portata grandiosi. Tutto ciò che segue - l'affastellarsi di analisi "scientifiche", "ontologiche" o personali sulla Rettorica, l'annoverare gli equivoci ed i pericoli di una falsa Persuasione [«Persuasione Inadeguata »], la critica al sistema in se stesso come «comunella di malvagi» sempre e comunque... - sembra essere, di quel denso capitolo, uno scolio complesso. E' un procedimento, e una capacità di (ardua) sintesi, che - forse, non a caso - possiamo riscontrare in un altro ebreo eretico, che si cimentò in una "geometria" dell'etica: Spinoza. 92 Nella citata edizione maior adelphiana della tesi sono quattro: da pag. 7 a pag. 10, incluse. Avvisiamo che sono queste le pagine da cui traiamo i "virgolettati" relativi alle espressioni autoctone di M.. Ci dispensiamo, così, dal riferirli ogni volta. L'autore dell'Ethica esordisce, parlando di Dio: «Per causa di sé intendo ciò la cui essenza implica l'esistenza, ossia ciò la cui natura non può essere concepita se non come esistente»°°. Dio non ha bisogno di null'altro, che non di sé stesso, per esistere: a suo modo, questa è un'ammissione - permettendoci di renderla con termini M.iani - di una condizione persuasa di Dio. E M., nella sua definizione di persuasione (la "premessa maggiore" ch'egli ci fornisce) - definizione che spicca, sottolineata dalla citazione petrarchesca - sembra rispondere con una eco: «Colui che è per sé stesso (pever) non ha bisogno d'altra cosa che sia per lui (evo vtov) nel futuro, ma possiede tutto in sé». Dunque, il vira suo modo è egli stesso causa suit Nel presupposto, entrambi i pensatori, come dire, si muovono nell'ambito dell'ortodossia: negli esiti, cadono entrambi in una comune eresia fondamentalmente antiebraica: per Spinoza, si tratterà di sconfessarne la Trascendenza: la causalità di Dio si dispiegherà in causalità immanente al mondo, realizzandosi in quel noto "panteismo" che il pensatore di Amsterdam svolgerà con grande rigore (anche "geometrico") e consapevolezza durante tutta la sua vita; per M. si tratterà di sconfessarne non solo la trascendenza (l'uomo, come persuaso, è il dio), ma soprattutto il monoteismo: sosterrà quello che potremmo chiamare un "politeismo della Persuasione", essendo ogni vir dio a se stesso, causa sui, singola (e singolare) natura naturata della Persuasione. Il confronto tra i due pensatori potrebbe trovare sbocchi inauditi (ci siamo limitati alle frasi iniziali delle loro opere); tuttavia ci troviamo costretti a troncare di netto una simile tangenziale al nostro discorso, innanzitutto perché potrebbe essere (data la vastità del raffronto) argomento di un'altra tesi, e poi per non compromettere la fluidità del nostro ragionamento. Che verte, ricordiamolo, sul concetto di Persuasione, così come affrontato da M. nel breve, fondamentale capitolo cui abbiamo accennato. Il concetto di Persuasione: ben detto. Mai come qui, infatti, l'uso del termine "concetto" non si presenta inadeguato. | viri sono scomparsi dall'orizzonte, nella loro pluralità: la Persuasione perde la sua composizione politica, si staglia come un' "entità" perfetta, come la perfettissima sfera di Parmenide, come una monade che abbia chiuso porte e finestre, come l'aleph del noto racconto di Borges. Il Persuaso si disincarna: diviene simbolo senza antropologia o antropomorfismo, segno di una condizione che accomuna l'uomo ad ogni altro essere del mondo sublunare: non a caso, quasi un terzo dell'intero capitolo è occupato da un esempio tratto dall'osservazione fisica: il peso, ch'è tale perché la forza di gravità lo spinge verso una ricerca inappagata 93cf, Spinoza, Etica (a cura di E. Giancotti), Editori Riuniti, 1993, pag. 87. 9% Ci si permetta un rilievo passeggero: questo "bastare a sé stesso" è una connotazione che, in modo singolare, attraversa - come presupposto di estrema qualificazione - gli esiti più alti della speculazione filosofica e religiosa umana di tutti i tempi e di tutti i popoli: il dio degli Ebrei, il Buddha, il dio di Aristotele, il dio di Tommaso, la monade di Leibniz, il dio di Spinoza, la volontà santa di Kante via dicendo sono tutte "entità" che "bastano a se stesse". del suo "luogo naturale" («la fame del più basso»), la cui vita corrisponde proprio in quella discesa, perché - una volta raggiunto il punto della sua soddisfazione - in quel punto la sua vita «cesserebbe d'esser vita», perché « in quel punto esso non sarebbe più quello che è: un peso». Dunque: «Il peso non può mai esser persuaso»®9. La Rettorica si rivela quale condizione condivisa da ogni ente terreno, costretto dalla forza di gravità che lo lega necessariamente alla terra; di contro, la Persuasione non è una aspirazione o prerogativa esclusivamente umana: anche il peso vuol conquistarla. La forza di gravità si delinea come la più patente espressione fisica della Rettorica, e ci testimonia come la Rettorica stessa non sia soltanto una "costruzione" umana, ma al contrario appartenga alla matrice bio-fisica o bio-fisiologica, prima che ontologica, dell'intero universo. Nel capitolo che stiamo esaminando, dunque, si può avvertire quel cambio di prospettiva che annunciammo nell'esordio della nostra analisi: a differenza che nelle lettere e nelle poesie, dove si respira il pullulare della vita persuasa, nel lavoro accademico il Goriziano è più attento a quella che potremmo definire (con qualche concessione agli heideggeriani) un' "ermeneutica esistenziale della Persuasione". O, più esattamente, si propone di ricavare quell'apriori della Persuasione, che ne fondi /a possibilità e i limiti di realizzazione nel mondo fenomenico. E' una prospettiva più povera dal punto di vista esistenziale, rispetto a quella delle lettere e delle poesie, perché più astratta, e dunque più aliena dai nostri interessi, e da quelli dello stesso M., evidentemente. Eppure, una prospettiva più imponente dal punto di vista speculativo, che s'impone nella sua necessità di analisi, se è vero che ogni Weltanschauung, come visione o "intuizione" del mondo, presuppone di necessità un fondamento ontologico, un'immagine concettuale, in cui si rapprenda visivamente il senso di quel mondo. Sotto questo rispetto, M. appartiene ancora al declino di quella "storia dell'essere" denunciato dal filosofo di Baden. In M., nella sua tesi, l'Essere si pone come Persuasione, ed è a partire da questa posizione che si sviluppa, nel corso del suo studio, l'analitica esistenziale, ovvero la diagnostica e la prognostica, apparentemente aliena qui da ogni considerazione 95 Ma cfr. anche la nostra integrazione sul "peso che dipende" e la diapositiva G ĮI peso al gancio] nel supporto iconografico. % Questo stralcio heideggeriano può sancire ed illuminare il senso di questi nostri ultimi passaggi: «La comprensione dell'essere, definita così, in pochi tratti, si mantiene sul piano senza scosse e senza pericoli della più pura evidenza. E tuttavia, se la comprensione dell'essere non avesse luogo, l'uomo non sarebbe mai in grado di essere l'ente che è, anche qualora fosse dotato delle più straordinarie facoltà. L'uomo è un ente che si trova in mezzo all'ente, e vi si trova in modo tale, per cui l'ente che egli non è e l'ente che egli stesso è gli sono sempre già manifestati. A questo modo d'essere dell'uomo diamo il nome di esistenza. L'esistenza è possibile solo sul fondamento della comprensione dell'essere. Nel rapportarsi all'ente che egli non è, l'uomo si trova già davanti l'ente come ciò che lo sostiene, ciò cui si trova assegnato, ciò che, con tutta la sua cultura e la sua tecnica, egli non potrà mai, in fondo, signoreggiare. Assegnato all'ente diverso da lui, l'uomo non è in fondo, padrone nemmeno dell'ente che egli stesso è» [M. Heidegger, Kant e il problema della metafisica, introduzione di V. Verra, Laterza, Bar-Roma, 1989, pagg. 195-196]. morale, della società umana, nei suoi singoli e nel suo complesso, come condizione depotenziata di quello stato edenico annunciato come proprio di «colui che è per sé stesso». Così, dell'energia autentica del vir, in queste pagine, sopravvive solo un opaco barlume, nel tentativo di concettualizzazione, nel titanico sforzo del pensiero, che si districa nel novero di citazioni di cui il breve capitolo in esame è infarcito: citazioni che - almeno nell'intenzione - non appesantiscono, ma che si dispongono quali ausiliari "puntelli di persuasione", nello sforzo di delucidare il senso del peve”. Essi tracciano un confine intorno alla Persuasione stessa: ci muoviamo in un mondo i cui due poli sono rappresentati, rispettivamente, dalla grecità (dalla Grecia di Empedocle e di Platone, e chi fra essi) e la dimensione biblica (l'Ecclesiaste, S. Luca, S. Matteo): è dalla sinergia di questi due poli che, evidentemente, si forgerà e si dovrà evincere il concetto di Persuasione. 4c) L'uomo bandito da Dio e il filo d'Arianna della Persuasione come Armonia: la lezione di Empedocle. Anch'io sono uno di questi, esule dal dio e vagante per aver dato fiducia alla furente Contesa. Empedocle, fr. 31 B 115, 13-1498 Ahimé, o infelice stirpe dei mortali, o sventurata, da quali contese e gemiti nasceste. Empedocle, fr. B 124 Piansi e mi lamentai, vedendo un luogo a cui non ero abituato. Empedocle, fr. B 118 Un'epigrafe informa e precisa il senso e la direzione di tutta un'opera, riassume e anticipa il pensiero dell'autore, dà limprimatur. La Persuasione e la Rettorica si apre®° con una citazione di Empedocle, una citazione da rivalutare, anche in riferimento alla sua amenità: M. chiama subito in causa un personaggio la cui vita e il cui pensiero sono avvolti da un'aura rarefatta di leggenda, un filosofo che si muove in una dimensione di inappartenenza a categorie ben definite (addirittura, più che gli stessi altri presocratici), in un'apparente contraddizione tra il fisico e lo scienziato e il medico, e il sacerdote e il poeta 97 Campailla fa notare che «M. ricorre al greco per sviluppare la contrapposizione tra la forma transitiva di pever (aspettare qualcuno o qualcosa) e quella intransitiva (stare, permanere, consistere)» [nota 7 alla Persuasione, PR 309] 98 La presente citazione, e le altre che seguono nel paragrafo e nel prosieguo della nostra tesi, relative ad Empedocle ed agli altri presocratici, sono adottate secondo la traduzione presente in | Presocratici. Testimonianze e frammenti (a cura di G. Giannantoni), 2 voll., ed. Laterza (4a), 1990. 99 La famosa Prefazione, presente nelle stesura A della tesi (ovvero, quella primitiva, completamente autografa), risulta poi omessa in quella che Campailla chiama redazione C, quella destinata alla lettura del relatore e della commissione dei professori, e che, dunque, «rappresenterebbe la volontà ultima dell'autore». [cfr. nota introduttiva alla Persuasione, PR 304; in particolare, si rimanda proprio alle pagg. 303-304 per un opportuno approfondimento della questione], e il profeta taumaturgo e il dio. Evidentemente, il filosofo goriziano, con questa personalità ibrida, ravvisa una certa affinità di atmosfere e di metodologia non proprio ortodosse. Dunque, inoltriamoci nel sottobosco empedocleo che si dirama in queste e altre pagine del nostro autore. Innanzitutto, una premessa scontata, ma opportuna: M. anche con Empedocle, come con tutti gli autori ch'egli utilizza per supportare le proprie analisi, affila le armi di una propria, personalissima filologia, di un'interpretazione che "pecca" di estrema originalità °: ci troviamo al di fuori di una certa canonica, e sbrigativa, storiografia filosofica (inaugurata da Aristotele, che definì Empedocle, tra gli altri, un «naturalista inesperto »'°'), storiografia che comodamente classifica l'agrigentino in posizione intermedia e mediatrice tra l'essere parmenideo e il divenire eracliteo (al contrario, come sappiamo, M. assegna a pari merito, sia ad Empedocle che a Parmenide ed Eraclito, la conquista della "palma" della Persuasione). Ma analizziamo il frammento empedocleo: L'impeto dell'etere invero li spinge nel mare il mare li rigetta sul suolo terrestre, la terra nei raggi del sole infaticabile!92, che a sua volta li getta nei vortici dell'etere: ogni elemento li accoglie da un altro, ma tutti li odiano. | versi sono attestati da Plutarco!, Il quale commenta: «Empedocle dice che le anime pagano la pena dei loro errori e dei loro peccati [segue il frammento], finché così punite e purificate non raggiungono nuovamente il loro posto e il loro ordine naturale»..'°4 Ci preme innanzitutto far notare (quand'anche fosse solo una nostra impressione: la critica non ne fa parola) la sfumatura che avvertiamo nella scelta fatta da M. di questo frammento: nella "diaspora" delle anime, che espiano una terribile hybris alla ricerca inesausta del «loro posto e del loro ordine naturale», ci sembra adombrarsi quell'ulissismo giudaico (che possiamo integrare a proposito delle nostre analisi sul mare), ci sembra affiorare quell'inquietudine ancestrale di colpa-espiazione, che appartiene alla 100 Emanuele Severino, ad es., che allo studio di Parmenide ha dedicato tutta la sua vita, bolla l'interpretazione michelstedteriana del filosofo eleate come un "colossale equivoco EQUIVOCO GRICE": ma ravvisa proprio in quell'equivoco uno dei picchi di feconda originalità del Nostro. Ci trova d'accordo. 101 Cfr. la già cit. Prefazione. Per il giudizio di Aristotele, cfr. Fisica, 191a - 25: quelli che primamente filosofarono, indagando sulla verità e sulla natura degli enti, furono tratti, per così dire, verso una via sbagliata, spinti dalla loro inesperienza» [tad. A. Russo, in Aristotele, Fisica, 3° vol. delle Opere, a cura di G. Giannantoni, Laterza, 2001 (VI ed.), pag. 21]. 102 Sono i vv. 9-12 del frammento B 115 [i versi della nostra epigrafe sono immediatamente successivi]. Come nota anche il Campailla, nell'edizione del Diels si legge waedovtoc (splendente), anziché axauavtoc (infaticabile). Abbiamo utilizzato la traduzione contenuta in | P resocratici [cfr. la nostra nota 9], sostituendo però opportunamente i due termini, 103 De Iside, 361 c matrice profondamente ebraica di M., per quanto egli stesso cercasse con forza di separarsene'. Il popolo ebreo, nella sua tormentata storia, questo condivide con le anime di Empedocle: «ogni elemento li accoglie da un altro, ma tutti li odiano». Ma ovviamente, questa condizione di esilio eterno, così specifico per l' "ebreo errante", si amplifica subito a cifra dell'intera condizione umana: lo nota a suo tempo già Plutarco, il quale in un'altra sua opera afferma: «Empedocle [...] mostra che non soltanto egli stesso ma tutti noi siamo qui come emigrati, stranieri ed esuli... Va in esilio [scil. l'anima] ed è errabonda spinta dal volere e dalle leggi degli dei».'°9 Eppure, queste anime espiano un delitto di cui non hanno in fondo colpa, essendo vittime addirittura innocenti di un polemos che le trascende: quello, universale e perenne, tra l'Amicizia [Phila] e la Contesa [Neikos], le due forze divine che, a questo punto, data la curvatura della nostra interpretazione, ci arrischiamo d'assimilare alla Persuasione e alla Rettorica, così come delineate - nella loro impersonalità e quasi-trascendenza - nella tesi 104 contenuto in | Presocratici, cit., pag. 440 105 In più passi di lettere, M. mostra insofferenza nei confronti della coeva gioventù ebraica, che pullulava a Gorizia (città da tempo immemorabile, data la sua vocazione commerciale, sede di una nutrita comunità ebrea [ma, per ciò, cfr., tra gli altri, A. Arbo, Carlo M., ed. EST, pagg. 4-5 e oltre): anzi, i coetanei ebrei diventano bersaglio di feroce ironia, quella medesima ironia che il giovane filosofo ostenta nei confronti dello stesso apparato religioso ebraico, soprattutto nelle sue forme più esteriori, retrive e "teopompe". Si prenda ad es. la lettera del 29 febbraio 1908 alla famiglia: «Molto piacere mi fece il furto delle corone - era un principio di dissolvimento quale si doveva alla memoria di zio Samuel [probabilmente, Samuele Luzzato]. Rabbia mi fa la reazione degli altri che fanno subito la sottoscrizione - porci - neocattolici! - faranno di nuovo Hanukà [la "festa dei Tabernacoli", nella religione ebraica, appunto] per purificar i tempio? E se la prendono con te questi imbecilli perché non dai il sacro obolo; ma che cosa pretendono? -». [E 295; le esplicazioni in parentesi quadre, riportate all'interno del brano, anche del seguente, appartengono al Campailla, leggermente ritoccate da noi] AI contrario, il Goriziano si mostra interessato al misticismo cabalistico (si legga con attenzione il passo che riportiamo, dato che, tra i tanti importantissimi rilievi, in esso si scorgerà anche l'embrione della filogenesi speculativa del Nostro): «A proposito di misticismo ho in mente una cosa graziosa. Tu sai [M. si sta rivolgendo a "Gaetanino" Chiavacci] che la ragione dell'antisemitismo filosofico (Schopenhauer e Nietzsche) è il razionalismo della religione ebraica (pensa al Pentateuco e a Spinoza!!!) e la mancanza dell'elemento mistico nelle menti ebraiche (Nietzsche dice ‘elemento dionisiaco'; quello che è distrutto da Socrate; osserva le parallele: da Socrate attraverso Platone al misticismo neo-platonico - da l'ebraismo a Cristo). - Ora io sono convinto [...] che l'appunto è giusto [...]; tanto più mi meraviglia l'esistenza di un'intera letteratura cabbalistica [sic, anche oltre], e una diadoché di taumaturghi che finisce [...] col mio bisnonno, il rabbino Reggio, detto il Santo [è Isacco Samuele Reggio, uno dei fondatori del Collegio Rabbinico Italiano; nota di Campailla]. lo voglio sapere qualcosa di più preciso su quella letteratura cabbalistica, specialmente sulle sue origini, poi voglio farmi consegnare dall'archivio i resoconti protocollati di tutte le sedute in cui quel mio bisnonno compì atti solenni di purificazione con mezzi cabbalistici [... ]; peccato siano scritti in ebraico, ci dovrò faticare per capirli bene |» [lettera al Chiavacci, del 22 dicembre 1907, E 267-268; le parentesi tonde e i corsivi all'interno del brano sono di M.]. Notiamo, en passant, che Michelstedter (parafrasando Canetti) dell'ebraismo non ha "salvato" la lingua («... peccato siano scritti in ebraico...»); che l'accusa di "razionalismo" ch'egli rivolge al Pentateuco e a Spinoza noi l'abbiam fatta ricadere anche su lui medesimo; e infine il significativo accenno all' «elemento dionisiaco» nicciano, su cui avremo modo di tornare largamente nelle integrazioni sulle varianti deboli della Persuasione. Per tutto questo, ci rammarica aver relegato in una nota un aspetto così importante e complesso della formazione M.iana, spinti da una certa selezione argomentativa (se si volessero approfondire tutti gli aspetti di quella formazione si stilerebbe una tesi mastodontica). Un'ultima cosa: per la cronaca, la famiglia di Carlo apparteneva al ceppo occidentale prevalente nella comunità goriziana, quello ashkenazita [cfr. A. Arbo, Carlo M., cit. pag. 5]. 106 Plutarch. de exil. 17 pag. 607, come recita l'edizione | P resocratici, cit., pag. 410, in cui è contenuto il riferimento. accademica del Goriziano [cfr. supra]. E, sotto questo rispetto, le analogie sono davvero sorprendenti ed istruttive. Vediamole. | due princìpi empedoclei si contendono il mondo, in una lotta infinita che si realizza in una successione alterna di fasi diverse, col ritorno periodico di ciascuna: quando predomina la Philìa, tutte le cose (anzi, le loro radici: il fuoco, la terra, l'aria e l'acqua; in se stesse immutabili, l'una inconfondibile con l'altra, irriducibile all'altra) sono ricondotte all'unità, allo Sfero, l'universo omogeneo, il dio [cfr. fr. B 31]: «d'ogni parte» uguale a se stesso. [fr. B 29; da notare l'affinità di linguaggio col Goriziano] [... ]nei compatti recessi di Armonia sta saldo lo Sfero circolare, che gode della solitudine che tutto l'avvolge. [fr. B 27] Quando invece predomina l'Odio, si ha la disgregazione assoluta, la disarmonia e il conflitto, il «vortice». «Nell'Odio [tutte le cose, le loro radici] sono tutte diverse di forma e separate» [B 21, v.7]: all'inizio del prevalere della Contesa sull'Armonia, «alla terra spuntarono molte tempie senza collo, e prive di braccia erravano braccia nude, e occhi solitari vagavano senza fronte». Questa "anarchia" delle membra, che suscitò parecchie ilarità anche tra i contemporanei di Empedocle, vien quasi riprodotta da M., in forma aneddotica, nel bizzarro dialogo tra l'io e il piede [PR 160-163]. Ma altre simili situazioni si riscontrano in pagine, altrettanto importanti, del lavoro accademico [almeno PR 16] e del Dialogo della salute. In particolare in quest'ultimo: Rico: Ora la bocca non lavora più per il corpo ma lavora per sé, l'occhio non considera più le cose vicine e distanti a difesa del corpo ma si dà alla pazza gioia per il proprio gusto, così l'orecchio, così il tatto, le membra a lor volta rifiutano la fatica, e ognuna per quanto sa e può ricerca e moltiplica quelle cose che le facevano piacere prima nel servizio del corpo - ora che hanno fatto sciopero - e ognuna le ricerca per sé. - [D 49]. Nella situazione contemporanea, caratterizzata dal predominio assoluto della Rettorica/Contesa, «la mala cupidine della vita [...] ha fatto perdere ogni consistenza» a quel «nucleo di disposizioni organizzate» ch'è il nostro corpo: «il corpo se consiste per la coesione delle molecole, perduta la solidità si versa liquido sulla superficie del suolo e fitra in ogni fessura [...]. Noi diciamo del gaudente che è un uomo senza solidità; i nostri padri dicevano che liquescit voluptate » [D 50-51; corsivi di M.]. In questa condizione, «la fame insaziata perdura pur sempre: e la sua legge è il godimento: e ancora le singole parti si disgregano nei loro elementi chimici più piccoli più piccoli [sic]: che ognuno vuol vivere per sé. L'individualità si dissolve infinitamente: e infinitamente fugge il piacere. -» [ib.]. «Ma avviene uno strano fatto: quella dolcezza che c'era prima non c'è più poiché apparteneva al corpo e alla sua continuazione: ognuna delle parti prova delle amare delusioni che minacciano di guastarle la festa » [ib.]; e «chi ha perduto il sapore delle cose è malato » [D 46]. Eppure, in questa confusione disordinata, il «dio pudico» del piacere assicura una certa consistenza: Rico: lo credo che egli [il dio] abbia a mano ogni disposizione del corpo e tutta la varietà delle cose. E benevolo al corpo, egli metta nelle cose che gli sono utili una luce, e la faccia brillare fin quando la cosa è utile - e poi la spenga così che la cosa resti oscura all'animale che ne è sazio. [D 42-43] Questo «dio sapiente spegne la luce quando l'abuso toglierebbe l'uso», assicura una sorta di omeostasi all'organismo, ne scongiura la dispersione, lo fa continuare a vivere come individualità: da questo principio di equilibrio (accenno di Armonia), che ci assicura una consistenza per quanto falsa ed illusoria, si spiega il filo d'Arianna che può condurci alla vera consistenza, quella della Persuasione, Armonia eccellente. Il meccanismo sarà, almeno nelle modalità, il medesimo: «togliere l'uso» delle cose attraverso il piacere, vanificare la forza rettorica del desiderio, perché «più il vano chiede e più bisognoso si rende» [D 58]. AI contrario, il vero piacere giungerà al Persuaso «dalla sicurezza interna della pace» [D], quando le cose più non «ci avranno» [cfr. D 38-39]. Questo filo di Arianna, che abbiamo ipotizzato nel Dialogo, si fa decisamente manifesto nelle parole di M. nel suo piccolo ma densissimo saggio sul Prediletto punto d'appoggio della dialettica socratica del 1910, anno della sua morte, e dunque espressione ultima del suo pensiero.” Riportiamo per intero il passo, data la sua estrema importanza, a questo punto: L'unica via di chi permane è la sua forza. La sua forza di non esser schiavo nel futuro, di tener raccolta nel presente la propria vita. Socrate non può che appellarsi a quello che ognuno può aver sperimentato della propria forza, o che almeno conosce indubitatamente necessario, della quale a ognuno son noti gli effetti, e della cui mancanza a ognuno noti i danni. Ed è quella che in rapporto al giro finito dei bisogni elementari, concreti e vicini al nostro corpo, si manifesta cminarli e tenerli nascosti, ognuno col criterio della salute del tutto. La forza colla quale uno insegna alla sua bocca a starsi contenta a quello che è conveniente al bisogno del corpo, e a non correre nel tempo sempre nuove cose mangiando, perciò che la gola ribelle le finga l'ultima felicità sempre via nel prossimo boccone. Per questa forza che la maggioranza degli uomini ha, il loro corpo è un corpo. E quello e questo vicini a ognuno!®, «'Enucleando' il senso e i modi di questa vita elementare, Socrate ha modo di portar vicina la vita lontana [...}>: «egli dà valore alla salute dei bisogni elementari solo come analogia del bisogno della persuasione »'°9 [significativo corsivo di M.]. Alla luce di quanto detto, troviamo incredibile come anche la critica più attenta - alludiamo soprattutto al Campailla e alla Raschini - non abbia sviluppato a sufficienza questa "dritta" che il filosofo goriziano ci consegna in questo importante scritto; noi siamo invece d'altro107 La redazione cui si fa riferimento nella nostra analisi e nelle nostre citazioni è quella contenuta nell'edizione curata da Gian Andrea Franchi, per i tipi dell'Agalev, 1988; ovvero, le pagg. 95-100. 108 Ib. pag. 97, come quella appena successiva. 109 Ib, pagg. 97-98-99 passim. avviso, e cerchiamo di trarne coerente sviluppo, approfondendo ancora il parallelismo con Empedocle. Dunque, c'è analogia tra il bisogno elementare e il bisogno della Persuasione: è come se, in tempi magri, un'immagine sbiadita della Persuasione sopravvivesse nella forza che sottende all'equilibrio omeostatico (chimico-fisiologico) del nostro corpo. Ancora Plutarco, che si sta rivelando anche agli esegeti moderni come uno dei più validi interpreti di Empedocle, ammette che i due principi cosmici dell'Armonia e della Contesa si riflettono in certo modo, secondo il filosofo agrigentino, in ciascuno di noi: «ciascuno di noi, nascendo, è preso e guidato da due destini e demoni [... ]10: cosicché, accogliendo la nostra nascita i semi di ciascuna di queste affezioni e per ciò stesso avendo molteplici anomalie l'uomo assennato si augura bensì le cose migliori, ma si aspetta le altre, e di entrambe si serve evitando l'eccesso»!!!. Certo, evitando l'eccesso. Perché un eccesso di Armonia è foriera di morte almeno quanto un eccesso di Contesa. Nota Aristotele: «...] la Contesa è causa della corruzione non meno che della realtà delle cose; similmente neppure l'Amicizia è la causa della realtà delle altre cose, poiché le distrugge raccogliendole nell'uno»'!7. L'Armonia porta vita, attraverso un processo prima di "distinzione", quindi di "ri- compattazione" degli elementi dalla dispersione discorde; ma porta morte, perché un suo eccesso fa ricadere a sua volta gli elementi in un'omogeneità letale''° ch'è propria dello Sfero (proseguendo nel parallelismo, la Persuasione conduce alla vera consistenza, alla vera vita; ma, a sua volta, raggiunto il suo apogeo, il suo appagamento, coincide con la morte, perché - in quel punto - la vita perde "il suo esser vita", che coincide proprio col conatus, con la deficienza). Di contro, la Contesa conduce alla morte, perché distrugge la consistenza assicurata dall'Armonia; ma porta anche vita, dato che promuove la distinzione degli elementi (delle radici) dall'indistinzione dello Sfero, del dio (la Rettorica, al suo apogeo, per M. fa /iquefare il nostro corpo, nella dispersione puntuale del piacere; eppure essa assicura la vita, che consiste nel retto conatus verso la Persuasione: come detto, c'è analogia tra il bisogno elementare e il bisogno della Persuasione). 10 "{...]la dea Ctonia e la dea Solare dall'acuto sguardo a Discorde sanguinosa e l'Armoniosa dal grave sguardo, a Bella, la Brutta, la Veloce e la Lenta a Vera Amabile e l'Oscura dai neri capelli" [fr. 122] 11 Plutarch. de trang. an. 15 pag. 474 B, come recita l'edizione | Presocratici, cit., pag. 413, in cui è contenuto il riferimento. 12 L'appunto è volto criticamente all' "incoerenza" di Empedocle, ma non per questo motivo c'interessa. Inoltre, perché a nostro parere più consona all'atmosfera del nostro discorso, preferiamo questa traduzione di Metafisica B 4 1000b 10 sgg., contenuta in | Presocratici, cit, pag. 344, alla corrispondente traduzione di G. Reale, nell'edizione della Metafisica da lui curata per i tipi della Rusconi [1993, pag. 113], che è pure l'edizione che teniamo presente nella nostra tesi. 113 Letale, perché compromette il principium individuationis. Quindi, sia per il filosofo goriziano che per quello agrigentino Duplice è la genesi dei mortali, duplice è la morte: l'una è generata e distrutta dalle unioni di tutte le cose, l'altra, prodottasi, si dissipa quando di nuovo esse si separano. [fr. B 17, vv. 3-5] Entrambi, quando parlano di vita e di morte, si rendono ben conto che « è giusto chiamarle [così], ma anche io parlo secondo il costume» [fr. 9, v. 5]. Per entrambi si tratta di definire esattamente il senso opportuno delle parole, e di adagiarsi solo per comodità sul loro senso comune. Per entrambi, ancora, si tratta di tracciare un difficile equilibrio (l'equilibrio del falco) tra le due facce bifronti dell'Armonia e della Contesa, della Persuasione e della Rettorica: per entrambi, nel «retto discorso» [fr. 131, v. 4] sono unificate e armonizzate nell'unità, ad opera dell'Amicizia, le cose divise dalla Contesa." Il difficile equilibrio si gioca tra Phila e Neikos, ed in questo equilibrio consiste il principium individuationis che concretizza la sostanza informe nell'attualità dell'individuo, altrimenti irrealizzabile nell'incongruenza discorde o nell'omogeneità armonica «avvolta dalla solitudine». Empedocle, tuttavia, avverte per quest'ultima condizione una sorta di nostalgia (e si rammenti la nostalgia di Itti per il mare): come visto, l'uomo per lui è come un esule cacciato da un mondo perfettamente armonico ed omogeneo (alla stregua di un'età dell'oro), e deve perciò rassegnarsi a vivere nella realtà dei fenomeni che nascono e muoiono: similmente, nell'individuo rettorico (anch'esso «bandito da dio») sopravvive una non ben definita aspirazione per una condizione edenica di completezza, che non si rassegna, ma che si svia in un desiderio inautentico di appagamento, sbiadito ricordo di quella completezza, come l'amore è sbiadito ricordo della condizione androgina nel noto dialogo platonico. Empedocle, inoltre, condivide con Eraclito e Parmenide (e M. con tutt'e tre) la polemica contro il sapere comune e superficiale, che disdegna la verità dello Sero, si accontenta delle multiformi apparenze delle cose e non perviene ai fondamenti dell'Autentico: gli uomini (che si mettono in «posizione conoscitiva», direbbe il Goriziano) sono come bambini cui sfugge il significato ultimo delle cose. Ed una delle espressioni più alte di questo Autentico è la consapevolezza, che dovrebbe essere una delle fondamentali conquiste umane, di una consustanzialità che attraversa, senza soluzione di continuità, tutti gli enti: proprio l'identità delle cause che regolano le trasformazioni naturali fa dell'universo un'unica comunità dove tutti gli enti, viventi e no, coesistono allo stesso titolo, e dove tutti gli enti partecipano sia degli aspetti divini o eterni (le radici, Amicizia e Contesa) sia degli aspetti (apparentemente) transeunti (i fenomeni): 114 Cfr. Ippolito, ref. VII 31 pag. 261, come recita l'edizione | P resocratici, cit, pag. 415, in cui è contenuto il riferimento. similmente, nella prospettiva che abbiamo adottato, M. - nella sua tesi - allarga la sua dicotomia Persuasione-Rettorica a tutto il mondo delle cose che esistono: il sasso, l'idrogeno e il cloro'', etc., vivono in una condizione rettorica ed aspirano ad una condizione persuasa non meno che l'uomo. Ora, avviandoci alla conclusione di questo complesso confronto, assicuriamo che, ovviamente, non c'è in noi l'intenzione di adagiare la prospettiva M.iana su una matrice di ingenuo "naturalismo dinamico": tuttavia, ribadiamo che questa è altresì una sfaccettatura non secondaria, per quanto interpolata, della sua Weltanschauung, almeno stando al suo lavoro accademico (già meno nel Dialogo, praticamente assente nelle Poesie e nelle lettere). E con Empedocle egli ha più che punti di contatto: ha punti di incontro. Nei presupposti: il filosofo d'Agrigento, al pari del Goriziano, è ben conscio che le cose che si appresta a dire «non sono vedute né udite dagli uomini né abbracciate con la mente» [fr. 1, vv. 6-8; si tenga a mente l'esordio della Persuasione]. E punti d'incontro non meno, anzi soprattutto, nell'aspirazione finale: ch'è quella, in Empedocle, di uomini che tra gli immortali abitando e mangiando delle angosce umane non [saranno] più partecipi, [bensì] indistruttibili [fr. 147]; di uomini «digiuni di colpa » [fr. 144], che aborriranno infine «l'intollerabile Ananke» [cfr. fr. 116] e che infine abiteranno di nuovo un mondo in cui: [... ]erano tutti mansueti e benigni nei confronti degli uomini fiere ed uccelli, e la benevolenza brillava [fr. 130] Ovvero, tradotto in linguaggio M.iano, di uomini che abbiano raggiunto la vera consistenza, assisi allo stesso banchetto al pari degli immortali [gli uomini che si danno da sé la salvezza = gli dèi], in un mondo in cui il rapporto tra gli enti sia quello di un reciproco donarsi, spontaneamente (e si ricordi il valore dell'u/tro). Volendo davvero concludere, un appunto che giunge /ast but not least è singolare come, a fronte di tutto questo, in Empedocle sia individuata, già dai suoi contemporanei, la nascita, anche se non ufficiale, della téchne retorica: suo allievo sarebbe stato addirittura uno dei sofisti più ferrati e temuti, Gorgia. Allo stesso modo, nota già da subito M., la lezione persuasa di Socrate produrrà cattivi discepoli: Platone e soprattutto Aristotele. Ma la questione del "cattivo apostolato" - strano e triste destino della Persuasione - sarà affrontata in modo più opportuno e approfondito nel paragrafo dedicato all' «educazione corruttrice» nella nostra analisi del sistema rettorico. 4d) La Persuasione "al bivio": l'incontro di Parmenide e Cristo. La dottrina assomiglia a due strade. Una attraversa un grande fuoco, l'altra attraversa un grande gelo. Come comportarsi? Si scelga la via di mezzo se si vuole sopravvivere. Proverbio cinese. La Persuasione, negli uomini''5, è una verità, una testimonianza trasversale: attraversa la storia dell'umanità, rapprendendosi in individui non incasellabili in specifiche categorie storiografiche, la cui discriminante non è il tempo, la collocazione geografica o il credo religioso e filosofico e politico. La Persuasione, pur nella sua saldezza e nell'espressione cristallina e insieme inafferrabile del suo contenuto, pur nell'attimo ineffabile che la "17 Il vir è sostanzia, percorre il tempo e il mondo degli uomini, ad esso "si adatta Qohelet: vive, o sopravvive, nella comunità rettorica in un drammatico (ma il dramma è l'agire, c'insegna l'etimologia greca) stato di emulsione!', mentre aspira alla comunità vera, alla agathon philia. Quest'ultima si realizza con la rottura dei labili, ovvero falsamente saldi e sicuri, legami della Rettorica, nella costruzione di legami nuovi, più profondi ed autentici: il vir è venuto infatti a «separare il figlio dal padre, la figlia dalla madre, la nuora dalla suocera» [Matteo 10, 35]!!°. Il suo "adattamento", dunque, non è compromesso: la Persuasione è intransigente, severa, anche se talora più con se stessa, che con gli altri uomini. Essa dice al suo vir (il vir dice a se stesso): «Chi non è con me è contro di me, e chi non raccoglie con me disperde» [Matteo 12, 30]. Non ammette repliche, non ammette cedimenti o dialettiche. Non concede appelli o ripensamenti. Il Persuaso non tentenna: è forte come la roccia, risoluto come un dio. La sua forza non è violenza, il suo coraggio non è temerarietà: il suo messaggio è di amore, ma il suo amore non è rassegnazione o condiscendenza al male; il suo amore conosce lo sdegno, è capace di ira, perché è sentimento dirompente, è un sentimento che spezza: il 115 Cfr. PR 13-14; l'idrogeno e il cloro "si suicidano" nell'acido cloridrico, scorgendo nella valenza l'immagine (inautentica) della loro reciproca persuasione. 116 La specificazione, a questo punto, è d'obbligo: infatti finora, nel capitolo, abbiamo inteso la Persuasione (e la Rettorica) come matrice strutturale dell'intero universo: in questo paragrafo, il discorso s'incentra nuovamente sugli uomini, ovvero, sul problema dell'uomo, nella misura in cui l'uomo è (o quantomeno, dovrebbe essere) quell'ente che - dato il suo orizzonte di consapevolezza e comprensione - si "apre" già sempre (o meglio, dovrebbe guadagnarsi già sempre), per una via privilegiata, l'accesso all' "essere persuaso". 17 Ma sul senso di questo adattamento, che non consente malleabilità ma che invoca la "durezza", cfr. la nostra integrazione sulla "variante flessibile" (leopardiana) della Persuasione. 18 Un termine "tecnico", mutuato dall'ambito chimico-fisico, ci aiuta a rendere più chiaro il concetto: come è noto, ‘emulsione indica la mescolanza di due liquidi non solubili tra loro, uno dei quali è disperso nell'altro sottoforma di minutissime gocce [definizione del diz. Garzanti] 19 Nel'affrontare questo punto, assumiamo ad esempio assoluto di Persuasione il Cristo, il vir per antonomasia, secondo le conclusioni dello stesso M.. Per le citazioni che seguono, privilegiamo la fonte del Vangelo di Matteo, data l'importanza che tale Vangelo assunse, come visto, nell' "îÎmmaginario persuaso" del Goriziano. vir scaccia i mercanti dal tempio, perché il tempio è divenuto una «spelonca di ladri» [Matteo 21,13]. Egli dimostra zelo per il tempio, per la propria casa: quello zelo lo divora [Giovanni 2,17]. «Ma egli parlava del tempio del suo corpo» [Giovanni 2,21]. Il vir si mantiene puro per il sacrificio di se stesso, perché il sacrificio acquisti più forza e significato. Fino a quel momento, la sua è «un'intenzione morale in lotta». Infatti, il suo grido, seppur non di vendetta, è tuttavia un appello alla lotta, a non cedere: «Non crediate che io sia venuto a portare pace sulla terra; non sono venuto a portare la pace, ma una spada» [Matteo 10, 34], dice il vir. Il Cristo - il Persuaso'” - dunque, ci pone dinanzi ad una perentoria dicotomia esistenziale: una ed una sola è la via della Persuasione; tutto il resto appartiene alla Rettorica. Tertium non datur. La soluzione che ci suggerisce il proverbio cinese di cui sopra (di «Scegliere la via di mezzo se si vuole sopravvivere») non è messa in minimo conto: è valutata come situazione di compromesso, di malafede. C'è una sorta di ostinata coerenza che accompagna la Persuasione, dall'inizio alla fine della sua testimonianza. Ora, è proprio su questa comune terra di confine che M. allestisce l'originale incontro di Cristo con Parmenide: in modo significativo, il vertice (o uno dei vertici) della genuina speculazione greca si sposa col vertice della più grande testimonianza della Persuasione in assoluto, nella comune forza e perentorietà del loro autaut'’’. E' solo il caso di accennare che, anche qui, come sempre, siamo in presenza di una "lettura forzata" condotta dal Goriziano sul filosofo di Elea: per la sua comprensione, noi siamo costretti a seguire questa eterodossia. L'impressione che ne ricaviamo è che M. "corregga" (se ci è lecito esprimerci così) l'assunto parmenideo in direzione cristiana, anzi cristologica, ovvero etico-esistenziale; e che, viceversa, corrobori l'ipostasi cristologica con apporti del "metodo" parmenideo, ovvero assicurando a quell'ipostasi una "piattaforma" logico-ontologica. Il testo parmenideo (dunque particolarmente caro a M., come testimoniano le citazioni che ne trae, non solo numerose, ma anche cruciali) esordisce con la narrazione di un viaggio compiuto attraverso la «via del dio»: ogni contorno fisico sfuma però subito nell'allegoria: l'Eleate è scortato dalle figlie del Sole e condotto al cospetto della dea Giustizia, l'Immutabile Legge del cosmo, la verità che si svela. E' proprio la Giustizia che, «benevolmente », rivolge la parola a Parmenide: O giovane, [...] 120 Cfr. la diapositiva E [Volto di Cristo e Schizzi di alberi] nel supporto iconografico. 121 Per una sorta di automatismo mentale, si tende ad associare l'aut-aut M.iano all'omologo conio kierkegaardiano: ma è solo una questione, come dire, "sinonimica": l'aut-aut del filosofo danese non è indicativo di una scelta (essendo la vera scelta quella della fede), non è neanche, a ben vedere, un "o-o": a rigore è un "né-né": né vita estetica, né vita etica. In Kierkegaard, tertium datur. Il terzo termine è, appunto, la vita nella fede. salute a te! Non è un potere maligno quello che ti ha condotto per questa via (perché in verità è fuori del cammino degli uomini) ma un divino comando e la giustizia. Bisogni che tu impari a conoscere ogni cosa sia l'animo inconcusso della ben rotonda Verità [alethéie] sia le opinioni [dóxai] dei mortali, nelle quali non risiede legittima credibilità. [B 1 v 24 e vv. 26-30]. Dunque, in modo rigoroso, ci sono due e solo due "vie", ovvero possibilità, aperte all'esistenza e al pensiero; il filosofo "venerando e terribile" le presenta come rivelazione di una dea, da ritenersi quindi espressione adamantina e necessaria della verità: l'una consistente nel pensare ciò «che è [estin] e che non è possibile che non sia», l'altra consistente nel pensare ciò «che non è [ouk estin] e che è necessario che non sia»; e appena dopo aggiunge, sempre per bocca della dea, che la prima via è quella conforme a verità, della quale dunque si deve essere persuasi [«è il sentiero della Persuasione»], mentre la seconda è impercorribile, perché «il non essere» [to me eon] non può essere né pensato né detto [cfr. frammento B 2 passim]. Quest'ultima è «impensabile e inesprimibile (infatti non è la via vera)», «l'altra invece esiste ed è la via reale» [cfr. frammento B 8 vv. 21-22]. Ora, quello che c'interessa non è tanto indagare l'ontologia rigorosa che segue simili affermazioni: ovvero, le caratteristiche del "ciò che è" (l'eternità, la finitezza come perfezione, l'omogeneità, il vincolo cui è costretto dalla Necessità...) sussunte nella nota immagine della Sfera; anche se sarebbe istruttivo individuare - ma non è neanche molto difficile farlo - certune ispirazioni che il filosofo goriziano mutua dall'essere parmenideo per la definizione del suo "solido" peve’. Quel che ci interessa, piuttosto, è vedere il legame che viene ad intrecciarsi tra Persuasione e Verità, nel senso genuinamente greco del termine, tradito nella traduzione posteriore (ad esempio, già in Cicerone). Heidegger (e forse prima di lui Ortega y Gasset nelle Meditaciones del Quijote) ci ha insegnato che, in proposito, bisogna far ricorso ancora una volta all'etimologia per giungere al cuore della questione: infatti, il termine greco sembra derivare da /anthano che vuol dire "coprire". Da /anthano proviene Lete, che è il fiume della dimenticanza, il fiume che copre. Alètheia, con l'alpha privativo, è il contrario di ciò che si copre: il "non-nascondimento", il "dis-velamento"'8. Ma in cosa consiste quel "velamento", che cos'è quell'oblio? Per M. - ed è qui il senso della lettura forzata ch'egli fa di Parmenide - esso coincide col mondo della Rettorica. La seconda parte della sua tesi di laurea - la pars destruens - è interamente dedicata appunto alla "de-costruzione" dell'inganno rettorico, allo smascheramento del suo dispositivo: la Persuasione si porrà, in quelle pagine, innanzitutto come "dissuasione" Da confrontare, ad esempio, le affinità tra espressioni che connotano il dio-Persuaso di M. e i sémata dell'Essere di Parmenide nel frammento B 7 vv. 7-10 soprattutto. 123 In questo senso, è anche possibile che, ad un orecchio greco, oltre che al "nascondimento", la verità si opponesse all' "oblio": così, si spiegherebbe il legame della Verità con il carattere rivelativo della memoria Imnemosyne], tipico del pensiero arcaico greco, faro principe d'illuminazione per il Nostro. (il valore dell'alpha privativo), come verità negativa, o meglio, che si evince dalla negazione dialettica e puntuale della Rettorica, negazione giocata nel concreto della vita e del mondo‘. Eppure, l'interpretazione M.iana di Parmenide non è, poi, del tutto gratuita o fuori luogo: a ben vedere, lo stesso Eleate autorizza lo slittamento del discorso in prospettiva etica: in lui, l'opposizione tra "essere" e "non essere" (ovvero tra ragione e sensibilità) è così radicale che su di essa egli fonda la distinzione tra due tipi di uomini - appunto, quelli che seguono la ragione e quelli che si fermano ai sensi: il frammento B 6 ne è prova palese; gli uomini rettorici - ci dice M. - assomigliano molto da vicino alla «gente dalla doppia testa» stigmatizzata da Parmenide: uomini che [... ] vengono trascinati insieme sordi e ciechi, istupiditi, gente che non sa decidersi, da cui l'essere e il non essere sono ritenuti identici e non identici, per cui di tutte le cose reversibile è il cammino. [B 6, vv. 7-10 J15. Lo slittamento di cui sopra viene sostanziato con l'opportuno innesto della lezione evangelica: la dicotomia essere/non-essere si svincola dalla strettoia ontologica per ampliarsi nell'apertura etica, secondo la testimonianza del Cristo: le due vie annunciate da Parmenide divengono esclusivamente, o prima di tutto, alternative esistenziali: l'accesso ad esse si avrà attraverso le due porte indicate dal vir: 124 Questo aspetto è stato colto solo in parte da buona parte della critica, e qualora lo sia stato, è stato a nostro parere non esattamente interpretato: Maria Adelaide Raschini, che rappresenta l'approccio della critica cattolica al Nostro, ne desume ad esempio una sorta di «antropologia teologica negativa» (o addirittura «teologia antropologica», per cui vd. oltre) bic, in M. A. M., La disperata devozione, ed. Cappelli, 1988, pag. 138], facendo del Goriziano un redivivo Pseudo-Dionigi. L'appunto, dicevamo, per noi non è corretto: M., come stiamo tentando di dimostrare nella nostra analisi, non appronta una "definizione" per viam negationis della Persuasione: tutt'altro, ed è qui proprio la sua (e la nostra) difficoltà. E' altrettanto vero, comunque, che la "monadologia persuasa" del filosofo goriziano acquista più senso e più nitidezza nello scontro, nell'agonismo con la Rettorica, perché si cala dal piano astratto a quello esistenziale. E' bene ribadire, anche se in nota, questa nostra posizione, e proprio in contrasto con le conclusioni della studiosa su citata: la Raschini, infatti, coerentemente alla sua impostazione, compendia e sottolinea che «l'uomo della persuasione si afferma del tutto negativamente, attraverso la pura negazione di tutto ciò che è finito. Rifiutato il mondo, nessuna categoria mondana gli vale più, vuole per sé la dimensione teologica; tuttavia, avendo respinto, di questa, il contenuto di verità, la dimensione teologica si trasforma per lui nell'atto assoluto del negare: teologia antropologica costruita per negazioni, nella quale l'esigenza mistico-panteistica viene soddisfatta dal puro e assoluto atto del negare». [ib. pag. 125; corsivi dell'autrice]. Come si può vedere, ci troviamo agli antipodi: per noi, il momento della negazione in M. non è assoluto, ma funzionale (ovvero, condizione mediatrice, e non conclusiva) all'affermazione positiva dell'ipostasi persuasa; un'ipostasi che non nega, pregiudizialmente, ogni "finito", ogni "categoria mondana" in toto, ma solo quelle attinenti alla falsità ed al dominio rettorici: in questo non c'è alcuna aspirazione teologica, ultramondana, o peggio anti-mondana, come sembra trasparire dai giudizi della studiosa cattolica; tutt'altro: se il vir nega il mondo rettorico (la precisazione è sempre d'obbligo), lo fa in funzione di un'apocatastasi del mondo umano stesso in una società "globale" (diremmo oggi) persuasa, di cui l'amore e l'armonia riusciranno ad essere le sole leggi. E' questa la potenza, e l'utopia positiva e "programmatica", del messaggio M.iano, come stiamo affermando - sempre, e con insistenza - nel corso del nostro lavoro. 125 Versi importanti che il Goriziano, non a caso, pone ad epigrafe del Il capitolo del suo lavoro accademico: L'illusione della Persuasione [PR 11]. Chi cerca trova e a chi bussa sarà aperto... Entrate per la porta stretta, perché larga è la porta e spaziosa la via che conduce alla perdizione, e molti sono quelli che entrano per essa; quanto stretta invece è la porta e angusta la via che conduce alla vita, e quanto pochi sono quelli che la trovano [Gesù, nel Vangelo di Matteo 7,1-14]. L'inclusione degli uomini nella agathon philia, nella ekklesìa persuasa, avverrà attraverso l'accesso non privilegiato della «porta stretta», il che vuol dire che comporterà una tempra ed un sacrificio "sovraumani", cioè al limite delle possibilità dell'uomo: l'uomo nuovo dovrà rinunciare alla sua condizione sicura, dovrà rimettere in discussione ed esporre al rischio la propria "stabilità" quotidiana, per aprirsi alla dimensione autentica, all' "attimo carismatico" della Persuasione. Come vir, l'uomo nuovo vive la sua vita in profonda relazione con la Persuasione, già immerso nell’eternità che trascende il tempo nell'attimo della «vita che non si nega», eppure accetta contemporaneamente di indugiare nel tempo del mondo, nella storia, nella carne, per condividere la vita degli uomini, per soffrire e "risorgere" con loro, per essere testimonianza. Nel momento in cui il Persuaso si emancipa dalla sua condizione umana (rettorica), egli realizza la sua condizione umana autentica, la sua entelechia come uomo: la Persuasione è, a dispetto di quanto si sia disposti a credere, la condizione totale dell'uomo, la realizzazione completa e assoluta delle sue possibilità in atto. «Non ti meravigliare se t'ho detto: dovete nascere di nuovo. Il vento soffia dove vuole e ne senti la voce, ma non sai di dove viene e dove va: così è di chiunque è nato dallo Spirito» [Gv 3,7-8]. Il fatto paradossale è che per conquistare questa sua autenticità in atto, espressione piena ed estrema delle proprie potenzialità, l'uomo deve attraversare il golgota che conduce sulla, o che coincide nella, via della Persuasione '?9. Già solo da questo punto di vista, dunque, già solo nel suo accostamento a Parmenide, la proposta di M. dovrebbe essere costantemente ammirata come esempio di un pensiero così rigoroso e coraggioso da non fermarsi neanche di fronte alle affermazioni più "assurde" e contrarie all'esperienza, neanche di fronte al confronto con i "grandi". In effetti, l'apporto parmenideo, nella prospettiva del Nostro, non si fermerà alla considerazione di una possibilità esistenziale vera, e non filistea, o rettorica; le intuizioni del filosofo di Elea, svolte con lucida logica deduttiva a partire dal paradosso dell'Essere che soltanto ha diritto di essere, coinvolgeranno anche la componente linguistica e "scientifica" che pregiudica un corretto accesso alla Verità: per Parmenide il linguaggio e la scienza (entrambi strumenti della doxa) degli uomini «dalla doppia testa» ne 126 L'eccessivo ricorso al dettato neotestamentario e il tono "ispirato" di certe nostre espressioni rischierebbero di denunciare un appiattimento della Persuasione sull'esperienza cristiana: per scongiurare un simile equivoco EQUIVOCO GRICE, e per ristabilire un certo equilibrio, riteniamo opportuno ricordare che per M. il vir mantiene una sua forte, assoluta valenza autonoma, non riconducibile affatto alla testimonianza del Cristo come figlio di Dio: certo, utilizzare la vita e la parola di Gesù, ci aiuta - a mo' di scorciatoia e secondo indicazioni dello stesso filosofo - a diradare la complessità della dimensione persuasa; ma si tenga sempre a mente il ribaltamento di prospettiva (laica, o - azzardiamo - ebraica) con cui egli si pone di fronte alla sua preferita prosopopea del vir: per dirla in parole davvero semplici, il Cristo - quel Cristo "monofisita" che ricordava Campailla - è soltanto uno della schiera dei Persuasi. E, non per nulla, condivide la sua condizione con un Parmenide o un Empedocle, giusto per accennare ai filosofi appena trattati.rappresentano la via artefatta e deleteria, «il sentiero della notte», la scorciatoia che pretende di assegnare valore alle cose e agli uomini con la vana sostanza dei nomi, delle convenzionali parole poste dagli uomini stessi, immagini di concetti, e dunque copia di copia. La scorciatoia che prende in prestito la genuina aspirazione della Persuasione: quella di vedere le cose, benché lontane, [...] col pensiero saldamente presenti [cfr. fr. B 4, v.1] e la vanifica, perché la risolve in un presente che non è l'attimo del vir, ma l'hic et nunc della storia, dove le cose - sottratte con la violenza al loro "luogo naturale", alla loro condizione persuasa - sopravvivono nelle ipostasi rettoriche di ma falsa consistenza, nelle maglie di relazioni logiche e linguistiche che garantiscono solo una corrotta permanenza, un'illusione di permanenza e autonomia. Le cose, e gli stessi uomini, divengono - direbbe Heidegger - semplice-presenza, oggetti a portata di mano [vorhanden]. Una situazione di hybris, determinata da una sacrilega immissione della temporalità e della alterità nella perfezione sferica dell'Essere, hybris per la quale l'essere [è distaccato] dalla sua connessione con l'essere [cfr. fr. B 4, v. 2] che per Parmenide è peggio di una bestemmia. M. svilupperà con fedeltà e coerenza queste indicazioni dell'Eleate: anche per lui il linguaggio e la scienza (col suo braccio armato, la tecnica) rappresenteranno le estreme conseguenze del feticismo rettorico per la falsa permanenza della "cosa" e del "fatto", in un'oggettività che esercita violenza, perché strumentale e appunto "tecnica". La loro [i.e. degli uomini rettorici] memoria è fatta di [...] cumuli di disposizioni che aspettano le forme consuete per riconoscerle; ed essi riferendovisi con parole non le comunicano, non le esprimono ma le significano agli altri così da bastare agli usi della vita. Come uno muove una leva o preme un bottone d'un meccanismo per aver date reazioni, che le conosce per le loro manifestazioni, per ciò che d'indispensabile gli offrono, ma non sa come procedono, ma non le sa creare - egli vi si riferisce soltanto con quel segno convenuto. Così fa l'uomo nella società: il segno convenuto egli lo trova nella tastiera preparata come una nota sul piano. E i segni convenuti si congiungono in modi convenuti, in complessi fatti. Sul piano egli suona non la sua melodia - ma le frasi prescritte dagli altri. - [PR 112; corsivi di M.] Ma la vera funzione organica della società è l'officina dei valori assoluti, la fornitrice dei 'luoghi speciali' e ‘comuni’: la scienza. Che con l' 'oggettività' che implica la rinuncia totale dell'individualità, prende i valori dei sensi, o i dati statistici dei bisogni materiali come ultimi valori, e fornisce alla società col suggello della saggezza assoluta ciò che per la sua vita le è utile: macchine, e teorie d'ogni genere e per ogni uso - d'acciaio, di carta, di parole. [PR 125; corsivi di M.] Ma approfondiremo la questione a tempo debito, nel capitolo dedicato alla Rettorica. Qui, quel che ci preme evidenziare è che è proprio il suddetto nesso vicinanza-lontananza [quello del frammento B 4] a contessere la trama e l'ordito del lavoro accademico del Goriziano: quel nesso sembra davvero assurgere a pietra limite del corretto rapporto delvir con se stesso e con il mondo e il filosofo individua in esso il perno intorno al quale ruota tutta la sua visione persuasa. L'homo, infatti, sfalsa la giusta prospettiva tra vicinanza e lontananza del/dal vero, alla stregua di un binocolo rovesciato: ritiene di allontanare la morte, che sempre gli è vicina; ritiene di avvicinare le cose, di averle a portata di mano, dando loro una valenza, una strumentalità che invece è lontana dal loro giusto valore. La prospettiva distorta dell'ilusoria persuasione ci crea un presente che è un gigante coi piedi di argilla, dato che si frantuma sotto l'incessante, sempre incombente premere della deficienza, la quale ci differisce puntualmente il riposo della (falsa) persuasione, finta nell'appagamento del desiderio di continuare la vita. Perché non possediamo mai la nostra vita, l'aspettiamo dal futuro, la cerchiamo dalle cose che ci sono care perché ‘contengono per noi il futuro', per essere anche in futuro vuoti in ogni presente e volgerci ancora avidamente alle cose care per soddisfar la fame insaziabile e mancare sempre di tutto. [D 39] L'uomo rettorico, così facendo, ovvero [...] mancando di sé stesso nel presente egli si vuole nel futuro - questo egli non può che per la via delle singole determinazioni organizzate a farlo continuar a voler così anche nel futuro. Egli si gira per la via dei singoli bisogni e sfugge sempre a sé stesso. Egli non può possedere sé stesso, aver la ragione di sé, quanto è necessitato ad attribuir valore alla propria persona determinata nelle cose, e alle cose delle quali abbisogna per continuare. Ché da queste è via via distratto nel tempo. - Il suo avvenire alla vita mortale: il suo nascere è nella altrui volontà; il pernio [sic]intorno cui si gira gli è dato, e date gli sono le cose ch'ei dice sue. [PR 20] Questa condizione differita il dominus se la fa scivolare addosso, mentre essa coglie drammaticamente di sorpresa l'homo. La tecnica retorica preferita dal dominus è la preterizione, perché egli simula una persuasione che non ha, una lontananza che non ha attinto: in questo, egli dimostra di avere una «previsione più organizzata a una più vasta vita», ed è in ciò la sua forza; la debolezza dell'homo è invece nella sua disperata, vulnerabile, contingente "inesperienza" esistenziale. Ragion per cui, l'homo si adatterà a strumento passivo di violenza, mentre il dominus si arrogherà il ruolo di strumento attivo. L'homo, l'«uomo ammaestrato », «è ridotto a non uscir dal punto colla sua realtà, il suo modo diretto è il segno d'una data vicina relazione: simile all'uomo che sogna [...] s'avvicina alle cose lontane per vedere» [PR 113]. Ma egli viene a trovarsi «come il tiratore inesperto accanto al cacciatore [nella metafora, il dominus]»: è il debole che vuole affermarsi là dove il forte s'afferma. Ché questi ha la vicinanza dell'animale lontano nella sua mano e nel suo occhio sicuro; quello vede l'animale in una lontananza che come non è finita pel suo occhio è xrtopocperla sua mano: egli ha negli occhi un'incertezza di punti, nella mano... l'arma. Nella coscienza più vasta la stessa cosa è più reale, poiché riflette quella vita più vasta. Questa lha di più poiché nella sua affermazione ci sono i modi della previsione più organizzata a una più vasta vita, sufficiente a eliminare maggior vastità di contingenze, che ha certa, finita, vicina nell'attimo una maggior lontananza. [PR] La stessa filosofia, o ideologia (nell'accezione davvero larga del termine), sembra offrire il destro al dominus, escogitare il pretesto di dominio, lo autorizza sostanziandolo di sapere. La filosofia è la versione umanistica della scienza, è la sua giustificazione "ideale": questa ci avvicina (falsamente) le cose attraverso l'esperimento, ci fornisce l'illusione di possederle entro i dettami razionali della formula; quella ci avvicina (altrettanto falsamente) le cose "sublimandone" il valore in concetto, il concetto in idea, l'idea in parola. In questo senso, per M., Platone (il Platone oramai sganciato da Socrate, il Platone del Fedro, della Repubblica e delle Leggi) è davvero il padre di tutti i domini, per giunta scalzato da uno ancor più forte, Aristotele. Quanto il Goriziano scrive a proposito ha una sua innegabile forza di contestazione e di "smascheramento": Ma la necessità per gli uomini è appunto il muoversi: non bianco, non nero [come suggerisce l'aut-aut parmenideo della Persuasione], ma grigio: sono e non sono, conoscono e non conoscono: il pensiero diviene [la temporalità e la differenza irrompono e trasgrediscono l'omousia dell'essere]. | dati per sé non sono niente, dicono gli uomini: noi dobbiamo ora prenderli, considerarli sub specie aeterni, contemplarli, e pensando andare verso la conoscenza. Il valore, la realtà è la via: la macchina che muove i concetti: l'attività filosofica [PR]. Nella Appendici critiche, l'attacco diviene ad personam, ovvero condotto - volendo continuare l'espressione del Goriziano - contro il deus ex machina dell'attività filosofica: Ma Platone ha bisogno d'aver dagli altri il segno della propria persona, vuol esser per loro il sapiente sufficiente a ogni cosa, e, se non può dare vicine le cose lontane, ma le cose vicine dice e le chiama lontane - perché esse pur siano accette alla corta vista del comune degli uomini, e insieme conservino il nome di cose lontane: di sapienza assoluta. E perciò i nomi che questa sapienza costituiscono, e che rifulsero di tutta la loro luce nella bocca del vero Socrate e del vero Parmenide, devono ora per la loro stessa bocca scendere nel fango a dar bella apparenza all'oscurità [PR]. 1277 commesso da Platone. Sarà il vira Sarà il vir a riscattare il «parricidio» di Parmenide ristabilire il giusto equilibrio con le cose, a "riaggiustare" la prospettiva dialettica di vicinanza-lontananza, a reintegrare l'omousia, operando quella che già definimmo la sua personalissima "rivoluzione copernicana" nei rapporti con le «altrui vite» delle cose e degli uomini. Le cose saranno davvero vicine al vir, vicina la stessa morte, nella loro accezione autentica, nel loro valore in atto: il Persuaso ridona valore al mondo, sospende la «relazione sufficiente» con le cose e le sostituisce un rapporto di comunione in atto, che si realizzerà in un reciproco donarsi ultro: le cose, potremmo dire, si "ammansiscono"; avendo riconquistato il luogo naturale che loro compete, acquisteranno nuovo, vero "sapore". Esse «non ci avranno» più, noi non c'illuderemo più di averle, l'avere stesso sarà bandito, perché espressione di coartazione: gli uomini e le cose coopereranno al senso persuaso del nuovo mondo, e la legge sarà quella che gli uomini, anche oggi, chiamano 127 Cfr. Sofista, 241 d3. C. Mazzarelli - curatore del dialogo in Platone, tutte le opere, cit. - fa notare che «la ferita mortale al Parmenidismo è inferta dallo straniero di Elea, uno dei figli spirituali di Parmenide». Notiamo noi che Platone si è riservato il pudore di non metterla in bocca a se stesso o a Socrate. («illudendosi d'averli») amore, o armonia. E così l'essere, per riprendere le espressioni di Parmenide e di Empedocle, si «ricucirà» all'essere, «il simile col simile», «con legami d'amore connettendoli Afrodite » [Empedocle, fr. 87]'”. Scrive M.: Ma (ancora una volta e mille volte!) soltanto se questa vastità di vita viva tutta attualmente, saranno vicine le cose lontane. Soltanto se essa chieda nel presente la persuasione, essa potrà reagire in ogni presente con una sapienza così squisita, ed enunciando il sapore che le cose hanno per lei, costituire la presenza d'un mondo che poi gli uomini dicano sapere o arte o sogno o profezia o pazzia a piacer loro [PR 169]. Così, «l'uomo libero gode dell'altrui vita - poiché tutte [le cose, le vite] egli vede e conosce e ama non per quanto gli siano utili ma per loro stesse» [D 90]. Il Persuaso avrà «la gioia dell'esistenza in mezzo a 128 Non a caso abbiamo indugiato sull'analisi di Empedocle e Parmenide, secondo l'ottica del filosofo goriziano (ci dispenseremo dall'accordare analoga attenzione ad Eraclito, dato che egli sostanzialmente condivide con gli altri due, da questo punto di vista, il senso fondamentale del suo messaggio, che M. fa proprio). Molta critica, infatti, si ostina a semplificare l'assunto del giovane tesista su posizioni schopenhaueriane o leopardiane: le pagine di M. si presenterebbero come una parafrasi, per quanto originale, di motivi analoghi riscontrabili nell'autore del Mondo come volontà e rappresentazione e del poeta-filosofo recanatese (soprattutto per quanto riguarda i Pensieri e lo Zibaldone). Ora, non vogliamo certamente negare l'evidente influenza di queste due ispirazioni (M. lesse di sicuro Schopenhauer e rilesse e annotò più volte i Canti di Leopardi), come non vogliamo negare il ripetersi dei motivi conduttori tra i tre autori: la deficienza con la Volontà (a partire dall'esempio del peso che troverebbe un esempio "siamese" nel Mondo); la polemica antirettorica con la polemica antilluministica e antiborghese di Leopardi nelle Operette o nella Ginestra, tanto per far citazioni ovvie; le medesime riflessioni sulla natura illusoria de piacere, così tipicamente umana; la conseguente (analoga) concezione della vita come «pendolo che oscilla tra dolore e noia»; una certa, affine, disperazione esistenziale in concreto (soprattutto col giovane Leopardi); e via dicendo. E' de tutto palese che M. provi "simpatia" per questi due filosofi; altrettanto palesi ne sono i motivi. Tuttavia, per noi, la questione è più complessa. Cerchiamo di spiegarci: l'orizzonte entro il quale si muove la riflessione di M. è innanzitutto l'orizzonte greco: la sua riflessione nasce dalla lettura e dalla intensa meditazione degli autori tragici e presocratici, e anche di Platone e di Aristotele. M. non solo scrive, ma pensa grecamente. | punto di partenza è la grecità: in Leopardi e Schopenhauer (nel loro "pessimismo") egli avrebbe trovato piuttosto un confortante e corroborante riscontro contemporaneo di una verità che appartiene agli albori della civiltà tragica, verità consegnata già alle beffarde e ammutolenti parole del Sileno: «Stirpe misera e caduca, figlia del caso e della pena, perché mi costringi a dirti ciò che è per te il meno profittevole a udire? Ciò che è per te la cosa migliore di tutte, ti è affatto irraggiungibile: non essere nato, non essere, essere niente. Ma, dopo questa, la cosa migliore per te è morir subito». Ora, il senso del nostro appunto è il seguente: M. non parte dalle riflessioni di Schopenhauer e di Leopardi, ma arriva ad esse attraverso la sua consapevolezza greca (ovvero, tragica), si riscopre in esse - si incontra con esse - sul comune terreno della grecità. E la grecità, nel nostro autore, come nel Nietzsche della Nascita della tragedia, non è un referente culturale e storiografico, non è un passato lontano e irrecuperabile: è un modus vivendi sempre attuale e sempre attingibile. Il Greco, come il Cristo, è l'Uomo par eccellence, il vir; il popolo greco non è (soltanto) il progenitore, ma l'auspicabile rendez-vous dell'umanità occidentale, dell'umanità tutta: Nietzsche conclude il suo capolavoro giovanile con parole di straordinaria bellezza: « Beato popolo degli Elleni! Come deve essere grande tra voi Dioniso, se il Dio di Delo reputa necessari tali incantesimi per guarirvi dalla vostra follia ditirambica!'  - Ma un vecchio ateniese, guardando col sublime occhio di Eschilo colui che così parlasse, potrebbe ribattere: 'Aggiungi però anche questo tu, singolare straniero: quanto dovette soffrire questo popolo per diventar così bello! Ora però seguimi alla tragedia e sacrifica con me nel tempio delle due divinità' » [Nietzsche, Nascita della Tragedia, in Opere, cit., pag. 187]. L'occhio di Eschilo diviene lo sguardo di M.: attraverso quello sguardo il Goriziano valutò il mondo, ed accolse chiunque lo accompagnasse sulla via della Persuasione. Anche Leopardi e Schopenhauer. 129 Facciamo notare che, secondo M.r, il ristabilimento della corretta prospettiva lontananza-vicinanza è a suo modo anticipata, ma solo in modo molto vago e inguenuo (come dire: solo per analogia), nell'esperienza artistica: «Una facoltà potente di sogno è quella dell'artista che vede le cose lontane come levicine, e perciò le può dare così ch'esse tutte le cose. Gli sono care non solo le cose vicine e come possano soddisfare un bisogno ma tutte - egli sa godere della luce del sole» [D 89-90]. Se l'uomo rettorico è «malato », perché «ha perduto il sapore d'ogni cosa» [D 46], la salus del vir - la sua salute, la sua... salvezza - al contrario, consisterà nel riassaporare una nuova dolcezza. Perché la Persuasione, come rivela la sua variante etimologica latina, la più bella e forse la più vera, è uno stato di dolcezza. Tuttavia, quella dolcezza appare (apparve a Cristo, apparve a M., appare ad ogni vir) un miraggio, essa stessa una condizione differita. Oggi la Rettorica domina, e il suo dominio è sempre più forte e serrato, è sempre più nascosto e plausibile. Siamo ancora in un periodo di esodo. La "pasqua" della liberazione è rimandata. Il mio tempo non è ancora venuto; il vostro tempo invece è sempre pronto. Il mondo non può odiare voi, ma odia me perché io testimonio di lui, che le sue opere sono malvagie. Salite voi a questa festa, io non vi salgo ancora, perché il mio tempo non è ancora compiuto. [Giov. 7, 6-8] Nel capitolo sulla Rettorica, analizzeremo le radici di questo odio e l'incompiutezza di questo nostro tempo, così come apparvero allo "sguardo eschileo"'*' del Goriziano. appaiono nella loro reciproca relazione di vicine e di lontane» [PR]. Ma, appunto, quello artistico è un sogno non meno illusorio e fallace del "sogno" rettorico. 130 Persuasione > per + suav(itattem: condurre (attra)verso la dolcezza. Già Aristotele, però, intese quella dolcezza come escamotage retorico, come dolcezza di parole, per attrarre a sé l'uditorio, per lusingarlo, ed assicurare una posizione vincente all'oratore. Siamo nel cuore della Retorica aristotelica, per l'analisi della quale rimandiamo al seguito del nostro lavoro. quanto da noi detto supra, in nota  Intermezzo. Notò che essi collegavano le questioni scientifiche con quelle che riguardavano l'anima, e a momenti pareva che toccassero il punto essenziale, cioè quello che a lui pareva tale, ma subito se ne allontanavano e s'immergevano nel campo delle distinzioni sottili, delle riserve, delle allusioni, delle citazioni, dei richiami alle autorità, e allora gli riusciva a stento di capire il senso del loro discorso. Considerazioni di Levin, in Anna Karenina La Persuasione non soggiace ad alcun atto apprensivo, sfugge ad ogni concettualizzazione: è alla disperata ricerca di una propria, peculiare, semantica, di un «linguaggio rappresentativo» [Piovani] che ne dipani il velo di Maia. Condividiamo con M. questa difficoltà, e con M. siamo giocoforza spinti ad una serie di riferimenti prismatici ed aleatori, che chiamano in causa autori e dottrine, espressioni artistiche e risonanze filosofiche, anche "alternative", che corrono il pericolo di franare in pastiche, o quantomeno di mostrarsi quali fili sospesi ed equivoci, difficilmente riassettabili in un nodo stretto e sicuro. La cosa sconcertante è che questa situazione di stallo ha insita una sua ineluttabilità. Socrate medesimo, uno dei vertici assoluti della Persuasione, in fondo, non trovava risposta al suo ti estì, sciogliendola in un'aporia esistenziale che trovava esclusivamente nella sacra finitudine dell'uomo la propria soluzione. Allo stesso modo che per Socrate, tentare d'evincere dalla scrittura magmatica di M. la definizione "esatta" della valenza del suo essere persuasi varrebbe press'a poco quanto chiedere ad un credente di rendere ragione della propria fede. Montale avrebbe risposto: «Non chiederci la parola che squadri da ogni lato / l'animo nostro informe, e a lettere di fuoco / lo dichiari e risplenda come un croco / perduto in mezzo a un polveroso prato ». Eppure, proprio il riferimento alla fede (riferimento da assumere però con molta cautela, ché può dar adito a pericolosi equivoci) può contribuire a sostenere, almeno un poco, e seppure in un chiaroscuro di affinità e divergenze, lo scandaglio ermeneutico che stiamo tentando; sotto questo rispetto, ci appelliamo alla testimonianza di uno dei cristiani veramente onesti che siano mai vissuti, Kierkegaard!'*?. In effetti, non sarebbe difficile riscontrare suggestivi punti di contatto tra il «cavaliere della fede» e il vir innanzitutto, i due filosofi condividono la polemica contro l'«individuo sognato da 132 E' assodato che M. non conobbe l'opera di Kierkegaard, anche in virtù della tardiva diffusione e fortuna che essa ebbe in Italia (e non solo), data la difficoltà della lingua. Non è improbabile, tuttavia, che il giovane studioso abbia assimilat elementi o atmosfere kierkegaardiane attraverso la mediazione e il filtro dell'opera teatrale di Ibsen. [Ma cfr. anche S. Campailla, Pensiero e poesia..., cit., pagg. 30-31] Inoltre, si noterà, nel seguito della nostra trattazione, in particolare nel capitlo riguardante la Rettorica come specifiche "categorie" kierkegaardiane - l'angoscia, la disperazione, la scelta, il salto e via dicendo - risulteranno efficaci strumenti euristici nell'affrontare il complesso discorso della Rettorica connaturata all'uomo. 133. imbastita in un noto Hegel» - tanto per intenderci, quello della gustosa scenetta a tavola passaggio della Persuasione [PR 89-91]: borghese che (notiamo en passant), forte della sua logica ferrea della sicurezza e dello stato («la botte di ferro», dice il Goriziano), riesce a controbattere punto per punto, da consumato sofista, le obiezioni, che M. gli propina cercando invano di farne vacillare la speciosa logica rettorica (invincibile se affrontata sul suo stesso campo d'azione). Ora, è risaputo l'astio del filosofo danese contro il sistema hegeliano, tanto che non è opportuno neanche soffermarcisi; analogamente, M. diagnostica la «copertura ideologico-teoretica»'°* della società rettorico-borghese proprio nella hegeliana dottrina dello Stato etico, che trova il suo corrispondente nella copertura ideologico-giuridica, rappresentata dal Codice austriaco'*. Contro la pretesa razionale, necessaria e totalizzante di Hegel, che risolveva l'individuo nei vari momenti dello spirito oggettivo (l'eticità, la vita politica, lo Stato), Kierkegaard fa valere la dialettica (che non è dialettica) del paradosso, del singolo, dell'autaut che sfocia nello scandalo della fede; similmente, all'«individuo cacanico»'°, M. oppone le ragioni del vir, altrettanto "scandalose", agli occhi della comune ragione. Entrambi - il cavaliere della fede e il vir - cercano la gioia della propria realizzazione esistenziale, gioia che, ancora entrambi, sperimentano come paradosso, perché l'assurdo è che «a felicità eterna di un uomo sia commensurabile con una decisione presa nel tempo», come scrive Kierkegaard in un bel passaggio del suo Diario. Costui, analogamente a M.,ascrive la possibilità di attingere quella gioia ad un atto di coraggio, anche se per lui - ed è qui il discrimine essenziale - quel coraggio è piuttosto il «coraggio della fede»: «Occorre [...] un coraggio umile e paradossale per poter ora affermare tutta la realtà temporale in virtù dell'assurdo e questo è il coraggio della fede», come asserisce in Timore e tremore. Frase sottoscrivibile da M., anche se l'accenno pregnante alla fede si mutuerebbe, senza ombra di dubbio, nell'asserzione di autonomia persuasa, creando un piano parallelo e inconciliabile di valutazione dell'esistenza umana, seppur accomunato dalla forte esigenza "realizzativa" del singolo o del vir che sia. 133 Cfr. la diapositiva N [La botte di ferro] nel supporto iconografico. 134 Cfr. A. Negri, Il lavoro..., cit, pag. 26 135 In pagine importanti della sua tesi di laurea, nella sezione dedicata alla Rettorica nella vita, il giovane filosofo fa esplicito riferimento, in nota, alla Philosophie der Geschichte di Hegel, di cui - ci avvisa - non tradurrà le citazioni, poiché dispera «di poter riprodurre in italiano il loro ineffabile callopismatismo » [PR 92-93]; poche pagine più avanti [cfr. 99], un altro riferimento esplicito, stavolta al codice austriaco, che sancisce/garantisce (ma il condizionale sarebbe d'obbligo) che «ogni uomo ha per natura diritti già da sé stessi evidenti alla ragione». Il riferimento è, ovviamente, polemico, di una polemica che si sostanzia anche e soprattutto nel richiamo reciproco, e non nascosto, tra il codice e i passi hegeliani appunto citati nelle pagine appena precedenti. [ma per un'analisi più approfondita, cfr. il nostro capitolo sulla Rettorica] 136 Cfr. A. Negri, Il lavoro..., cit., pag. 16. 68 Ancora, il cavaliere della fede (Abramo) soffre l'incomprensione della massa, perché vive un rapporto speciale con l'Assoluto: appare come un assassino, mentre invece - a suo dire - egli compie soltanto un sacrificio che gli viene richiesto da Dio. Il suo è, dunque, un dramma di incomunicabilità, che condivide - ma solo apparentemente - col vir: infatti, per entrambi, l'istanza realizzativa si risolve in una ricerca solitaria, l'uno di Dio, l'altro della condizione persuasa. Tuttavia: analogia di presupposti, ma differenza totale di esiti: al dialogo "monogamico" che apre il singolo a Dio (gli fa dare a Dio del "Tu") ma che gli preclude l'orizzonte "politico" («il segreto della vita è che ciascuno deve cucire la sua propria camicia», recita una massima kierkegaardiana), l'individuo persuaso - all'apice del suo percorso difficile sulla via della Persuasione, ch'è l'entelechia etica - preferisce la relazione plurale. Il che è come dire che lorizzonte etico e politico, la cui liceità vien prima messa in discussione e quindi definitivamente annichilita dall'atto di fede, è invece il presupposto essenziale dell'agire persuaso: l'eteronomia dell'assurdo comando divino di uccidere Isacco viene condannato dal vir sia in quanto eteronomo, sia in quanto (e soprattutto) lesivo della dignità, prima che della persona, dell'altro. Certo, quando Kierkegaard scrive "morale" vuol far intendere l'universale (il Generale) hegeliano: eppure, il sacrificio dell'altro non ha attenuanti, per quanto l'amore che ci lega a quell'altro possa superare noi stessi, e quindi valorizzare in maniera estrema quel sacrificio. Insomma, a fronte della visione "veterotestamentaria" che ancora avvolge l'assunto kierkegaardiano, e che lega il credente ad un Dio-che-mette-alla-prova e pretende assoluta dedizione (il sacrificio di Isacco) in un rapporto di insostenibile disperazione, M. aggiorna la propria prospettiva - rendendola ancora più personale - in direzione neotestamentaria, di un (Dio)Cristo incarnato che non chiede l'altrui sacrificio, ma sacrifica se stesso, in un progetto di redenzione e perdono. Lo stato di grazia divina raggiunta da Abramo, allora, perde di senso a confronto dello stato di "grazia umana" di cui il vir è scrigno e portavoce. O, quantomeno, si pone su un altro livello di senso: di qui la cautela annunciata. Incomunicabilità, dunque. E' questa vicendevole «impenetrabilità degli spiriti», come la chiamava Croce, questa impossibilità di completa osmosi o "simpatia" razionale ed emotiva che sembra compromettere ogni possibile ricerca (in senso ampio) condivisa, ogni comunicazione autentica ed integrale con gli altri a riguardo delle proprie esperienze fondanti: un'impenetrabilità che potrebbe facilmente degenerare in un'anarchia pericolosa del pensiero e delle verità, ma che allo stesso tempo ci protegge, non ci rende completamente esposti all'altro, e dunque vulnerabili. Una comoda corazza rettorica, così avvolgente, così sicura, così esclusivamente nostra. Il Persuaso avverte il bisogno di svincolarsi da quell'ingannevole egida, di tentare un punto di incontro, di recuperare un orizzonte condivisibile, di senso e di esistenza, perchsolo nella comunione con gli altri si realizza la vera felicità, e non nelle zone di franchigia della Rettorica. La posta in gioco è immensa: la scommessa è la trasposizione "urbana" e umana della scommessa di Pascal, e addirittura più avvincente, perché più pericolosa, essendo in gioco non la felicità in un'altra vita, presunta o vera che sia, bensì la felicità nel mondo che abitiamo e nell'esistenza che conduciamo, ché solo essa, qui e ora, ci appartiene '?”. La schiera dei Persuasi è tale perché ha attinto questa verità: la loro forza è nell'aver mosso il primo passo verso quell'incontro con gli altri, fondando quel loro atto nel sacrificio di sé, che è più un donarsi che un sacrificarsi, un atto gratuito - presupposto ineludibile - che non pretende di essere contraccambiato, perché conosce e perdona la debolezza e la miseria degli uomini, e pur accorda loro la fiducia, la persuasione appunto: «l'attività che non chiede è il beneficio, che fa non per avere, ma facendo dà» [PR 42]. Scrive bene Eugenio Garin", a questo proposito: «Il consistere [ovvero, la Persuasione] è veramente il salto oltre il mondo della violenza, dell'asservimento, verso la vita vissuta non contro, ma con gli altri e con le cose». Forse questa allusione, velatamente critica, al pari non rende giustizia alla portata autentica del tentativo di P ascal: che è proprio quello di conquistare profondità e felicità all'esistenza umana, nel mondo, seppur fondandola nell' "azzardo" trascendente (cfr. il famoso pensiero, su quell'essere "nobile" ch'è l'uomo, "canna che pensa" [P ascal, Pensieri a cura di P. Serini, Mondadori], e lo si integri appunto con l'argomento della "scelta di Dio" [cfr. pensiero 164 "Infinito, nulla", ib. pagg. 123 - 129]). «170. Obiezione. Coloro che sperano nella loro salvezza sono per quest'aspetto felici, ma, in cambio, soffrono per la paura dell'inferno. Risposta. Chi ha maggior motivo di temere l'inferno: chi ignora se ci sia un inferno e vive nella certezza della dannazione, se c'è, oppure chi vive nella sicura convinzione che c'è un inferno e, se questo esiste, nella speranza di salvarsi? » [ib. pagg. 130-131] Diversamente, la Rettorica della fede (nelle posizioni e nelle istituzioni che ha assunto) ha sempre e volentieri strumentalizzato l'argomento della "scommessa" come alibi di una promessa o di una dannazione eterna; alibi volto - in questo gioco angoscioso - a svalutare la componente "terrena" ed autonoma del credente, e funzionale ad una migliore "gestibilità" dello stesso, in coerenza con la propria logica di dominio delle coscienze e soprattutto dei corpi. 138 E, Garin, Intellettuali italiani del XX secolo, Roma, Ed. Riuniti Due spettri si aggirano nella critica M.iana, e rispondono ai nomi di Giorgio Brianese ed Emanue Severino; quest'ultimo elogia la tesi del primo come «lo studio migliore oggi esistente in Italia sulla filosofia di Carl M.». Brianese, in un passaggio tanto preliminare quanto fondamentale della sua tesi, scrive: «M. pensa una sola cosa: l'autenticità dell'esistenza, che egli connota come esistenza "persuasa"; oltre la quale è la "rettorica", la valenza inautentica dell'esistere, la quale va smascherata come una situazione che bisogna oltrepassare. Nell'oltrepassamento della rettorica va rintracciato l'unico dovere al quale l'uomo è indubbiamente chiamato. E tuttavia M. resta, suo malgrado, prigioniero di quella che egli crede sia l'inoltrepassabile polarità di persuasione e rettorica. Prigionia che discende, primariamente, dal permanere tanto della persuasione come della rettorica all'interno della logica del dominio e della violenza. Con l'unica differenza che la rettorica è inesa da M. come quella modalità depotenziata della volontà che non sa conseguire quello che vuole (sì che il suo possesso è, dal punto di vista della persuasione, una mera illusione di possesso), mentre la persuasione è quell'atto della volontà che mette in opera il massimo del dominio concreto (anche se va chiarito sin d'ora che, nell'atto stesso in cui tenta questa realizzazione, la persuasione attua pure l'annientamento dell'esistenza). Anche se, esplicitamente, la persuasione intende porsi come toglimento radicale della rettorica, tuttavia l'atto decisivo del persuaso non esce dalla logica volontaristica che caratterizza la rettorica (perché è l'atto con il quale il persuaso vuole il dominio più vasto); e dunque anche la sopraffazione non può che ripresentarsi come figura del dominio, della separazione, della violenza, la sua differenza con la rettorica consistendo unicamente in questo: che essa ottiene ciò che quella meramente si illude di o D La morte di Cristo e di Socrate vale, così, più di mille risposte all'interrogativo "che cos'è" il bene. Itti, l'ipostasi autobiografica di M.'‘°, che si rituffa nel mare, è lo schiavo platonico che torna nella caverna, sapendo di rischiare il linciaggio, eppure desideroso, più di ogni altra cosa, di comunicare la verità ai suoi sfortunati compagni e condividere con loro la gioia di quella conquista, foriera di liberazione. Il dramma, allora, della fiducia disattesa? Nient'affatto: la sofferenza è nel cammino di rinuncia di sé che porta all'atto del donarsi, non nell'atto stesso, o ad esso posteriore: il Persuaso, giunto all'apogeo della sua consapevolezza, non si aspetta alcuna risposta dagli uomini, non si attende adesioni, né apprezzamento: è una possibilità che non pone neanche in conto. La sua gioia non è conseguente al sacrificio, è nel sacrificio: una gioia paradossale e insensata ad uno spettatore retorico, pago e cinico, e che invece, nell'ottica persuasa, rappresenta la discesa dall'Iperuranio di quell'idea di bene, vero e bello che si fa carne e sangue, consiste, permane in eterno presente, in un attimo che trascende il tempo, nelle persone che la vivono fino in fondo. Gli dei, e le idee, finalmente, scendono e vivono tra gli uomini. Attraverso l'attività verso la pace. L'«acerbità» di M., dunque, non è la mancata refrattarietà filosofica che lamenta il Piovani''; se proprio di acerbità della Persuasione si deve parlare nel ottenere. Il persuaso, non meno del rettorico (ed anzi: molto di più di lui) permane saldamente nell'ambito della volontà di potenza, proprio perché "persuaso" è colui che si propone la messa in atto della maggior violenza al fine di ottenere il massimo del dominio: il dominio della totalità. Ed è tuttavia, il persuaso, un trionfatore che non si avvede dell'essenziale incongruenza esistente tra ciò che ci si propone di ottenere (il dominio del tutto) e i mezzi messi in opera per il conseguimento del voluto (il raggiungimento di una unità-identità del tutto che blocca definitivamente la pretesa stessa del dominio). Donde l'inevitabile dello scacco e il suicidio». [G. Brianese, L'arco e il destino. Interpretazione di M.., Abano Terme, Fravisci editore, 1985, pagg. 10-11; | corsivi sono dell'autore del brano, che ce li ha assecondati] Il nostro dissenso, rispetto tali conclusioni, è totale: il critico e il suo mentore, evidentemente, confondono il vir col superuomo nicciano, e addirittura nell'accezione più becera, quella della vulgata nazionalsocialista. Per una lettura opposta, e a questo punto salutare, del messaggio M.iano consigliamo il bellissimo testo di Aldo Capitini, Elementi di un'esperienza religiosa (ora disponibile nell'ed. Cappelli, 1990). Ma consigliamo anche di cfr. il nostro appunto sulla "variante" nicciana e le conclusioni alla nostra tesi. 140 cfr, S, Campailla, Pensiero e poesia..., cit., pag. 85. 141 «Il fatto è che il ‘caso M.', nella dimensione in cui è veramente tale, non riguarda tanto la cronaca di una vita interrotta o di una fortuna critica mancata, quanto una storia da cui ogni storiografia rifugge: la storia dell'acerbo come tale. Per ogni storia, l'acerbo è il momento germinale di una maturazione che si annuncia e si attua. Di fronte a vite eccezionali, che si realizzano nell'acerbità scegliendola o accettandola come unico spazio temporale, bruciando nella brevità l'interezza vitale, la storia è disorientata. Da un lato deve registrare una maturità precoce, dall'altro deve costatare i limiti insuperabili, biologici, psicologici, intellettuali, di quell'acerbità culturale e biografica. La filosofia di M. è stata poco ‘storicizzata' proprio per questo: la storia dell'acerbo è poco storicizzabile. [...] Ma non bisogna farsi troppe illusioni: l'acerbità rimarrà un ostacolo spesso invincibile alla coerente storicizzazione e continuerà ad invitare, con seduzione tentatrice, a un'esegesi che trovi sistematica coerenza unitaria anche dove essa non può esserci» [P. Piovani, M.: filosofia e persuasione, cit., pp. 212-213]. L'autorevole giudizio del Piovani, condivisibile o meno nella sua sostanza, ma che ammette concessioni anche a dispetto della matrice filosofica che lo fonda, si riflette purtroppo (ovviamente volgarizzato) nella cattiva "Storia della fortuna" M.iana. Volendo, solo a facile riprova, dare una scorsa ai famigerati manuali scolastici, si potrebbe notare come il giovane goriziano risulti malamente emarginato sia dalla storia ufficiale della filosofia - evidentemente perché ritenuto "acerbo" come filosofo, e come tale delegato ai colleghi di lettere - sia dalla storia ufficiale della letteratura - Goriziano, essa consiste piuttosto nel fatto che egli si lascia prendere dallo sconforto, da un'amara perplessità che lo combatte e lo sfianca'*: il Persuaso, di contro, non si sconforta, anzi conforta (il verbo da riflessivo si traduce in transitivo), oltre e dopo tutto, sempre e comunque. Quell'equilibrio di falco [PR 68], che è una delle immagini più belle e ardite del vir, M. lo presentì, lo intravvide, talora gli fu tanto vicino da sfiorarlo, ma alla fine non seppe attingerlo, o almeno non seppe assumerlo fino in fondo, in tutte le sue lancinanti e complicate conseguenze! . Quell'equilibrio di falco, ancora, che è possibile rendere - anche noi un escamotage matematico, come per il giovane tesista - con un'immagine tratta dalla chimica fisica: quella di equilibrio dinamico, un equilibrio che si realizza nel trapassare nascosto (non evidente all'occhio umano), ma reale, di una sostanza entro i confini dell'altra, e viceversa. E' l'impercettibile, ma costante, trapassare della vita nella morte e della morte nella vita, come recita il celebre Canto delle crisalidi [PP 54-55], un'amena litania dai labili contorni orfici'‘*, quasi a richiamare quell'identico equilibrio dinamico, e perciò tragico nel suo evidentemente perché ritenuto "acerbo" come scrittore, e come tale delegato ai colleghi di filosofia. Un rimbalzo di competenze davvero esilarante. 142 Un esempio per tutti: M. immagina (auspica?) un ritorno di Gesù tra gli uomini: eppure, si dimostra convinto che, al punto in cui è giunta la Rettorica, «se Cristo tornasse oggi, non troverebbe la croce ma il ben peggiore calvario d'un'indifferenza inerte e curiosa da parte della folla ora tutta sufficiente e borghese e sapiente - e avrebbe la soddisfazione di essere un bel caso pei frenologi e un gradito ospite dei manicomi -» [PR 126, in nota]. 143 Ci siamo già ripromessi di non esprimere, per una sorta di rispetto e di affetto, e per una palese difficoltà oggettiva, alcuna valutazione sul suicidio di M.. Campailla fa altrettanto; ma come lui, se proprio dobbiamo cedere alla tentazione di esprimere un giudizio, al di là delle interpretazioni psicoanalitiche o metafisiche che di quel suicidio si sono date, e che ne impoveriscono sicuramente la portata, ci sentiamo di condividere le conclusioni del Ranke, il quale ascriveva quell'atto «"non ad un compimento, ma ad un cedimento" rispetto alla sua [di M.] posizione teorica, ormai vittoriosa di quell'estrema "rettorica della morte" riconosciuta nel suicidio» [cfr. S. Campailla, Pensiero e poesia..., cit, pagg. 136-137], Detto per inciso, «l'avvincene lettura dello studioso tedesco, innestando con energia la meditazione di M. sul ceppo comune della filosofia dell'esistenza [...], traeva forza singolare per procurare alla figura del Goriziano quella cittadinanza internazionale il cui tributo tarda ancora e che tuttavia sembra spettargli di diritto». [ib.; la lettura cui fa riferimento Campailla è contenuta in J. Ranke, Il pensiero di Carlo M.. Un contributo allo studio dell'esistenzialismo italiano, in Giornale critico della filosofia italiana] Pieri appronta una bella e dotta analisi di questo testo cruciale nel capitolo "Il canto delle crisalidi: il ‘pensiero poetante' e le crucialità dell'ipertesto" [cfr. P. Pieri La scienza del tragico. Saggio su Carlo M.. Cappelli, Bologna 1989]. L'approccio del critico, che condividiamo appieno, «intende sottolineare la posizione tematica del testo, rispetto alle prove del pensiero maturo (La Persuasione e il Dialogo della salute) e rispetto ad una lirica del 1910 (Risveglio)»: nella lirica, «'la morte nella vita' e 'la vita nella morte' indicano uno stadio H. P. GRICE STAGE -- binario dell'esserci dentro il quale l'uomo vive una preagonica condizione, irrisolta e malinconicamente rassegnata; uno 'stadio binario' che "mostra i segni di una condizione generale spossessata di una identità sicura che non sia quella arida ed elementare della vita depressa dalla inerte polarizzazione della morte che filtra nella vita, ma non l'affranca, e della vita che si avvolge nel manto della morte senza che ciò porti al martirio o alla illuminazione » [come invece, aggiungiamo, avverrà nelle opere e nella vita dell' "ultimo" M.]. «Nel testo appare invece preponderante il concetto indeterminato della vita il cui palpito di morte non produce tuttavia istanze liberatorie», continua Pieri, tale che «[...] l'uomo-crisalide indica lo stadio bilicato dell'esistenza non più larva, ma neppure farfalla di persuasione ». E conclude richiamando l'immagine "speculare" dell' "uomo-insetto" ontenuta in Risveglio [PP] e istituendo una suggestiva comparazione con testi similari di D'Annunzio, Tennyson, Coleridge, dai quali - presumibilmente - il sintagma "la morte nella vita" ha avuto la genitura agonismo, che sussiste tra apollineo e dionisiaco nella visione nicciana della Nascita della Tragedia. Ma la crisalide nicciana eromperà in una metamorfosi dell' "uomo nuovo", l'oltreuomo, figlio di una «superfetazione» del dionisiaco; tentativo di recuperare quel dionisiaco inutilmente perseguito, perché oramai irrimediabilmente contaminato e dunque privo della forza e della genuinità (della "bontà') originarie“. Di contro, l'individuo persuaso romperà il bozzolo della Rettorica, in un'effusione di vita autentica che, a quelle analoghe, ma deliranti, tessute dal filosofo tedesco, assomiglia evidentemente (e neanche troppo) solo per la terminologia. Se l'oltreuomo nicciano si brucia nella rottura di un equilibrio, trtasbordando nel polo dionisiaco, il vir aspira - come sua completezza - al restaurarsi di un nuovo equilibrio, tra sé e il mondo. Detto questo, si tratta ora di contemperare una certa sregolatezza espositiva con una sana iniezione di metodo, in un'amena oscillazione tra i due livelli che condividiamo volentieri col nostro autore. Due conclusioni provvisorie: gli esiti possibili del Persuaso autarchico e del vir politico. Il momento di passaggio tra le due ipostasi. Cominciamo allora col tirare dei bilanci, anche se provvisori, e cerchiamo d'approntare delle definizioni icastiche di Persuasione. L'operazione, che può apparire azzardata e che in certo modo sconfessa quanto pronunciato finora riguardo l'ineffabilità della Persuasione stessa, ci permetterà di uscire dal vizioso e irritante diallele persuaso: e le conclusioni stesse si prestano a nuove aperture. Abbiamo marcato stretto, durante la nostra indagine, il vir, abbiamo preferito accostare la condizione persuasa partendo dagli esiti ultimi della sua fenomenologia: nell'epistolario e nelle poesie di M. abbiamo, dapprima, scoperto la Persuasione nella sua già ri-stabilita armonia con il mondo, nella sua realizzazione "politica" in Enrico Mreule; una realizzazione, come ci è parso, non del tutto pacifica, non senza rischio, eppure compiuta: la monade persuasa che vive la relazione con le "altrui vite" (degli uomini e delle cose), e viceversa - in un reciproco, spontaneo, donarsi. Con un passo indietro, poi, abbiamo cercato d'individuare l'apriori di tale condizione: considerando le prime pagine de La Persuasione e la Rettorica, abbiamo concentrato la nostra attenzione piuttosto sulla Persuasione prima della sua Incarnazione, more ispiratrice. Ci piace soprattutto il riferimento a La ballata del vecchio marinaio di Coleridge, laddove l'ossimoro morte-vita si innesta sul motivo del mare. 145 Rivolgiamo, contro Nietzsche, ribaltandola, l'accusa ch'egli stesso rivolge a Socrate, l' «individuo specificamente non mistico, in cui la natura logica, per una superfetazione, è sviluppata così eccessivamente quanto lo è la sapienza istintiva del mistico» [cfr. Nietzsche, La nascita della tragedia, in Opere Complete, vol. I, ed. Newton, a cura di F. J esi]. Per un approfondimento della questione, rimandiamo - ancora una volta - all'integrazione sulla variante nicciana della Persuasione. geometrico demonstrata. Ovvero, potremmo dire che abbiamo tracciato dapprima un "nuovo testamento" della Persuasione (il vir come Cristo) e quindi un "vecchio testamento": il Persuaso come nel tetragramma YHVH, «lo Sono colui che E'» - nella ‘consistenza’ - o meglio «lo Sono Colui che fa essere», «lo Sarò colui che Sarò»!#9. Abbiamo visto, altresì, che alla scandalosa domanda della Rettorica - «Che cos'è la Persuasione?» - la Persuasione risponde come Dio alla domanda di Mosè: «Eiè asher Eiè». L'Identità, la tautologia della Persuasione. Il Nome della Persuasione. Il Nome, l'Identità: il nome è identità: nell'ebraismo il nome identifica tutte le caratteristiche di un individuo o di un oggetto: la storia dell'uomo nella Bibbia comincia con Adamo che dà i nomi a tutte le cose che lo circondano. Ma l'identità deve uscire dalla sua solitudine, deve calarsi nell'esistenza degli uomini: deve legarsi, in un certo modo, alla libertà. Il vir nuovo Adamo, darà nuovi nomi alle cose, ovvero reciderà i legami della «valenza» (il falso valore che le cose e gli uomini detengono nel falso, reciproco legame dell'eteronomia) e riscoprirà - per sé e per esse - un nuovo "valore", una nuova dolcezza: le valuterà per ciò che esse stesse veramente sono, le rispetterà ricollocandole nel loro luogo naturale: un'armonia di rispetto e comunione si ristabilisce nel mondo, durante e per mezzo di questo rinominare le cose. L'esodo può condurre ad una festa. Non a caso, ci sembra a questo punto, il libro della Torah, che si occupa della "identità" legata alla libertà, non si chiama Esodo, ma appunto Shemot, Nomi. a) Il Persuaso come «id, in quo plenitudo inhabitat corporaliter» (risvolto autarchico: la Persuasione acerba). Chi vede J ehovah, muore! Agnes, nel Brand, citando le Scritture Scrive M. che la Persuasione non può essere vissuta: essa è «impossibile», è l'Impossibile (c'è chi direbbe il Mistico), di un'impossibilità che l'uomo condivide con «la vita inorganica delle cose». Solo il dio è persuaso («ev ouvveyeg il persuaso: il dio»). E, di contro, «se non è il dio, è il sasso», ovvero l'alternativa esclusiva alla Persuasione è nient'altro che la Rettorica, e nella prospettiva "inadeguata" c'è consustanzialità tra sasso e uomo, entrambi «infinitesimale coscienza della relazione infinitesimale ». Già in questi accenni fugaci, precedentemente riferiti, M. scolpisce un assunto che abbiamo ritenuto assiomatico nell'economia della nostra linea interpretativa: il regno della Rettorica coincide con tutto il regno del reale, del sublunare: esso coincide col manifestarsi di ogni realtà, e pertiene ad ogni realtà, animata ed inanimata, consapevole 146 | Maestri ci fanno notare che in ebraico non esiste il presente del verbo 'essere' perché solo Dio è nel presente. Per M. il vero, unico presente è quello della Persuasione: gli uomini rettorici vivono sfilacciandosi nel futuro, o nel passato. ed inconsapevole, razionale ed irrazionale (con la differenza - come vedremo - che nell'uomo la Rettorica si complica e si rinvigorisce, diviene "sapida" col "sale della ragione"). In modo identico, ogni ente sublunare aspira alla Persuasione. La Persuasione, dal canto suo, è possesso presente e stabile e assoluto della propria vita; ma «se si possedesse ora qui tutta e di niente mancasse, se niente l'aspettasse nel futuro, non si continuerebbe: cesserebbe d'esser vita»: «la vita sarebbe una, immobile, informe, se potesse consistere in un punto». La vita stessa della Persuasione sarebbe, dunque, non-vita, «xfioc Biog», vita che non è vita. Se la vita è mancanza («deficienza») e insieme volontà di compensare tale mancanza; se questa volontà «è in ogni punto volontà di cose determinate», e come tale si proietta nel tempo (nel futuro), poiché «la soddisfazione della determinata deficienza dà modo al complesso delle determinazioni di deficere ancora»; se la vita è tutto questo, appare chiaro come la Persuasione («una, immobile, informe ») in questo senso non è vita. Alla luce di tutto ciò, proponiamo di definire la Persuasione, o meglio il "Persuaso", come «id, in quo plenitudo inhabitat corporaliter». Adottiamo questa circonlocuzione latina, mutuandola, e opportunamente flettendola, da Rabano Mauro a proposito del «caelum caeli»: «Caelum autem iuxta allegoriam aliquando ipsum Dominum salvatorem significat, ut est illud Caelum caeli domino (Ps. 113, 16), quia Sanctus sanctorum et Deus deorum; ita et iam caelum caeli recte ipse dicitur, in quo plenitudo divinitatis inhabitat»; e soprattutto, da Agostino: «Videte, ne quis vos decipiat per philosophiam et inanum seductionem secundum traditionem hominum, secundum elementa huius mundi et non secundum Christum, quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter», [Confessioni 111, 4]; e Ambrogio e altri. Da notare che gli autori suddetti utilizzano tale espressione per tentare una perifrasi di Cristo (e per M., per l'appunto, Cristo è un Persuaso). Analizziamo il senso dell'espressione: - id, in quo: preferiamo utilizzare il neutro, perché, secondo la nostra ipotesi di lavoro, la Persuasione "non è maschile né femminile" [neu+uter, nessuno dei due], ovvero non è prerogativa esclusiva dell'essere umano, ma appartiene ad ogni ente sublunare; - plenitudo: il termine oscilla tra "pienezza" e (nel senso della Vulgata) "perfezione" [temporis, potestatis vel divinitatis: temporis atque potestatis, la "plenitudo" secondo le coordinate del tempo e dello spazio, vel divinitatis]; - inhabitat. intensivo di "habito", a sua volta frequentativo di "habeo": rende bene, a nostro avviso, la "permanenza pregnante", l' "eterno presente" che è nel (che è il) Persuaso, tutt'altro che il semplice presente, ch'è l'attimo esistentivo del nunc. Ora, il risvolto politico (che poi risvolto politico non è) del Persuaso autarchico ci sembra essere costituito dall'ibseniano Brand, la traduzione drammaturgica del "cavaliere della fede" kierkegaardiano (di cui sopra). Ibsen descrive la vita del suo personaggio come un inferno, seppur la sua aspirazione è la salvezza. In ciò ci appare chiara la posizione polemica dello scrittore norvegese di fronte a questo esito estremo (alla turris eburnea) della Persuasione "autarchica", anche se - in fondo - egli ricopre la sua creatura di un'aura di sacro, perplesso rispetto (come non associargli, in questo senso, un'altra figura emblematica, l'insigne sinologo Peter Kien, dell'Auto da fè di Canetti?). Brand significa "incendio", e «far di se stesso fiamma» è, per M., l'imperativo poetico dell'agire persuaso. Il fuoco della predicazione, ma anche il senso di un destino (il nome e l'identità). Brand è un pastore di anime, una persona che intende riformare l'umanità attraverso un rigore religioso totale e una volontà inflessibile, che applica a se stesso e agli altri; è un uomo di fede estrema, di una religiosità tutta sua, in cui la compassione e il perdono cedono il passo per raggiungere una meta prefissata: redimere il mondo alla luce del monito manicheo «o tutto o nulla» (è il monito della Persuasione): «La vittoria suprema sta nel perdere ogni cosa. La sconfitta, la perdita di tutto, è la vera grande vittoria. Solo ciò che si perde, si possederà in etemo»'*; o ancora: «Quanto durerà la lotta, volete sapere? Ebbene: tutta la vita! Fin quando avrete sacrificato tutto, fin tanto che avrete rotto ogni compromesso... E quanto costa la lotta? Tutto: tutti quanti i beni della festa, del dì di festa... E i vantaggi? Purezza di spirito, fermezza di fede, un'anima sublime! Una corona di spine sulla vostra fronte: questo è il vostro premio!» [B]. Brand è pronto a sacrificare allo spietato Dio biblico che si è raffigurato tutto ciò che ha di più caro, anche i sentimenti più semplici e più naturali: il suo unico figlio (quasi a ripetere l'orrendo sacrificio di Isacco), la moglie, la madre. Il pastore sa a cosa va incontro, ne è consapevole: ma è altresì convinto che mancare la propria missione significherebbe una viltà o un atto di diserzione davanti al proprio, irrinunciabile dovere. Per lui tutto, tutto il resto non è che feticismo ed idolatria. Dopo la morte della moglie, Brand decide di innalzare un nuovo tempio, più grande e più degno, a Dio. Ma quando infine la chiesa è stata costruita e sta per essere consacrata, egli getta via la chiave, perché sente che quella non è la vera casa di Dio e che lui stesso non può accettare il compromesso di sottomettersi all'autorità della Chiesa di Stato. Alla guida di tutto il popolo, il pastore allora si avvia verso la montagna e verso la Chiesa di Ghiaccio situata tra le nevi eterne, promettendo, a chi vorrà seguirlo, di condurlo sulla vera via del cielo. La folla dapprima lo segue, con entusiasmo ed esaltazione; poi, spaventata dai disagi cui va incontro, lo abbandona e lo lapida quale falso profeta. Egli rimane così, solo ed indomito, impassibile anche di fronte alla visione celeste della moglie che lo invita a recedere dalla sua durezza e ad accettare la più umana via del compromesso. Nell'ultima scena, tuttavia, di ambigua interpretazione e piena di chiaroscuri, prima di essere travolto da una valanga, il pastore si chiede, riuscendo finalmente a piangere dopo tanta rigidezza, se non abbia sbagliato tutto. E una voce, che sovrasta il fragore della valanga, inneggia al Deus Charitatis e denuncia il fallimento della sua vita. Il fallimento della Persuasione autarchica. Ora, a nostro parere, la Persuasione e la Rettorica deve moltissimo al Brand: del resto, la sorella di M., Paula, insiste sull'enorme impressione che il dramma fece sul nostro autore’. Ibsen, Brand, in Ibsen, Tutto il teatro, cit., IV vol. pag 61. Le citazioni tratte dall'opera saranno segnalate, nel corpo del testo, con la notazione B cui segue il numero di pagina relativa. 148 E' quanto ci rivela Paula M. Winteler in un passo importante dei suoi Appunti per una biografia di Carlo M., contenuti in appendice al volume di Campailla Pensiero e poesia..., cit, ovvero alle pagg. 147-164. Riteniamo opportuno riportare per intero lo stralcio in questione [pagg. 161-162, corsivi dell'autrice], anche per rendere un'idea di quanto "brandiano" stesse rischiando di diventare lo stesso Goriziano: «Non leggeva più molto [la Winteler sta parlando dell'ultima fase della vita del fratello]: rilesse in quell'anno Ibsen che conosceva già e di cui era sempre più appassionato. Di tutti i drammi quello che l'aveva fatto più pensare era Brand e nel suo volume ci sono nel margine delle pagine molti commenti. A poco a poco, come semplificava il suo genere di vita, il suo modo di sentire, [Carlo] si limitava nei bisogni, nel nutrimento che era diventato sempre più sobrio, così si liberava da tutta l'inverniciatura venuta dal di fuori, da tutta la scienza infusa, da tutte le influenze ataviche, era come se si stesse riformando da sé un'altra volta. Così pure andava man mano eliminando dal suo repertorio gli autori riducendoli a pochi scelti. In una delle sue carte che si trovò sul suo tavolo fra gli appunti della tesi c'era scritto a matita: Bibliografia oppure: Dio ama gli analfabeti: 'Invece di leggere suonate o fatevi suonare della musica di Beethoven, perché gli orecchi non vi potrebbero far altro miglior servizio. - Gli occhi non sono fatti per legger libri. Ma se li volete ad ogni costo abbassare a questo servizio, leggete: Parmenide, Eraclito, Empedocle, Simonide, Socrate (nei primi dialoghi di Platone), Eschilo e Sofocle. - L'Ecclesiaste, e i Vangeli di Matteo, Marco e Luca - Lucrezio - De rerum natura -, i Trionfi del Petrarca e i Canti di Leopardi, Le avventure di Pinocchio del Collodi - i drammi di Enrico Ibsen. E non leggete mai altro, soprattutto nessun Tedesco, se avete cara la vostra salute, ché quelli sono contagiosi in vista (come i giornali, le riviste, i libri di scienze)”. Questo passo è importante, tra le altre cose, perché ci indica (insieme con la prefazione alla tesi) la "bibliografia ideale" con cui è possibile tentare l'accosto a M. (interessante il riferimento al Finocchio di Collodi). E perché ci testimonia, in certo modo, il disfattismo che pare attanagliare l' "ultimo" Michlestaedter, che pare far sue le parole del suo amato Brand: «Sono stanco: si combatte, si combatte, e sempre senza speranza» [B]. A parte questo, M. stesso esprime, più volte e a chiare lettere, il suo enorme debito di riconoscenza nei confronti di Ibsen: in una lettera alla madre, dell'aprile 1908, ad esempio scrive: «[...] ho letto quasi tutto Ibsen. Quello è un uomo, perdio! m'ha fatto pensare e mi fa pensare ancora. Certo dopo Sofocle, è l'artista che più m'è penetrato e m'ha assorbito. E' un grand'uomo [... J»; altrove scrive che il Norvegese lo «fa fremere e vibrare come una corda al minimo soffio». Infine, in un importante articolo per Il corriere friulano [contenuto in O], scritto per celebrare l'ottantesimo compleanno di Tolstoj, M. costruisce un intenso ed originale parallelo tra Ibsen e lo scrittore russo: «Ibsen vuole dall'uomo che egli sappia rompere la cerchia di menzogna che lo stringe, che sappia volere la sua verità,che sappia farla trionfare; egli deve combattere la menzogna che è in lui ed educare la volontà alla lotta. Il processo psicologico può isolversi così con pochi individui rappresentativi o simbolici quali li vediamo negli ultimi drammi ibseniani. Tolstoi non chiede all'uomo la lotta, ma la devozione; egli deve saper resistere alle seduzioni della società che egli giudica basata sul falso e sulla prepotenza; egli deve uscirne e abbandonarne del tutto il sistema di vita; la sua maggiore attività egli non la deve spendere a preparare se stesso a far trionfare sugli altri le proprie idee e a trasformare la macchina sociale, ma deve devolverla a riparare i mali che la società produce sulle classi povere facendo del bene, aiutando, consigliando. - E' quindi necessaria la rappresentazione viva della società nel suo complesso». Questi due autori «non s'accontentarono di esprimere le sensazioni superficiali della loro anima, ma ne scrutarono le profondità per cavarne la nota più alta. - Entrambi presero pel petto questa società soffocata dalle menzogne e le Infatti, le parole di Brand risuonano con tutta la loro forza nelle parole di M.: pur non intendendo istruire parallelismi "alla lettera", ci sembra opportuno, a tal proposito, richiamare alla memoria talune affermazioni "forti" di Brand: «Il mio canto festivo tace; bisogna scender dal cavallo alato; ma io vedo una meta più alta, che non sia una giostra di cavalieri, - un duro lavoro quotidiano, il dovere di una vita attiva, verrà nobilitata con un'opera santa» [B 30]. Oppure: «Dove non c'è forza non c'è missione. Se non puoi essere ciò che devi, sii almeno ciò che puoi » [B 24]; «se darai tutto, tranne la vita, sappi che non avrai dato nulla» [B]. O ancora: «Quali sono i peggiori, i più ribelli? Chi si svia più lontano dalla pace?.. Lo spirito leggero incoronato di fronde che danza sull'orlo del precipizio... lo spirito fiacco che segue la strana monotona perché così vuole l'usanza... lo spirito selvaggio che possiede tanto vigore da far apparire bello ciò che ha tutte le apparenze del male? Lottiamo, lottiamo senza tregua contro questi tre nemici tra loro alleati. lo vedo con chiarezza la mia missione; brilla come un raggio di sole attraverso uno spiraglio socchiuso» [B 17]; o infine: «No, sono sano e forte, come il pino e il ginepro dei monti; ma è la razza malata di questi tempi che ha bisogno di essere curata. Voi volete amoreggiare, scherzare, ridere, volete credere un poco, ma non vedete... volete caricare tutto il peso del fardello su di uno, che vi è detto sia venuto per prendere su di sé la grande espiazione. Per voi prese la corona di spine, e perciò vi è permesso danzare... danzate... ma dove la danza conduca è un'altra cosa, amico mio!»; «abbiamo perduto ogni traccia del nostro sentiero»; «E' la ‘volontà' che conta! La volontà o redime o uccide, la volontà, intera, disseminata dappertutto, nella vita facile e nella vita dura» [B 13, 8, 30]. Già nel dramma di Ibsen, dunque, M. trovava tracciata la linea discriminante tra il Persuaso e il Rettorico, e - soprattutto- ritrovava la rigorosa e paradossale etica che segnava quella discriminante (anche, ad esempio, nelle antitetiche figure del falco e dell'avvoltoio, che presenziano già in Ibsen all'autentico e all'inautentico!'‘). Ma se anche Brand parla di amore, di sacrificio, si tratta tuttavia di un amore e di un sacrificio eteronomi, perché vincolati alla terribile ingiunzione di Dio, destinati ad esiti altrettanto terribili: nell'attuare il suo personale piano di redenzione, il pastore di anime sacrifica i suoi cari, attraverso la parvenza del sacrificio di se stesso. Brand non rispetta la gridarono in faccia: verità! verità!» [e, secondo M., ciò in modo diametralmente opposto di quanto facessero invece i maestri del Decadentismo, Oscar Wilde e D'Annunzio, sopra tutti]. 149 Cfr. ad esempio: Gerd: «[...] l'avvoltoio non entra là dentro [scil. nella chiesa]; si posa sul Picco Nero e là sta, la brutta bestia, come una banderuola. |» [B]; vita delle persone che gli sono accanto. Le sue intenzioni, invero, sono sincere, coerenti alla sua fede: egli lotta sinceramente per la salvezza. Ma la sincerità e la coerenza si volgono in distruzione e fallimento, perché il suo amore non è l'amore caritatevole, come gli rivela la voce di Dio, nel finale: il suo amore è severo, esclude e castiga. Il vero amore è perdono e conciliazione; vuole casomai il sacrificio di se stessi, non mai dell'altro uomo. Il Persuaso deve aprirsi agli altri, non può vivere nell'esclusività della sua Persuasione, tanto "masochista", quanto "sadica". II suo consistere dev'essere un coesistere. Nello stesso dramma ibseniano, in una delle scene più intense ed enigmatiche (siamo nell'Atto II), l' "Uomo delle Apparizioni" si rivolge a Brand con parole come di rimprovero, volte a richiamarlo alla comunità: L'Uomo: «Mille parole non valgono la traccia dell'azione. Noi ti cerchiamo in nome della comunità; lo vediamo, ci manca proprio un uomo». Brand (agitato): «Cosa volete da me?» L'Uomo: «Sii il nostro prete» [B 23]. L'Uomo delle Apparizioni è la persuasione matura che parla alla persuasione acerba, il demone che chiama alla "conversione politica" e alla realizzazione del Verbo nella comunione con le altrui vite, che è la vera Persuasione. L'acerbità della persuasione permea il lavoro accademico di M.. Egli stesso ne fu a suo modo consapevole, come visto. Chi ha ingoiato una sorba amara convien che la risputi, scrive, sin dall'inizio. Il giovane filosofo non vide l'ora di terminare la sua tesi (l'ultimo compito rettorico che gli era rimasto), per far le sue parole azione, per donarsi definitivamente al mare. b) La Persuasione come francescanesimo laico (risvolto politico: la Persuasione matura). Il loco della Persuasione, «il qualunque punto dove uno è, purché vi permanga», diviene alfine il luogo politico del mondo, rappresenta il risultato di una vera e propria rivoluzione copernicana del rapporto dell'uomo con le altrui vite. Se prima l'homo gravitava, necessariamente, intorno alle cose, laddove quella necessità era dettata dalla (strutturale) deficienza, incompletezza fin già (se non soprattutto) del suo stesso organismo; ora invece, sono le cose, è il mondo a gravitare intorno al vir, al Persuaso, a donarsi a lui ultro, senza che quello «nulla chieda secondo la voce del suo bisogno». Tutto questo l'abbiamo già ripetuto più volte. Ora, il vir domina il mondo. Ma questo suo dominio non implica in sé violenza, non vuol essere sopraffazione. E' il dominio, per renderlo con un'immagine, dello Brand: «[...] Vedere, Iddio vuol trarvi dal fango; un popolo che vive [...] attinge dalle avversità forza e potenza; l'occhio smorto acquista vista di falco, e vede lontano e vede bene, la fiacca volontà si riscuote e vede certa la vittoria dopo la lotta [...]» [B 19]. sguardo che dalla vetta domina la vallata, e si compiace e gode dello spettacolo, sentendosi esso stesso parte di quel miracolo, di quel tutto. E lo protegge ™. Dopo la rottura delle catene del "peccato" rettorico, nel vir si eventualizza il ristabilimento della condizione edenica, descritta nei primi passi della Genesi: il mondo è creato per l'uomo e a lui offerto, come dono: Adamo dà nome alle cose, ostentando la sua fraterna supremazia, ridonando alle cose ed agli animali il loro giusto valore: e quelli a lui si sottomettono, ultro, secondo il comando del Signore, secondo lo scopo per il quale essi furono creati. Il vir si riappropria del mondo, scioglie i vincoli dell'alienazione, riconferma il suo primato e il mandato "divino" della Persuasione, scacciando per sempre il dio luciferino della puopuyix, giungendo altresì al vero Piacere, ch'è la Pace. L'uomo finalmente libero - dal bisogno, dalla deficienza, dalle cose; l'uomo che é riuscito nella dolorosa e faticosa pratica - ch'è la via alla Persuasione - a ribaltare a proprio favore il rapporto di dipendenza con il mondo; ebbene, quest'uomo - ricordando il già citato passo del Dialogo della Salute - «ha la gioia dell'esistenza in mezzo a tutte le cose. Gli sono care non solo le cose vicine e come possano soddisfare un bisogno, ma tutte - egli sa godere della luce del sole». Anche la morte gli è cara, il «[...]il coraggio della morte / onde la luce risorgerà».. Non può non tornare in mente, a questo proposito, il meraviglioso Cantico delle creature di San Francesco, il suo lodare il Signore per tutte le creature della terra, e anche «per sora nostra morte corporale»'!. Per quanto la distanza tra la posizione M.iana e quella francescana sia dettata dalla diversa prospettiva esistenziale (quella di uno strano ebraismo laico, per l'uno; quella di una prisca religiosità cristiana, per l'altro), il messaggio ci pare aprirsi un senso d'identica, intima convinzione: la comunione col mondo, l'accettazione - non rassegnata, ma coraggiosa, e in questo suo coraggio, serena - della nostra condizione umana, nella sua perfezione assoluta, per l'uno intesa nell'adeguamento (solitario, intimo, drammatico, ma alla fine gioioso) al pentalogo della Persuasione, per l'altro intesa 150 Lo spunto per quanto or ora affermato ci viene da una lettera a Mreule [E 359-360]. M. sta raccontando all'amico di aver intrapreso la lettura della Metafisica di Aristotele, con «la pazienza d'andargli a corpo, di seguirlo di citazione in citazione » fin che non giunse «al capitolo I° e 2° del Ill libro, dove assistetti al mirabile capitombolo della povera bestia». Rispetto ad Aristotele, M. confessa di sentirsi come «[...] un falco che difendesse la purezza dei sassi e dell'aria sulla cima del S. Valentin contro un volo di cornacchie [aristoteliche, evidentemente)». 151 La suggestione "francescana" dovette provenire a M. da Tolstoj, soprattutto a riguardo - come vedremo - delle ultime opere dello scrittore russo, ovvero La sonata a Kreutzer [che leggiamo nell'ed. BUR, 2000, a cura di E. Bazzarelli] e Resurrezione [ed. Newton, 1995, a cura di E. Affinati]. Come si ricorderà, ipotizzammo anche un'ispirazione da | cosacchi. Similmente a Tolstoj, M. "riscrive" il Vangelo (sulla falsariga di quello di Matteo) censurandovi tutti i dati sovrannaturali, sopprimendovi l'avvenimento ontologico della redenzione, e specialmente eliminando la realtà della divinità trascendente d Cristo e della sua resurrezione. Per il Goriziano, come detto, Cristo è il vir. E proprio questa riscrittura permise al nostro giovane filosofo d'individuare il nucleo etico-laico del messaggio evangelico: farsi salvatori dinell'adeguamento (anche qui solitario, intimo, drammatico, ma alla fine gioioso) alla volontà di Dio. E la dicotomia fra gli empi e i giusti (ai quali «la morte secunda no'I farrà male»), che si delinea nella seconda parte del Cantico, si ripropone pari nella laica dicotomia, altrettanto insanabile, fra gli homines rettorici e i viri persuasi: per entrambi i casi, la discriminante in fondo è la stessa, e coincide sostanzialmente - con la trasgressione dell'ordine universale, di una cattiva prospettiva di vicinanza-lontananza con le cose e con gli altri 5°. Francesco (come rivela anche il suo nome: ancora: nome e identità), come il vir, è "franco", libero, assoluto: si è liberato dai lacci mondani, si è sottomesso di buon cuore al giogo della croce: tuttavia rimane per lui il vincolo più potente, quello del Dominus divino, che si riflette nel «messor lo frate sole» e che permea tutta la vita e la speranza del santo, in una fede forte, vincente, quanto semplice (cfr. l'ultima parte del cantico, quella più drammatica e "manichea"). In questo senso, la condizione di Francesco è decisamente eteronoma, e solo per un'analogia topica (di condizioni, e non di esiti estremi) può essere avvicinata a quella del vir. Eppure, la "vita nuova", il senso di comunione fraterna col mondo, la presenza di una dimensione esistenziale votata alla consapevolezza della verità, dell'armonia e dell'amore - seppur nelle due diverse prospettive - ci suggeriscono, ci costringono quasi, a pensare la dimensione persuasa quale quella di un /aico francescanesimo. Il momento del passaggio: la forma retorica dell'anti-Rettorica: tecnica persuasa della retorica, ovvero tattica persuasa. L'atipicità della tesi di laurea di Carlo M. traspare già da una semplice lettura del testo. Ma qual è il vero senso, la vera ragione di questa atipicità? In cosa essa consiste? Soltanto nella "stravaganza" filosofico-narrativa del suo autore? O forse nell'enorme ingiunzione morale ch'egli affida ad un mero scritto accademico? La questione si presenta complessa e feconda, soprattutto se analizziamo la dispositio e l'actio che il Goriziano adotta nel prometeico tentativo di un'esaustiva esposizione del proprio pensiero.se stessi, «eliminare la violenza alle radici», aprire il mondo ad una rinnovata armonia. In questi senso, la linea ideale, che tracceremo, è per l'appunto Tolsto-M.-Capitini. 152 E' indicativo quanto ci tramandano gli apologhi popolari dei Fioretti: Francesco parlava alla natura, riuscì ad ammansire e a convertire il ferocissimo lupo. Come spesso avviene, l'ingenuità popolare anche qui coglie nel segno, disperando di sciogliere nella semplicità del racconto la profondità della verità francescana: ovvero, la comunione con quanto ci circonda e la possibilità di rivolgerci alle cose con un linguaggio che non è più il tecnicismo retorico del dominio, bensì una persuasione che conduce alla mansuetudine, all'armonia, alla dolcezza, che non ha bisogno per esprimersi, a ben vedere, neanche più delle parole. «La parola eloquente è il premio di chi cerca la persuasione, di chi ha il coraggio del dolore per non averla - chi nella parola finge già finita la persuasione e del cercar parole si fa una persona per chiedere i premi delle vie degli uomini - obbedisce alla sua prAopuvyta: è un vile o un retore a piacere», scrive M.. Si pone dunque la necessità di un'aerea digressione sugli aspetti "formali" della sua opera: ciò non esula dalla sostanza morale del nostroapproccio, poiché l'etica non si realizza soltanto nell'atto, ma anche nel linguaggio, preparazione all'atto, esso stesso atto, atto linguistico. L'indagine non è inappropriata, e il suo risultato ne varrà da riprova. Il valore persuasivo della parola, dunque. La ricerca di Aristotele ci ha insegnato che la scienza e la filosofia coincidono nella "formalizzazione" del loro linguaggio, nella sua struttura sillogistica, razionale. Il linguaggio riproduce, per lo Stagirita, la razionalità dell'Essere: l'essere, l'è vero, si dice in molti modi, ma i suoi modi sono sempre razionali. Che vuol dire, ciò? Che cos'è la razionalità per Aristotele? Problema inaudito '®. La nostra ipotesi di lavoro, semplice e funzionale, asseconda quella di Carlo M.: secondo il Goriziano, la razionalità aristotelica coincideva con ciò che Aristotele vedeva, la sua theoria trovava senso compiuto nella vista, anzi nella pura visione: Ma il punto teoretico è l'atto del mio guardare, e può girare dove anche io voglia fra la varietà delle cose: sempre sarà in lui l'entelecheia delle cose guardate, poiché il mio guardare è attribuzione di fine: la stessa permanenza del movimento nel tempo, poiché il mio guardare commosso con le cose è attribuzione di stabilità; altro fine, altra natura, altra forma, altra ragione, e in altro riguardo supposta la materia inconoscibile [PR 208]. Il retore si muove su punti controversi non per tutti, ma per quelli ai quali parla. Il vero è detto per Aristotele secondo l'attualità fenomenica [c.n.], e l'attualità fenomenica nel campo del retore più vicina, così che il più delle volte è noto a tutti che il retore dimostra contro questa stessa attualità. Ma non per questo egli è disprezzato e con nuovo nome quasi a insulto chiamato, ma anzi tenuto in gran stima e col nome di retore ad onore significato appunto in quanto egli lo sappia fare né per alcuno scrupolo si trattenga dal farlo [PR 268]. La conclusione errata di un sillogismo, dunque, sarebbe tale non per un principio logico, ma per un errore, come dire, di prospettiva ottica; lo sguardo razionale è l'occhio dello scienziato Aristotele o di Aristotele scienziato: lo sforzo del pensiero è di riprodurre nella vista intellettuale, nella sua "intelligenza", l'atto del vedere garantito dall'organo di senso (l'attualità visiva - fenomenica - coincide con quella intellettiva - noumenica), purificandolo. Il sogno del filosofo Aristotele (che coincideva con quello del suo maestro, Platone) era poter scorgere l'Essere nella sua "nudità" ontologica (l'idea come vista nuda, pura, dell'Essere). Il sogno dell'Aristotele scienziato era quello di compilare l'enciclopedia delle 153 Quanto ci apprestiamo a dire si propone, consapevolmente, su un livello di lettura e d'interpretazione dell'opera aristotelica - nella fattispecie la Metafisica [che abbiamo letta nell'ed. Rusconi, 1993, a cura di G. Reale], l'Etica Nicomachea [Rusconi, 1993, a cura di C. Mazzarelli], la Retorica [Mondadori, a cura di M. Donati] e la Politica [Laterza, a cura di R, Laurenti) - "viziato" dalla prospettiva M.iana. Tuttavia chiediamo di accettare quanto segue almeno in vista della sua funzionalità all'analisi che stiamo conducendo. Per tal motivo, non surroghiamo il nostro discorso con pedisseque corrispondenze "alla lettera" degli  p 4v pe, > Commenta M., in calce alla sua figura: «Questo [qualcosa è - qualcosa è per me - mi è possibile la speranza - sono sufficiente] è il cerchio senza uscita? dell'individualità illusoria, che afferma una persona, un fine, una ragione: la persuasione inadeguata, in ciò ch'è adeguata solo al mondo ch'essa si finge» [PR]. Le parole del Goriziano, in apparenza involute, trovano comunque ampia "dimostrazione" nel corso della sua tesi. Anzi, non è difficile ricavare il filo di un argomentare lineare e lucido, che palesa una logica ferrea di concatenazioni assiomatiche, che possiamo definire decisamente spinoziana, senza timore di sbagliarci: se la Persuasione, la Salute, è il «possesso presente della [propria] vita» [36]!9', ossia (in forma negativa) se essa «non vive in chi non vive solo di sé stesso» [9], l'uomo al contrario si rivela, già nella sua conformazione fisiologica, come segnato dalla deficienza. Questa è senza dubbio il corrispettivo del Wille schopenhaueriano: la vita è a tutti gli effetti volontà di vivere e la volontà «è in ogni punto volontà di cose determinate: ne consegue che l'uomo è «schiavo della contingenza di questa correlazione» [31]. In questo senso, la correlazione tradisce una sua "puntualità", perché «noi isoliamo una sola determinazione della volontà [per volta» [13] e ogni determinazione è «attribuzione [puntuale] di valore: coscienza » [12]. 60 Aggiungiamo noi: anche senza fine e senza inizio: Nietzsche, grecamente, avrebbe detto l'«eterno ritorno». 61 Nei periodi che seguiranno, accompagniamo M. nella sua dimostrazione: preferiamo aderire molto al testo, per non pregiudicare l'amenità delle sue espressioni, anche se ricomponiamo l'argomentare in una successione più, come dire, didascalica, ricostruendo la logica che in apparenza smarrisce nell'enfasi della scrittura. | numeri assoluti, in parentesi quadre, si riferiscono alle pagine della Persuasione da cui sono tratte le citazioni. Il riferimento alle altre opere seguirà l'espediente utilizzato nel resto del nostro lavoro. Espediente che, mai come ora, rivelerà anche la sua importanza metodologica, lasciando trasparire come l'opera del Goriziano si strutturi tutta secondo una stretta logica di rimandi interni, fatta di ripetizioni e richiami di concetti, che non è il mero saltabeccare della retorica della metabasi che punta all'attenzione del lettore, ma risponde all'intima consapevolezza del fatto che ciò che si sta comunicando è in fondo un unico, anche se articolato, pensiero. E' altresì vero, tuttavia, che «...]la volontà non sopporta la noia, e da questa attesa inerte della vicinanza si muove, allargandosi la coscienza dalla determinazione puntuale attraverso l'infinita varietà delle forme: le determinazioni si collegano così a complessi, da procurarsi previdenti ogni volta la vicinanza per la quale via via ogni determinazione s'affermi e non resti morta, ma per la forza del complesso si continui per poter altra volta affermarsi. [...] [Così] la soddisfazione della determinata deficienza dà modo al complesso delle determinazioni di deficere ancora [...]: nel complesso di quella determinazione c'è come criterio la previsione delle altre: il complesso delle determinazioni non è un caos ma un organismo. Detto in altre parole, «Ia [...] volontà di essere è così volta a continuare, in ciò che nell'affermarsi presente essa crea la prossima vicinanza per l'affermarsi d'un'altra determinazione: in ognuna c'è la previsione delle altre». [17]. Da una parte, dunque, l'organismo umano si profila come un «complesso delle determinazioni» [16]; dall'altra, in modo speculare, «i valore [del] mondo [appare come] il correlativo della sua valenza» [20] - ossia «la stessa cosa è il mio vivere e il mondo che io vivo» [20], dato che «nessuna cosa è per sé, ma in riguardo a una coscienza» [13]: e, amplificando questo dato, la stessa «vita [si rivela quale] un'infinita correlatività di coscienze». Questa correlatività - che abbiamo scoperto puntuale nella sua manifestazione più immediata, complessa in quella mediata - si delinea «sempre ugualmente intera e infinita nell'attualità che corre nel tempo; il passato e il futuro sono in lei, l'avvenire e il non avvenire sono indifferenti» [14-15]. E' proprio in seno a questa correlatività che si struttura, poi, la piopuyix, «amore alla vita, viltà» [17], owero la Rettorica, la «determinazione» della vita, la «persuasione inadeguata. Se infatti la persuasione è l' agathon (postulato socratico-platonico), il bene, la Salute, e gli uomini ad essa naturalmente tendono (anch'esso postulato socratico-platonico, formalizzato da Aristotele'9) - è il nostro stesso deficere che aspira alla sua più completa soddisfazione - è altrettanto vero che, dati i presupposti "volontaristici", essa risulta inattingibile, poiché, qualora fosse conquistata, la vita «cesserebbe d'esser vita» [8], cioè la volontà cesserebbe d'esser volontà, il che è già una contraddizionein termini: infatti, la persuasione implica il possesso presente, attuale, mentre la volontà è «volontà di se stesso nel futuro» [20], è «distratta nel tempo » (e così l'uomo). La vita nega, in modo paradossale, se stessa: l'uomo sembra, senza soluzione, essere votato al dolore ed alla sofferenza e la sua condizione risulta insostenibile: «il principio della deficienza [viene a costituirsi] come principio sostanziale» [146]. E' proprio in questo punto, dunque, che s'inserisce l'azione quotidiana, ostinata, del «dio pudico»'9° della popuyia, che in modo nascosto (in ciò è la sua pudicizia), ma efficace (in 162 cfr. Etica nicomachea |, 1, 1094, a3 163 È il piacere un dio pudico, fugge da chi l'invocò; ai piaceri egli è nemico, fugge da chi lo cercò. ciò sta la sua divinità), tesse la trama di una consistenza altrimenti compromessa. Il dio della priopuyia è un lare (un «dio famigliare» [21]) che ci è accanto come un malefico angelo luciferino («la luce è il piacere» [17]), che ci accompagna in ogni nostra attività, la veicola, la custodisce. Il lare crea il "velo di Maya" attraverso l'adulazione del «tu sei» [18]: presiede all'integrità del nostro organismo (ovvero, scongiura l'anarchia delle membra, strutturando ogni puntuale determinazione in una rete di correlazioni organiche, spegnendo da luce quando l'abuso toglierebbe l'uso»'** [16]) e spaccia la mera continuità dell'organismo stesso per la permanenza persuasa: «il saggio dio lo [l'uomo, l'animale] conduce attraverso l'oscurità delle cose con la sua scia luminosa perché egli possa continuare e non esser persuaso mai» [16-17]. L'uomo, in questo abbaglio, in questo "stordimento", irretito nel gioco del dio [21], si finge un mondo posticcio [19], credendo che le «sue cose che lo attorniano e aspettano il suo futuro, sono l'unica realtà assoluta indiscutibile, ossia per lui «a realtà è le cose che attendono il suo futuro»; e, ciò facendo, scambia la Persuasione per l'«attualità della sua affermazione» [18]. L'illusione raggiunge il suo ultimo scopo: «ciò che vive si persuade esser vita la qualunque vita che vive» [19], «l'esser vivi si fa un'abitudine » [28], l'uomo «si dice contento e sufficiente e soddisfatto di sé» [24-25]: «d'uomo si gira sul pernio che dal dio gli è dato e cura la propria continuazione senza preoccuparsene, perché il piacere preoccupa il futuro per lui. La voce del dolore – H. P. Grice: “Oddly, my first example of communication is an expression of pain, but I’d blame it on Vitters! -- - il «sordo continuo misurato dolore che stilla sotto a tutte le cose» [23], la voce «che dice: tu non sei» [27] - è apparentemente messa a tacere. L'uomo si bea della nuova, insperata sicurezza, guidato dal piacere: «nel sapore [della momentanea, puntuale affermazione si risolve] la presenza di tutta la sua persona. Questo sapore accompagna ogni atto della sua vita organica [e, come vedremo, sociale]» [18]. L'uomo insomma «non vede [integriamo noi: non vuole vedere] l'opera che il dio ha fatto. Tuttavia l'illusione della permanenza - ch'è la Persuasione inadeguata - non tarda a rivelarsi per quella che appunto è: illusione. L'uomo, pur mentre gioisce dell'affermazione, sente che questa persona non è sua, ch'egli non la possiede» [21], sospetta che «la sua potenza nelle cose in ogni punto è [sempre e comunque] limitata alla limitata previsione». «[...] AI disotto della superficialità del suo sapere egli sente il fluire di ciò che è fuori della sua potenza e che trascende la sua coscienza »: così, ilÈ il piacere l'Iddio pudico ch'ama quello che non lo sa: se lo cerchi se' già mendico, t'ha già vinto l'oscurità. - Sono la prima e l'ultima delle quattro quartine del famoso peana, che M. intona al dio della grAdopuyia in D 43. 164 Cfr. il paragrafo 4c del | capitolo. «suo piacere è contaminato» [21] irrimediabilmente e suo malgrado, perché da sorda voce dell'oscuro dolore non però tace, e più volte essa domina sola e terribile nel pavido cuore degli uomini. Nella prospettiva della persuasione inadeguata, la voce del Tragico si rivela (si fa fenomenologia) attraverso la paura della morte: difatti, se «il senso delle cose, il sapore del mondo è solo pel continuare», se «esser nati non è che voler continuare », ciò allora vuol dire che «gli uomini vivono per vivere: per non morire. La loro persuasione è la paura della morte, esser nati non è che temere la morte » [32]. La voce del dolore, dunque, fa breccia nella trama dell'illusione: «quando per ragioni che non stanno in loro, il lembo della trama si solleva, anche gli uomini conoscono le spaventevoli soste» [23], ovvero «quando la trama dell'illusione s'affina, si disorganizza, si squarcia, gli uomini, fatti impotenti, si sentono in balìa di ciò che è fuori della loro potenza, di ciò che non sanno [...]; si trovano a voler fuggire la morte senza aver più la via consueta che finge cose finite da fuggire, cose finite cercando». [22] La persuasione inadeguata ha un colpo di coda: se nei bambini il dolore esistenziale è più forte - perché ancora incontaminati dalla finzione del dio luciferino - e se in loro la rivelazione del Tragico prende la forma dei piccoli terrori e delle piccole superstizioni da esorcizzare (la paura del baubau, ad esempio), negli uomini esso fa capolino nelle forme delle nevrosi e dei grandi dispiaceri della quotidianità: il Tragico ha le sue manifestazioni "esistentive" (existenziell, direbbe Heidegger) nel rimorso, nella malinconia, nella noia, nell'ira, nel dolore, nella paura, nella «gioia "troppo" forte» [25-26]: in questi sentimenti, l' [A. Piromalli, in Sotto il segno di M., ed Periferia, Cosenza, 1994, pag. 22; ci appoggiamo all'analisi e alle parole di Piromalli anche per quanto stiamo per dire]. La retorica di Aristotele rappresenta, così, l'apice estremo della degenerazione cui Platone conduce l'originaria, autentica, dialettica socratica. Socrate si chiedeva, ad esempio, se la giustizia fosse un bene, Platone che cosa fosse la giustizia. Entrambi (dunque, tutto sommato, anche Platone) conservano una relazione col «valore individuale» dell'oggetto. L'approccio di Aristotele diviene invece «una raccolta di fenomeni», «delle questioni particolari giudiziarie o politiche e la ricerca dei trucchi rettorici» conduce Aristotele a perdere di vista il vero ed a «teorizzare sui discorsi che dimostrano» in modo che «lo scopo e la potenza di chi analizza e teorizza i discorsi è sovrapposta allo scopo e la potenza dell'oratore». «Questo - scrive ancora M. - è l'errore di ogni metodistica, che caratterizza utta la filosofia aristotelica, o meglio ogni forma aristotelica della filosofia sotto qualunque nome, in qualsiasi tempo o paese, ed è di fronte alla Persuasione la Rettorica» [per le citazioni virgolettate di questo periodo cfr. Appendici critiche, PR 151- 263-278-282]. Di conseguenza, arguisce M., la Rettorica non è per Aristotele - proprio in quanto «metodica», «metodologismo classificatorio» - solo una téchne specifica, ma una sorta di criterio che informa tutte le scienze e tutta la conoscenza. Potremmo azzardare che essa, come la virtù, diviene un habitus. —_ La valenza politica della retorica aristotelica viene evidenziata molto bene da Roland Barthes: il quale - in un volumetto esemplare sulla Retorica antica (trad. it. Bompiani, 1998) - trova molto «allettante mettere in rapporto questa retorica di massa [quella appunto aristotelica, di massa poiché verte su un "verisimile" che nient'altro è, secondo lo studioso, se non «quel che il pubblico crede possibile»] con la politica di Aristotele; era, com'è noto, una politica del giusto mezzo, favorevole ad una democrazia equilibrata, incentrata sulle classi medie e incaricata di ridurre gli antagonismi tra i ricchi ed i poveri, tra la maggioranza e la minoranza; donde una retorica del buon senso, volontariamente sottomessa alla 'psicologia' del pubblico» [pagg. 21-22; corsivo nostro], Tutto questo non è in contraddizione con quanto abbiamo affermato nel corso del nostro lavoro: è vero, la "costituzione della Rettorica" - almeno nella sua accezione comune e quotidiana - ha un inizio storico, e ha un autore storico; eppure Aristotele non ha "inventato" la Rettorica; le ha dato soltanto una patente di legittimità, se vogliamo dirla così, ontologica e (soprattutto) pratica. 184 Etica Nicomachea 1103b 1-5 passim. microcosmo umano: come nell'anima la condizione ottima è quella d'un equilibrio tra la parte appetitiva (epithymetikon), irascibile (thymoeidés) e razionale (/loghistikon), nello Stato ideale (lo Stato giusto) - laddove i tre aspetti dell'anima si incarnano nelle tre classi sociali dei "produttori", dei "guardiani" e dei "governanti-filosofi" - il singolo svolge la sua funzione nell'armonia del tutto, "temperando" il proprio egoismo privato. La virtù civile per eccellenza sarà proprio la sophrosyne, ovvero quella saggezza che permette di stare "entro i limiti", cioè di lasciarsi guidare docilmente dai sapienti'®. Lo Stato - nato dalla necessità che gli uomini hanno di soddisfare i propri bisogni vitali - diviene insomma la condizione (insieme etica e logica) dell'individuo, «secondo una relazione di reciprocità in cui individuo e Stato, virtù e legge, anima e classi sociali vengono a coincidere» [Francesco Adorno]. Per quanto Platone allegorizzi il destino di appartenenza dell'individuo ad una determinata "classe sociale" attraverso il famoso mito di Er - secondo il quale quel destino è in effetti frutto di una scelta libera e responsabile dell'anima prima dell'incarnazione '°8; per quanto - almeno nei presupposti e negli intenti - la superiorità di una classe rispetto alle altre non significhi supremazia ed oppressione, ma risponde semplicemente alle esigenze di una suddivisione di compiti e di funzioni necessaria in ogni vita organizzata (nella quale gl'interessi dell'individuo debbono essere subordinati ai superiori interessi della collettività); nonostante tutto ciò, Platone - in apparente contraddizione, ma in effetti seguendo un'estrema logica di coerenza - struttura la sua utopia politica secondo le linee di un rigoroso, oculato, analitico progetto educativo '®. Dalla moltiplicazione dei bisogni nasce dunque la differenziazione dei ruoli, secondo le attitudini di ciascuno: l'educazione confermerà (nel senso del confirmare latino) quell'attitudine. Ma M., come suo solito, adotta il suo drastico smascheramento e individua proprio nella formazione dello Stato platonico il paradigma ontogenetico di qualsivoglia sistema sociale rettorico: [... ] accettato come base della città della giustizia il fatto della convenzione dei violenti che è a base d'ogni città - [è nostro compito] fingere nuovamente con presunzione di giustizia tutte le forme della vita che gli uomini chiedono a chi voglia far loro da maestro. Accettata come vita libera quella che è fatta dei bisogni elementari, fondiamo nella città la libertà d'esser schiavi; accettato come giusto il principio della violenza che afferma la necessità del continuare, è giusta a ogni bisogno la sua affermazione. E se troviamo [un qualche espediente]perché ogni bisogno giunga alla sua 185 Cfr. il II libro della Repubblica e anche 441c-445e (IV libro), dove la questione viene ricapitolata in modo sintetico e definitivo; sono questi, più o meno, anche i passaggi del testo (e altri affini nella sostanza) che tiene docchio M. nella sua analisi davvero spietata dello Stato platonico, cui dedica l'intera, complessa, splendida Appendice II, quasi un'opera a sé stante. 186 cfr. id. libro X 614a ss. . La divinità è fuori causa: Aitia eloménou, theos anaîtios. 187 cfr. id. libro Ill 386a - 417b; IV 419a - 427b 105 giusta affermazione senza scapito della giusta affermazione degli altrui bisogni, abbiamo fondato la città giusta. Che gli uomini siano ognuno schiavo della propria miseria e per questa sottomesso ai modi a lui oscuri della comune convenienza, ognuno inteso al proprio utile e per sua natura nemico e ingiusto a ogni utile altrui, ognuno nell'oscurità del suo travaglio ignaro di tutto nella vita fuorché del suo bisogno, non importa; egli sarà saggio e giusto e libero, avrà la persona della libertà, della giustizia, della saggezza, poiché egli sarà detto secondo la città libera e giusta e saggia. - La città isola le singole necessità e così costituisce la produzione della vita elementare: l'agricoltura, le arti, i mestieri, il trasporto; costituisce gli organi dello scambio: il piccoloegrandecommercio; costituisce tutte le altre forme della vita; costituisce la necessità della guerra; e del difender la giustizia di quelle necessità con la violenza finge persona sufficiente ai puAxxec [sono appunto i "guardiani" platonici]; dell'affermare, sorvegliare, correggere la giusta affermazione di quelle necessità finge persona sufficiente ai capi dello stato [PR 147] !88. Se l'educazione di Socrate era dunque «creatrice di uomini» [PR 150], il suo discepolo infedele si mostra piuttosto attento a formare cittadini:  Platone non ha da fare uomini, egli ha da fare agricoltori, calzolai, fabbri, mercanti, banchieri, guerrieri, politici, che compiano ognuno la sua funzione necessaria ai singoli bisogni della città, perché questa pur si continui. Platone ha bisogno che ognuno s'adatti alla sufficienza di quell'astrazione di vita che egli a ognunoha macchinato [PR 151]. La "giustizia" platonica si rivela, dunque, per quella che è: "Ma intanto la città è costituita, e colla città sono costituite la giustizia, la saggezza, il coraggio, la padronanza di sé. La città è saggia per la saggezza dei suoi moderatori. La città è coraggiosa pel coraggio dei suoi puiarnec. E i guàxxes sono coraggiosi se vestono la persona della legge così che, la salvezza di quella come la loro essendo, da nessuna cosa possano esser trattenuti che non la difendano fino alla morte.  E se ognuno di loro si sappia costringere a quel determinato ufficio e all'obbedienza alle leggi costituite, ognuno sarà padrone (!!) di sé stesso, e la città anch'essa sarà padrona di sé, in cui l'idea del bene, per consiglio dei saggi moderatori e per virtù dei difensori e per l'ossequio del popolo, si imporrà alle necessità della vita così ch'esse abbiano armoniosamente a cospirare alla continuazione del tutto [PR esclamativi di M.]. Nel far ciò, completa M., Platone - diversamente da quanto ci tramandi la storiografia filosofica e da quanto Platone stesso affermi - non si discosta molto dall'orizzonte di dominio e di violenza perpetrato dai sofisti, anzi: «Altro che i sofisti! Se i sofisti erano ladruncoli, ma Platone - absit iniuria verbo - è il ladro in guanti gialli, che ha il suo sistema per rubare non più, come quelli facevano, questo o quello a caso, dicendo a ognuno: 'io sono un ladro'; ma con metodo e seriamente, per poter rubare tutto, e dicendo agli uomini: 'io son quello che ti salva per sempre dai ladri. Infatti è il modo più sicuro. Infatti, legittimando i compromessi dell'umana debolezza, egli toglie [...] all'uomo ogni possibilità di sentirsi in quella insufficiente, ogni bisogno d'affrancarsi da quella -» [PR 190; corsivi di M.].  || periodo è preso della sezione II (Il Macrocosmo) della Il Appendice critica, dedicata nello specifico a Platone, in qualità di «note alla triste istoria» dell'aerostato; come appare chiaro, ci stiamo appoggiando alle polemiche citazioni di M. (sottintendendole), tratte appunto dalla Repubblica, per puntellare anche il nostro discorso. Queste parole, che si impongono per lucidità e forza al lettore, bastano a se stesse'®. Rimane solo da rilevare che la ri-proposizione di una simile istanza totalitaria di dominio e di violenza (stavolta sublimata nella rete necessaria e compiacente - «callopismatica» dice 189 In effetti, La critica di M. può, ad orecchio, richiamare Popper. Il primo volume del capolavoro di quest'ultimo, La società aperta e i suoi nemici [che noi leggiamo nella traduzione proposta dall'ed. Armando], infatti, è in pratica interamente dedicato a una critica acerrima contro il platonismo politico (il titolo la dice lunga: Platone totalitario). Volendo davvero ridurre all'osso l'argomentazione popperiana, possiamo dire che tutto il pensiero politico di Platone, secondo il filosofo austriaco, può essere ricondotto a un progetto totalitario di restaurazione della società chiusa (ovvero, della società tribale, che interpreta se stessa come naturale, sacra e immutabile, ed è collettivista, gerarchica, organica, fondata sulle relazioni faccia a faccia). A questo scopo, Platone si varrebbe di strumenti euristici,concettuali e politici, che s'innestano l'uno con l'altro e che riassumiamo così: essenzialismo metodologico (la teoria delle idee); collettivismo (come visto, gli individui hanno valore solo come parti della totalità più ampia ch'è lo stato); teoria organica o biologica dello stato (cfr. quanto detto sopra); tecnocrazia (il governo va affidato ai competenti); "storicismo" (sotto questo termine Popper accomuna tutte le dottrine che s'illudono di enunciare le leggi dello sviluppo storico nel suo insieme). [Com'è noto, a Platone Popper contrappone la propria prospettiva - che definisce "umanitaria" - di "società aperta", modellata/articolata secondo i criteri degli Stati di diritto e delle democrazie dei paesi occidentali, le cui istituzioni sarebbero (preferiamo utilizzare il condizionale) modificabili/riformabili secondo il metodo della libera discussione]. Ma più che alle risapute affermazioni di Popper, siamo interessati ad una pagina, lasciata nella forma di intuizione, di Althusser; pagina evidentemente meno conosciuta, ma che si avvicina più di Popper al discorso di M.. Althusser inserisce quest'appunto su Platone in un discorso generale sull'ideologia e ovviamente legge la Repubblica (e ne smonta il progetto educativo) alla luce del "sapere scientifico liberatore" - ovvero "rivoluzionario" - marxista-leninista, com'egli stesso confessa. E questo segna la sua profonda differenza col Goriziano. Eppure, quanto scrive Althusser converge in modo indiscutibile e impressionante con le valutazioni di M. (anche se, come detto, l'accostamento è soltanto "topico"): entrambi individuano nell'educazione il nocciolo/presupposto rettorico della struttura statale. Scrive il filosofo francese, col suo caratteristico stile senza reticenze: «Questo [ovvero che «gli individui concreti 'agiscono', e che è l'ideologia che li fa agire'»], Platone lo sapeva già. Egli aveva previsto che occorrevano dei poliziotti (i 'Guardiani') per sorvegliare e reprimere gli schiavi e gli 'artigiani. Ma sapeva che non si può mai mettere un 'poliz iotto' nella testa di ogni schiavo o artigiano, e nemmeno mettere un poliziotto personale al culo di ogni individuo (altrimenti occorrerebbe anche un secondo poliziotto per sorvegliare il primo e così di seguito... e alla fine non ci sarebbero altri che poliziotti nella società, senza nessun produttore, e di che cosa vivrebbero allora gli stessi poliziotti?). Platone sapeva che occorreva insegnare al ‘popolo", sin dall'infanzia, le 'belle menzogne' che lo ‘fanno agire' da solo, e insegnare al ‘popolo' queste Belle Menzogne in maniera che esso ci creda, al fine di ‘agire’. [l'insistere di Althusser sulle 'belle menzogne! ordite dall'educazione platonica è il punto di maggiore convergenza con le riflessionidel Goriziano, ma cfr. la citazione in seguito]. Platone non era certo un ‘rivoluzionario’, benché intellettuale... egli era un sacrosanto reazionario. Ma aveva abbastanza esperienza politica per non raccontare storie e credere che, in una società di classe, la semplice repressione può assicurare da sola la riproduzione dei rapporti di produzione. Egli sapeva già (senza averne il concetto) che sono le Belle Menzogne, cioè l'ideologia, che assicura per eccellenza la riproduzione dei rapporti di produzione. | nostri moderni ‘dirigenti’ ‘anarchici rivoluzionari" non lo sanno. Essi farebbero bene a leggere Platone, senza lasciarsi intimidire dall' ‘autorità del sapere' che vi troveranno, poiché, benché puramente ideologici, possono trovarvi, diciamo, 'insegnamenti' di base sul funzionamento di una società di classe» [L. Althusser, Lo stato e i suoi apparati, trad. it. Editori Riuniti], M., più di mezzo secolo prima, aveva scritto (e si tenga presente quanto or ora citeremo, dato che proprio qui si trova il perno dell'argomentazione critica-filosofica del Goriziano, non solo in riferimento a Platone, bensì a tutto l'apparato rettorico): «[Nello Stato platonico] la violenza cacciata per la porta è già rientrata per ogni fessura infatti perché ogni singolo a uno di questi scopi bcil. gli scopi sufficienti alla vita, astrazioni dei bisogni materiali] di indirizzar la sua vita e pei begli occhi della felicità e della giustizia astratta accetti di tenervela sempre diritta - bisogna che ognuno al suo posto sia colla violenza ammaestrato» [corsivo nostro].M. - dello Spirito) il Goriziano la riscontrò, a distanza di millenni, nella Filosofia dello Spirito di Hegel'°° [PR]. L'ou-topia platonica, trovava purtroppo - attraverso Hegel - la sua reificazione concreta e storica nel codice morale-penale austriaco [cfr. soprattutto PR]. Col filosofo tedesco l'umanità realizzata (ovvero, l'umanità politica) consisteva - proprio come insegnava Platone - nella spontanea consonanza fra quel che vuole l'individuo e quel ch'è richiesto dalla famiglia, dalla società civile e dallo stato. Per Hegel, questo è lo stato normale - fisiologico - della vita pratica, che può riscontrarsi nei periodi di equilibrio e di "sanità" dei popoli (Hegel credeva d'individuarlo, realizzato in tutta la sua pienezza e fulgore, nella grecità classica: basterebbe, in questo senso, analizzare il diverso rapporto del Tedesco e del Goriziano proprio nei confronti della grecità per scorgere l'enorme divario che li allontana). Il «momento etico», nella dialettica dello Spirito Oggettivo, supera l'astrattismo morale, che si arrovellava nell'antagonismo fra intenzione individuale e legge. Lo spirito oggettivo - in cui 190 In particolare, aggiungiamo noi, nei Lineamenti di filosofia del diritto. In effetti, M. trae le sue citazioni dalla Enciclopedia delle scienze filosofiche, dalle pagine in cui Hegel parla dello Spirito Oggettivo, il moment della realizzazione della volontà dello spirito libero, nella fattispecie il momento del concreto attuarsi della storicità sociale attraverso la famiglia, la società civile e lo stato. Come si sa, Hegel approfondì e delucidò tali presupposti nei Lineamenti; riteniamo allora opportuno richiamarne almeno alcuni paragrafi (tra l'altro famosi) per integrare le polemiche citazioni M.iane con i luoghi dove più evidente si mostra la cosiddetta "statolatria" del filosofo di Stoccarda. Lo stato è la realtà dell'idea etica, - lo spirito etico, inteso come la volontà sostanziale, manifesta, evidente a se stessa, che pensa e sa sé e porta a compimento ciò che sa e in quanto lo sa. Nel costume lo stato ha la sua esistenza immediata, e nell'autocoscienza dell'individuo, nel sapere e nell'attività del medesimo, la sua esistenza mediata, casi come l'autocoscienza attraverso la disposizione d'animo ha nello stato, come in sua essenza, in fine e prodotto della sua attività, la sua libertà sostanziale. [...] § 258. Lo stato inteso come la realtà della volontà sostanziale, realtà ch'esso ha nell'autocoscienza particolare innalzata alla sua universalità, è il razionale in sé e per sé.Questa unità sostanziale è assoluto immobile fine in se stesso, nel quale la libertà perviene al suo supremo diritto, così come questo scopo finale ha il supremo diritto di fronte agli individui, il cui supremo dovere è d'esser membri dello stato. [...] $ 260. Lo stato è la realtà della libertà concreta; ma la libertà concreta consiste nel fatto che l'individualità personale e i di lei particolari interessi tanto hanno il loro completo sviluppo e il riconoscimento del loro diritto per sé (nel sistema della famiglia e della società civile), quanto che essi, o trapassano per se stessi nell'interesse dell'universale, o con sapere e volontà riconoscono il medesimo e anzi come loro proprio spirito sostanziale e sono attivi per il medesimo come per loro scopo finale, così che né l'universale valga e venga portato a compimento senza il particolare interesse, sapere e volere, né gli individui vivano come persone private meramente per l'ultimo, e non in pari tempo vogliano nell'universale e per l'universale e abbiano un'attività cosciente di questo fine. Il principio degli stati moderni ha questa enorme forza e profondità, di lasciare il principio della soggettività compiersi fino all'estremo autonomo della particolarità personale, e in pari tempo di ricondurre esso nell'unità sostanziale e così di mantener questa in esso medesimo. $ 261. Di fronte alle sfere del diritto privato e del benessere privato, della famiglia e della società civile, lo stato è da un lato una necessità esteriore e la loro superiore potenza, alla cui natura le loro leggi, così come i loro interessi sono subordinati e da cui sono dipendenti; ma dall'altro lato esso è il loro fine immanente ed ha la sua forza nell'unità del suo universale fine ultimo e del particolare interesse degli individui, nel fatto ch'essi in tanto hanno doveri di fronte ad esso, in quanto hanno in pari tempo diritti [...] § 265. Queste istituzioni costituiscono la costituzione, cioè la razionalità sviluppata e realizzata, nell'ambito del particolare, e sono perciò la base stabile dello stato, casi come della fiducia e della disposizione d'animo degli individui per il medesimo, e i pilastri della libertà pubblica, poiché in esse la libertà particolare è realizzata e razionale, quindi in esse stesse sussiste in sé l'unione della libertà e della necessità. [Siamo nella parte terza - L'eticità; Terza sezione - Lo stato; le citazioni sono desunte dalla trad. it. dei Lineamenti peri tipi della Laterza, 2000, a cura di G. Marini, e corrispondono, rispettivamente, alle pagg. 195, 201 e 204; i corsivi sono di Hegel]. finalità individuale e finalità collettiva coincidono - si realizza pienamente nello Stato, «a sostanza etica consapevole di sé». La sua essenza è costituita da quello stesso amore che sta a fondamento della famiglia, innalzato però a «universalità saputa», a consapevolezza cioè del proprio valore universale. In questo senso, lo Stato non conosce altri poteri al di sopra di sé. Ovvero, tradotto il tutto in termini M.iani, i rapporti sufficienti che l'uomo intrattiene con la propria vita) e con le altrui vite assurgono all'ordito - ovvero si camuffano - di rapporti razionali e dunque razionalmente necessari, e la Rettorica sociale (statale) prende vita, e acquista diritto e giustificazione del proprio esistere, nella forma pudica e "benevola" dell'Astuzia della Ragione [List der Vernunft], la parca che tesse nel segreto le ragioni e le finalità degli uomini. 4. La Rettorica come tecnica della violenza e violenza della tecnica. Non c'è maggior potenza di quella che si fa una forza della propria debolezza. M. La Rettorica, dunque, è es-propriazione: in ciò consiste la sua violenza. L'unico modo per sconfiggere la Rettorica sarebbe - afferma M., nelle ultime, sconcertanti pagine della sua tesi - scongiurare appunto ogni educazione: questa, in sintesi, la pretesa davvero rivoluzionaria (e quanto veramente rivoluzionaria rispetto a tante altre sedicenti tali) del Goriziano: «togliere la violenza dalle radici» è il suo motto, nella forma del conosci te stesso: Reagisci al bisogno d'affermare l'individualità illusoria, abbi l'onestà di negare la tua stessa violenza, il coraggio di vivere tutto il dolore della tua insufficienza in ogni punto [PR 45-46]. Utopia, è vero. Perché la Rettorica si impone, è onnipresente, è tutto ciò che accade: e lo è in modo irrimediabile. Perché, oltre che una sua forza, ha una sua intelligenza (conosce paure e debolezze degli uomini, degli esseri, e le sfrutta), una sua estrema capacità di adattamento. La sua storia universale è anzi la storia del suo adattamento: il dispositivo rettorico - quasi entità a sé stante, quasi entità pensante - ha inteso la grande forza del "segreto", la strategia vincente della "dissimulazione": ha inteso che «sarebbe povero nelle sue risorse, economo nei suoi procedimenti, monotono nelle tattiche che usa, incapace d'invenzione ed in un certo senso condannato a ripetersi sempre» * '°": avendo nient'altro «che la potenza del 'no', del divieto, dell'ingiunzione, della coartazione, esso «sarebbe essenzialmente anti-energia» *: «tutti i modi di dominio, di sottomissione, di assoggettamento si ridurrebbero in fin dei conti all'effetto di obbedienza » * «C'è una ragione generale e tattica che sembra autoevidente: il potere [nella nostra prospettiva: il dispositivo rettorico, ma nel taglio ermeneutico che stiamo dando è lo stesso] è tollerabile a condizione di dissimulare una parte importante di sé. La sua riuscita è proporzionale alla quantità di meccanismi che riesce a nascondere. Il potere sarebbe accettato se fosse interamente cinico? Il segreto non è per lui un abuso; è indispensabile al suo funzionamento » *. Il sistema della violenza, alle proprie manifestazioni esterne, ai risultati di azioni cogenti di istituzioni deputate al "sorvegliare e punire" (che tuttavia sopravvivono, propaganda della ventilata sicurezza), al suo porsi come "stato di diritto", preferisce le forme dell'interiorità (le forme della morale farisaica che si oggettivano, nei codicilli del diritto morale-penale), preferisce assumere le ammalianti sembianze di giustizia sociale e di razionalità sociale: si è fatto carne e sangue forgiando i tipi del "soggetto" in filosofia, dello "scienziato" nella conoscenza e in ultimo - figura in cui le prime due si compendiano - del "cittadino 191 Cfr. la nostra nota 167. modello" nella società cosiddetta civile, come denuncia il Goriziano, in pagine davvero forti e risentite. Sono queste le forme, insomma, in cui - secondo M. - la violenza rettorica si è sublimata (nel senso davvero freudiano del termine), sono questi i meccanismi attraverso i quali l'ideologia si è fatta idealità, e il Leviatano si è fatto società ideale e addirittura vagheggiata. Ironia del dispositivo rettorico: «ci fa credere che ne va della nostra liberazione » *. Ma seguiamo più da vicino il dettato del nostro giovane filosofo, riprendendo opportunamente la dimostrazione del "teorema-M." là dove l'abbiamo interrotta nel paragrafo precedente, amplificandola qui proprio al contesto sociale'””. Abbiamo lasciato l'uomo nella condizione sospesa tra l'illusione della permanenza e la consapevolezza, che nella trama dell'illusione s'insinua, della effettiva condizione tragica della propria esistenza: l'uomo «sente d'esser già morto da tempo e pur vive e teme di morire» [24]: perché «chi teme la morte è già morto» [33]. A questa condizione insostenibile, il dio luciferino della yopoyw trova - o pretende di trovare - un più collaudato ed efficace «schermo [o empiastro] al dolore: il dispositivo sociale, appunto. L'uomo chiede «ad altri appoggio alla sua vita, «dà e chiede, entra nel giro delle relazioni» [43]. Se prima il compromesso della consistenza si consumava, come dire, nella percezione "onanista" del proprio corpo, ora gli uomini - con maggior insistenza - «chiedono di esser per qualcuno e per qualcosa persona sufficiente con la loro qualunque attività, perché la relazione si possa ripetere nel futuro; perché il correlato sia per loro sicuro nel futuro: l'uomo si vuol ‘costruire una persona' – H. P. Grice: THE HUMAN BECOMES A PERSON -- con l'affermazione della persona assoluta che egli non ha: è l'inadeguata affermazioned'individualità: la rettorica» [57]. Ma nel volgersi «a ricercare quelle posizioni dove il senso attuale della sua persona lo aveva altra volta adulato colla voce del piacere: ' tu sei' [ovvero, appunto, nella rettorica sociale], gli già è fuori del giro sano della sua potenza» [64], in modo definitivo e irrimediabile. Insomma, gli uomini decidono di «adattarsi ragionevolmente» [89] l'uno all'altro: cosa davvero singolare, ammette M., la contraddizione che si viene a creare: nella società «tutti hanno ragione» quando invece «nessuno ha la ragione» [39, ma anche 54] della propria esistenza. Difatti, e qui le parole del nostro filosofo sono chiarissime, nello stipulare la «cambiale della società » [102] gli uomini si comportano «non però, come ci aspetteremmo, vittime della loro debolezza - in balia del caso, ma 'sufficienti' e sicuri come divinità » [95]. E' dunque il punto più alto dell'illusione del dio del piacere, il punto in cui la sua "arte tessile" assurge a livelli di regale maestria'”. nota 161. 193 Le nostre espressioni vengono ispirate da un passo del Politico di Platone, che ci restituisce la valenza della sua rettorica politica in forma pressoché conclusiva. La nostra citazione, dunque, si allinea a quelle (davvero numerose) di Michelstadter, e inende compendiarle, condividendone il contesto polemico:Nella stipulazione del "contratto sociale" gli uomini «si son fatti una forza della loro debolezza, poiché in questa comune debolezza speculando hanno creato una sicurezza fatta di reciproca convenzione» [95, ma anche D 66]: essi, cioè, hanno trovato definitivamente «il modo di poter continuare con sicurezza ad aver fame in tutto il futuro» [94]. Così, da una parte, la società «largisce loro sine cura tutto quanto gli è necessario» [adattato]; dall'altra, essi fingono di ignorare che «a loro degenerazione è detta educazione civile, la loro fame è attività di progresso, la loro paura è la morale, la loro violenza, il loro odio egoistico - la spada della giustizia» [95]. Questo perché, in effetti, la sicurezza - per quanto graditi siano i suoi servigi e privilegi - si paga comunque con un grandissimo scotto: essa «è facile ma è tanto più dura: la società ha modi ben determinati, essa lega, limita, minaccia: la sua forza diffusa è concreta in quel capolavoro di persuasione che è il codice penale. La cura di questa sicurezza asservisce l'uomo in ogni atto » [100-101]. E dunque, l'uomo da un lato si trova costretto ad accettare la propria «libertà d'esser schiavo » («cercando la sicurezza nell'adattamento a un codice di diritti e doveri») [94], e così pratica violenza contro se stesso; dall'altro, «impone al resto della materia [alle cose] la stessa forma» [96] che a lui risulta utile («violenza sulla natura: lavoro» [97]) e, cosa ancor più grave, «subordina il suo simile alla propria sicurezza » [97] («violenza verso l'uomo: proprietà » [97]). Questo meccanismo, leggermente complicato nell'esposizione ma semplice nel suo funzionamento, ha la forza di un potentissimo abbrivo: date queste premesse, la Rettorica ha facile gioco nel «coinvorticare» («come la corrente d'un fiume ingrossato ») [59] tutta la congerie umana e tutti gli aspetti dell'esistenza del singolo individuo, riuscendo a contaminare ogni sana e onesta persuasione in "disonestà". Il procedimento si reduplica e si estende, possiamo dire, per inerzia di moto e per sineddoche di comportamento (la Rettorica, come la Fama virgiliana, eundo crescit), seguendo una parabola che M. spiega e sintetizza, mirabilmente, nel suo Dialogo: [...] la preoccupazione della vita spingerà pur sempre gli uomini a curare e a cercare le posizioni dove videro vivere altrui, dove forse anche parve a loro stessi per qualche tempo vivere. Nasce per questa preoccupazione, dalla vita sana del corpo, la degenerazione sensuale e la rettorica dei piaceri; dalla diritta attività d'un uomo che ha una sua missione da compiere, l'ambizione della potenza - e la rettorica dell'autorità; dall'opera d'un uomo che aveva qualche cosa da dire - la posa dei creatori e la rettorica artistica; dalle parole degli uomini che mostrarono agli altri la retta via - la presunzione dei pensatori - e la rettorica filosofica con la sua sorella minore: la rettorica scientifica [D 64]. La prima cambiale per l'uomo è il suo corpo, poi viene la camicia con la quale è nato - e la camicia è contesta di posizione, diritti acquisiti, affetti acquisiti come i diritti, non solo, ma anche di ciò che il socialmente povero «Ecco tutta la funzione regale di tessitura: non lasciare mai che entri in azione una separazione fra il carattere temperato e il carattere energico, che devono invece essere orditi insieme, in una comunità di intenti e di opinioni, in una condivisione di onori e di gloria, e in una sorta di giuramento comune, per farne un tessuto armonioso e, come si dice, ben serrato, e confidare a questi due elementi le magistrature della città [...] Ecco pronta la buona stoffa prodotta dall'ordito dell'azione politica, allorché, partendo dai caratteri umani di energia e di temperanza, la scienza regale assembla e unisce le loro due vie per mezzo della concordia e dell'amicizia, e realizzando così il più magnifico e il più eccellente di tutti i tessuti, vi avvolge, in ciascuna città, tutto il popolo, schiavi e uomini liberi, serrandoli insieme nella sua trama e assicurando alla città, senza pericolo di insuccesso, tutta la prosperità di cui può godere quando è ben governata» (Politico).trova già nell'atmosfera: le vie, i modi, tutto il lavoro accumulato dai secoli e di cui i posteri godono i frutti nella vicendevole sicurezza e nella sicurezza di fronte alla natura [D 67-68]. Questa sicurezza dissimula e copre con un velo di «prudente ipocrisia» [D] una reale situazione di conflitto, quella sociale, dove in realtà l'homo è homini lupus, dato che «invidia ambiziosa, prepotenza e timor degli uomini» («le virtù consacrate» della rettorica sociale) [D] la fanno da padrona. Tuttavia, come nella singola individualità la voce del dolore si fenomenologizza nelle nevrosi quotidiane o esplode nelle situazioni-limite della perplessità esistenziale, nel contesto sociale essa prende fiato attraverso la rabbia dei popoli: «la rabbia è il Leitmotiv della vita sociale», il «cigolio continuo della macchina sociale»; attraverso di essi, gli uomini sfogano la loro «impazienza e l'insopportabile senso della dipendenza » [D 69, ma anche PR]. Ma quali sono gli strumenti attraverso i quali la Rettorica assicura la «sicurezza fatta di reciproca convenzione», ovvero, quali sono le reificazioni del /avorio di (falsa) persuasione ch'è proprio della Rettorica? Possiamo utilmente schematizzare le indicazioni del Goriziano (del resto, ne abbiamo parlato a sufficienza nel paragrafo su Parmenide): a) il denaro, «concentrato di lavoro»'*, destinato a diventare «del tutto nominale, un'astrazione, quando le ruote saranno così ben congegnate che ognuna entrerà nei denti dell'altra senza bisogno di trasmissione» '®; 194 In questa definizione del denaro si può scorgere, netta, l'influenza della lettura di testi di Marx, a M. non alieni. Un importante appunto autografo, riportato dal Cerruti [cfr. in appendice alla sua monografia cit. alle pagg. 167- 168], mostra ad esempio che M. lesse, annotò e schematizzò, in brevi linee e concetti-chiave, Il capitale. Questo non deve far pensare, secondo noi, a velleità rivoluzionarie-proletarie (nel senso marxiano del termine) nel nostro giovane filosofo - che comunque pur scrisse, in gioventù, un Discorso al popolo -; o addirittura ad un inserimento della sua Persuasione "contestatrice" all'interno di una temperie marxista, come da alcuni pur è stato tentato. In realtà, M. ci si mostra lontano da ogni engagement politico, e questa sua posizione la valutiamo più che come sintomo di un' "ignoranza" o indifferenza politica, come conseguenza di una ben ponderata presa di posizione. Evidentemente, il gioco politico (nella fattispecie, quello dei partiti) dovette apparire al Goriziano come una delle forme più lampanti e più "scanzonate" del compromesso rettorico: all'interno della "comunella di malvagi" esiste solo un apparente fronteggiarsi, su posizioni solo in apparenza contrarie, che mirano esclusivamente al potere (oggi si chiamerebbe partitocrazia). La politica del tempo gli si doveva rivelare come conferma di ciò; vale la pena, allora, riportare l'unico appunto politico (nel senso gretto del termine) che abbiamo ris contrato nella nostra lettura dei suoi testi, anche a testimonianza della lucidità della sua analisi in proposito:  Il socialismo [M. sta parlando delle manipolazioni che la Rettorica ha prodotto a scapito dei "sinceri" moniti della Persuasione] - mantenendo le forme, il nome, gli schemi delle argomentazioni, tutto il frasario di Marx - ha ridotta la sua negazione della società borghese a un elemento di riforma nella società borghese, volto a scopi più o meno particolari e materiali: più o meno mite, a seconda che più o meno i capi del partito avevano bisogno della società borghese e, approfittando della forza che loro concedeva il partito, ambivano a un posto in quella. Così che in Francia il socialismo è giunto al governo, in Germania ha creato una classe benestante più borghese dei borghesi, in Itali... dell'Italia è pietoso tacere. -» [PR  in nota; corsivi dell'autore], Possiamo con comodità riassumere la questione, e segnare i distinguo, dicendo che, a differenza di Marx, M. non approntò una critica/analisi della Rettorica a partire da strutture economiche, bensì a partire da strutture ontologiche (la deficienza). LA LINGUA, che «arriverà al limite della persuasività, tale che «gli uomini si suoneranno vicendevolmente come tastiera»  "°° e LA LINGUA giungerà alla sua «cristallizzazione»  definitiva”; niente paura, tuttavia: seppure un giorno «gli uomini non riusciranno ad intendersi certo giungeranno [comunque...] ad intendersela » /®8; c) la scienza, esasperazione della pretesa conoscitiva, «officina dei valori assoluti, il baluardo dell'oggettività, che ri-formula a suo arbitrio la consistenza dell'esistere ricavando «dalla contemporaneità o dal susseguirsi d'una data serie di relazioni una presunzione di causalità» [84; corsivo nostro]; in questo rivelandosi lo strumento preferito della yiaopuyia [84]. 95 Si pensi alle transazioni "virtuali" che oggi avvengono mediante bancomat e carte di credito, o anche attraverso internet. %6 Si pensi alle... tastiere dei nostri PC che permettono di chattare (come si dice in gergo) attraverso internet. 97 « Date parole sulle quali gli uomini senza conoscerle s'appoggiano per gli usi della vita e senza conoscerle come ricevute le danno. Come visto più volte, per M. lo strumento della lingua nasce innanzitutto da un bisogno di consistenza; vale a dire che la "solidità" della parola, e soprattutto dei luoghi comuni e dei tecnicismi, serve da una parte a creare sostanza illusoria alla propria deficienza attraverso il rapporto con gli altri nel circuito linguistico – H. P. Grice: The conversational exchange -- [La utilità, quella originaria], dall'altra ad economizzare la transazione rettorica, se possiamo esprimerci così [2a utilità, quella definitivamente artefatta]. Questa situazione di "stordimento" (in riferimento soprattutto alla prima utilità), il vano tentativo di stornare la voce del dolore/deficere attraverso il frinire "innaturale" del linguaggio, denunciata più volte da M., e con insistenza, viene allegorizzata in questa breve, bellissima favola di Rilke, che ci piace riportare, convinti che se il Goriziano l'avesse letta l'avrebbe di sicuro, a sua volta, citata (si leggano con attenzione soprattutto gli ultimi capoversi):«C'erano due creature, un uomo e una donna, che si amavano. Amarsi vuol dire non accettare nulla, da nessuna parte, dimenticare tutto e volere ricevere tutto da una sola persona, quello che già si possedeva ed il resto: e questo è quanto desideravano reciprocamente le due creature. Ma nel tempo, nei giorni, nel flusso di tutto quello che va e viene, spesso, prima ancora di avere stabilito un rapporto, un simile modo di amare non può essere mandato ad effetto: gli avvenimenti incalzano da ogni lato ed il caso apre loro ogni porta. Per questo i due risolsero di passare dal tempo alla solitudine lontano dal suono delle ore e dai rumori della città. Si costruirono dunque una casa dentro un giardino; e la casa aveva due porte, una sul lato destro e una sul lato sinistro. La porta di destra era la porta dell'uomo, e di qui doveva entrare tutto quanto era dell'uomo. Ma quella di sinistra era la porta della donna; e sotto questo arco doveva passare tutto quello che apparteneva alla donna. Così avvenne. Chi primo si destava il mattino scendeva ad aprire la sua porta, e fino a tarda ora della notte entravano molte cose, anche se la casa non era posta lungo una strada. Per chi sappia come riceverli, arrivano fino in casa paesaggio luce e una brezza dalle spalle cariche di odore e molte altre cose ancora. Ma anche giorni trascorsi, figure, destini, entravano per quelle due porte, e a tutti era riservata la stessa accoglienza, tanto semplice che ognuno credeva di avere sempre abitato in quella casa solitaria. Così procedettero le cose per un lungo periodo di tempo, e le due creature erano molto felici. La porta di sinistra veniva aperta un poco più spesso, ma per quella di destra entravano ospiti più vari. Dinanzi a questa, un mattino era ad attendere la Morte. L'uomo, non appena la ebbe veduta, chiuse in fretta la porta e la tenne ben serrata per tutto il giorno. Poco dopo la Morte apparve dinanzi all'ingresso di sinistra. La donna chiuse tremando la porta elasbarrò con un robusto chiavis tello. Essi non si dissero nulla dell'accaduto; ma aprirono più di rado le due porte e cercarono di accomodarsi con quanto avevano in casa. La loro vita divenne così molto più povera di prima. Le loro riserve si fecero scarse, sorsero le prime preoccupazioni. Cominciarono a dormire male; e durante una di quelle lunghe notti insonni, entrambi udirono improvvisamente uno strano rumore, quasi uno scalpicciare e un picchiare insieme. Veniva di là dal muro di casa, a eguale distanza dalle due porte, ed era come se qualcuno cominciasse a scalzare pietre per aprire una nuova porta al centro di quel muro. Nel terrore improvviso che li colse, i due si comportarono come se non udissero nulla di strano; cominciarono a parlare, a ridere in modo innaturale; e quando si furono stancati, il rumore alla parete era cessato. Da quella notte in avanti le due porte rimangono definitivamente chiuse. | due vivono come prigionieri; sono malati, soffrono di strane fantasie. Il rumore si ripete di tempo in tempo. Allora essi ridono con le labbra, ma i loro cuori sono sul punto di mancare dallo spavento. Ed entrambi sanno che il rumore diventa sempre più forte e distinto, e debbono parlare e ridere sempre più forte con le loro voci sempre più fioche». [cfr. R. M. Rilke, Le storie del buon Dio, trad. it., Milano, Rizzoli].La società, soprattutto attraverso la scienza, non soltanto assicura "oggettività esistenziale" ma scongiura agli uomini ogni «tovog - ogni pericolo che esiga tutta la fatica intelligente e tenace per esser superato »  (ma, in effetti, i due "pregi" s'identificano). Nel far questo, essa si autopromuove, come si dice oggi, a "scienza con fini operativi", ovvero a tecnica. La vita si tecnicizza, il che wol dire, secondo M. (il quale non fa differenza fra tecnica e tecnologia), che la vita si de-potenzia'’. La tecnica, cioè, viene a 199 La critica di ispirazione heideggeriana può, a buon ragione, individuare soprattutto in questo punto uno dei più espliciti "precorrimenti" di M. rispetto al filosofo tedesco. Tuttavia, a prescindere da una certa, effettiva consonanza di diagnosi che pare accomunarli, ribadiamo quello che, a nostro parere, è l'irriducibile "cavillo" che li contraddistingue e che rende vana, per noi, ogni operazione di accostamento: per Heidegger, l'oblio dell'Essere e il richiamo all'esistenza autentica (come riappropriazione dell'orizzonte ontologico del Dasein) si giocano sul piano appunto dell'ontologia; per M. la Rettorica ha una natalità fisiologica, se possiamo esprimerci così, e il richiamo all'esistenza autentica si consuma sul piano del socratismo, ovvero di una forte istanza etica (etica che, come si sa,Heidegger ci tenne ad escludere dalla sua "analitica esistenziale"). E' comunque indicativo come, seppur partendo da differenti presupposti, i due filosofi si fanno interpreti di una comune "perplessità" del pensiero di fronte ai risvolti "violenti", neanche tanto nascosti, che la tecnica porta con sé. Evidentemente, la traduzione politica del dominio tecnico veniva presentita come pericolo in un'età incerta per eccellenza, che - volendo - M. apre e Heidegger chiuderà, con gli esiti contraddittorii che tutti conosciamo. E' altrettanto ovvio che M. non fu il primo ad individuare, e a denunciare, l'essenza tecnica, diciamo il "tecnocratismo", del suo tempo: a partire dalla rivoluzione industriale, almeno, la polemica - moralistica e/o scientifica (intendiamo, per quest'ultimo punto, marxista) - contro la riduzione dell'uomo a ingranaggio era addirittura un fatto alla moda. E prima di M., già un Carlyle, ad esempio, ci dava un ottimo resoconto di prospettiva: «Se ci si chiedesse di caratterizzare questa età, che è la nostra, con qualche epiteto unico, saremmo tentati di chiamarla non Età Eroica, Religiosa, Filosofica o Morale, ma l'Età Meccanica, sopra ogni altra. E' l'Età del Macchinismo in tutti i significati della parola, esterno e interno; l'Età che con tutto il suo potere indiviso, fa progredire, insegna e pratica la grande arte di adattare i mezzi allo scopo. Nulla si fa ora direttamente, o a mano; tutto colla regola e colla combinazione calcolata.  Da ogni parte l'artigiano vivente è cacciato dalla sua officina per lasciare il posto ad un altro più rapido ed inanimato. La spola sfugge alle dita del tessitore e cade in dita di ferro che la maneggiano con maggiore velocità. [...] Per tutti gli scopi terrestri e per alcuni scopi non terrestri ci sono macchine e aiuti meccanici; per tritare i nostri cavoli, per immergerci in un sonno magnetico.  Che meravigliosi incrementi furono cosi portati e sono ancora apportati alla potenza fisica dell'umanità; quanto meglio nutriti, vestiti, alloggiati, e sotto i rapporti esteriori, quanto meglio accomodati sono ora, o potrebbero essere, gli uomini con una certa misura di fatica; ecco una riflessione piacevole che si impone ad ognuno. Quali cambiamenti, inoltre stia apportando nel sistema sociale questo accrescimento di potenza; come sia sempre più cresciuta la ricchezza e nello stesso tempo si sia sempre più accumulata in masse, alterando stranamente le vecchie relazioni e aumentando la distanza fra il ricco e il povero, sarà un problema per gli economisti politici. Ma lasciando per ora queste materie, osserviamo come il genio meccanico del nostro empo si sia esteso in campi affatto estranei. Non è soltanto l'esteriore e il fisico che sono retti dal meccanismo, ma anche l'interiore e lo spirituale. Anche qui nulla segue il suo corso spontaneo, nulla è lasciato in balia degli antichi metodi naturali». A tal proposito, troviamo interessante riscontrare anche un'indiscutibile analogia descrittiva all'interno della comune polemica (di Carlyle e di M.) contro l'età del Macchinismo: entrambi fanno riferimento a esempi concreti, minimi, 'tecnici"; entrambi denunciano una meccanizzazione non solo dell'aspetto "esteriore e fisico", ma anche dell' "interiore e spirituale". E'anche interessante valutare l'alternativa che Carlyle propone all'età della tecnica; poco dopo il passo citato, egli scrive:«Il Filosofo di quest'epoca non è un Socrate, un Platone, che inculca agli uomini la necessità e il valore infinito della bontà morale, e questa grande verità, che la nostra felicità dipende dallo spirito che è in noi e non dalle circostanze che sono fuori di noi; ma uno Smith, un Bentham, che inculcano precisamente il contrario, - cioè che la nostra felicità dipende intieramente dalle circostanze esteriori; e che anche la forza e la dignità dello spirito che è in noi sono esse pure la creazione e la conseguenza di quelle circostanze. Se le leggi e il governo fossero bene ordinati, tutto andrebbe bene per noi; il resto si accomoderebbe a suo piacere!», Un resoconto che M. avrebbe controfirmato (a meno che da esso non sia stab anche ispirato, ma sinceramente non ce la sentiamo di avanzare l'ipotesi). Quest'ultima citazione da Carlyle non vuole certo appiattire l'originalità della proposta persuasa di M., né il suo riferimento alla lezione genuina del socratismo come sostanza etica della Persuasione (ci mancherebbe altro); vuol soltanto far intendere come la ricerca esistenziale dicoincidere con la razionalizzazione estrema della relazione sufficiente poiché essa, in sostanza, s'impegna - potremmo dire, in base al nostro assunto interpretativo - a sufficere homines [cfr. supra], meccanizzandone quella che la Arendt chiamava, in senso pregnante, vita activa. In base a questa diagnosi, che M. snocciola non tanto a livello teoretico 200, il Goriziano conclude che «ogni quanto piuttosto indugiando su esempi di vita concreta progresso della tecnica istupidice per quella parte [ch'essa intende sufficere] il corpo dell'uomo» [104]: «le vesti, la casa, la produzione artificiale del calore rendono inutile la facoltà di reazione dell'organismo», tale che «l'individuo per sé non è più una forza pericolosa in mezzo agli animali». Siamo convinti che queste affermazioni di M., che corrono il rischio di esser lette come un grossolano parossismo anti-tecnologico, trovino il motivo della loro esagerazione soprattutto in una velata polemica "ideologica" individuabile tra le righe: esse, cioè, ci appaiono non solo come ammissioni, ma anche come contestazioni, se si tien conto (e invitiamo a farlo) delle contemporanee tecno-apologie del futurismo, altrettanto parossistiche?°'. Inoltre, le conclusioni del Goriziano confortano anche la nostra linea interpretativa, che legge "foucaultianamente" la Rettorica, nella sua espressione più pura, come tecnica politica del corpo: difatti, proprio attraverso la tecnica, secondo M. essa sollecita un processo (diremmo, danwiniano) di atrofia progressiva delle potenzialità organiche dell'individuo, condizione sufficiente all'asservimento totale (e in questo contesto, invitiamo anche a tener conto delle "ragioni" della servitù secondo Aristotele, nelle prime pagine della Politica). M., oltre che essere frutto di un impegno, di una esigenza e di una sofferenza personali, evidentemente s'inseriva anche all'interno di una temperie culturale - che accomunava le voci più alte non solo del socialismo e del radicalismo, ma anche del liberalismo, dell'anarchismo e addirittura del fronte reazionario - che auspicava all'unisono un ritorno dell'uomo alle autentiche radici della sua umanità. [Per le citazioni dei passi di T. Carlyle, cfr. dell'autore: Segni dei tempi, contenuto in Ideologie nella rivoluzione industriale,a cura di F. Papi, Zanichelli] 200 O meglio, lascia al lettore la facoltà di evincere il livello teoretico dai riferimenti "empirici". Per gli esempi polemici adottati da M. Ma cfr. anche la nostra nota precedente. 201 Anzi, la posizione di M. (tecnologia come atrofia dell'organo per delega della funzione, se possiamo dir così) pare offrirsi come il ribaltamento speculare di quella futurista (tecnologia come potenziamento dell'organo per ausilio nella funzione). E, in questo senso, c'è forse anche un intento ironico nel sottolineare l'effetto d' "evirazione" che la tecnica produce. L'esaltazione del meccanismo e della velocità, già esplicita nel Manifesto del 1909 (l'anno in cui M. cominciò a scrivere la sua tesi), diviene in Marinetti addirittura utopia di un nuovo uomo meccanico e "moltiplicato": «Il giorno in cui sarà possibile all'uomo di esteriorizzare la sua volontà in modo che essa si prolunghi fuori di lui come un immenso braccio invisibile il Sogno e il Desiderio, che oggi sono vane parole, regneranno sovrani sullo Spazio e sul tempo domati. Il tipo non umano e meccanico, costruito per una velocità onnipresente, sarà naturalmente crudele, onnisciente e combattivo. Sarà dotato di organi inaspettati: organi adattati alle esigenze di un ambiente fattodiurti continui. Possiamo prevedere fin d'ora uno sviluppo a guisa di prua della sporgenza esterna dello sterno, che sarà tanto più considerevole, inquantoché l'uomo futuro diventerà un sempre migliore aviatore».La tecnica dunque è il punto più alto e più subdolo della violenza verso l'uomo e verso la natura [97-98], poiché l'organizzazione tecnica della vita - ossia l'orizzonte tecnico di dominio - presuppone e valuta tutti gli enti del mondo sublunare alla stregua di risorse- corpi a disposizione, momenti-corpi di un ingranaggio, materiali-corpi impiegati/impiegabili secondo piani prestabiliti?°?, Il danaro, il linguaggio, la scienza, e la sua escrescenza tecnica, rappresentano così la cementazione dell'intreccio delle relazioni sufficienti, e - garantendosi fondamenta così salde - la Rettorica ha facile gioco nell'edificare il suo sistema sociale, la sua geniale architettura di dominio. «Questa camicia di forza o camicia rettorica - scrive M. - è contesta di tutte le cose nate dalla vita sociale: 1°, i mestieri; 2°, il commercio; 3°, il diritto; 4°, la morale; 5°, la convenienza; 6°, la scienza; 7°, la storia. Ed ha per giunta una sua deontologia, un suo pentalogo”° a uso e consumo della sua violenza: 1 non impegnarti con tutta la tua persona 2 distingui tra teoria e pratica 3 prendi la persona della sufficienza che t'è data 4 misura i doveri coi diritti 5 informati a ciò che è convenuto  In definitiva, la genialità della Rettorica è nel far calzare ai propri "sudditi", coi modi della lusinga, una convenienza che più che un abito sociale è divenuta una vera e propria nuova pelle [156; vedremo più avanti come ci riesca]; tal che essi, beati per l'azione dell'oppiaceo rettorico, «galleggiano alla superficie della società come un ago asciutto alla superficie dell'acqua per l'equilibrio delle forze delle forze molecolari» [120; corsivo di M.], senza sforzo e, soprattutto, cosa più grave, senza responsabilità [108]. Gli uomini si adattano volentieri ad essere partes materiales dell'organismo sociale [148, ma anche 114], scambiano la Salute per la felicità e | benessere, che la Rettorica propina loro nelle sembianze dell'«armoniosa soddisfazione delle singole necessità»  e dell'«ottimismo sociale. La Rettorica sociale è il paese dei balocchi” e l'uomo, come Pinocchio, «non è un E così via. E' altresì interessante notare che Marinetti, pochi capoversi prima, aveva dileggiato i Lavoratori del Mare di Victor Hugo come opera emblema di «un leitmotiv dominante tedioso e sciupato [quello della «divina Bellezza- Donna»]», opera invece adorata da M.. [per le citazioni da Marinetti, cfr. dell'autore L'uomo moltiplicato e il Regno della Macchina, contenuto in Filippo Tommaso Marinetti e il Futurismo, Oscar Mondadori, 2000, a cura di Luciano de Maria, pagg. 38-42]. 202 Per Heidegger, l'essenza della tecnica - il punto estremo dell' "oblio dell'Essere" - si rivela come Gestell, "impianto", ossia unione di tutti i modi dell'impiegare. Gli heideggeriani, giocando sull'etimologia, fanno notare che Gestell vuol dire anche "scaffale", dove il Ge (che traduce il cum latino), sta per il modo della raccolta. E che il Ge lo ritroviamo nel Gefahr, nel "pericolo" della tecnica come orizzonte planetario in cui il "pensiero calcolante" oblitera definitivamente l'essenza dell'Essere. 203 Si confronti col già citato Pentalogo della persuasione; per cui cfr. anche oltre, in relazione ad un altro pentalogo, quello tolstoiano. Mittwisser, ovverdwc, conscius, ma complice in buona fede» [108] del lucignolo dio della popoya, nel disporre e nel gioire del suo "svago" e delle sue comodità. 204 Leggiamo in questo senso la simpatia di M. per l'opera di Collodi (come ricordato in precedenza, secondo la testimonianza della sorella Paula) e abbiamo inserito apposta qui il riferimento, anche per esigenze di variatio. L'insoluto scontro universale di Rettorica e Persuasione. Le proposte di M. per un definitivo affermarsi della Persuasione. Lo scontro coni fatti. Di fronte alla Rettorica, in un assetto dunque non monolitico, ma dinamico, plurale, sta la forza della Persuasione, la forza della resistenza, l'autonomia "politica" (autonomia, ma politica) del vir: quest'ultimo, come dicemmo, vive in uno stato di emulsione. «Questi punti di resistenza sono presenti dappertutto nella trama del potere. Non c'è [...] rispetto al potere un luogo del grande Rifiuto - anima della rivolta, focolaio di tutte le ribellioni, legge pura del rivoluzionario. Ma delle resistenze che sono degli esempi di specie: possibili, necessarie, improbabili, spontanee, selvagge, solitarie, concertate, striscianti, violente, irriducibili, pronte al compromesso, interessate o sacrificali»* “°°. La forza del vir sta nel distinguersi in questo coacervo di opposizioni più o meno consapevoli, più o meno sincere, più o meno innervate nella (o esposte alla) malafede: l'opposizione alla Rettorica rischia a sua volta di farsi rettorica, talora è lo stesso dispositivo che maschera se stesso nelle forme della sua opposizione”. nostra nota Troviamo interessante, a tal proposito, il tentativo già di Quintiliano di confutare questo carattere ancipite della retorica: ovviamente, lo scrittore latino fa riferimento alla retorica intesa nella sua fenomenologia più povera, ovvero come "arte del dire"; eppure, già qui, Quintiliano si mostra consapevole della potenza del dispositivo, tale da riuscire a rovesciare una posizione nel suo contrario; si mostra altresì persuaso che una retorica che rinnega se stessa è piuttosto un'eristica; e che, di converso, il vero retore segue una morale (quella del credibile, del verosimile) che non può essere confutata, perché mira al bene della comunità. C'è una lunga tradizione latina dietro alle parole del pedagogista, che risale almeno a Catone: l'oratore è il vir bonus dicendi peritus. Tuttavia, l'autore del brano, verso la fine, quasi sconfessa se stesso: la retorica si scopre come mero strumento di dominio (seppure volto al bene della comunità), strumento eminentemente politico che, in un certo momento, si dissocia volentieri da quella stessa moralità che dovrebbe invece permearla e che lo scrittore appassionatamente pur le ascrive. E' altresì interessante, secondo noi, valutare le arti "gemelle" che Quintiliano associa alla retorica nel corso della sua confutazione: la scherma, il pilotaggio, la strategia condividono - con la stessa "arte del dire" - il medesimo sfondo polemico, la medesima finalità di sconfiggere l'avversario. Ovvero, il meccanismo retorico ad un certo punto si astrae dal suo luogo di origine e diviene elemento strutturale e caratterizzante di tutto l'agire umano. Dunque, anche la confutazione di Quintiliano finisce col ritorcersi contro se stessa. [Del testo, abbiamo evidenziato in corsivo i passaggi che riteniamo cruciali]. «Assai spesso si fa quest'altra cavillosa accusa alla retorica, che la discussione abbia luogo da una parte e dall'altra; ne segue che, mentre nessun'arte è opposta a sé stessa, per la retorica avviene il contrario; mentre nessun'arte distrugge quello che ha fatto, ciò tocca alla retorica; parimenti, essa insegna o quanto è da dire o quanto non è da dire, quindi essa non è arte o in quanto insegna quel che non si deve dire o in quanto, dopo aver insegnato quel che si deve dire, insegna pure il contrario. Evidentemente queste considerazioni riguardano solo quella retorica che è aliena dalla moralità dell'oratore e dal concetto stesso di virtù: del resto, dove la causa è ingiusta, ivi non ha luogo la retorica, per cui è quasi inverosimile che sia un buon oratore, cioè un uomo onesto, a difendere l'una e l'altra parte in causa. Tuttavia, essendo nell'ordine naturale delle cose che due giuste cause dividano in campi opposti due saggi, dal momento che essi pensano di dover venire a scontrarsi tra loro, se la ragione cosi comanderà, risponderò a tali argomenti e certamente in modo da dimostrare che tali idee sono state vanamente escogitate anche contro quanti concedono il titolo di oratore pure alle persone dai cattivi costumi. Intanto la retorica non è in contrasto con se stessa: perché si mette a confronto una causa con un'altra causa, non la retorica con sestessa. E se tra loro contendono due oratori che hanno imparato la stessa cosa, sarà sempre arte quella che è stata insegnata sia all'uno che all'altro; d'altro canto, ciò si verifica nella scherma, perché sovente gladiatori allenati dallo stesso maestro vengono messi l'uno di fronte all'altro; nel pilotaggio, perché nelle battaglie navali un pilota fronteggia l'altro; nella strategia, perché un generale combatte contro l'altro. Allo stesso modo la retorica non sovverte quel che ha creato. Infatti, l'oratore non distrugge le argomentazioni da lui proposte e neppure fa questo la retorica, perché tra quanti pongono come finalità di quest'arte il persuadere o tra due galantuomini che, come ho detto, qualche caso abbia posto di fronte, oggetto della ricerca è ciò che più si avvicina alla verità: e se una cosa è più attendibile di un'altra, essa non sarà opposta a quella che pure apparve attendibile. In sostanza, come non c'è Di contro, la Persuasione deve trovare una sua coerenza, una sua consapevolezza, una sua "bontà gratuita", che la distolga dalla tentazione di invischiarsi anch'essa nella trama di potere, o di essere inglobata (e dunque di divenire inoffensiva) in una delle tante "sacche di tolleranza" che la Rettorica ha a sua disposizione. La voce della Persuasione (soprattutto attraverso l'insegnamento socratico, che ne rappresenta la trasposizione umana più fedele) [... ]risveglia nell'uomo la richiesta del bene attuale e lo affranca dal pericolo di dar valori a nomi così da esser per questi tratto a adattarsi all'irrazionalità di una qualsiasi vita sufficiente; lo libera dalla vana attesa d'un futuro che porti ciò di cui nel presente non abbia in sé la potenza, lo libera dalla soggezione dell'ambiente in ciò che gli nega il possesso di quanto dalle cose e dagli uomini gli possa esser dato diverso da lui, additandogli come unico possesso da seguire la propria anima [PR 150]. Ecco perché, a nostro parere, la forza rivoluzionaria di M. non può essere assimilata alla contestazione, filosofica e politica, della scuola di Francoforte (strascico dell'istanza marxista), come pure qualche critico" ha proposto. Certo, vien quasi naturale conchiudere l'analisi M.iana sul dispositivo rettorico nelle parole programmatiche che un Marcuse appone al suo capolavoro: «Una confortevole, levigata, ragionevole, democratica non-libertà prevale nella civiltà industriale avanzata »°°8, Altrettanto spontaneo nascerebbe l'accostamento tra gli uomini rettorici e i «salauds» di Sartre (o i «fieri benpensanti», ma per il Francese è lo stesso), «quelli che passeggiano in riva al mare nei loro abiti primaverili», credendo (o fingendo di credere) a quell'edificio ordinato di valori, diritti, abitudini che si sono costruiti per dare un ruolo, un senso a sé e alle cose, occultando l'abisso della gratuità e assurdità del mondo e dell'esistenza?°’. opposizione tra ciò che è bianco e ciò che è più bianco, tra ciò che è dolce e ciò che è più dolce, così opposizione non c'è tra quanto è credibile e quanto è più credibile. La retorica non insegna mai quello che non dev'essere detto, né il contrario di quello che dev'essere detto, ma quel che in ciascun processo dev'essere detto. E non sempre, anche se molto spesso, la verità va difesa a tutti i costi, perché in certi casi l'interesse generale impone la difesa di ciò che è falso» [Quintiliano, Institutio oratoria, II, 17, 30-36, trad. P. Pecchiura]. 207 Ad esempio, il Cerruti: ma l'opinione è divenuta oramai quasi un luogo comune. Il critico, comunque, fa un rilievo che possiamo accettare, e preporre anche alla nostra analisi: M. quando attacca il "sistema rettorico" - o la Rettorica fatta sistema, com'egli dice - rivolge invero le sue critiche ad un paradigma assoluto di "comunella di malvagi" (ogni comunella è, sempre e dovunque, malvagia); tuttavia la sua spietata disanima ha buon gioco nel prender di mira l'epifania storica di quella comunella a lui contemporanea, cioè la società borghese di fine ottocento - inizio novecento, come risultante ultima, almeno in ordine di tempo, della degenerazione "politica" dell'uomo (e ciò, nota il Cerruti, si esplicita soprattutto nel Discorso al popolo; ma cfr. la sua monografia su Carlo M., Mursia - Civiltà Letteraria] 208 Cfr. Marcuse, L'uomo a una dimensione, Einaudi Sartre, La Nausea, Einaudi, 1989 nella fattispecie le pagg. 165-178. L'ipocrita rettorica dei salauds trova il proprio corrispettivo, amabile e ingenuo, nell'ostinazione di Anny nel creare «momenti perftti», sforzi tanto minuziosi quanto vani per ricomporre il mondo intorno a lei. Per Sartre, l'esistenza che si svela (la vera esistenza) è appunto la Nausea, una pozza tiepida di terribile consapevolezza del putridume che intride l'aria, la luce, i gesti della gente. Se M. avesse potuto leggere Sartre, avrebbe chiamato certamente anch'egli Nausea la disgustosa "condizione onirica" che attanaglia l'uomo nelle situazioni limite della propria esistenza [per cui cfr. supra]. Ma nondimeno l'avrebbe combattuta. Eppure, la distanza tra le due posizioni - quella di M. e quella francofortese- sartriana - non è solo di prospettiva storica, ma innanzitutto di prospettiva etica’: un Adorno, un Marcuse, un Horkheimer, un Sartre (il loro stesso progenitore: Marx) si muovono ancora nella rete dei poteri, traggono ancora ispirazione dalla spirale di violenza: la trasformazione ch'essi prospettano, la contestazione di cui essi si fanno portavoci mira, l'è vero, ad essere destabilizzante, a minare dalle fondamenta le forme costituite della Rettorica (ovvero, com'essi la chiamano, dell'amministrazione”'') ; eppure la loro contestazione alla violenza avviene attraverso la violenza per l'instaurazione di una nuova violenza, ch'è la stessa Rettorica con nome solo mutato: i giacobini della rivoluzione si affannano a riscrivere una nuova "enciclopedia" della mappa del potere, contraddittoria ma non contraria a quella che già esiste. Se proprio vogliamo trovare un riferimento, più o meno attuale, alla soluzione M.iana, potremmo casomai chiamare in causa l'utopia di un Bloch. Ma anche qui il paragone non tiene. Perché M. si pone su un piano decisamente "altro": la sua Persuasione non consiste in una riorganizzazione del potere, neanche nelle parvenze di una sua "castrazione". La Persuasione del Goriziano mira piuttosto a scardinare ogni sufficiente relazione, ovvero - lo ripetiamo ancora una volta - a svellere la violenza dalle sue radici, in maniera definitiva. L'atto di accusa contro le "scuse" della Rettorica è in lui totale, esasperato, e in questo potrebbe dirsi utopico: eppure contiene una sincerità che non ci sentiamo di attribuire ai teorici della violenza contro la violenza. Il nostro giovane filosofo avviò una disperata ricerca di "punti di appoggio" a questa sua proposta di Persuasione, e - come visto - la individuò in un /eitmotiv che legava esperienze storiche e culturali eterogenee, da Sofocle, Socrate, Cristo, Buddha, a Ibsen a Beethoven e Leopardi: voci - quasi confuse (intendiamo: eccentriche, molto diverse tra loro) - che il tesista riassettò, compilando una propria, personalissima storia dell'umanità persuasa decisamente alternativa ad ogni ufficiale, pacifica, compassata storia della razionalità occidentale (che è poi la storia del potere occidentale). Quei punti di appoggio dovevano corroborare una sua intima persuasione, ovvero dovevano garantirle (anche) una dignitosa piattaforma speculativa, che ne scongiurasse il pericolo di essere mal intesa (come ancor oggi purtroppo avviene) quale mera, epidermica, gratuita pulsione eversiva e contestatrice rispetto a quanto la circondava. 210 Come giustamente lamenta il Campailla. Scrive molto bene lo studioso: «[da un simile accostamento] vien fuori un travisamento del pensiero di M.; il quale ha lottato non per avviare una rivoluzione sociale, ma per ricostruire il valore etico dell'esistere sul non senso dell'essere» [cfr. Campailla, Pensiero e Poesia]. 211 Facciamo notare che M. vede negli «impiegati [... ] le anime 'implicate' per eccellenza» [PR 110],Una storia della Persuasione, infine, che sembra scandirsi, anzi che effettivamente s'identifica, con una storia del Tragico. La Persuasione, dallo scontro «a ferri corti con la vita», esce perdente. Certo, è così, ribadisce M.: è un fatto innegabile, un esito che "le accade" comunque, suo malgrado. Come è ‘anche vero che la Rettorica ha assorbito, metabolizzato le testimonianze persuase e le ha fatte diventare le proprie testimonianze, esplicito ribaltamento effettuato con malafede: la Rettorica «mangia e beve e prolifica in nome di Buddha, in nome di Cristo» [adattato da PR 123]; ripetiamo: «Ironia del dispositivo: ci fa credere che ne va della nostra liberazione». Eppure la voce della Persuasione, seppur agonizzante, resiste con tenacia, sorvola anche ogni sua strumentalizzazione, s'insinua nelle falle del "divertimento" rettorico, approfitta dei suoi cedimenti (ogni pletorica ha i suoi punti deboli, per quanto minimi): la sua voce di disincanto, per taluni irritabile, "sgomita" insomma per arrivare fino a noi, ad inquietarci. E a volte ci riesce, neanche questo si può negare. E' la "profezia" di Socrate, l'anatema del Persuaso rivolto contro i suoi accusatori ed assassini: [... ]lo dico, o cittadini che mi avete ucciso, che una vendetta ricadrà su di voi, subito dopo la mia morte, assai più grave di quella onde vi siete vendicati di me uccidendomi. Oggi voi avete fatto questo nella speranza che vi sareste pur liberati dal dover rendere conto della vostra vita; e invece vi succederà tutto il contrario: io ve lo predìco. Non più io solo, ma molti saranno a domandarvene conto: tutti coloro che fino ad oggi trattenevo io, e voi non ve ne accorgevate. E saranno tanto più ostinati quanto più sono giovani; e tanto più voi ve ne sdegnerete. Ché se pensate, uccidendo uomini, di impedire a qualcuno che vi faccia onta del vostro vivere non retto, voi non pensate bene. No, non è questo il modo di liberarsi da costoro; e non è affatto possibile né bello; bensì c'è un altro modo bellissimo e facilissimo, non togliere altrui la parola, ma piuttosto adoperarsi per essere sempre più virtuosi e migliori?!?.6 Il pretesto cronologico della proposta persuasa di M.. La violenza a lui contemporanea. Se tento di trovare una formula comoda per definire quel tempo che precedette la prima guerra mondiale, il tempo in cui son cresciuto, credo di essere il più conciso possibile dicendo: fu l'età d'oro della sicurezza. Nella nostra monarchia austriaca quasi millenaria tutto pareva duraturo e lo Stato medesimo appariva il garante supremo di tale continuità. | diritti da lui concessi ai cittadini erano garantiti dal parlamento, dalla rappresentanza del popolo liberamente eletta, e ogni dovere aveva i suoi precisi limiti. La nostra moneta, la corona austriaca, circolava in pezzi d'oro e garantiva così la sua stabilità. Ognuno sapeva quanto possedeva o quanto gli era dovuto, quel che era permesso e quel che era proibito: tutto aveva una sua norma, un peso e una misura precisi. Chi possedeva un capitale era in grado di calcolare con esattezza il reddito annuo corrispondente; il funzionario, l'ufficiale potevano con certezza cercare nel calendario l'anno dell'avanzamento o quello della pensione. Ogni famiglia aveva un bilancio preciso, sapeva quanto potesse spendere per l'affitto e il vitto, per le vacanze o per gli obblighi sociali, e vi era anche sempre una piccola riserva per gli imprevisti, per le malattie e il medico. Chi possedeva una casa la considerava asilo sicuro dei figli e dei nipoti; fattorie e aziende passavano per eredità di generazione in generazione; appena un neonato era in culla, si metteva nel salvadanaio o si deponeva alla cassa di risparmio il primo obolo per il suo avvenire, una piccola riserva per il suo cammino. Tutto nel vasto impero appariva saldo e inamovibile e al posto più alto stava il sovrano vegliardo, ma in caso di sua morte si sapeva (o si credeva di sapere) che un altro gli sarebbe succeduto senza che nulla si mutasse nell'ordine prestabilito. Nessuno credeva a guerre, a rivoluzioni e sconvolgimenti. Ogni atto radicale, ogni violenza apparivano ormai impossibili nell'età della ragione. Questo senso di sicurezza era il possesso più ambito, l'ideale comune di milioni e milioni. La vita pareva degna di esser vissuta soltanto con tale sicurezza e si faceva sempre più ampia la cerchia dei desiderosi di partecipare a quel bene prezioso. Dapprima furon solo i possidenti a compiacersi del privilegio, ma a poco a poco accorsero le masse; il secolo della sicurezza divenne anche l'età d'oro per tutte le forme di assicurazione. Si assicurava la casa contro l'incendio e il furto, la campagna contro la grandine e i temporali, il proprio corpo contro gli infortuni e le malattie, si acquistavano pensioni per la vecchiaia e si offriva alle neonate una polizza per la dote futura. Alla fine si organizzarono anche gli operai, conquistandosi paghe regolate e le casse malattia, mentre i domestici si preparavano coi risparmi un'assicurazione sulla vecchiaia e pagavano in anticipo un obolo per i propri funerali. Solo chi poteva guardare l'avvenire senza preoccupazioni, godeva il presente in tutta tranquillità. In questa commovente fiducia, di poter chiudere anche l'ultima falla all'irrompere della sorte, c'era, malgrado l'apparente austerità e modestia nel concepire la vita, una presunzione pericolosa. L'Ottocento, col suo idealismo liberale, era convinto di trovarsi sulla via diritta ed infallibile verso 'il migliore dei mondi possibili' Guardava con dispregio le epoche anteriori con le loro guerre, carestie, rivoluzioni, come fossero state tempi in cui l'umanità era ancora minorenne e insufficientemente illuminata. Ora invece non era più che un problema di decenni, poi le ultime violenze del male sarebbero state del tutto superate. Tale fede in un 'progresso' ininterrotto ed incoercibile ebbe per quell'età la forza di una religione; si credeva in quel progresso già più che nella Bibbia ed il suo vangelo sembrava inoppugnabilmente dimostrato dai sempre nuovi miracoli della scienza e della tecnica. In realtà, sulla fine di questo secolo di pace l'ascesa generale si fece sempre più rapida e molteplice. Nelle strade splendevano di notte al posto delle tremolanti lanterne le lampade elettriche, i negozi portavano dalle vie centrali sino alla periferia il loro splendore seducente; già in grazia del telefono si poteva comunicare da lontano, già si poteva correre nei carri senza cavalli con velocità impensate, già l'uomo si lanciava nell'aria attuando il sogno di Icaro. Le comodità della vita passarono dalle dimore signorili a quelle borghesi; non si dovette più attingere l'acqua dal pozzo o dal ballatoio, non più accendere con pena il fornello. Si diffondeva l'igiene, spariva la sporcizia. Gli uomini diventavano più belli, più sani, più forti da quando lo sport ne irrobustiva il corpo e sempre più raramente si vedevano deformi, gozzuti, mutilati: tutti questi miracoli erano stati compiuti dalla scienza, arcangelo del progresso. Anche nel campo sociale si andava avanti; di anno in anno venivano concessi nuovi diritti all'individuo, la giustizia veniva amministrata con maggiore senso umanitario e persino il problema dei problemi, la povertà delle masse, non appariva più insuperabile. Il diritto di voto venne concesso ad una cerchia sempre più vasta e con ciò anche la possibilità di difendere legalmente i propri interessi; sociologi e professori andavano a gara nello sforzo di rendere più sana e persino più felice l'esistenza del proletariato... Come stupirsi che il secolo si compiacesse dell'opera propria e vedesse in ogni nuovo decennio solo un gradino verso un decennio migliore? Non si 212 Apologia 39 c-d [qui nella bella traduzione di G. Reale].temevano ricadute barbariche come le guerre tra popoli europei, così come non si credeva più alle streghe e ai fantasmi; i nostri padri erano tenacemente compenetrati dalla fede nella irresistibile forza conciliatrice della tolleranza. Lealmente credevano che i confini e le divergenze esistenti fra le nazioni o le confessioni religiose avrebbero finito per sciogliersi in un comune senso di umanità, concedendo così a tutti la pace e la sicurezza, i beni supremi. ?!3. Abbiamo trascritto per intero le pagine con cui Stephan Zweig apre la sua splendida autobiografia (ma il termine le va stretto), perché sono un ritratto fedele e commosso - una riconoscente biografia - dell'Austria Felix che rappresentò l'humus vitale, politico, culturale, sociale in cui visse il celebre scrittore ebreo, e in cui visse anche il nostro Goriziano. Gorizia, infatti, al tempo di M., era ancora austriaca (passò all'Italia, come si sa, solo alla fine del primo conflitto mondiale): rappresentava, del mastodontico impero, una delle estreme propaggini (la sua provincia) e di quello stesso impero, come per ogni provincia avviene, riproduceva - nel suo piccolo benessere?'* - lo splendore, ma anche le contraddizioni, complicate dalla sua collocazione liminare. "Città giardino", "Nizza d'Austria", luogo privilegiato per le vacanze della nobiltà asburgica, attratta dal clima mite (l'Adriatico dista non molti chilometri), dalla dolce vita cittadina, dagli ottimi vini già allora rinomati, da un'architettonica aristocratica e gradevole che ancora oggi la caratterizza. Questa sua geografia di confine inevitabilmente si rifletteva (e ancor oggi si riflette) in una multiforme, in sempre fermento, geografia culturale: un ibridismo, eclettico e non meramente sincretico, che si giovava delle fecondanti suggestioni d'incontro tra la cultura italiana, slava e germanica, e che da esse ricavava una sua pur autonoma, originale risultante. A buon diritto, Gorizia acquisiva dignitosa posizione tra le compagini di quel multiforme mondo per cui è stato coniato il termine Mitteleuropa, termine che da geografico è giocoforza slittato ad indicare una particolare connotazione, appartenenza culturale, anzi addirittura una categoria esistenziale. I M. erano una delle famiglie più stimate della piccolo-media borghesia benestante della città: e un ulteriore elemento esasperava la loro posizione sociale: erano ebrei. Alberto M., il padre di Carlo, era in effetti il ritratto vivente dell'ebreo assimilato: cercava quasi di velare quella sua discendenza, dandosi da fare alacremente per ottenere il consenso e il decoro sociale. Era un instancabile lavoratore: aveva messo su un negozio di cambiavalute, che si era da subito rivelato redditizio; nei ritagli di tempo, si dedicava alla letteratura: «Fu un autodidatta - ricorda la figlia Paula, nei già citati Appuntf "° - Era quasi un bibliomane. Comperava libri, soprattutto d'occasione, e presto si formò una grande biblioteca di 213 S, Zweig, Il mondo di ieri, Oscar Mondadori,  | volti soddisfatti di una borghesia in ascesa ci sono tramandati dai ritratti del pittore autoctono Giuseppe Tominz. opere eterogenee che a noi bambini quasi incuteva rispetto.  La nostra casa fu il centro di riunioni intellettuali e anche di allegri convegni famigliari». Di animo buono e pronto allo spirito, tuttavia «era conservativo per le usanze tradizionali ebraiche, ma non era osservante dei riti né possedeva uno spirito religioso. Anzi era il tipico rappresentante della mentalità materialistica dell'Ottocento». Politicamente è un liberale, attivo sostenitore della causa irredentista. Raggiunta una certa sicurezza economica, Alberto può "permettersi" anche un quarto figlio: il nostro Carlo Raimondo M. (il doppio nome è già un compromesso di italianità ed ebraicità, così tipico del padre) nasce il 3 giugno 1887. Abbiamo indugiato sul ritratto della figura paterna del filosofo goriziano non per incoraggiare una lettura psicoanalitica, ma perché - semplicemente - Alberto M., com'era di sua natura, insistette sempre nel veicolare la formazione del figlio (forse più che per gli altri tre, nell'ordine Gino, Elda e Paola: Carlo era quartogenito): una presenza costante, schiva ma opprimente, che alla dimostrazione diretta dell'affetto e del consiglio preferiva la stesura di veri e propri sermoni scritti: il più famoso tra essi è quello che appunto si ricorda come Sermone paterno, consegnato a Carlo all'atto della sua partenza per Firenze”'°. Alberto riponeva nell'ultimo figlio quella speranza disattesa dal primo, Gino, partito a cercar fortuna in America (dove invece troverà la morte), non in grado di soddisfare le paterne velleità culturali. Il nostro Carlo, da parte sua, vide il padre sempre come una figura, seppur lontana nel senso "fisico" dell'affetto, comunque degna di ogni rispetto, elogio, e soprattutto riconoscenza: una figura enigmatica (in un bozzetto lo 215 Sono gli Appunti per una biografia di Carlo M., contenuti in appendice al volume di Campailla Pensiero e poesia..., cit, alle pagine 147-164. Gli stralci che riprendiamo dalla biografia, nel corso del nostro discorso, s'intendano passim. 216 Vale la pena riportare alcuni passaggi nodali del Sermone, per render conto della pressione cui la "rettorica familiare" sottoponeva il nostro giovane e per fornire testimonianza indiretta della patina moralistica (impregnata di "senso del dovere") che doveva aver informato tutta la sua educazione in famiglia. Invitiamo anche il lettore ad un raffronto col Sentir e meditar (presente nel Carme in morte di Carlo Imbonati, vv. 207-215) di manzoniana memoria, che a nostro parere presenta considerevoli punti di contatto con quanto segue. «Mio caro Carlo questo ritratto non ti dà l'imagine del papà "bello" e scherzoso, è il papà serio, | 'hai detto tu; del resto il papà è serio anche quando scherza ed è poi giusto che oggi io mi ti presenti con fisonomia pensosa, perché vengo a farti gli ammonimenti della vigilia della partenza. [...] Hai fatto qui i tuoi studi con onore ed ora vai in un ambiente gajo ed artistico a nutrirti la mente di discipline piacevoli e utili. Ma spero che la tua coscienza t'avvertirà sempre che non vai a godere soltanto, che hai doveri da compiere. - La coscienza deve aver sempre la parola e dev'essere sempre ascoltata in ogni nostro passo - ogni nostra azione dev'essere retta dal criterio che prima d'ogni altra cosa dobbiamo compiere il nostro dovere. - Il dovere è il faro [...] Guardati Carlo da ogni eccesso, ricordati che nella misura sta il segreto d'ogni benessere, d'ogni buona riuscita.- Misura nei godimenti e nello studio, negli attaccamenti e nelle predilezione oggettive e soggettive.- Il senso della misura rende tutto efficace, spreme da tutto il giusto diletto e l'utilità, l'eccesso sforma e guasta tutto, ritorce a male le cose migliori.- Pensa sempre, Carlo, specialmente nei momenti di perplessità nella tua condotta al papà e alla mamma: Cosa mi direbbero essi? interrogati e tu conosci il nostro cuore e i nostri principi troverai il giusto responso. [...] Pensa sempre che una tua mancanza all'onore anche inorpellata da sociali mitiganti, sarebbe la condanna di morte di tuo padre che non ammette scuse per quelle prevaricazioni, che ha fatto base della propria esistenza l'onore, sua legge suprema l'onesto lavoro, sua religione il dovere». [il testo del Sermone paterno è contenuto nei Dialoghi intorno a M., Gorizia, Biblioteca Statale Isontina, 1988, pagg. 10-13; le nostre citazioni sono passim], raffigura alla stregua di una Sfinge!), cui voler bene, perché - M. ne era consapevole - anch'egli evidentemente nascondeva una sua certa, sincera Persuasione che non riusciva però a palesare. Col tempo, il sermone paterno dovette apparire al giovane filosofo una delle espressioni più eclatanti della Rettorica familiare, ma egli non ne fece mai parola al padre, per non ferirlo: per lo stesso motivo, lodava le mediocri prove letterarie di quello con affettuosa, filiale ipocrisia. Ma, tutto sommato, l'infanzia del nostro filosofo trascorre in maniera più che serena: l'armonia e il benessere che regna in famiglia è il riflesso fedele dell'«elogio della sicurezza felice» di Zweig. Carlo - ci rivela ancora Paula M. - «nei primi anni [tra i quattro figli] era il più mite, dolce, ubbidiente. Si ribellava [...] soltanto ad una sola cosa: a chieder scusa di una disubbidienza o di un fallo commesso, anche se sapeva di aver avuto torto [...}». Da piccolo, piuttosto pauroso e introverso e "speculativo" (a tre anni, a commento di un fatto luttuoso, dice alla sorella «Ma sai, anche tu, anche io, tutti un giorno dovremo morire»), riuscì col tempo a superare quegl' "inceppi": fonda, allora, con la sorella un Periculum club, la sua esuberanza Ad esse ben presto si associa la sua passione assoluta: i ballo. Divenuto davvero estroverso, è l'idolo di coetanei e colleghi: considera tutti i suoi amici con lo stesso affetto e considerazione, non privilegia nessuno: si perdonano volentieri a vicenda ogni tipo di monellerie, le più e le meno gravi. Pieno anche di sana autoironia, porta ovunque vada una fresca ventata di gioia e giovinezza (ad una festa si traveste da donna, facendo furore): gli piace corteggiare le ragazze, ma non è importuno o maleducato, anzi le tratta tutte con grande rispetto. Gli piace vestir bene, ma non è oltremisura vezzoso, o affettato. Comincia altresì a disegnare (anzi, si scopre un vero genio nella ritrattistica caricaturale?'*) e ad interessarsi di musica. Il suo si rivela un carattere buono, comprensivo, portato alla pietà: è celebre l'episodio con un cane randagio (episodio che Carlo avrebbe in seguito raccontato in greco e lo Mreule tradotto in latino), sfamato e curato dal giovane: alle lamentele dei genitori, per quell'estranea presenza in casa, M. risponde con una notte "randagia" passata all'addiaccio. A scuola, e la cosa può un po' stupirci, tutto procede senza infamia e senza lode: studia volentieri, ma non con esagerata diligenza (le sue materie preferite sono, manco a dirlo, disegno, italiano e matematica) e si segnala piuttosto per motivi disciplinari (dannazione dei professori le schermaglie col compagno di banco Ruggero Bressan)"®; quindi, 217 Cfr. la diapositiva | [Ritratto del padre-sfinge] nel supporto iconografico. 218 Cfr. M. caricaturista, nelle nostre Integrazioni. 219 E' d'uopo, a questo punto, a compendio di quanto finora detto, riportare la testimonianza di un collega ginnasiale più giovane, nientepopodimeno che il futuro poeta Biagio Marin. L'episodio ricordato dal Marin [che noi leggiamo riprodotto in Cerruti, Carlo M., cit., pagg. 7-8] è piuttosto famoso nella cerchia degli estimatori del Goriziano e ci testimonia di come già allora un ancor giovanissimo Carlo apparisse ai suoi colleghi, come dire, circonfuso di un alone di soprattutto per assecondare le aspirazioni paterne, si mostra propenso ad iscriversi alla severa università di Vienna. Effettivamente vi si iscrisse, alla facoltà di matematica e fisica, «ma poi spinto dal suo amore per l'arte [e per l'ambiente italiano e la lingua] pregò il babbo di lasciarlo andare almeno un anno a Firenze, che non conosceva, ma poi vi rimase per tutto il corso degli studi». Come si immaginerà, per Alberto M. fu una mezza delusione, che non mancherà di far pesare al figlio. Ma che cosa era successo, nel frattempo? Come mai, forse la prima volta (eccezion fatta per poche, irrilevanti schermaglie), il giovane goriziano si assunse, tutt'ad un tratto, il rischio di una scelta così decisiva, definitiva, così... autonoma? L'inflessibile mente del padre non poteva comprenderla fino in fondo (seppur comunque la rispettasse): più disponibile e comprensiva et madre Emma, come sempre. Che cosa era successo, quindi? In effetti, M. già da tempo conduceva - in parallelo alla canonica educazione scolastica - una propria Bildung culturale e umana: ad esempio, «s'interessò moltissimo per la letteratura ussa e lesse quasi sempre in traduzioni tedesche Tolstoi, Puskin, DostojJewsky, ecc...». Ma soprattutto un evento doveva aver scosso il giovane, un incontro evidentemente non occasionale, ma fatale - diremmo "congiunturale" - nella storia della Persuasione: l'incontro appunto con Enrico Mreule, con il dèmone Enrico. «Si avvicinarono, mi pare - scrive ancora Paula M. - nell'ultimo anno di scuola. Mreule era una natura chiusa, aveva avuto un'infanzia triste, si trovava male in famiglia, s'era isolato e aveva già da giovinetto tendenze filosofiche precoci. Fu lui a far conoscere a Carlo Schopenhauer e a iniziarlo alla ricerca dei valori della vita. Con Mreule e con un altro compagno, Nino Paternolli, si trovava spesso in una grande soffitta in casa di quest'ultimo, dovepassavano delle lunghe sere a discutere problemi seri». L'incontro cruciale con Enrico, dunque, rivela a M. un'impressione che già lui stesso, per profondità e riflessione innate, fiutava nell'aria («sotto la cenere ardeva il fuoco», sana Persuasione, E' quasi superfluo dire che dalle parole del poeta (non poteva essere diversamente) ci viene consegnato uno dei più bei ritratti del giovane M.. «Ero in quarta ginnasiale quando lui era in ottava. Tutti lo conoscevano. Come avviene sempre, noi più giovani guardavamo a quelli degli ultimi corsi con rispetto. Non parliamo poi di quelli dell'ottava. Tra essi il più notato, per la sua bellezza, per la sua eleganza, e soprattutto per un cappello grigio che portava tondo alla spagnola, a tese pari, era Carlo M.. Era uno dei "bravi" un "erninentista" come si diceva allora. Accanto a lui, i suoi amici Rico Mreule e Nino Paternolli, e uno, che poi non ho più visto, bello alto, che credo si chiamasse Simsig. Un giorno, deve essere stato di maggio, perché faceva già caldo, ero alla fontana nel cortile di tramontana, durante la pausa delle dieci. Ed ecco, sopravviene il gruppo degli splendidi amici. lo, che avevo appena accostata la bocca alla cannella, mi ritirai per far posto ai signori dell' "ottava". E Carlo, che era il primo, vedendo nei miei occhi e nel mio gesto quel rispetto che mi aveva fatto dimenticare la mia sete, mi sorrise con quel suo sorriso bianchissimo tra le belle labbra violacee, e mi disse: "bevi". Ma io non volli bere sotto i suoi occhi così vivi e neri, quasi fossi preso da pudore, e, "bevi prima tu", gli dissi. Allora si tolse il cappello grigio orlato, che era il tocco in lui più originale e me lo porse dicendomi: "allora tienmi per favore il cappello". E si mise sotto la cannella con la bocca ridente e i capelli, che aveva lunghi e neri e riccioluti, gli fecero nimbo intorno pallido, nobilissimo. Vedendomi, come aveva smesso di bere, allocchito, mi diede un buffetto e mi disse: "ora tocca a te, bevi"»ammonisce Paula): l'età della sicurezza celava, al di sotto della sua patina dorata, un'oscura, sottile malattia: una decadenza. Questa lancinante consapevolezza, questa verità presentita ma fin allora "rimossa", squarcia in modo così violento al giovane l'alcova che premurosamente la famiglia gli aveva costruito intorno, che a un certo punto M. comincia addirittura a somatizzare il morbo del suo tempo. Il suo corpo si rivela più debole e cedevole di quanto mai avesse sospettato: soffre continui mal di stomaco, ogni volta che cerca di ripetere le sfuriate della prima giovinezza, incappa in una slogatura, in una frattura, in una rovinosa caduta. Il celebre passo di una lettera, scritta alla sorella in un momento diparticolare sconforto, può darci conto dell'angoscia del nostro filosofo:  soffro perché mi sento vile, debole, perché vedo che non so dominar le cose e le persone come non so dominar le idee che m'attraversano il capo vaghe indistinte, come non so dominar le mie passioni; che mi manca l'equilibrio morale, e non ho quindi quell'impulso poderoso che fa andar qualcuno sicuro a testa alta attraverso la vita, che mi manca l'equilibrio intellettuale, per cui il pensiero va diritto al suo scopo; perché m'accorgo di vivere quasi n un sogno dove tutto è incompleto ed oscuro, e quando voglio rendermi conto, fissare ciò che mi aleggia intorno, tutto sfugge dalle mani, e provo la pena come quando nei sogni si prova il senso dell'impotenza di tutti gli organi, e mi sembra che ci sia sempre un fitto velo fra me e la realtà; e mi convinco sempre più che non sono che un degenerato. Lo so che tu griderai all'esagerazione, forse anche m'accuserai d'affettazione, e di posa e che so io. Ma t'assicuro, non poso e sono con tutti sempre allegro, e nemmeno ciò per partito preso ma perché naturalmente al contatto con gli altri quella superficie di infantilità che ho sempre avuto e che avrò sempre si vivifica, e assorbe, o sembra assorbire tutto il resto. E non esagero, purtroppo. Un po' è individuale, un po' è la malattia dell'epoca per quanto riguarda l'equilibrio morale, perché ci troviamo appunto in un'epoca di transazione della società. Quando tutti i legami sembrano sciogliersi, e l'ingranaggio degli interessi si disperde, e le vie dell'esistenza non sono più nettamente tracciate in ogni ambiente verso un punto culminante, ma tutte si confondono, e scompaiono, e sta all'iniziativa individuale crearsi fra il chaos universale la via luminosa [...][E . | sudditi sereni e sicuri dell'Austria Felix, gli uomini "cacanici", si rivelavano, alla men peggio, «uomini senza qualità», come avrebbe scritto Musil di lì a poco: la stessa paternalistica egida dell'impero presentava una doppia faccia da Sileno rovesciato, nascondendo la più potente, ma anche la più decrepita (allora), macchina della Rettorica statale. Ovviamente, si trattava del male di tutto un'epoca, che s'illudeva di vivere un periodo di pace, che anzi si imponeva un'estemporanea garanzia di pace bellica tessendo un accomodante ordito di sicurezza, legittimata dalle "rassicurazioni" dell'idealismo hegeliano. Gli spiriti più attenti erano all'erta. Gli scrittori russi, con leggero anticipo, avevano già vissuto e denunciato una situazione molto simile: la Rettorica zarista era da tempo sull'orlo del baratro, e stava cedendo il passo ad una nuova, non ancora precisata, Rettorica. In questo manifesto (apparente) vuoto di potere, l'inquietudine segnava profonde ferite. Dostoevskij, col caratteristico cipiglio polemico, parlava dal suo personalissimo "sottosuolo", descriveva le più alte aspirazioni umane come "umiliate e offese" fino all' "idiozia", esasperava/semplificava la strategia del potere nella dialettica "delitto-castigo"; Tolstoi conduceva (soprattutto) la sua soggettiva polemica contro la menzogna e il sopruso che si maschera da ipocrisia, e cercava risposte positive in unnuovo "umanesimo evangelico"; Goncarov tacciava lo spirito russo di "oblomovismo", senza riuscire del tutto ad evitarne il fascino; Saltykov-Scedrin accompagnava la nobiltà russa al più basso livello di cupo, allucinante disfacimento, economico ma soprattutto morale-esistenziale, come l'antesignano Gogol. Checov si adoperava nell'elevare i motivi contingenti del ristagno spirituale a emblemi universali. Ma anche nella "nostra" Europa, già si erano preannunciati i sintomi della malattia post- hegeliana: Stirner già da tempo aveva ripudiato tutto e tutti; Schopenhauer aveva trovato rifugio nel suo narcotico Nirvana; il "folle" Nietzsche profetizzava la palingenesi universale e indicava la sua Germania come la possibilità di una nuova Grecia, di un nuovo inizio, drammaticamente esaudito. Il "veggente" Rimbaud, e con lui la schiera dei "maledetti", sanciva nei suoi versi disturbanti e conturbanti tutto il proprio livore per l'Europa. Freud proponeva interpretazioni oniriche al disagio della civiltà, che dispiegava nella dicotomia cosmico-umana di Amore e Morte, e invitava la malattia a confessarsi. Confessioni tormentate di Gide, che accusava se stesso della malattia di tutta un'età. Oscar Wilde, da parte sua, pareva avvoltolarsi compiaciuto tra le lenzuola della decadenza, causticamente stigmatizzata - ma anche qui, non senza una certa compiacenza - da Huysmans. D'Annunzio si faceva araldo di una rivolta tanto magniloquente quanto effimera e povera di contenuti, tradendo senza pudore l'insegnamento giacobino del suo mentore, Carduccf?°, divenuto anch'egli, nel frattempo, accomodante. Pascoli (tanto per restare in Italia) trovava conforto nel suo ego e auspicava l'avvento di un socialismo altrettanto "fanciullesco". Una voce considerata purtroppo minore, Federigo Tozzi, suggeriva di chiudere gli occhi. Gl' "idealisti" Croce e Gentile, ognuno a suo modo, invitavano al contrario a tenerli ben aperti, ma a correggerne la miopia e la presbiopia attraverso la lente (astigmatica) dello Spirito. Ma ci vorrebbero pagine e pagine ad elencare tutti, e non è il caso: ci siamo limitati a libere associazioni che si sono generate nella nostra mente. Fatto sta, che la voce della denuncia e casomai della rivolta (il disincanto) non riesce a coagularsi, suo malgrado non riesce neanche a chiarificarsi, disperdendosi nei mille rivoli delle avanguardie e delle sperimentazioni (letterarie, ma anche pittoriche e musicali: già, non dimentichiamoci almeno della pittura cruda e filosofica di Klimt, Kokoschka, Schiele”: e della musica rivoluzionaria di Schoenberg) o nelle voci isolate delle riviste (soprattutto in Italia)”. 220 Ammiratissimo da M.. Ma si tenga conto anche dei riferimenti fatti dal Monai, nell'integrazione su M. caricaturista. 222 Vien da chiedersi come si ponesse M. di fronte a tale fermento, tenendo conto a maggior ragione dei suoi studi proprio a Firenze, ch'era, allora, davvero la capitale culturale d'Italia. In linea generale, la critica letteraria tende ad inserire il Goriziano all'interno dell'area (a dir la verità, molto sfumata) del frammentismo vociano. Ma in effetti - come puntualizza Pierandrea Amato, nel suo bel saggio che già abbiamo avuto modo di citare - «M. è 'spontaneamente' escluso da Firenze; la sua solitudine è incondizionata"; ciò a differenza di In modo speculare, rispetto a quanto detto sopra, la filosofia filo-hegeliana e la scienza positivistica-darwiniana "pompavano" - anche se su opposti versanti - continue, quotidiane iniezioni di fiducia ad una borghesia che cavalcava il miracolo economico dell'industria al suo massimo rigoglio: una borghesia che si dilettava tanto in dettagliate analisi economiche quanto nella lettura dei romanzi di Verne; tanto in cervellotiche soluzioni politiche di compromesso (l' "Italietta" giolittiana ne è il più fulgido esempio) quanto nei salotti a lodare il cuore di De Amicis, a biasmare l'impertinenza di Mann coi suoi Buddenbrook o a commentare lo strano suicidio di un giovane maledetto, tale Otto Weininger; tanto in spericolati investimenti quanto in oculati dietrofront assicurativi (ironia della sorte: l'epoca della sicurezza vede il pullulare delle Assicurazioni Generali, quasi inconsapevole presentimento dell'imminente catastrofe). Una borghesia, ancora (stavolta generalmente medio-piccola), che si dava da fare nell'arginare certe velleità socialiste- comuniste, collaborando alla creazione dei preziosi alleati sindacali, oppure - laddove non riusciva - sfrenando la propria piccineria in violenze gratuite e pseudo-intellettualistiche (leggi: futurismo, ad esempio). Una cordata borghese-imprenditoriale, infine, che trovava nei governi avallo, protezione, incitamento. quanto avviene per "altri giovani intellettuali (Ara e Magris parlano di una vera e propria ‘pattuglia triestina' che nei primi anni del secolo studia a Firenze: Slataper, Carlo e Giani Stuparich, Spaini, Devescovi, Marin e altri) [che] trovano a Firenze e nelle sue 'imprese' una seconda patria». Il critico sottolinea anche l'estraneità di M. nei confronti dei coevi, roboanti e battaglieri, programmi delle Riviste (nella fattispecie, fa riferimento al Leonardo) e azzarda che «tutta l'opera M.iana potrebbe essere letta [...] anche come il rifiuto dell'impegno violento» che promettevano appunto quelle riviste. Il critico riporta infine l'episodio (apparentemente periferico) di un'estemporanea relazione epistolare tra il Goriziano e Benedetto Croce, che allora già era nel pieno della sua carismatica egemonia culturale. L'episodio - testimonianza lampante dell' «inserimento frustrato di M. nella cultura italiana» - si riferisce alla proposta («irriverente, probabilmente solo ingenua») del nostro giovane filosofo di attendere alla traduzione del capolavoro di Schopenhauer per i tipi della Laterza, la cui sezione di filosofia moderna era diretta proprio da Croce. Quest'ultimo «mi rispose subito - scrive M. alla famiglia - che Schop[enhauer] pel momento non rientrava nei suoi progetti- ma che prendeva nota del mio nome e ‘avrebbe occasione di scrivermi in seguito per traduzioni dal tedesco'» [l'episodio infatti viene ricordato in E; le citazioni da Amato fanno riferimento alle pagg. 168-169-170 passim del suo Attimo persuaso]. L'ingenuità di M. stava proprio nel porgere una simile proposta di collaborazione all'araldo dell'hegelismo italiano. Col tempo, dovette rendersi conto che le parole in apparenza "attendiste" del Croce nascondevano in realtà un netto rifiuto. Anche in seguito a questa presa di coscienza, nonché evidentemente in seguito ad una lettura più attenta e critica dell'opera crociana, M., in un appunto famoso, riversò tutto il suo sarcastico livore e segnò in maniera netta tutta la sua sdegnosa distanza dal modo di "far filosofia" del pensatore italiano. Riteniamo utile riportare il breve appunto nella sua interezza, anche perché, indirettamente, ci rende testimonianza della consapevole "asistematicità" del nostro filosofo goriziano e, insieme, del suo porsi polemico nei confront della filosofia "ufficiale" del suo tempo: «A B. C. [Croce, e così anche per il seguito] non per insultarlo e non per combatterlo, ma per dirgli la mia ammirazione. Ammirazione per ogni onesta fatica. 'Ho un'ammirazione per questo giovane - diceva un vecchio commerciante, di un giovane poeta - ho un ‘ammirazione per lui: ché se io fossi come lui cretino e ignorante non saprei né leggere né scrivere, e lui fa tragedie'. Così io che sono un vecchio uomo incallito nel lavoro ho un'ammirazione per Benedetto Croce, ché se io avessi come lui una mente acuta e astratta, di filosofia non me ne sarei mai curato e avrei fatto il giureconsulto - lui fa sistemi [corsivi nostri]. Ma i sistemi non si fanno, e B. C. dopo aver assorbito tutti i libri di filosofia si spreme e dice: Vedete quest'acqua di indicibile colore è il prodotto di tutte le altre acque, se ne mancasse una non potrebbe essere quale è; di qui di mio c'è soltanto l'aggiunta del mio proprio umore, e la mia angoscia è la sete degli umori che mancano e che ci verranno soltanto dagli stracci del futuro. Così io mi spremo disperatamente perché è dovere di ogni straccio di filosofo di spremersi fino all 'ultima goccia dell'acqua propria e altrui, perché altri poi assorba e risprema con l'aggiunta del suo umore, e altri ancora assorba e sprema, e riassorbendone rispremendo vivrà l'umanità E' questo, grosso modo, il quadro - storico, politico, culturale, morale - in cui viene ad inserirsi la singolare, a suo modo astorica, "intempestiva", valutazione e proposta di M.. AI Goriziano bastò guardarsi intorno con occhi nuovi per valutare sempre più e più a fondo lo scheletro rettorico che sosteneva la polpa dell'«esistenza soddisfatta di sé», e per intuire che la ventilata sicurezza non era altro che una «gaia apocalisse», per dirla con Broch: ovviamente, a cadere per prime - sotto gli strali del disincanto - furono le costruzioni rettoriche ch'egli toccava con mano, quelle nelle quali era immediatamente inserito, le strutture che lui stesso viveva: la famiglia, la vita cittadina (e solo per riflesso quella nazionale), l'istituzione accademica. Nelle letture che nel frattempo conduceva trovava casomai un riscontro di quanto già avvertisse "a pelle". Scrive la preziosa Paula: «Presto l'ambiente di cui si era fatto tante illusioni lo deluse, specialmente quello universitario. Meno alcuni professori ai quali era affezionato, fra cui Villari e Vitelli, gli altri lo urtavano per la loro rettorica e la loro vanità [testimonianze esplicite, al limite del blasfemo, fioccano in molte lettere di quegli anni]. Gli davano ai nervi quelle aule zeppe di uditori del bel mondo di Firenze che assistevano alle lezioni per posa, per darsi delle arie». Parziale conforto a queste amare disillusioni sono le nuove amicizie che stringe tuttavia in quell'ambiente: il Chiavacci (che poi curerà la sua opera postuma), Arangio-Ruiz e Giannotto Bastianelli, musicista "wagneriano" (anch'egli tormentato e destinato al suicidio), che M. riuscirà a convertire a Beethoven, in serate per lui indimenticabili di "musica persuasa". Ma totale conferma delle stesse amare disillusioni M. doveva trovare (appunto) non solo nella lettura rivelatrice di Ibsen, ma anche in quella "compulsiva" di Tolstoj. Molti si sono meravigliati del fatto che il Goriziano di costui ammirasse soprattutto La sonata a Kreutzer o Resurrezione, macchinosi e quasi pedanti rispetto ai più appassionati, e appassionanti, Anna Karenina o Guerra e pace. La ragione, per noi, invece è semplice e istruttiva: M. dovette apprezzare la "geometria" che la polarità Persuasione-Rettorica acquistava nei due ultimi capolavori dello scrittore russo: lì l'ingiunzione e la critica di Tolstoj alla Rettorica si faceva scoperta, analitica, "scientifica", e in uno stile risentito, scarno e didascalico (così lontano da quello avvolgente del più giovane Tolstoj) che sacrificava del tutto l'intreccio romanzato, lo rendeva addirittura pretestuoso: anche Tolstoj pervenne, a suo modo, ad una chiarezza di Persuasione more geometrico demonstrata. Basterebbe dare una rapida scorsa alle parole di quel folle, ma lucido, uxoricida che è Pozdnysev: parole che, dietro la parvenza della più meschina misoginia, palesano una nei secoli all'infinito, il prodotto non sarà mai quello, ma sarà sempre perfetto e non risciacquatura come dicono i maligni ma quasi - spirito assoluto» [O 661-662]. valutazione attenta e perspicace della Rettorica dell'amore. O basterebbe fermarsi già alla prima pagina di Resurrezione: Allegri erano tutti: piante, e uccelli, e insetti, e bambini. Ma gli uomini - gli uomini grandi, gli uomini adulti °° non smettevano d'ingannare e di tormentare se stessi e gli altri. Credevano, gli uomini, che la cosa più sacra e più importante non fosse quella mattinata di primavera, non fosse quella bellezza del mondo, concessa per il bene di tutte le creature, giacché era una bellezza che disponeva alla pace, all'accordo e all'amore: ma fosse, la cosa più sacra e più importante, ciò che essi stessi avevano escogitato per poter dominare gli uni sugli altri per poter leggere in pratica la seconda parte della tesi di laurea del Goriziano anche (saremmo tentati di dire: soprattutto) come uno scolio (complesso, filosofico) a questa profonda, sincera intuizione "francescana" del mondo. O infine, basterebbe accompagnare il principe Nechljudov attraverso i contorti meandri della Rettorica della giustizia, fino al ribaltamento (persuaso) di essa in vera e propria pratica della violenza e dell'ingiustizia; ovvero, accompagnarlo nella ri-scoperta della genuina lezione evangelica (Nechljudov-Tolstoj, alla fine del romanzo, ri-legge e ri- compone - alla luce della propria esperienza - la morale persuasa di S. Matteo); basterebbe ciò, dicevamo, per capire l'enorme portata dell'anti-dispositivo che M. riceveva dalle mani dello scrittore russo”. 223 Questa sottolineatura tolstojana della differenza tra l'individuo bambino e l'individuo adulto non è una semplice sfumatura, come può apparire ad una lettura superficiale: ci sembra che M. colga in pieno l'allusione: nel corso della sua tesi di laurea (volendo limitarci a questa) egli dimostra a chiare lettere la sua preferenza per l'animo femminile e per i bambini. Da una parte, «le donne sono senza rettorica», afferma, tendendo in evidente conto non solo le figure femminili che si stagliano nei drammi di Sofocle e Ibsen o di Tolstoj appunto, ma soprattutto le donne ch'ebbe modo di conoscere durante la sua vita: in primis la madre Emma e la sorella Paula, quindi la sfortunata Nadia Baraden - donna russa che riceveva da Carlo lezioni di italiano e che si uccise prima che quel "rapporto professionale" sbocciasse in amore; la scrittrice Iolanda de Blasi - che visse un intenso, quanto effimero, rapporto d'amore col Nostro, ostacolato, manco a dirlo, dalla famiglia; e Argia Cassini, l'ultima, avvolgente fiamma di Michlestaedter: Argia, traslitterato in greco, era per Carlo l'incarnazione fisica del vagheggiato «porto della pace»). Dall'altra parte, il Goriziano si schiera a difesa della fanciullezza: i bambini, «quasi vite in provvisorio», come lui li chiama. Anzi, le ultimissime pagine della tesi M.iana - e il loro progetto educativo [ma vd. quanto diremo oltre] - sono dedicate proprio ai bambini, ovvero al tentativo di scongiurarne l'entrata nella congerie rettorica, che ne mina - in modo definitivo e irrimediabile - l'innocenza e ne frustra, altrettanto, il dono di ingenua, sincera persuasione, ch'essi hanno per loro stessa natura. 224 In Tolstoj, M. doveva trovare comprovata anche la Rettorica sociale della morte, ad esempio nella Morte di Ivan Il'ic, una delle opere più allucinanti e "cattive" dello scrittore russo. Di quelle pagine, pur nella sincera espressione del profondo dolore per la scomparsa (suicidio?) del fratello Gino, molto vediamo trapelare in una lettera che il Goriziano scrive all'amico Chiavacci, in cui annuncia la luttuosa notizia e dà una amara e dettagliata descrizione della condizione "esposta", indifesa della propria famiglia agli attacchi della ipocrita retorica sociale della "condoglianza": «Noi non ricordiamo di lui [Gino] né un gesto ingeneroso né una sola malattia. Era fatto per la vita e la viveva con gioia. Mai il sarcasmo della vita non mi s'è fatto sentire materialmente, in un caso concreto, con maggior forza. - Tiriamo innanzi. Qui intanto siamo soffocati dalla marea della condoglianza volgare delle infinite persone che conosciamo, e che in iscritto e a voce si credono in dovere di debitarci le stesse convenzionalità. In casa una corrente continua di visite, e il gridio ininterrotto delle stesse frasi. - E i miei ogni giorno come cavalli stanchi riprendono il cammino, e parlano e si ripetono e si commuovono. lo soffro anche per questo. Sento l'umiliazione della nostra famiglia mutilata come d'una piaga aperta - e penso che mentre le piaghe si fa sciano, il 'lutto' non serve che a étaler il dolore a tutto il mondo. Penso alla nostra casa chiusa per solito agli indifferenti, raccolta, gelosa della sua intimità - e invasa ora da tutta la volgarità perché una forza indipendente da noi ha aperto la porta. E tutti i corvi vengono all'odore della morte; tutti si precipitano Come Tolstoj, attraverso Tolstoj, M. preferì da subito il Vangelo "monofisita" di Matteo, come uno dei più autentici luoghi di Persuasione. Come Resurrezione, anche La Persuasione e la Rettorica termina con un progetto educativo. E il "pentalogo" stilato (rielaborato) da Nechljudov-Tolstoj trova infine esatta corrispondenza in quello della Persuasione M.iana?°°. perché siamo colpiti, indeboliti; il nostro dolore, la parte più intima di noi esposta in strada, profanata dagli occhi curiosi e dalla simpatia della sensiblerie dei deboli. - Ed io non posso addolorare di più i miei, non posso voler liberarmi - e di tante altre cose non posso liberarmi ora meno che mai [... J» [E]. Questo stralcio di lettera ha una sua importanza non soltanto contingente. Essa ci testimonia, innanzitutto, del rovinoso velocizzarsi della sfortuna che perseguita il nostro autore: gli eventi precipitano: alle disillusioni che emergono per l'estrema sensibilità del suo animo, ai dispiaceri che hanno puntualmente costellato la sua vita (non ultima la partenza di Enrico, per quanto salutata con orgoglio), si associa l'evento ferale, per lui più drammatico di quanto M. stesso non voglia manifestare, e il definitivo crollo dell'alcova familiare, già da tempo vacillante. Il «sarcasmo della vita» è davvero spietato, e coglie all'improvviso i suoi elementi più validi e più forti, inspiegabilmente. Questa constatazione fa nascere nel giovane filosofo collera e indignazione, che riversa acidamente, ancora una volta, sull'istituto retorico. Qui viene enunciato, in forma "ufficiosa", anche l'anatema definitivo rivolto contro la macchina sociale, la cui doppia faccia viene smascherata anche nelle sue manifestazioni di compassione e di solidarietà al dolore, e dunque, in apparenza, più fraterne e "umane". Qui si avverte il punto di crisi di quella "paranoia rettorica" che, secondo noi, attanagliò M. già dal momento della "scoperta persuasa" e che si esacerbò soprattutto nei suoi ultimi mesi di vita. Una Rettorica qui definita forza oramai «indipendente», cioè totalmente svincolata dallo stesso controllo umano, e vestita di abiti corvini che sfoggia (ironia della sorte) soprattutto in occasioni di dolore. Una Rettorica sanguisuga, famelica, dotata di occhi che profanano, che approfitta dei punti deboli dell'uomo, allettata dall'odore della morte, che è il suo stesso odore, simile col simile. M., per ora, non «può volersi liberare» e deve accettare il gioco del dolore e del dovere (la stesura della tesi) per non aggravare l'atmosfera pesante ed affranta della famiglia. Accetta quest'ultima retorica per amore. Ma non vi leggiamo (non vogliamo leggervi) rassegnazione. Certo, c'è la consapevolezza di un doppio dolore, di una infelicità reduplicata dalla stessa consapevolezza della Persuasione: «Noi viviamo oscuri, mal delineati, confusi, doppiamente infelici; gli altri vivono una vita luminosa anche nel dolore, e non hanno mai il senso ch'essi personalmente sono nel mondo cosi sportivamente, o lo hanno soltanto quando anche tutto il mondo è ormai per loro una cosa sportiva» scrive Carlo al Chiavacci, in una delle lettere successive [E 401], e non può non leggersi l'aspirazione stanca ad una felicità che, per un triste destino, sfugge sempre di mano: la Persuasione pare quasi una maledizione che si tira addosso solo malanni: dov'è quella gioia che essa prometteva? Non sono più felici coloro che vivono «sportivamente» la propria vita, luminosi anche nel dolore? Ma è solo il nero che riflette, e alla vita che nasconde la morte bisogna opporre un'esistenza che tende alla vera vita. E allora, ad un anno esatto dalla morte del fratello, M. gli rende l'ultimo omaggio disegnando di sua mano la pietra tombale e realizzando «con le mie mani quello che gli altri dicevano di non saper fare»: «Per tre giorni lavorai da un fabbro per scolpire due maniglie di ferro, che fuse in ghisa sarebbero state deboli. E allora mentre il lavoro procedeva bene, e mi gettavo stanco alla sera sul mio letto, mi pareva d'esser ricco di non so che ricchezza, mi pareva di fare qualcosa, di lavorare per mio fratello come se dovessi vincer la morte». «Vincer la morte» diviene l'imperativo esistenziale che traduce l'aspirazione di «togliere la violenza dalle radici»: bisogna fare [il corsivo sopra è dello stesso Goriziano] qualcosa, re-agire; M. riscopre il piacere del contatto con le cose, come Gubbio nel noto romanzo di Pirandello; il piacere della fatica, dell'impegno, della poiesi bistrattata sin dai tempi di Platone e Aristotele. Fare è anche poesia, e la Persuasione è anche fare. Pur se non è possibile eliminare l'atroce dubbio che, sempre e comunque, ci si trova ad aver «lavorato per la morte», sensazione di sconforto che riduce ad uno stato di «vuoto, miseria e impotenza». [per queste ultime citazioni, da noi adattate, cfr. la lettera di M. ad Enrico Mreule, 14 febbraio 1910, E 432] La perfetta consonanza (addirittura numerica!) dei "comandamenti" tolstojani e M.iani è un rilievo che è sfuggito purtroppo alla critica (o almeno, nei contributi critici che abbiamo visionato non se ne fa parola). La lettura di Tolstoj è, a nostro parere, un inestimabile supporto ermeneutico per tentare di "capire" M., e ci teniamo a sponsorizzarla. Ora, per dar sostanza al nostro discorso, iportiamo di seguito il pentalogo di Tolstoj e riproponiamo quello della Persuasione per poter apprezzare, in modo sinottico, quanto della lezione di Tolstoj fosse trapelato nel dettato ultimo del filosofo goriziano e trasposto sul piano "filosofico" (questo senza voler porre in minimo dubbio l'originalità del Nostro). Ancora, la prospettiva tolstojana (come si ricaverà dalla lettura), il suo insistere sugli uomini, conferma in modo definitivo, seppure ce ne fosse a questo punto bisogno, la correttezza della nostra valutazione "politica" della proposta persuasa. «Con la speranza di trovare lì nel Vangelo una conferma a questo suo pensiero, Nechljudov si mise a leggerlo dal principio. Leggendo il discorso della montagna, che sempre lo aveva commosso, adesso per la prima volta vi scorse non già dei be semplici, chiari precetti ben eseguibili ne lissimi pensieri astratti, che in massima parte esprimessero esigenze eccessive e impossibili da eseguire, ma a pratica, precetti che, se fossero stati eseguiti, come era pienamente possibile, avrebbero dato una sistemazione assolutamente nuova alla società umana, tale che in questa non solo si sarebbe d istrutta da sé tutta quella violenza che aveva tanto indignato Nechljudov, bene accessibile all'uomo: il regno di Dio sulla terra [corsivi nostri]. Tali precetti erano cinque. primo precetto (Matteo, v, 21-26) l'uomo non solo non deve uccidere, ma non adirarsi contro il fratello, non a, un raca, e, se viene a lite con qualcuno, deve rappacificarsi con lui prima Secondo i deve cons di fare l'off Secondo i piacere de Secondo i Secondo i colpiscono iderare nessuno un essere da nu erta all'altare, cioè prima di pregare. secondo precetto (Matteo, v, 27-32), l'uomo non solo non deve cedere al nessuno rifiutare ciò che si possa volere da lui. Secondo i amare, aiu quinto precetto (Matteo), l'uomo non solo non deve odiare i suo tare, servire. ma si sarebbe raggiunto il più alto a sensualità, ma deve rifuggire dal la bellezza della donna, e deve - una volta che s'è unito con una donna - non tradirla mai. terzo precetto (Matteo, v, 33-37), l'uomo non deve promettere nulla con giuramento. quarto precetto (Matteo), l'uomo non solo non deve vendicarsi su una guancia, deve presentare l'altra, deve perdonare le offese e sopportarle con rassegnazione, e a occhio per occhio, ma quando lo i nemici, né combatterli, ma li deve Nechljudov aveva fissato lo sguardo sulla luce della lampada, e così rimaneva assorto. A contrasto di tutto il mostruoso disordine della nostra vita, che aveva ben presente, si prospettò con chiarezza che cosa questa vita avrebbe potuto essere, se gli uomini fossero stati educati secondo quei principi [corsivi nostri]: e un'esultanza come da gran tempo non provava gl ‘invase l'anima». M. fa da contrappunto e munisce i precetti tolstojani di una salda connessione filosofico-esistenziale: "No, la mo rte non è abbandono" disse Itti con voce più forte [1] ma è il coraggio della morte onde la luce sorgerà. [2] Il corag gio di sopportare tutto il peso del dolore, il coraggio di navigare verso il nostro libero mare, [4] il corag nella cura il coraggio di non sostare dell'avvenire, gio di non languireper godere le cose care. La persuasione poetica si cesella, puntualmente, nelle "definizioni" assolute che troviamo nella tesi di laurea:  Il dolore parla. [PR 46]  Il dolore è gioia  Dare non è per aver dato ma per dare (Souvax !) Non può fare chi non è, non può dare chi non ha, non può beneficare chi non sa il bene Dare è fare l'impossibile: dare è avere. [43] 7. Come la violenza perpetua se stessa (I). Dall'atomo alla molecola sociale. Regalasi gattini in cerca di padrone. Annuncio esposto nella bacheca degli studenti della facoltà di filosofia, Università Federico II, Napoli Come abbiamo visto in abbondanza, l'organismo "atomico", il «complesso delle determinazioni», si esprime e si realizza anzitutto come appetito (volontà determinata, o conatus, se vogliamo utilizzare il termine spinoziano), cioè nel desiderio di possedere la natura, ovvero di fare del mondo un polo di sfruttamento esistentivo: il mondo è insomma il ricettacolo in cui l'organismo atomico reperisce gli elementi atti alla soddisfazione dei propri bisogni, elementari e/o complessi (questa, in soldoni, la «violenza contro la natura»). L'appetito segna una diversificazione tra i vari organismi appetenti: tra gli individui, alcuni si conquistano una posizione di dominio, altri accettano giocoforza la subordinazione, in un meccanismo in cui ciascuno comunque pretende di essere riconosciuto dall'altro come a lui superiore, come unico, assoluto usufruttuario del mondo. Nell'impossibilità dell'assolutezza, gli uni e gli altri depongono volentieri le armi e si adagiano su una comoda convivenza. Questo rapporto (chiamiamolo per ora "dialettico", ma cfr. oltre), che lega le "coscienze empiriche" nel conflitto per la supremazia, presenta indiscutibili affinità con la «otta per il riconoscimento», così come viene postulata/descritta nella Fenomenologia dello Spirito di Hegel (la famosa dialettica servo-padrone). Questo rilievo, avanzato con intelligenza dal Garin, è stato applaudito da tutta la critica. Ora, noi non vogliamo certo metterlo in discussione, come non vogliamo mettere in dubbio le letture hegeliane che M. fece. Tuttavia, ci sia concesso almeno d non esserne del tutto convinti: siamo invece convinti che le analisi di M. partano piuttosto, ancora una volta, dalle pagine di Aristotele, in particolare dalle prime pagine della Politica. Lo Stagirita scrive: [per la formazione della società o dello Stato] è necessario in primo luogo che si uniscano gli esseri che non sono in grado di esistere separati l'uno dall'altro, per es. la femmina e il maschio in vista della riproduzione [..]e chi per natura comanda e chi è comandato al fine della conservazione. In realtà, l'essere che può prevedere con l'intelligenza è capo per natura, mentre quello che può col corpo faticare, è soggetto e quindi per natura schiavo: perciò padrone e schiavo hanno gli stessi interessi.226 Proprio come per Aristotele, per M. colui che, in tale lotta, non teme di perdere la propria vita, si impone su colui che, invece, ha paura della morte”: di conseguenza il primo diviene dominus e il secondo servo (homo, secondo il nostro [i corsivi sono dello stesso M.: abbiamo altresì ribaltato consapevolmente la disposizione dei precetti del Goriziano, che nell'ordine appaiono 3-4-5-1-2, per dar più filo al nostro discorso] 226 Aristotele, Politica, 1252a 25-30 [che noi leggiamo nella trad. it. dell'ed. Laterza]; i corsivi sono nostri, funzionali a quanto ci apprestiamo a dire. 227 Ma cfr. quanto noi detto nella parte finale del paragrafo 4d del nostro | capitolo, paragrafo che s'intitola La Persuasione al bivio. pediente ermeneutico). La temerarietà del padrone non è il coraggio esistenziale del Persuaso, non è fine consapevole ed adeguato, che sfocia nell'autentica epoché della morte, frutto della consapevolezza della malattia mortale: il dominus ha una superiorità che potremmo a buon ragione cefinire, anche qui, darwiniana: a comandare sono gli individui più adatti, ovvero più forti e più risoluti e più intelligenti, come dice Aristotele gli «esseri che possono prevedere con l'intelligenza» o - come parafrasa M. - gli esseri che possiedono una «previsione più organizzata a una più vasta vita » [PR]7”. Il padrone non lavora la terra, non è artifex, ma costringe il servo a lavorare in sua vece e per il suo guadagno: «Il padrone si serve dello schiavo attraverso la di lui forma: attraverso la potenza di lavoro», scrive il Goriziano. Di contro, lo schiavo accetta le «catene dure ma sicure» del padrone. Il padrone ha delegato allo schiavo il «violentamento della natura», tenendo per sé - anzi utilizzando per sé - il «violentamento dell'uomo». Di per sé, così, la condizione servile dello schiavo «non è assoluta, ma relativa al suo bisogno di vivere». Tra servo e padrone, dunque, s'instaura un vero e proprio, benché primitivo (atomico), patto sociale, fondato - e non si perda di vista questo fondamento - su un principio biologico simbiotico e "compensativo" (lo chiamiamo principio di economia sociale): entrambi violenti, entrambi "carenti", entrambi ansiosi di «conquistarsi il futuro» (ovvero, entrambi rettorici), essi pongono una convenienza simbiotica che - in definitiva, come in una perfetta equazione matematica - annulla (semplifica) le relative "potenze" e "debolezze", tende a superare la primitiva diseguaglianza fisiologica, pervenendo ad uno status quo per il quale «uniti: sono entrambi sicuri - staccati: muoiono entrambi». Suddetta simbiosi si fonda, in definitiva, e si struttura, sulla malafede e sul ricatto, perpetrati da entrambi, ma da entrambi edulcorati nella reciproca convenienza: se tu non lavori - dice il padrone - non ti do «il mezzo di vivere»: così morirai; se non mi assicuri «I mezzo di vivere» - replica lo schiavo - io non lavoro, e non ricaverò per te «la sicurezza di fronte alla natura»: così morirai. In tutto questo, ci sembra che M. parafrasi ancora Aristotele, che a sua volta scrive: Il padrone non è tale in quanto acquista gli schiavi, ma in quanto si serve degli schiavi. Tale conoscenza non ha niente di grande né di straordinario: quel che lo schiavo deve [per natura] saper fare, lui [sempre per natura]deve saperlo comandare. [...] Agli uni giova l'esser schiavi, agli altri l'esser padroni e gli uni devono obbedire, gli altri esercitare quella forma di autorità a cui da natura sono stati disposti e quindi essere effettivamente padroni. Per ciò esiste un interesse, un'amicizia reciproca tra schiavo e padrone nel caso che hanno meritato di essere tali da natura ? Le citazioni che seguono nel nostro discorso, tratte dal Goriziano, sono ricavate dalle pagine della sua tesi che appunto indugiano sulla dialettica servo-padrone, ovvero le pagg. 96-105 soprattutto; ragion per cui, in nostri richiami s'intendano proprio da lì ricavati passim, salvo diverse indicazioni.  Aristotele, Politica; i corsivi sono nostri; abbiamo altresì invertito taluni passaggi per render più didascalica l'esposizione. Tuttavia questa dialettica, negativa ancorché conciliata (ma che non è la conciliazione hegeliana nello Spirito), del servo e del padrone "supera" il suo fondamento negativo nella stipulazione del patto sociale molecolare?°°: l'entalpia”', che tale dialettica assicura, e che Le analisi di M. sulle motivazioni che inducono gli uomini a fondare la società nascono in un contesto politico che potremmo, a questo punto, senza sbagliarci, definire "contrattualistico" (ma trovano importanti agganci - come stiamo or ora dimostrando - anche nella Politica aristotelica): a differenza dei teorici del contrattualismo, tuttavia - decisamente più "pragmatici" - il filosofo goriziano adduce, come visto, una causa "ontologica" al fatto che gli uomini stringano il "patto sociale" (o, come lui la definisce, la «cambiale sociale»): il deficere troverebbe cioè una sua compensazione nella creazione di relazioni sufficienti tra gli uomini, in un principio di realizzazione/permanenza sociale che surrogherebbe l'innata impermanenza dell'individuo. L'individuo sociale insomma, nello stringere il patto, si vede garantite quella sicurezza e quel benessere - quella stabilità - che l'individuo "naturale" non possiede. Ovviamente, M. - se del contrattualismo mostra indirettamente di accettare le analisi di filogenesi sociale (il meccanismo praticamente è lo stesso: compensare il deficere) - tuttavia non aderisce alle sue conclusioni, soprattutto nella sua curvatura liberale (Locke o Mill, ad esempio): il Goriziano, come dire, per principio valuta l'organismo sociale - qualunque forma esso assuma, e per qualunque motivazione esso la assuma - come regno dell'eteronomia e della violenza. Anzi, leggendo tra le righe, mostra di attaccare con maggior virulenza proprio le società sedicenti liberali o liberal-democratiche, perché esse (a differenza di un regime dispotico conclamato) occultano la matrice profondamente antilibertaria che le connota, aggiungendo al danno la beffa dell'ipocrisia e del paternalismo. Pur consapevoli dell'eterogeneità delle proposte contrattualistiche (sia nelle prospettive di analisi che nelle individuazioni o giustificazioni degli esiti, a seconda dei periodi storici o delle appartenenze geografiche e politiche che le hanno fomentate), tuttavia riportiamo alcune righe di due "classici", per renderci conto - mediante un raffronto anche veloce - di dove la critica di M. effettivamente attecchisca. Con questo, ovviamente, non vogliamo dire che il filosofo goriziano avesse costruito la sua critica sociale a partire dalla meditazione dei testi che proponiamo, anche se mostra di aver letto il Saggio sulla libertà di Stuart Mill [PR 93]; la critica di M. nasce infatti essenzialmente da una diagnosi dello status quo - valutato attraverso lo "spettro" della Persuasione - status quo che però era anche, appunto, la risultante della lunga tradizione liberale, che assume nei brani che seguono la forma più esplicita e, in pratica, conclusiva. «Se l'uomo nello stato di natura è [...] libero - scrive Locke - se è padrone assoluto della propria persona e dei propri beni, pari al più grande fra tutti e a nessuno soggetto, perché mai rinuncia alla sua libertà? Perché cede il suo imperio e si assoggetta al dominio e al controllo d'un altro potere? La risposta ovvia è che, per quanto nello stato di natura egli possieda il diritto connesso con quello stato, la fruizione di esso è assai incerta e continuamente esposta alle altrui interferenze. Infatti, tutti essendo re alla stessa stregua di lui, tutti essendo suoi pari, ed essendo per lo più poco rispettosi dell'equità e della giustizia, il godimento della proprietà in questo stato è per lui assai incerto, molto insicuro. Ciò lo induce a desiderare di abbandonare una condizione che, per quanto libera, è piena di rischi e di continui pericoli: e non è senza ragione ch'egli desidera e ambisce unirsi a una società che già altri abbiano costituito o abbiano in mente di costituire per la reciproca salvaguardia della loro vita, libertà e beni, cioè con quello che definisco con il termine generale di proprietà. Al primo potere - quello cioè di fare tutto ciò che ritiene opportuno per la conservazione di sé e di tutto il resto dell'umanità - egli abdica lasciando che sia regolato da leggi fatte dalla società, secondo che lo richieda la conservazione sua e degli altri membri di quella società: leggi dellasocietà che in molte cose limitano la libertà ch'egli possiede per legge di natura. Inoltre egli abdica completamente al potere punitivo [il secondo potere, per Locke] e consacra la sua forza naturale (che in precedenza poteva usare nell'esecuzione della legge di natura, per autorità propria, come gli sembrava opportuno) al potere esecutivo della società, a seconda che lo esiga la legge di questa. Trovandosi ora in un nuovo stato, in cui gode di molti vantaggi provenienti dal lavoro, dall'assistenza e dalla società degli altri membri della comunità, oltre che della protezione che gli deriva dalla forza complessiva della comunità stessa, egli deve rinunciare anche alla propria naturale libertà di provvedere a se stesso, nella misura in cui lo richiedono il bene, la prosperità e la sicurezza della società. E questo non è solo necessario, ma anche giusto, perché gli altri membri della società fanno altrettanto.[corsivo nostro] Entrando in società gli uomini rinunciano all'eguaglianza, alla libertà e al potere esecutivo di cui godevano nello stato di natura, affidandolo alla società perché il legislativo ne disponga come richiede il bene della società stessa. Ma poiché ciascuno fa questo con l'intenzione di meglio salvaguardare la propria libertà e proprietà (ché non è mai pensabile che una creatura razionale muti condizione nell'intento di star peggio), è lecito aspettarsi che il potere della società, o il legislativo costituito, non oltrepassi mai i limiti del bene comune, ma sia tenuto ad assicurare la proprietà di ciascuno prendendo misure contro i tre difetti sopra menzionati, che avevano reso lo stato di natura tanto incerto e difficile. E è la condizione necessaria e sufficiente per la sicurezza reciproca, si istituzionalizza nel fenomeno sociale (lo chiamiamo principio di entalpia sociale). Tale istituzionalizzazione è un escamotage funzionale: è il banale, ma evidentemente valido, motivo che recita un adagio: l'unione rende forti. Dice M.: «La piccola volontà non può difendere quello che ha preso colla sua violenza - e ne affida la difesa alla violenza sociale». Ora, la piccola volontà [potremmo anche dire: l'io empirico] è sia quella del padrone che quella del servo. Entrambi accettano «la cambiale dela società», sopportando anche una spersonalizzazione/atrofia del proprio potere («egli è sotto tutela - non ha voce») e un (apparente) livellamento "democratico", nel nome della «sicurezza comune». Per raggiungere altresì questo obbiettivo, è necessario che la violenza contro la natura e contro l'uomo sublimi nella "violenza sociale". Dunque, la cifra esistenziale della Rettorica rimane sempre e comunque la violenza. In questo senso, ci sentiamo di dire che l'appunto del Garin - il suo riferimento alla famosa figura hegeliana - più che illuminante rischia di rivelarsi addirittura fuorviante. Hegel parladi autocoscienze”””, M. - più modestamente - di organismi. tutto ciò non dev'essere ispirato ad altro fine che la pace, la sicurezza e il pubblico bene del popolo» Locke, Due trattati sul governo, Torino, Utet]. «Il diritto di una persona - scrive invece Mill - è la tutela che questa può pretendere dalla società o in forza della legge, o in forza dell'educazione e dell'opinione. Se essa possiede ciò che consideriamo una ragione sufficiente per avere, per un qualsiasi motivo, una garanzia da parte della società, vi ha diritto: se vogliamo dimostrare che qualcosa non le appartiene per diritto, pensiamo che ciò sia fatto non appena si ammette che la società dovrebbe abbandonarla alla sua sorte o ai suoi soli sforzi, senza prendere alcuna misura per proteggerla.  Avere un diritto significa, allora, avere qualcosa il cui possesso va difeso dalla società. Se mi chiedessero, poi, perché la società dovrebbe difendere questo interesse, non potrei addurre nessun altro motivo se non quello della utilità generale. Se questa espressione non sembra convogliare un sentimento adeguato della forza dell'obbligazione né spiegare la peculiare energia di tale sentimento, è perché nella composizione del sentimento entra non solo un elemento razionale, ma anche uno animale, la sete della vendetta; la quale deriva la sua intensità, come pure la sua giustificazione morale, da quel tipo di utilità straordinariamente importante e incisiva che è in gioco. L'interesse coinvolto è quello della sicurezza che è, per ogni individuo, di vitale importanza. Tutti gli altri benefici terreni possono essere necessari a una persona e non a un'altra. A molti di essi, si può allegramente rinunciare o sostituirli con qualcos'altro. Ma della sicurezza nessun essere umano può fare a meno; da essa dipende la nostra immunità dal male e l'intero valore di ogni bene, al di là delle contingenze. Questa necessità non può essere soddisfatta a meno che lo strumento per provvedervi non sia mantenuto in continuo esercizio» [J ohn Stuart Mill, Utilitarismo, Cappelli]. Leggendo questi passi e mettendoli a confronto con quanto abbiamo riferito riguardo la critica sociale approntata da M., si potrà evincere senza difficoltà il carattere decisamente antiliberale che quella critica viene ad assumere, volendo valutarla secondo "normali" parametri politici di riferimento. 231 L'entalpia è una funzione di stato di un sistema ed esprime la quantità di energia che esso può scambiare con l'ambiente. Ad esempio, in una reazione chimica, l'entalpia scambiata dal sistema consiste nel calore assorbito o rilasciato nel corso della reazione. Nella nostra metafora, servo e padrone si scambiano, a vicenda, "energia" esistenziale. 232 Nota M. che «quasi per ironia l'impulso a questo movimento del principio della debolezza [tal che esso assurge alla cambiale sociale] è dato dai più forti;  l'iniziativa è sempre del più forte: e la "lega dei deboli' s'è fatta proprio a spese dei più forti: che per sola volontà di sominio o per amore ebbero sempre per campo naturale alla loro sovrabbondanza di vita, per dominarli o per amarli [nota l'accostamento, fatto con apparente sufficienza, di dominio e amore], i loro simili» [PR]. Per il filosofo goriziano non c'è alcun sviluppo dello Spirito da giustificare e la diversificazione dominus-homo ha piuttosto una connotazione, come afferma Aristotele, già stabilita per natura [cfr. supra]; inoltre, tra le due "posizioni" non si verifica alcun vero conflitto, ma l'una e l'altra preferiscono vivere (sopravvivere) nella consapevolezza della propria condizione di reciproca dipendenza (usata come tacito ricatto), cercando di trarne la condizione più vantaggiosa possibile in un'oculata e compiacente simbiosi. Infine, il superamento (se di superamento si può parlare) dell'empirica condizione signorile-servile - quando quel ricatto comincia a vacillare - non avviene per processo dialettico, ma come dire, per processo "sinottico", cioè attraverso una mera amplificazione a livello sociale (molecolare) del rapporto puntuale (atomico) di dipendenza. La costruzione sociale è anch'essa, dunque, non frutto di un conflitto, ma risultato di un compromesso nel quale le due figure immediatamente si rifugiano, quando la loro condizione da stabile rischia di divenire precaria; e questo superamento non segna un progresso nella storia della coscienza di entrambi: tutt'altro: segna anzi un vero e proprio regresso, nel senso che nello stipulare la cambiale sociale la deficienza non si svelle, ma si innesta in una profondità ancor più radicata e più ignorata, ch'è appunto la Rettorica sociale. A questo punto, per M., la società diviene davvero il Leviatano: essa padrona, gli uomini (quelli che prima eran servi e padroni) novelli servi («gli uomini hanno trovato nella società un padrone migliore dei singoli padroni»): e tra i due nuovi poli si instaura una dialettica altrettanto nuova e altrettanto irrisolta, che mantiene tutte le deviate caratteristiche della prima, la sua malafede e la sua convenienza simbiotica: se tu rispetti le mie leggi - Come sappiamo, la storia di queste autocoscienze, così come scandita da Hegel nella Fenomenologia, non è un processo pacifico e lineare, ma affronta una sofferta e faticosa maieutica pratica che trova nel conflitto tra il sé e l'altro- da-sé la molla dialettica che, passaggio dopo passaggio, assurge alla pienezza onnicomprensiva @llo Spirito. L'autocoscienza sorge nell'avvertimento del limite e si manifesta e sviluppa anzitutto nel desiderio soggettivo di superare l'ostacolo che le si pone incontro. Ma quest'ostacolo non è soltanto il mondo delle cose: è soprattutto l'altra autocoscienza, che limita e minaccia e lotta a sua volta per la propria sopravvivenza. E' qui che s'inserisce la dialettica servo-signore Herr und Knecht), come momento "storico" di esordio del conflitto delle autocoscienze diverse e indipendenti: conflitto che si delinea come mortale, ma che si risolve col subordinarsi dell'una autocoscienza all'altra: infatti, chi riesce a sopraffare l'altro, ostentando di non temere la morte, lo rende schiavo e lo piega al proprio progetto di affermazione. Ma, a sua volta, nel lavorare per l'altro, per il dominus, il servo vive un rapporto più autentico con la realtà, acquistando progressiva consapevolezza del proprio potere condizionante e quindi (arguirebbe Marx) una capacità maggiore di emancipazione. Così, il rapporto finisce col capovolgersi (la libertà e la potenza del signore si scopre mediata dall'operare del servo, che a sua volta scopre la potenza "immediata" del proprio lavoro) e attraverso questa lotta tra l'autonomia e la dipendenza s'ottiene un risultato concreto nello sviluppo dello S pirito: il sorgere cioè del sentimento della libertà nell'autoriconoscersi (l'autocoscienza nasce infatti proprio quando il soggetto riconosce - erkennt - qualcosa di sé nell'oggetto, o comunque nell'altro-da-sé). «[Il servo è] per il signore l'oggetto costituente la verità della certezza di se stesso. E chiaro però che tale oggetto non corrisponde al suo concetto; è anzi chiaro che proprio là dove il signore ha trovato il suo compimento, gli è divenuta tutt'altra cosa che una coscienza indipendente; non una tale coscienza è per lui, ma piuttosto una coscienza dipendente; egli non è dunque certo dell'esser per sé come verità, anzi, la sua verità è piuttosto la coscienza inessenziale e l'inessenziale operare di essa medesima. La verità della coscienza indipendente è di conseguenza la coscienza servile. Questa dapprima appare bensì fuori di sé e non come la verità dell'autocoscienza. Ma come la signoria mostrava che la propria essenza è l'inverso di ciò che la signoria stessa vuol essere, così la servitù nel proprio compimento diventerà piuttosto il contrario di ciò che essa è immediatamente; essa andrà in se stessa come coscienza riconcentrata in sé e si poggerà nell'indipendenza vera» [Hegel, Fenomenologia dello Spirito, La Nuova Italia]. ingiunge il Leviatano - io ti assicuro la vita: altrimenti morirai; se non ci assicuri la vita - replicano i servi - noi non rispetteremo le tue leggi: e tu morirai. La società come necessità e "banalità" della sicurezza: ma se «a sicurezza è facile», essa - lo abbiamo visto - «è tanto più dura». E allora, nella violenza istituzionalizzata, «nella società organizzata ognuno violenta l'altro attraverso l'onnipotenza dell'organizzazione, ognuno è materia e forma, schiavo e padrone ad un tempo per ciò che la comune convenienza a tutti comuni diritti conceda ed imponga comuni doveri» [tutti i corsivi sono nostri]. Insomma, padroni e schiavi finiscono con l'essere entrambi vittime di un dominio che si congegna in sistema o in "amministrazione" tacitamente, doverosamente accettati; strutture che - seppur fabbricate dalle mani stesse dell'uomo - ora lo superano e si svincolano dal suo controllo: anzi - di converso - sono le dette costruzioni ad esercitare stavolta il controllo diretto. Ciò vuol dire che ciascuno (padrone o servo, non conta), all'interno del sistema stesso, si trova preconfezionato il proprio ruolo, il proprio destino: a lui non resta che la scelta del modo di viverlo; ma questa stessa scelta - individuale o sociale - obbedisce a sua volta alla logica del potere e del dominio e quindi, in definitiva, alla logica della violenza. 8 Come la violenza perpetua se stessa (II). L'educazione corruttrice secondo M.. Il ribaltamento operato dalla Persuasione. Ora: quali sono gli strumenti attraverso i quali la Rettorica indottrina gli uomini all' "accettazione felice" della scelta fasulla ed inadeguata?°*? Quali meccanismi mefistofelici essa pone in atto? In che modo riesce ad inculcare il senso del dovere, garanzia necessaria e sufficiente alla sopravvivenza della società rettorica ed ipocritamente "giusta"? In che modo, insomma, essa riesce a farsi (come si dice oggi) egemonia? O, infine, volendo usare le stesse parole del Nostro, «per qual via la natura ha tessuto e tesse contro a sé tale trama? E come si tiene questa e si riafferma sempre via in ogni figlio dell'uomo che, forte o debole nasca e di quella difesa bisognoso, pur sempre nasce ignaro del suo artifizio?» [121]; ovvero, ancor più chiaramente: in che modo si costituisce e si diffonde [127] l'«adulazione» (xoXaxew) sociale? Come sostiene giustamente il Campailla, nell'introduzione all'edizione minor? della Persuasione e la Rettorica, «il mito della Persuasione [e noi aggiungiamo: il problema della Rettorica], coerentemente, culmina in un problema pedagogico». E proprio qui si apre la sezione più interessante ed "inattuale" della tesi del Goriziano . La risposta al complesso di interrogativi appena posti è a questo punto semplice e consequenziale: è l'«educazione corruttrice» (Svoradaywyia) lo strumento raffinato attraverso il quale la società, la comunella dei malvagi, si arroga e si assicura la sopravvivenza”. Ma in realtà, alla luce di quanto detto, e leggendo attentamente le 234 Qui viene presa in esame la sezione conclusiva della tesi di laurea di M. - corrispondente alle pagg. 121- 131 incluse, in particolare da pag. 127 in poi - che s'intitola Gli organi assimilatori: per un accenno introduttivo alla questione, cfr. anche il nostro paragrafo Il momento del passaggio, contenuto nell'Intermezzo. 235 || concetto - fa notare Campailla - è platonico, e invita a cfr. Gorgia, 463 b, c e passim. 236 Edizione curata nella Piccola Biblioteca Adelphi Il riferimento che riportiamo è a pag. 25; il corsivo è nostro. 237 Possiamo dire che, dal punto di vista ideologico, l'asse Platone-Hegel è il riferimento più immediato della polemica pedagogica M.iana. Come abbiamo visto, le analisi di M. sul problema educativo avevano luogo d'origine nella riflessione sulla pedagogia platonica, funzionale alla "statolatria" della Repubblica. Ancora una volta, la prospettiva platonica si "aggiornava" in Hegel, il quale scriveva ad esempio nelle sue Lezioni sulla filosofia della storia (e la citazione vuol essere riassuntiva della posizione hegeliana): «[...] Solo nello Stato l'uomo ha esistenza razionale. Ogni educazione tende a che l'individuo non rimanga qualcosa di soggettivo, ma divent oggettivo a se stesso nello Stato. Tutto ciò che l'uomo è egli lo deve allo Stato: solo in esso egli ha la sua essenza». [Hegel, Lezioni sulla filosofia della storia, trad. it, La Nuova Italia, Firenze, 1975, vol. I, pag. 105] In coerenza con le linee guida del suo panlogismo dialettico e storicistico, Hegel dunque vedeva nella formazione [Bildung] dell'uomo il "movimento consapevole, il divenire del suo essere per sé», e, cioè, «l'estraneazione del proprio immediato se stesso» istintivo e irrazionale mediante il quale il singolo - ripercorrendo le tappe dello sviluppo storico dell'umanità - si libera da ciò che ha in sé di individuale per oggettivarsi, com'è noto, nelle istituzioni etiche della famiglia, pagine che M. dedica alla questione”, appare chiaro come l'espressione «educazione corruttrice» sia, per lui, a tutti gli effetti, tautol/ogica. Ogni modalità e pretesa educativa, infatti, in ogni luogo e in ogni tempo, presenta la stessa "radice" viziata e corrotta: come abbiamo visto, l'ex-ducere, per il Goriziano, esprime sempre un atto di forzatura, anzi propriamente di violenza: un "trarre fuori" delegato ad un agente esterno (i maestri, i pedagoghi...°°°), un trarre fuori che è soprattutto un sottrarre l'uomo a sé stesso al fine di uno scopo supposto ultimo e massimamente utile, qual è quello della conformazione al cosiddetto benessere sociale (quella che il Nostro chiama «eciproca convenienza » sociale). Nel far ciò, arriva a scrivere il giovane filosofo, la società rende alle sue giovani "promesse" un servizio ch'è analogo a quello che «l'uomo fa ai vitelli, agli agnelli, ai polli, ai puledri, per farsene più buone macchine da lavoro o più buoni produttori di came» [in nota; corsivo nostro]. E i risultati di tale operazione sono, sempre e comunque, quelli di produrre «un degno braccio irresponsabile della società» [130; corsivo nostro]: un giudice, un maestro o, addirittura, un boia [130; il significativo accostamento M.iano delle tre figure sociali, senza soluzione di continuità, è violentemente polemico]. In questo senso, l'educazione si manifesta come la traduzione più coerente e più funzionale della tecnica [per cui cfr. supra], lo strumento più opportuno ed efficace per oliare gl'ingranaggi del meccanismo/dispositivo rettorico. In ultima analisi, leggiamo tra le righe, la diagnosi critica di M. non prende di mira solo o esclusivamente il sistema educativo borghese a lui coevo (e, nello specifico, la scuola borghese, deputata principe a quell'educazione): quello stesso sistema educativo e quella stessa scuola non sono altro che le forme e le formule perfette e ultime (ma solo nell'ordine del tempo) in cui l'organizzazione "conformatrice" della Rettorica stessa si è strutturata, in vista e a garanzia del suo perpetuarsi. Il problema non è neanche di puntare il dito verso un tipo di educazione o di organizzazione scolastica errata o quantomeno della società e appunto dello Stato; anzi lo stesso Stato «non esiste per i cittadini: si potrebbe dire che esso è il fine e quelli sono i suoi strumenti» [ibidem], Sostanzialmente, la posizione hegeliana avrebbe trovato un originale sviluppo in Gentile [cfr. almeno il suo Sommario di pedagogia (1913-14)], che tra l'altro fu ministro fascista dell'educazione e autore della riforma scolastica del 1923. Facciamo quest'appunto, perché Gentile - come scrive Campailla - "nel gioco delle parti, rappresentava idealmente il megapresidente di quella commissioni di professori" che doveva esaminare la tesi di laurea del Nostro; e proprio a Gentile toccò, nel 1922, "sulla ‘Critica’, il compito di formulare il giudizio ufficiale di una cultura" riguardo M. [cfr. l'introduzione di Campailla alla Persuasione..., cit., pag. XI]. 238 Pagine in cui la sua critica si fa davvero profonda, serrata e piena di feroce e amara ironia; ben poche pagine, verrebbe da notare, rispetto all'importanza ed alla complessità del problema, che investe le radici stesse del perpetuarsi della Rettorica, come sua prerogativa necessaria e sufficiente; ma, d'altronde, lo stesso M. avvisa che ciò che "fa l'educazione disonesta della società coi giovani uomini, è vicino, credo, e manifesto ad ogni occhio" [in nota]; tal che, il nocciolo è sempre lo stesso: è l'occhio che si rifiuta di vedere... 239 | più importanti rappresentanti-chiave (i latini direbbero i principes) del consorzio umano. perfezionabile: vogliamo dire che non è questione se l'educazione sia affidata ad un cattivo o ad un buon maestro, ad una cattiva o ad una buona scuola, ad un cattivo o ad un buon metodo: si rammentino gli "insuccessi" di Socrate e di Cristo, a tal proposito, se li si vogliano intendere come meri precursori di una scuola o di un'istituzione. Non è questione, dunque, di proporre un modello educativo alternativo e più pertinente. Questo perché la Persuasione non può avere maestri, scuole e proseliti: qualora li avesse, essa stessa giocoforza si mutuerebbe in Rettorica. Attraverso la Svoreidaywyta, l'individuo vien de-responsabilizzato””” e condotto, motu proprio, ad abdicare alla propria umanità autentica. L'educazione ha il fine di preparare il singolo alle esigenze della vita sociale, in modo che egli sappia inserirsi e vivere nel meccanismo rettorico, senza traumi e senza velleità di contestazione: formare coscienze, consapevoli di tutte le idealità familiari e sociali, capaci di perpetuare lo svolgimento e di garantire la sicurezza stabile del dispositivo, la sua cultura e le sue tradizioni, seppur talora sotto le mentite spoglie del progressismo. Con un'espressione riassuntiva, potremmo dire che la società rettorica garantisce e protegge sé stessa attraverso le forme e le formule della Rettorica sociale. Appare chiaro, sotto questa prospettiva, che è errata in assoluto ogni pretesa vicinanza o anche una semplice analogia topica (vista la distanza temporale e geografica) tra le riflessioni di M. e gli assunti di quella che vien detta "pedagogia del dissenso", " 241, Nella "della liberazione", o le posizioni dei movimenti cosiddetti di "descolarizzazione pratica, l'è vero, le linee dell'analisi e delle critiche sembrano convergere, sotto certi rispetti (inerenti, comunque, soltanto alla pars destruens del discorso): entrambi le posizioni (quella M.iana e quella rivoluzionaria) ritengono che scopo dell'educazione - come comunemente s'intende - non sia quello di far evolvere un individuo verso la propria realizzazione al fine di renderlo felice, ma purtroppo far sì che l'individuo si adatti a quel tanto di infelicità che gli è imposto da un sistema dato e considerato immutabile (0, come dice Marcuse, l'educazione tenderebbe a fare in modo che l’uomo viva liberamente la propria mancanza di libertà). Tuttavia, le posizioni di fondo sono divergenti, anzi si pongono su due piani decisamente diversi. 240 Si ricordi che, per M., la condizione "naturale" dell'individuo sociale è quella in cui l'individuo risulta privato del suo «senso di responsabilità» [108, corsivo del Goriziano; ma cfr. anche quanto detto a tal proposito nel nostro paragrafo sulla Rettorica come tecnica della violenza e violenza della tecnica]. 241 Intendiamo quella pedagogia "rivoluzionaria" o "radicale" rappresentata negli USA da Ivan Illich e da Paulo Freire (mentre in Italia è stata rappresentata da Marcello Bernardi), che elegge a suoi padri putativi Godwin (in Inghilterra), Francisco Ferrer (in Spagna) e, guarda caso, il nostro Tolstoj e che prende le mosse, o comunque viene allo scoperto, durante i movimenti sessantottini di protesta studentesca. «Descolarizzare la società» è il celeberrimo motto di Illich. Quelle "nuove" pedagogie, si muovono, infatti, comunque nell'ambito della necessità di un'educazione, prendendo di mira soltanto le modalità, i modelli ed i metodi di quell'educazione. Il loro problema reale è: l'educando deve adattarsi e conformarsi all'identità sociale, rappresentata ad esempio dal maestro, o invece, come persona viva deve essere educato ad adoperare, un giorno, la sua originale vitalità per migliorare la società (ci immaginiamo come avrebbe reagito M.)? Quelle nuove pedagogie, insomma, appuntano la loro critica solo su di un dato, effettivo, sistema educativo (quello borghese e sedicente "liberale"), perché lo ritengono "statico" e quindi nocivo alla società stessa, cui l'educazione rimane sempre e comunque "funzionale". Per questo, si affaticano nell'approntare un metodo educativo che elimini ogni costrizione o dipendenza apparente (prescrizioni, regolamenti, orari), che ridefinisca quell'insieme di atteggiamenti e di comportamenti che aiutano un individuo ad essere se stesso, a realizzare pienamente la propria personalità, a 'progredire secondo le proprie linee evolutive", come si suol dire. Per dirla in breve, quelle pedagogie non eliminano l'eteronomia, ovvero non obliterano la figura dell'educatore (ritenuta sempre necessaria), ma si limitano ad evidenziare la difficoltà e la delicatezza del rapporto interpersonale educatore-educando, lo riformulano e lo re-inquadrano assimilandolo sostanzialmente all'amore della famiglia e/o della città; rischiando, così, di pervenire, e in effetti pervenendo - nell'ottica del Goriziano, non esplicita in questo senso, ma consequenziale, a questo punto - ad un'operazione ancora più subdola e pericolosa: propinare e formare il "culto della comunità" attraverso la maschera del paternalismo più becero. Questa autorità (quella del genitore, quella del maestro, quella della Rettorica) rimane sempre tale, anzi si rinforza, perché si mimetizza sotto le mentite spoglie dell'amore e della cura dell'altro («il verxog avrà preso l'apparenza della puua»): essa non s'impone più dall'esterno o dall'alto, ma conduce il discepolo (anzi, meglio, il bambino, o il giovane) ad attuare se stesso secondo (presunta) verità; comanda come se consigliasse o supplicasse; influisce e penetra nelle anime senza apparentemente lederne l'autonomia... Come si vede, nell'ottica del disincanto che la lettura di M. ci suggerisce, la violenza permane tal qual è, anzi addirittura si amplifica e diviene più efficace, perché si fa subliminale e si edulcora, e in questo suo edulcorarsi riesce a rendersi perfino ben accetta. Alla luce di tutto ciò, appare allora cristallino quanto il Goriziano scrive (e vale davvero la pena trascriverlo): La peggior violenza si esercita così sui bambini sotto la maschera dell'affetto e dell'educazione civile. Poiché con la promessa di premi e la minaccia di castighi che speculano sulla loro debolezza, e con le carezze e i timori che alla loro debolezza danno vita, lontani dalla libera vita del corpo, si stringono alle forme necessarie in una famiglia civile: le quali come nemiche alla loro natura si devono appunto imporre con la violenza e con la corruzione. Più ancora, la stessa fede, la stessa volontà del bene è sfruttata per l'utile della società. La grande aspettazione d'un valore è via via adulata con la finzione d'un valore nella persona sociale, che gli si tien sempre davanti agli occhi come quella che egli debba, imitando, in se stesso educare. Tu sarai un bravo ragazzo, come quelli che vedi là andare alla scuola, sarai come un grande'. Gli si forma il mito di questo raro scolaro grande, e ogni cosa appartenente allo studio, alla scuola acquista un dolce sapore: l'andare a scuola, la borsa per i libri ecc. E si forma la gerarchia dei valori in rapporto alla superiorità della classe: 'Se sarai bravo, il prossimo anno, non scriverai più sulla lavagna, ma su un quaderno! e con l'inchiostro". Tutti approfittano di quest'anima in provvisorio che sogna 'il tempo quando sarà grande', per violentarla, 'incamiciarla', ammanettarla, metterla in via assieme agli altri a occupare quel dato posto e respirar quella data aria sulla gran via polverosa della civiltà. [129] E in modo ancor più esplicito e sarcastico: Fin dai primi doveri che gli si impongono, tutto lo sforzo tende a renderlo indifferente a quello che fa, perché pur lo faccia secondo le regole, con tutta oggettività. 'Da una parte il dovere, dall'altra il piacere'. 'Se studierai bene, poi ti darò un dolce; altrimenti non ti permetterò di giuocare' .E il bambino è costretto a mettersi in capo quei dati segni della scrittura, quelle date notizie della storia, per poi avere il premio dolce al suo corpo. - 'Hai studiato: adesso puoi giuocare!". E il bambino s'abitua a considerar lo studio come un lavoro necessario per viver contenti, se anche in sé sia del tutto indifferente alla sua vita: ai dolci, al giuoco ecc. Così gli si impongono le determinate parole, i determinati luoghi comuni, i determinati giudizi, tutti i kallwpismata della convenienza e della scienza, che per lui saranno sempre privi di significato in sé ed avranno sempre soltanto tutti quel costante senso: è necessario per poter avere il dolce, per poter giuocare in pace: la sufficienza e il calcolo. Quando al dolce e al gioco si sostituisca il guadagno, "la possibilità di vivere" - "la carriera", "la via fatta", "le professioni" - lo studio o la qualsiasi occupazione conserveranno il senso che il primo dovere aveva: indifferente, oscuro, ma necessario per poter giocare poi, cioè per poter vivere ai miei gusti, per mangiare, bere e dormire e prolificare [; in queste ultime righe, tutto il corsivo è nostro]. Tutto l'apparato rettorico viene spazzato via con un colpo di spugna, viene anzi ridicolizzato (s'immiserisce in caricatura) da queste considerazioni sprezzanti che non concedono alcun appello. La demolizione dell'illusoria permanenza, da semplice breccia che era, assume dimensioni a dir poco apocalittiche, coinvolgendo tutti gli aspetti della nostra gratuita, artefatta esistenza, dalle espressioni più banali e quotidiane a quelle più meschine e smaliziate. Lo smascheramento si è mutato in condanna esplicita, perentoria, battagliera, irriverente, colpendo nel cuore il dio della prAopuyix, braccandolo negli anfratti più reconditi, smitizzandone l'ostentata onnipotenza. Ad un orecchio distratto, le parole di M. potrebbero suonare come l'ennesima, stancante riproposizione di un impertinente nichilismo. Tutt'altro, ci pare. Il nichilismo è il travestimento carnascialesco della Rettorica, il tiro mancino più azzeccato e beffardo e più a la page. La forza di M. non è soltanto nel disincanto: il disincanto è un momento di passaggio, obbligato, ma di passaggio; la forza della Persuasione risiede soprattutto nella speranza di un nuovo inizio: lo spegnersi dell'illusione luciferina del piacere non ci immerge nelle tenebre ma ci apre lo spiraglio di una nuova luce, di una recuperabile Salute. Per quanto tutto ciò che ci attornia sembri comprovare una resa incondizionata, forse non è ancora tutto compromesso, ci suggerisce il nostro filosofo. Abbiamo ancora una possibilità di riscatto, un perno autentico intorno al quale tentare di ricostruire ciò che abbiamo perduto. E' dall'insegnamento socratico che bisogna ricominciare, è il nosce te ipsum - secondo il Goriziano - il punto di riferimento di ogni corretta ri-valutazione dell'umano, il «prediletto punto di appoggio», il veicolo autentico e genuino della Persuasione, la garanzia pertinace dell'autonomia del vir : Questa educazione (ed è l'unica) [la precisazione parentetica ha valore risolutorio] dà all'uomo le gambe per camminare, e gli occhi per vedere: non gli dà vie fatte, non gli fa veder date cose. - questa fa l'uomo sicuro e indipendente da qualunque offrirsi di cose e non può temere che l'una o l'altra vita sufficiente lo vinca [PR 150; corsivi di M.]. Solo attraverso la voce di Socrate” si formerà il vero uomo, il vir persuaso, l'eroe tragico, l'uomo d'azione, che ha fatto del dolore il punto di partenza della propria gioia, e che ha aperto quella gioia al mondo, creando i presupposti di un nuovo rispetto tra gli enti e di un nuovo principio di responsabilità e di amore. Le parole di M. sono, ancora una volta, devastanti nella loro bellezza, definitive pur nella loro programmaticità (le sottolineamo tutte in corsivo, visto che esse compendiano e confermano il senso della nostra interpretazione): L'uomo d'azione, l'eroe è come uno zampillo d'acque che erompe dalla terra, s'innalza verso il cielo, riscende a ristorare il suolo. (...) L'eroe è uno slancio della volontà verso l'essere, la libertà, 'dio" nelle cose, con le cose, per le cose; nella vita e non fuori della vita; bisogna esser nella vita per uscirne - e l'unica via è l'universalizzazione della vita, lo slancio verso il principio della vita in un amore eguale per tutte le cose viventi: libertà e amore: quanto più l'uomo è libero tanto più sente sé identico all'universo: nell'amore verso l'intima ragione accomuna sé e l'universo; sente sé (nel proprio divenire verso l'essenza) la ragione dell'universo, ama sé in tutte le cose e tutte le cose in sé; in quanto ama e cerca quell'unica universale essenza. L'eroe vive in questa ultima fede e afferma se stesso trascinando il mondo verso la vera vita: il regno dei cieli è in te. (...) L'eroe presuppone negli uomini la medesima essenza, la stessa volontà che è in lui, rispetta sé negli altri. Cioè suppone negli altri la ‘direzione verso l'assoluto, verso dio": nega e afferma per sé e per gli altri in nome di questa smisurata speranza. Respinge la vita terrestre, ma vive, nel pensiero de 'la vita'24, Sta dunque a noi - che, seppur "storditi", avvertiamo comunque il riflusso della voce socratica - farne «attività infinita» o destinarla al bivacco dell'utopia, ostinandoci a bazzicare nelle rilassate menzogne della nostra «tranquilla e serena minore età» °, perché - direbbe Kant - in fondo «è così comodo essere minorenni!» °°, 242 L'eristica potrebbe obiettare che l'eteronomia, cacciata dalla porta, è rientrata per la finestra: in fin dei conti, anche M. elegge un suo educatore, in Socrate. Ma l'appunto è inesatto. L'educazione socratica, infatti, ha il suo valore proprio nel negare... il proprio valore (ilsapere di non sapere, tanto per usare un comodo luogo comune), ovvero nell'indicare all'individuo la strada della propria autonomia, disattendendo ad ogni sua stessa pretesa educativa (e qui è il fulcro del paradossale "messaggio" di Socrate, che si riflette nella paradossalità della Persuasione). In questo senso, nel richiamare l'individuo alla "reminiscenza" dell'autentico "demoniaco", più che un'educazione, quella socratica è una provocazione. 243 La figura dell'eroe tragico, come qui è tratteggiata, appare negli Scritti vari, cit, n. 110, pagg. 798-799. 244 Sono le parole con cui si conclude la versione "ufficiale" (prescindendo dalle Appendici critiche) de La persuasione e la rettorica. Confessiamo che sono state proprio queste parole, che suggellano il messaggio di persuasione M.iano, ad incoraggiare il nostro approccio ermeneutico attraverso la prospettiva dell'etica kantiana, casomai non esplicita, ma sempre presente durante la stesura del nostro lavoro. Perché «uscire dalla minore età» è l'augurio e il monito programmatico (a tutto il suo pensiero) che Kant pone a principio di uno dei saggi che riteniamo tra i più belli e sardonici: Risposta alla domanda: che cos'è l'iluminismo? [cfr. anche nota successiva]. E la coincidenza non c'è sembrata solo una contingente questione d'assonanza. 245 Cfr. Kant, : Risposta alla domanda: che cos'è l'illuminismo?, contenuto in Scritti politici e filosofia della storia e del diritto, UTET, 1965, pag. 141. Capitolo integrativo. A - Le varianti deboli della Persuasione. A1- La variante nichilistica di Schopenhauer. A2- La variante Nietzsche, il "terzo Dioniso". A3 - Leopardi: la variante "flessibile" alla Persuasione. A4 - Kierkegaard: la variante "relazionale" della Persuasione. B - Variazioni sul tema M.iano del "peso che di-pende". C - La critica alla Rettorica come caricatura della Rettorica. A - Le varianti deboli della Persuasione. Intendiamo quali "varianti deboli" della Persuasione taluni esiti filosofici che hanno conosciuto, rispetto alla proposta M.iana, maggior fortuna nella storia del pensiero occidentale, pur condividendo, con quella proposta, presupposti e finalità, ovvero - per dirla con estrema sintesi - la mechané tragica per sopravvivere al Tragico (in questo senso le diciamo varianti). Esiti (l'egoismo di Stirner, il titanismo di Foscolo e Leopardi, il dionisismo di Nietzsche, il volontarismo di Schopenhauer, il "cristianesimo" di Kierkegaard e via dicendo) cui molto spesso la critica si è appoggiata nel tentativo di risolvere la complicata sciarada della Persuasione, incasellandola nel rapporto a soluzioni già note e definite, ma in questo modo giocoforza equivocando e/o svalutando la pregnanza e l'originalità profonde della sua portata. Soluzioni, ancora, che M. effettivamente tenne in conto, e che anzi costituirono (quale più quale meno) l'humus fertile della sua formazione culturale e soprattutto umana: ma esiti, infine, che M. stesso ad un certo punto superò (nell'accezione, ci vien da dire, hegeliana), ritenendoli parziali o comunque non sufficientemente "persuasi" (e in questo senso le varianti le diciamo debolì). Non sufficientemente persuasi significa, come oramai si capirà, non garanti di quella autonomia e di quell'orizzonte politico che invece costituiscono per noi i tratti distintivi e forti della Persuasione M.iana. Focalizzeremo la nostra analisi soprattutto sulle varianti schopenhaueriana, nicciana, leopardiana e kierkegaardiana, dato che - vista la loro portata - esse si impongono su altre satellitari, nel senso che ad esse possono comodamente riferirsi. In realtà, riguardo Kierkegaard, la questione è già stata ampiamente trattata nel corso del nostro lavoro, anche se per via indiretta, soprattutto nell'accostamento al Brand, trasposizione drammaturgica (come dicemmo) del cavaliere della fede; riguardo Leopardi, uno dei Persuasi per eccellenza secondo M., ci soffermeremo soltanto sulla lieve (ma in ordine di quantità e non di qualità) "sfumatura" che a nostro parere li distingue nelle soluzioni della mechané; per quanto concerne Schopenhauer, invece, ci limiteremo a sottolineare le affinità-differenze del Wille con la deficienza e il valore della Persuasione anche come decisa risposta alternativa al Nirvana, o comunque all'ideale ascetico; infine, la nostra analisi indugerà piuttosto su Nietzsche, dato che l'ermeneutica filonicciana rappresenta, secondo il nostro giudizio, l'equivoco GRICE EQUIVOCO più problematico e pericoloso della Persuasione, anche se, purtroppo, il più accreditato. Nel tracciare la sinossi di questi autori con M., ovviamente si procederà con andamento sintetico piuttosto che analitico, ovvero sorvolando elementi critici oramai 149 assodati e casomai soffermandoci su spunti che, in apparenza tangenziali o cavillosi, possono rivelarsi cruciali nell'economia del nostro discorso. Questa nostra metodologia "antagonista", infine, vuol far emergere, nel raffronto chiaroscurale, una evidenza della Persuasione chiara e distinta, chiara perché appunto distinta. E vuol ribadire il fatto che la riflessione di M., seppur originalissima, fermentò comunque nella sinergia di riflessioni affini alla sua°*°: il Goriziano, cioè, cercò continue conferme alla sua ipotesi di Persuasione (e di riflesso, alla sua analisi sulla Rettorica), spaziando tra le esperienze più complesse e "alternative", volte a garantirle anche un saldo impiantito speculativo. Apparirà chiaro, dunque, come tra M. e i quattro pensatori di cui sopra si venga a stabilire un vincolo che può apparire di filiazione, ma che in effetti è di "assonanza" (si respira, come dire, aria di famiglia): ossia apparirà sintomatico come la "consapevolezza del disincanto" acquisti, a certi livelli, una quasi perfetta corrispettività di intenti e di diagnosi e di espressioni talora anche (addirittura) terminologica. Laddove, però, le differenze si rivelano importanti almeno quanto le somiglianze. Questo, a nostro parere, getta luce definitiva sul rapporto che il giovane filosofo instaura con i "suoi" autori: è come se da essi - volendo usare una perifrasi aritmetica - traesse il "minimo comune multiplo" o il "massimo comun divisore", e lo rielaborasse nel saldo tessuto connettivo della sua Persuasione. Persuasione che, in un balzo, oltrepassa anche gli esiti dei suoi riferimenti privilegiati, e ciò davvero senza la pur minima ossequiosità; Persuasione che, infine, e non solo per l'ameno che la contraddistingue, può a buon diritto figurare accanto a quelli nel firmamento della storia della filosofia persuasa di tutti i tempi, seppur figlia "soltanto" dell'ibrida provincia italo-austriaca. 246 Sullo sfondo, non dimentichiamolo, l'orizzonte greco, presupposto di tale sinergia, già ampiamente trattato.A1- La variante nichilistica di Schopenhauer. Come accennato più volte, alla lettura di Schopenhauer - all'unanimità riconosciuto come uno dei vertici speculativi di ispirazione per M. - il nostro giovane filosofo fu introdotto dall'amico Enrico Mreule”", e presumibilmente attraverso Schopenhauer (si pensi alle suggestioni nirvaniche di intere pagine del Mondo) si avvicinò anche alla riflessione, se non proprio alla pratica, del Buddismo”. Eppure, il "filosofo della volontà" è il grande assente dagli scritti michelstedteriani: gli accenni che lo riguardano in modo diretto sono davvero scarsi, ammontano a quattro o cinque - egualmente distribuiti tra la tesi, l'epistolario e due saggi raccolti nelle Opere complete - e, nella maggior parte dei casi, ci sentiamo di dire, davvero di poco conto, accessorii?”. 247 Cfr. almeno il nostro capitolo II, nella fattispecie il paragrafo sul Pretesto cronologico della proposta persuasa di M.. 248 Cfr. il nostro capitolo |, nella fattispecie il paragrafo sul Porto della pace. Schopenhauer, come H. P. Grice, individua nella Volontà [Wille] il nome proprio del noumeno di Kant, vale a dire la radice strutturale di ogni realtà: un impulso cieco, inarrestabile, irrazionale, che non ha altro fine se non perpetuare sé stesso e che, in questo autoprodursi, informa il mondo (si "oggettiva" nel mondo) segnandolo di dolore e male. Essa è «la sostanza intima, il nocciolo di ogni cosa particolare e del tutto» (cfr. almeno Mondo). «Il fenomeno, l'oggettità dell'unica volontà di vivere è il mondo, in tutta la molteplicità delle sue parti e figure. L'essere, e il modo dell'essere, nel tutto come in ciascuna parte, è costituito solo dalla Volontà. Essa è libera, essa è onnipotente. In ogni cosa appare la Volontà, quale essa medesima in sé e fuori del tempo si determina. Il mondo non è che lo specchio di questo volere; ed ogni limitazione, ogni male, ogni tormento, che il mondo contiene, appartengono all'espressione di ciò che la volontà vuole: sono quali sono, perché essa così vuole Secondo il "filosofo del pessimismo", la Volontà stessa trova nell'uomo un insperato, inconsapevole alleato: essa, sempre più chiaramente oggettivandosi, agisce, prima come forza meramente impulsiva, poi come forza istintiva, infine, proprio nell'uomo, come conoscenza. Nell'uomo, nella conoscenza, la Volontà diviene forma organizzata, assume la falsa consistenza del "quadruplice principio di ragione sufficiente" (necessità logica, fisica, matematica, morale). Ora, ad avviso di Schopenhauer, ci si può liberare dal dolore e dalla noia e sottrarsi alla catena infinita dei bisogni - tutte manifestazioni in cui appunto la Volontà si oggettiva nell'uomo - attraverso l'arte e l'ascesi. Un grado "intermedio" di liberazione è la compassione, che nasce quando l'uomo ha saputo superare ogni distinzione fra la propria e l'altrui persona, considerando il destino dell'altro uomo come uguale al proprio e sentendo come proprio l'altrui dolore. La morale ha come virtù la giustizia (che è un freno all'egoismo e quindi è una virtù negativa: "non fare il male") e la carità (virtù positiva: "allevia il male"). Tuttavia, se con la pietà si vince l'egoismo, comunque non ci si libera totalmente della vita e dunque della volontà. Difatti, per Schopenhauer il comportamento che nega in modo assoluto l'individualità e la volontà dell'uomo è piuttosto quello ascetico. Nell'ascesi la Volontà cancella ogni affermazione di sé negando tutte le forme "positive" di vita e trasformandosi in quella che il filosofo chiama appunto la nolontà (ossia il riflesso speculare - ma opposto, negativo - della Volontà). L'ascesi si profila come un insieme di pratiche che mortificano la volontà, che fanno capire come essa sia causa reale di sofferenza e sia essenza stessa del mondo: la noluntas è la perfetta castità, la povertà volontaria, la rassegnazione ed il sacrificio  almeno. Quello ascetico si configura come lo stato di chi ha annullato in se medesimo ogni pulsione vitale, di chi si è distaccato dall'ordine degli eventi mondani e dai piaceri della vita e accetta serenamente la morte come liberazione dai lacci della volontà e delle sue illusioni. La completa soppressione dell'impulso vitale produce, per Schopenhauer, l'annullamento totale del mondo: pervenuto alla perfezione della noluntas, l'uomo scopre che il traguardo della propria autonegazione gli dona la contemplazione del nulla (cfr. almeno ib. $ 71, ma vd. anche nel prosieguo del confronto). Ma è proprio nella formazione di questo "nulla mortificante" artefatto che, secondo noi, M. costruisce la propria critica e segna il suo distacco da Schopenhauer. [le citazioni qui riportate da Il mondo come volontà e rappresentazione, e quelle che si riscontreranno nel corso del confronto, sono tratte dalla trad. it. proposta dall'ed. Laterza, a cur. Vasoli. Delle citazioni ci siamo limitati a riportare i paragrafi da cui esse son prese]. Alle citazioni che incontreremo nel corpo del confronto, si aggiungano queste altre tre, e il quadro è completo: Schopenhauer, del resto, non rientra nell'eletta schiera dei persuasi: non è inserito neanche nell'elenco dei «perfetti pessimisti» (che coincide in pratica con quello dei persuasi), nel noto frammento contenuto negli Scritti Vari. Questo silenzio e queste assenze sono a dir poco imbarazzanti, e molta critica tende a sua volta a sottacerli, dato che, diversamente, crediamo noi, verrebbe a cadere uno dei più importanti pretesti per incasellare M. all'interno di una tradizione di riferimenti già stabilita. E' altrettanto vero, comunque, che da molte pagine della tesi di laurea e del Dialogo trapela netta la voce del Wille, soprattutto quando il Goriziano svolge la sua analisi sul deficere fisiologico-ontologico che struttura il mondo sublunare”; com'è vero che, «con buona probabilità, [ritrae il volto di] Schopenhauer un disegno di M. pubblicato da VI. Arangio-Ruiz252, [al di sotto del quale disegno] è significativamente riportata la formula 'AT ENEPIEIAX® EX APTIAN' [dall'attività verso la pace] in cui il Goriziano ha più volte sintetizzato i compiti della [sua] ricerca filosofica»“°°. E, ancora, è forse proprio lo stesso ritratto che s'intravvede sullo sfondo, tra i libri sulle scaffalature, nel famoso autografo Disegno della soffitta di casa Paternolli (il «ritratto della mia vita», com'egli lo chiama allegandolo ad una lettera al Chiavacci), la soffitta dove M. letteralmente si segregò per ultimare la tesi, trascorrendo (come scrive) una «vita che non è vita», ma con la consapevolezza, comunque, che lì nasceva «una grande opera». Quasi che l'immagine del filosofo tedesco, come l'icona di un santo, vegliasse e "supervisionasse" il lavoro del Goriziano, dunque. Del resto, Schopenhauer suggerisce a M. anche il luogo privilegiato attraverso il quale, come filo d'Arianna, individuare la possibilità di un'armonia persuasa da estendere alla totalità delle cose viventi: il filosofo tedesco aveva visto, cioè, proprio nel corpo - che pur ad una considerazione superficiale si dà come mera rappresentazione tra le rappresentazioni - l'espressione più adamantina e perfetta dell'oggettivazione del Wille, e quindi la condizione della conoscenza della Volontà stessa, lo strumento euristico che permette di oltrepassare il "velo di Maia" interposto tra noi e la vera essenza del «E' scritto in qualche parte (credo in Schopenhauer) che chi potesse guardare internamente in un vaso di terra non vi vedrebbe che un oscuro tendere al basso e un'oscura forza di coesione» [PR 162]; «Tu sai che la ragione dell'antisemitismo filosofico (Schopenhauer e Nietzsche) è il razionalismo della religione e della letteratura ebraica (pensa al Pentateuco e a Spinoza!) e la mancanza dell'elemento mistico nelle menti ebraiche [...]» (la già citata lettera al Chiavacci, del 22 dicembre 1907, E 267, che richiameremo anche in riferimento a Nietzsche); «Schopenhauer dice che ogni dialettica è in fondo un'eristica. Quella dialettica non è un'eristica dove l'uomo si comporta verso l'altro come verso di sé - dov'è presupposta in tutti e due un'eguale realtà, sicché tutti e due arrivano a purgare singoli concetti dalla relatività, giungendo ad affermare così l'assolutezza della loro comune fede» [O 711-712]. 251 Ma riguardo a ciò, ovvero alla re-interpretazione del Wille, cfr. quanto diremo oltre. 252 In Convegno, luglio. Sono le parole di S. C ampailla, in Pensiero e poesia..., cit., pag. 25, in nota. 254 La lettera cui il disegno e le parole citate fanno riferimento è quella del 25 aprile 1910. mondo. Similmente, M. individua un'analogia tra il bisogno elementare del nostro corpo e il bisogno della Persuasione: come ricorderete, dicemmo che «è come se [...] un'immagine sbiadita della Persuasione sopravvivesse nella forza che sottende all'equilibrio omeostatico (chimico e soprattutto fisiologico) del nostro corpo» °°. Ciò nonostante, il silenzio del Goriziano riguardo Schopenhauer è, secondo noi, non privo d'importanza, è anzi indicativo della curvatura autonoma che ben presto prese la sua ricerca esistenziale. A tal proposito, ci sembra utile riportare l'unico passaggio che abbiamo designato come significativo: (Schopenhauer, in fin dei conti] non si occupa di far vedere la necessità dell'errore stesso implicito nel principio generale della vita che fece vivere chi aveva negato ogni ragione di vivere. Infatti così accadde proprio a lui che visse tutta una lunga vita a fare professione di pessimismo. Tanto che poi le sue negazioni gli divennero sistema e che morì accarezzando anche lui [s'intende, tra le righe, (soprattutto) come Hegel] una certa forma di 'assoluto' [O 839-840]. Come appare chiaro, M. denuncia che nella pratica della vita il filosofo tedesco arrivò a sconfessare se stesso, o che comunque fece assurgere il suo pessimismo a sistema, la qual cosa è una contraddizione in termini. Appare altrettanto chiaro che, in questo senso, Schopenhauer diviene addirittura l'avversario privilegiato, seppur indiretto, di molte pagine M.iane incentrate sulla critica dell'«imperfetto pessimismo», cioè di quel pessimismo che viene infine a coincidere con «un punto alto dell'ottimismo vitale»"99. Il meccanismo, che in effetti ricorre in più passaggi della sua opera, viene descritto con limpidezza in un capoverso del Dialogo: Il suo non è pessimismo, cioè conoscenza del non-valore, e conseguente indifferenza, ma ottimismo. Cioè fede in un valore (la felicità nella morte) sconosciuto, per solo stimolo del suo bisogno presente [D 78]. Qui, in verità, M. sta fustigando coloro i quali, "forti" del loro pessimismo, credono di realizzarne con coerenza i presupposti nichilisti uccidendosi. Mentre invece Schopenhauer, come sappiamo, considerò il suicidio come «un atto di forte affermazione della volontà stessa» in quanto il suicida «vuole la vita ed è solo malcontento delle condizioni che gli sono toccate» (Mondo, $ 69), per cui anziché negare veramente la volontà egli nega piuttosto la vita; e in questo M. lo segue fedelmente (ed è importante, e deve far riflettere, una simile presa di posizione da parte di un suicida?”). 255 Cfr. ci sia concessa questa autocitazione dal paragrafo su Empedocle, nel nostro Capitolo V, per rendere più scorrevole il discorso. 256 in Scritti Vari, cit., pag. 825. 251 Cfr. le analisi contenute ad esempio in D 75-78. Tuttavia, pur se non morte, cos'altro è la noluntas se non una forma di "mortificazione", di consapevole eutanasia? La pace del Nirvana? si propone come esperienza del nulla, un nulla relativo al mondo, cioè, in definitiva, una negazione del mondo. Certo, anche la Persuasione presuppone una spoliazione progressiva delle "valenze inadeguate" che il vir intrattiene col mondo: ma il risultato non è un divorzio del Persuaso da ciò che lo circonda, non è una sua mortificazione, bensì - e lo abbiamo più volte ripetuto - un recupero del mondo nell'apprezzamento di una rinnovata dolcezza. Per semplificare la questione, possiamo ammettere che talune affermazioni del Goriziano tradiscono, in effetti, già nell'argomentazione, una discendenza molto chiara dal dettato schopenhaueriano (ad es., passaggi importanti come il seguente: «Vita è volontà di vita, volontà è deficienza, deficienza è dolore, ogni vita è dolore»°°°): e proprio seguendo la falsariga del Tedesco (e con profonde affinità anche con Leopardi) per M. la vita - e non solo quella rettorica - oscilla decisamente tra dolore, piacere effimero e noia. L'argomentazione è addirittura sillogistica, come sappiamo: ogni essere vivente, oggettivazione puntuale/empirica del Wille/deficere, è afflitto dal bisogno e dal desiderio, da una brama che pone in lotta le forme viventi tra loro. Unica alternativa, dopo i brevi e occasionali istanti dell'appagamento (natura negativa del piacere), è la noia. 258 «Davanti a noi - scrive Schopenhauer - non resta invero che il nulla. Ma quel che si ribella contro codesto dissolvimento nel nulla, la nostra natura, è anch'essa nient'altro che la volontà di vivere. Volontà di vivere siamo noi stessi, volontà di vivere è il nostro mondo. L'aver noi tanto orrore del nulla, non è se non un'altra manifestazione del come avidamente vogliamo la vita, e niente siamo se non questa volontà, e niente conosciamo se non lei. Ma rivolgiamo lo sguardo dalla nostra personale miseria e dal chiuso orizzonte verso coloro, che superarono il mondo; coloro, in cui la volontà, giunta alla piena conoscenza di sé, se medesima ritrovò in tutte le cose e quindi liberamente si rinnegò; coloro, che attendono di vedere svanire ancor solamente l'ultima traccia della volontà col corpo, cui ella dà vita. Allora, in luogo dell'ncessante, agitato impulso; in luogo del perenne passar dal desiderio al timore e dalla gioia al dolore; in luogo della speranza mai appagata e mai spenta, ond'è formato il sogno di vita d'ogni uomo ancor volente: ci appare quella pace che sta più in alto di tutta la ragione, quell'assoluta quiete dell'animo pari alla calma del mare, quel profondo riposo, incrollabile fiducia e letizia [...] La conoscenza sola è rimasta, la volontà è svanita. E noi guardiamo con profonda e dolorosa nostalgia a quello stato, vicino al quale apparisce in piena luce, per contrasto, la miseria e la perdizione del nostro. Eppur quella vista è la sola, che ci possa durevolmente consolare, quando noi da un lato abbiam riconosciuto essere insanabile dolore ed infinito affanno inerenti al fenomeno della volontà, al mondo; e dall'altro vediamo con la soppressione della volontà dissolversi il mondo, e soltanto il vacuo nulla rimanere innanzi a noi. In tal guisa adunque, considerando la vita e la condotta dei santi [...] dobbiamo discacciare la sinistra impressione di quel nulla, che ondeggia come ultimo termine in fondo a ogni virtù santità e di cui noi abbiamo paura, come della tenebra i bambini. Discacciarla, quell'impressione, invece d'ammantare il nulla, come fanno gl'Indiani, in miti e in parole prive di senso, come sarebbero l'assorbimento in Brahma o il Nirvana dei Buddhisti. Noi vogliamo piuttosto liberamente dichiarare: quel che rimane dopo la soppressione completa della volontà è invero, per tutti coloro che della volontà ancora son pieni, il nulla. Ma viceversa per gli altri, in cui la volontà si è rivolta da se stessa e rinnegata, questo nostro universo tanto reale, con tutti i suoi soli e le sue vie lattee, è il nulla » [Mondo $ 71 passim]. 259 In Scritti Vari, cit, pag. 705. 260 «Qualsiasi soddisfacimento - scrive Schopenhaurer - o ciò che in genere suol chiamarsi felicità, è propriamente e sostanzialmente sempre negativo, e mai positivo. Non è una sensazione di gioia spontanea, e di per sé entrata in noi, ma sempre bisogna che sia l'appagamento d'un desiderio. Imperocché desiderio, ossia mancanza, è la condizione preliminare d'ogni piacere. Ma con l'appagamento cessa il desiderio, e quindi anche il piacere. Quindi l'appagamento o la gioia non può essere altro se non la liberazione da un dolore, da un bisogno: e con ciò s'intende non solo ogni vero, Dolore, piacere e noia sono le passioni, potremmo dire con Cartesio, «semplici e primitive», da cui si diramano passioni più particolari; di queste, il Goriziano fornisce una vera e propria casistica eziologica ed ontologica, che può ricordare altre simili presenti, ad esempio, nell'Ethica di Spinoza: l'impotenza, il rimorso, la malinconia, la paura, l'ira, la «gioia 'troppo' forte»™®' . Ontologica perché esse tutte, primitive e derivate, in effetti poggiano sulla passione fondamentale, quella esistenziale per eccellenza, quella insomma che gli esistenzialisti (ma già Kierkegaard) chiameranno Angoscia [Angs{ ovvero, secondo il giovane tesista, la condizione per la quale l'uomo «sente d'esser già morto da tempo e pur vive e teme di morire»”®?: l'angoscia testimonia «dappertutto lo stesso dolore della vita che non si sazia e crede di saziarsi, reso perspicuo per la qualunque contingenza dell'una coscienza col fluire delle altre coscienze». E' l'angoscia, la malattia mortale, la passione "motrice" che, nella pratica, induce gli uomini a stringere la "cambiale" della società, per una sorta dicompensazione/conservazione del proprio impulso vitale, altrimenti annichilito. Tuttavia, se tale analisi ha una radice palesemente schopenhaueriana, il nostro filosofo già da subito reinterpreta/sussume il Wille all'interno di un'originalissima «ontologia della privazione che concepisce la vita secondo i termini di una deficienza originaria »?9°, ovvero «la volontà per M. non è un oscuro impulso fondato in se stesso [come appunto in Schopenhauer], ma una ‘deficienza’, una mancanza, la maniera d'essere dell'esistenza finita, della falsamente infinita ‘vita» 9. E i nostri approfondimenti in proposito dovrebbero rendere questa differenza oramai scontata. La Persuasione, di contro, non sarà un riparo egoistico nella turris eburnea dell'autosufficienza nichilista (così come appare nella noluntas), ma una consapevolezza viva e politica del Tragico, volta a creare una nuova solidarietà tra tutti gli enti del mondo sublunare, al di là di ogni pregiudiziale cesura metafisica?®. Il Persuaso, infine, è il vero pessimista perché sa farsi ragione della «brutalità della vita», e ciò facendo - scrive M. - «vive con la chiara coscienza dei valori e delle possibilità: non spera dalle cose più di quanto possano dare, non teme più di quanto sia da temere». Ancora una volta, il pessimismo persuaso coincide con la consapevolezza del Persuaso, ovvero con la consapevolezza aperto soffrire, ma anche ogni desiderio, la cui importunità disturbi la nostra calma, e perfino la mortale noia, che a noi rende un peso l'esistenza». [cfr. Mondo, § 58] 261 Per l'analisi delle quali, cfr. - del nostro Il capitolo - il paragrafo sul Cerchio della violenza. Per queste considerazioni, e quelle che seguono immediatamente, cfr. ibidem.  Cfr. G. Pulina, L'imperfetto pessimista - Saggio sul pensiero di Carlo M., ed. Lalli, pag. 61. 264 Cfr. A. Michelis, M.  P er i riferimenti e le citazioni che seguono immediatamente, cfr. almeno, del nostro capitolo II, il paragrafo sulle Radici della violenza. In effetti, che tra l'uomo e gli altri enti non ci fosse alcuna cesura metafisica è un lascito anch'esso schopenhaueriano (tutto è Volontà). dell'impermanenza esistenziale”, e quindi con la gioia che da questa consapevolezza scaturisce. Ne vien fuori una figura di eroe tragico che nulla ha a che vedere con l'asceta schopenhaeuriano, o col superuomo nicciano (che più che tragico, apparirà grottesco?). Un eroe tragico che, come abbiamo concluso”, è uomo d'azione, uno zampillo d'acqueche erompe dalla terra, s'innalza verso il cielo, ma riscende a ristorare il suolo: vive in uno slancio che è nella vita e non fuori della vita: lo slancio verso il principio della vita in un amore eguale per tutte le cose viventi. L'eroe vive in questa ultima fede e afferma se stesso trascinando il mondo verso la vera vita; e poiché presuppone negli uomini la medesima essenza, la stessa volontà che è in lui, rispetta sé negli altri, creando un vincolo di libertà e di amore???  Come la chiamerebbero anche i maestri orientali; e la coincidenza terminologica che non può essere soltanto un caso. 267 Ma cfr. quanto diremo fa poco in proposito della variante Nietzsche, 268 || riferimento è alla parte conclusiva del nostro capitolo Il. Di quelle conclusioni riprendiamo, in parafrasi, nelle parole che appena seguono, i punti salienti della descrizione dell'eroe tragico così come tratteggiata dal Goriziano, come detto, negli Scritti vari In questo modo, M. recupera e rivaluta anche l'orizzonte importante della compassione, che Schopenhauer aveva inteso soltanto come uno dei momenti - inadeguato e transitorio - per assurgere alla contemplazione nullificante del Nirvana [per cui cfr. supra]. A2- La variante Nietzsche, il "terzo Dioniso". C'è un pessimismo della forza? Nietzsche, Tentativo di autocritica Confessiamo che affrontare la variante nicciana della Persuasione ci mette un po' a disagio. Nietzsche è un autore che attrae inevitabilmente nel vortice del suo pensiero e della sua "follia" ogni tentativo di accostamento; anche il nostro, per quanto contingente e irrisorio, cioè votato a tracciare esclusivamente eventuali affinità o meno col dettato M.iano. Proprio il fatto che quest'accostamento nostro malgrado "ci si imponga" pur parlando di M. (che è per noi, negli esiti, un altro mondo rispetto al filosofo tedesco) testimonia, nel suo piccolo, di come la potenza e il fascino "ambiguo" di Nietzsche faccia valere tutta la sua autorità; ossia di come si sia iniettato a livello genetico nell'orizzonte pensante della sua posterità al punto che, a tutt'oggi, ogni nuova ricerca filosofica, ogni nuova proposta etica, insomma ogni "progresso" della speculazione deve fare innanzitutto i conti col suo nichilismo, eletto all'unanimità a spartiacque, e deve innanzitutto difendersi dall'accusa terribile di essere un valore, la più immediata che le viene rivolta contro, al pari di un'offesa. Ribaltando la prospettiva (ma il senso permane identico), ogni affermazione di forza genuina, ogni progetto di nuova umanità, ogni rinnovato accenno "persuasivo" viene inteso come partorito, per germinazione più o meno consapevole, in seno alla transvalutazione, come se nella debacle di cui siamo gli omertosi testimoni Nietzsche fosse l'unico garante di sincerità, l'unico punto di riferimento, l'unico abbrivo di pensiero che prometta onestà. Così, anche la Persuasione M.iana è passata al vaglio del "pensiero danzante", e a tal proposito il travaglio ermeneutico dei suoi esegeti filonicciani è stato alacre: si è visto, cioè, nel vir un figlioccio o un fratellastro minore dell'Ubermensch, nella sua aspirazione "autarchica" (ovvero, autonoma) una volontà di potenza più ingenua ma non meno violenta: una sorta di carbonio impoverito. M. sarebbe la traduzione provinciale del nichilismo cosmico-europeo: egli starebbe a Nietzsche come il grimaldello al martello. Ci viene voglia di liquidare il discorso con due battute: [1] la Persuasione è effettivamente e fieramente un valore; [2] definire nicciano M. sarebbe come chiamare nicciano Socrate (è Socrate, infatti, il riferimento dichiarato del Goriziano), il che paleserebbe la vanità e la risibilità dell'accostamento. Tuttavia, per non prestare il fianco ad inevitabili contrappelli, preferiamo - come sempre - parlare di M. (e qui della sua presunta filiazione da Nietzsche) attraverso le sue stesse parole. Innanzitutto, è da dire che chi cercasse riferimenti espliciti al filosofo tedesco nelle opere del Goriziano, come nel caso di Schopenhauer, rimarrebbe deluso. Si contano a stento sulle dita di una mano, e Nietzsche risulta praticamente ignorato ne La persuasione e lrettorica. Difatti, M. menziona Nietzsche cinque o sei volte - in maniera incidentale e mai in un contesto "pacifico" - solo nelle lettere e in qualche appunto "minore" contenuto nelle Opere complete a cura del Chiavacci. Ma procediamo con ordine, partendo da un elemento in apparenza occasionale. Una sera del gennaio 1907, M. va a teatro (una delle sue attività preferite) ad assistere ad una pièce allora in voga: Più che l'amore, di Gabriele D'Annunzio. Il Goriziano, com'era solito fare, in una lettera alla famiglia descrive puntualmente le impressioni che ne ricavò [E 167-168]: Questa sera andai a sentire Più che l'Amore. - Il concetto è prettamente Dannunziano, o meglio Nietzschiano: L'uomo superiore nel suo immediato congiungimento d'amore, d'entusiasmo con la natura, con le forze vive della vita, al di fuori della società, al di fuori quindi da tutti i suoi concetti morali, ha diritto di schiacciare senza riguardo a questi concetti, tutte le barriere che la società gli mette fra il suo amore e il conseguimento del suo ideale. - A me pare che non solo si esplichi ciò (come i giornali dissero sempre) nell'uccisione del baro ma anche e più, nel calpestare che Corrado Brando [il protagonista del dramma] fa e dell'amore di Maria e dell'amicizia di Virginio. Anzi unicamente in questo consiste l'azione, nell'altro soltanto l'antefatto e il mezzo per poter esprimere tutti i concetti che l'autore magnificamente fa esporre continuamente a Corrado, e ci spiegano l'azione la quale azione invece è di fatto soltanto, non di parole. Più che l'amore agita Corrado la passione per la natura africana, in nome di questa egli spezza il cuore di Virginio e di Maria. Non èvero dunque che il lavoro manchi d'azione. Anzi è azione psicologica serrata continua. La forza individuale di Corrado non cozza meschinamente contro l'impossibilità di aver 3000 o 4000 lire ma contro i legami sociali, contro i legami della coscienza, sopratutto contro i legami del cuore che dalla società nascono, quei legami che sono i più forti di tutti. Quindi la situazione è corrispondente esattamente a quelle del D'Annunzio stesso di fronte alla sua famiglia nelle Laudi quando prende quasi commiato da lei, corrispondente a tutta l'Attività sua poetica e pratica, corrispondente alla situazione attuale della società (come si diceva quella sera). - Ma perché questa azione spicchi è necessario drammaticamente l'ambiente sociale con tutte le sue leggi, i suoi affetti, i suoi pregiudizi, o un suo rappresentante convinto inesorabile, che non possa nemmeno intendere altre idee, oppure infine un resto di questo mondo nell'animo dell'eroe, a produrre la lotta, la crisi, la catastrofe. Invece l'autore piega tutti i presenti sotto il fascino di Corrado: Virginio malintende e tentenna, Maria lo segue con entusiasmo, il servo negro si farebbe in pezzi per lui. Quindi l'azione resta avviluppata, affidata quasi all'immaginazione del pubblico, che, se sente, deve intendere lo schianto dell'animo dei due altri, deve capire come la società calerà la sua mano pesante sul capo di Corrado: il fato. E l'autore per aiutar l'immaginazione appoggia tutta l'azione al fatto dell'uccisione che produce la catastrofe dell'intervento della polizia. - In conclusione credo che abbia tutti gli elementi ma che non sia affatto un dramma. E però un gioiello, una cosa splendida per concetto ed immagini. - Questo stralcio, che può leggersi anche come un piccolo e acuto saggio di critica teatrale, c'introduce proprio nel cuore della nostra questione. Cerchiamo di de-costruirlo. E' nota la deformazione dannunziana del mito del superuomo, reinterpretato in chiave estetizzante e decadente: l'intuizione nicciana si volgarizzava, in tutti i sensi, nell'ambigua figura di Andrea Sperelli, il protagonista del Piacere, alter ego dello stesso D'Annunzio, personaggio insieme raffinato e gelido, aristocratico e spregiatore di quel «grigio diluvio democratico moderno che tante belle cose e rare sommerge miseramente» (l'ispirazione nicciana doveva intensificarsi nei cosiddetti romanzi del giglio, fiore simbolo appunto del superuomo, della passione che si purifica). Fu soprattutto attraverso questa distorta prospettiva (sin dai primi anni novanta dell'Ottocento, quindi) che il pensiero di Nietzsche 158 fece il suo ingresso e la sua fortuna in Italia, andando ad affascinare una gioventù ancora scapigliata e destando voluttuoso, e dunque ipocrita, scandalonella borghesia giolittiana. L'intelligente M., tuttavia, mostra di non leggere Nietzsche attraverso D'Annunzio (qual era l'abbaglio del suo tempo e a quanto presumono i critici M.iani di oggi), bensì D'Annunzio attraverso Nietzsche: «il concetto è prettamente Dannunziano, o meglio Nietzschiano», dice, e confessa indirettamente, in questo rilievo correttivo, di aver avuto tra le mani le opere del filosofo tedesco e di poter valutare criticamente i distinguo. Distinguo che, in questa sede, non interessano: interessa piuttosto individuare in cosa consistesse quel «concetto prettamente nietzschiano» che M. menziona. Ovvero, qual era l'impressione ch'egli aveva desunto dalla lettura di Nietzsche? Le parole del Goriziano sono chiare: «L'uomo superiore nel suo Immediato congiungimento d'amore, d'entusiasmo con la natura, con le forze vive della vita [la «fedeltà alla terra», il «SÌ alla vita», dice Zarathustra], al di fuori della società, al di fuori quindi da tutti i suoi concetti morali, ha diritto di schiacciare senza riguardo a questi concetti, tutte le barriere che la società gli mette fra il suo amore e il conseguimento del suo ideale». L'impressione si metallizza in una serie di nette opposizioni: individuo (uomo superiore) - società; aspirazione alla realizzazione/autenticità (forze vive della vita) - sua castrazione/inautenticità (concetti morali, barriere); dinamismo (forze vive della vita) - stabilità sociale. In effetti, sembra già enuclearsi la dicotomia Persuasione-Rettorica?”°. Ma prestiamo attenzione a un punto essenziale: in che modo si realizzano le aspirazioni dell'uomo superiore, ossia in che modo esso reagisce all'impasse sociale e riesce a «conseguire il suo ideale»? Il suo aderire alla natura, alle forze della vita è «immediato», «entusiastico»: c'è una sorta di processo di accumulazione energetica in questa immediatezza, un'integrazione di "vitamine esistenziali": si galvanizzano forze pericolose per il labile equilibrio salutare (l'armonia vitale). Questa continua tensione, scrive Nietzsche, «sarebbe fatale per nature troppo delicate [ma] fa parte degli stimolanti della grande salute». In un appunto tralasciato, relativo alla Volontà di potenza, il 270 Come s'evince dall'indiretta accusa di estetismo "psicologizzante" che M. rivolge a Annunzio. L'appunt è anche qui in apparenza estemporaneo, cioè si offre come un mero rilievo di critica teatrale (la vera "azione", il ver "dramma" della pièce), mentre a ben vedere M. mostra già di presentire quelle che sarebbero state le ragio motrici dello scontro Persuasione-Rettorica nella sua visione matura. Perché l'azione drammatica decolli, dice Goriziano, «è necessario drammaticamentel'ambientesocialecon tutte le sue leggi, i suoi affetti, i suoi pregiudizi, o u suo rappresentante convinto inesorabile, che non possa nemmeno intendere altre idee, oppure infine un resto di quest mondo nell'animo dell'eroe, a produrre la lotta, la crisi, la catastrofe». Spostando, per analogia, il rillevo nel "teatro del vita", il gioco è fatto. Di contro, D'Annunzio «piega tutti i presenti sotto il fascino di Corrado»: questo sposta, ed elude, consapevolezza dello scontro effettivo e del suo effetto tragico, che dovrebbe corrispondere allo smacco sociale. E' una critica embrionale, qui ancora inconsapevole, anche ai presumibili risvolti sociali e politici di un'operazione simile: chiunque indugi a effondere il carisma dell'uomo superiore falsa la portata tragica del conflitto impersonale-universale, rischiando di risolverlo (e dunque di ridimensionarlo) a livello esclusivamente personale-individuale. Giocando col riferimento di M. a Corrado, possiamo dire che Nietzsche, in questo senso, «piega tutti i presenti sotto il fascino di Zarathustra», ossia di se stesso. o 5-29 6 DD 15filosofo affina il suo concetto: «Salute e malattia: si vada cauti nel giudicare! Pietra di paragone resta l'efflorescenza del corpo, l'elasticità, il coraggio e la giocondità dello spirito; ma, naturalmente, anche quanto di malato esso può prendere su di sé e superare - rendere sano» [il corsivo è di Nietzsche]. La grande salute è, possiamo dire, una questione di "entropia"?! del superuomo. Come si sa, l'aspetto forse più importante dell'entropia è quello per cui noi, studiando appunto le variazioni entropiche di un dato sistema (nel nostro caso, del superuomo), possiamo "predirne il futuro", siamo in grado cioè di capire quali sono gli stati verso cui il sistema può evolvere e quali sono invece quelli che gli sono preclusi. La fisica, infatti, ci insegna che l'energia si conserva, è costante, ma altresì che essa evolve, assumendo forme non tutte ugualmente pregiate: l'energia può infatti dissiparsi (e la trasformazione è irreversibile) oppure essere opportunamente imbrigliata, e realizzarsi in lavoro (energia utile, trasformazione almeno parzialmente reversibile). Come evolve allora l'energia del superuomo, qui incarnato in Corrado Brando? Il superuomo - scrive M. - «ha diritto di schiacciare senza riguardo». La sua energia, cioè, esplode in violenza. Sottolinea il Goriziano: «A me pare che non solo si esplichi ciò nell'uccisione del baro ma anche e più, nel calpestare che Brando fa e dell'amore di Maria e dell'amicizia di Virginio». E' questo un tratto tipicamente M.iano: la violenza (del superuomo) non si esplica solo nel "fatto" brutale (qui, dell'omicidio), ma ancor più nel rescindere, nel tradire, nel calpestare i sentimenti umani più veri e più belli: l'amore e l'amicizia; ovvero, la violenza non è soltanto sopraffazione: è anche - soprattutto - contraffazione, mancanza di rispetto per la dignità dell'uomo che ci è accanto, preclusione dell'orizzonte politico del confronto e della relazione umana nell'imposizione rutilante della propria "egoità", attraverso un progressivo, disonesto avvelenamento (Rettorica, appunto, avrebbe detto pochissimi anni dopo M.). La Rettorica nasce dunque da una dissipazione di energia esistenziale, e si profila, conseguentemente, come un processo irreversibile. Lasciamo per ora in sospeso questo punto; teniamolo tuttavia bene a mente. E così, M. lesse Nietzsche. Il Cerruti, convinto di una parabola evolutiva del pensiero M.iano, appronta una schematizzazione utile, per quanto giocoforza farraginosa, fotografando i «momenti dell'esperienza ideologico-esistenziale» del nostro giovane filosofo: in essa, portando a testimonianza soprattutto la primissima parte dell'Epistolario (laddove effettivamente il tono espressivo e la sensibilità emotiva rasentano posizioni dannunziane e nicciane), il critico dimostra che M., almeno nella sua prima giovinezza, aderì al culto del superuomo e alla sua "morale eroica". Nel suo schema, questo periodo di eroico furore corrisponderebbe agli anni immediatamente precedenti il 1906 (dunque, 1905 incluso), anni in cui «oltre i diversi stimoli di una cultura eclettica e ancora in certa misura scolastica, [il Goriziano si collocherebbe appunto] entro una temperie logico-sentimentale di ascendenza nietzschiana, o meglio nietzsche-dannunziana». L'analisi del Cerruti, puntuale ed argomentata, alla fine riesce anche convincente: evidentemente, pensiamo noi, M. dovette ritrovare in quei due autori, a quel tempo, gli unici o almeno i massimi punti di riferimento per una germinale polemica anti-rettorica che già agitava la sua intelligenza e la sua sensibilità.””? Questa sinergia si può arricchire, secondo noi, di un ulteriore innesto””?: se si tiene a mente l'analisi demolitrice dell'apparato rettorico fornita da M., si può scoprire che, almeno nelle linee essenziali, essa deve in realtà molto al giovane Nietzsche, che scriveva, non molti anni prima del Nostro, cose altrettanto "inaudite" nel libello Su verità e menzogna in senso extramorale’”. In esso, il filosofo tedesco indagava col medesimo cipiglio le costruzioni del filisteismo intellettuale e sociale e, soprattutto, traeva conclusioni analoghe di disincanto: rispetto al male, al dionisiaco, all'assurdo della vita (non solo umana, ma universale) l'intelletto - «strumento ausiliario alle più infelici, alle più fragili, alle più transitorie delle creature» - «come mezzo per la conservazione dell'individuo, sviluppa le sue forze più importanti nella simulazione». La "patetica" (nel senso del pathos in Nietzsche) verità dell'uomo non è, piuttosto, nient'altro che «un esercito mobile di metafore, metonimie, antropomorfismi, in breve una somma di relazioni umane, che sono state sublimate, tradotte, abbellite poeticamente e retoricamente, e che per lunga consuetudine sembrano a un popolo salde, canoniche e vincolanti: le verità sono illusioni, delle quali si è dimenticato che appunto non sono che illusioni, metafore, che si sono consumate e hanno perduto di forza ». 271 L'entropia, in fisica, è la misura del grado di casualità e di disordine di un sistema, ovvero della sua energia. Riferimenti che M. abbandonerà altrettanto presto, come visto. Lo stesso Cerruti, nella sua schematizzazione, alle convinzioni del 1905 fa subentrare due anni di «ricerca e crisi» (il 1906-1907), anni che non a caso preluderanno alla scoperta di Ibsen e Tolstoj da parte del Nostro (nel 1908). In questo periodo di travaglio intellettuale, Michelstedter si presenta «secondo una prospettiva interiore se non contraddittoria, certo complessa. Nietzsche-dannunziano per un verso, inteso a superare inquietudini e dubbi in un incontro profondo e rigenerante con le forze vive della natura; ma preoccupato al tempo stesso di risolvere quei dubbi e quelle inquietudini sulla base di un rigoroso esercizio intellettuale, di un'analisi disincantata e penetrante della propria condizione; tutt'altro che chiuso infine sia pure ancora entro certi limiti, nei riguardi del mondo contemporaneo, anzi già consapevole di talune obiettive difficoltà di quest'ultimo». Nel 1908, infine, «l'incontro con Ibsen e Tolstoi» segnerà «il superamento della morale eroica». [Per queste analisi del Cerruti, che abbiamo riassunte, rimandiamo alla sua monografia Carl M., Mursia (Civiltà Letteraria. Innesto ch'è una nostra supposizione, non avvalorata, ma neanche smentita, da effettivi riscontri testuali. Tuttavia, data la profonda affinità che dimostreremo, crediamo che l'innesto sia semplicemente sottaciuto. Sia detto per inciso, è questo uno scritto che noi consideriamo già cruciale (ovvero, frutto di un pensiero già compiuto) e rispetto al quale, a nostro parere, tutta la riflessione successiva del Tedesco si pone come complessa e sofferta postilla, da quella più immediata e "ponderata" della Nascita della tragedia e della Filosofia nell'età tragica dei greci su su fino alle forme più esasperate dello Zarathustra e della Volontà di potenza. Leggiamo lo scritto nicciano nella traduzione dell'ed. Newton, Nietzsche, Opere,  (a cura di S. Givone). Le nostre citazioni si intendano passim. Ma perché gli uomini si ostinano «attraverso questa incoscienza»? "semplicemente" perché - spiega Nietzsche - «l'uomo vuole anche esistere, sia per bisogno sia per noia, socialmente e come in gregge», e per far ciò «stipula un patto di pace e si adopera per cancellare dal suo mondo almeno il più brutale bellum omnium contra omnes. Questo patto di pace porta qualcosa con sé, che è come il primo passo verso il raggiungimento di quell'enigmatico impulso alla verità. A questo punto cioè viene fissato ciò che da allora in poi dovrà essere la 'verità', il che significa che si è trovata una connotazione vincolante e uniformemente valida delle cose e che la norma linguistica istituisce anche le prime regole della verità ». L'assoluta aderenza - ci sentiamo di dire - delle parole nicciane col dettato "maturo" M.iano è a dir poco imbarazzante: anche per M. la ratio umana è relatio, e si risolve in una «costruzione di ragnatele, così leggera da lasciarsi trasportare dalle onde e così salda da non essere soffiata via dal vento» [corsivo nostro], come scrive Nietzsche (l'immagine della ragnatela ritorna significativamente anche in Schopenhauer e Leopardi). Anzi, M. è addirittura più drastico: come detto, la relatio per lui non è soltanto conoscitiva, ma strutturale, coinvolge cioè tutti i rapporti di interazione con le altrui vitespressione di violenza, perché termine ultimo di quel "moto violento" cui l'uomo sottopone il mondo [cfr quanto affermato sul luogo naturale e sul moto violento nel nostro cap. I]. Ancora, similmente che in Nietzsche, la relatio trova la sua espressione più palese e nello stesso tempo la sua giustificazione e realizzazione più completa nella comunità sociale: alibi "politico" della menzogna comune per l'uno, comunella di malvagi per l'altro; per entrambi, sovrastruttura di un bisogno di tutela, di sicurezza reciproca, che si concreta in un patto di pace come dice ironicamente Nietzsche o - in modo più forte M. - nella stipulazione di una cambiale (assicurativa) sociale. Per entrambi, inoltre, la (presunta) "verità" si costruisce un saldo impiantito (sottile come una ragnatela, l'è vero, ma «resistente al vento», tant'è intricata e ben tessuta) nel linguaggio, nella scienza-tecnica e nella filosofia: a tal proposito, come visto, le analisi del filosofo goriziano arrivano ad eguagliare, per acrimonia e per forza di "smascheramento", quelle del filosofo tedesco. Per entrambi, infine - ma era presentimento anche di Schopenhauer e di Leopardi -, la Rettorica si manifesta, soprattutto negli uomini, così come inganno, ma come inganno a ben vedere indifferente, e in certo senso addirittura involontario, vale a dire necessitato dalla stessa matrice bio-fisiologia, prima che ontologica, della Rettorica stessa: l'insensato procedere della natura (non più madre, ma neanche matrigna, direbbe Leopardi), del Wille, del dionisiaco, della Rettorica, appunto perché insensato, nella sua forma più nuda e cruda, è... «extramorale». Ma torniamo alle conclusioni della critica professionale. Campailla dà in pratica per assodato che M. lesse, tra le altre opere (di sicuro almeno lo Zarathustra””°) anche La nascita della tragedia”: la cosa a questo punto non ci stupisce, anzi ci appare ovvio che il capolavoro di un allora giovane geniale originale filologo quale fu Nietzsche capitasse tra le mani di un altrettanto geniale ed eterodosso ermeneuta della grecità, qual era M.?”. Anzi, se c'è davvero un importante punto d'incontro tra i due pensatori, noi presumiamo che esso si consumi soprattutto qui, nel loro amore per il mondo greco, nella riscoperta di un equilibrio, di un'armonia che si realizzò nella tragedia classica, breve ma intenso bagliore di autenticità agli albori della nostra storia occidentale, che poi andò incontro al declino che tutti conosciamo. Corollario di quell'incontro (ma non secondo per importanza) la considerazionedellafigura di Cristo: per M. Cristo è il vir per Nietzsche l'unico vero, onesto cristiano morì sulla croce: voleva dire, secondo noi, l'unico vero uomo?”?. Come dicemmo”?, i due pensatori aspirarono a riprodurre, ognuno a suo modo, quell'armonia, ritenendola foriera di autenticità: per il giovane Nietzsche era l'equilibrio dinamico di Apollo e Dioniso, l'elemento "letargico" che "gioca" con l' "impulso  Campailla fa notare che, a chiosa di un passo centrale della Hedda Gabler di Ibsen, M. scrisse queste parole: «Stirb zur rechten Zeit», una chiosa che altro non è che una citazione testuale dal paragrafo Della libera morte dello Zarathustra. Il critico utilizza il rilievo a prova del sostrato nicciano che sottende alla lirica | figli del mare (che abbiamo già analizzato), il cui refrain a suo parere riproduce l'esaltazione della morte fatta da Zarathustra nel succitato paragrafo, e addirittura chiama quel riferimento a testimoniare «la componente nietzschiana della prima formazione culturale di M., sulla cui concretezza storica critici di valore hanno espresso la loro perplessità » [l'analisi e il giudizio dello studioso, che abbiamo semplicemente parafrasati, si trovano a pag. 23 dell'Introduzione alle PP], Campailla, Due lettere inedite di VI. Arangio-Ruiz a M., in Giornale critico della filosofia italiana. Un punto a favore del Goriziano è il fatto che praticasse correntemente, tra le altre, la lingua tedesca, potendo così rezzare in immediato il testo, senza alcun filtro di traslitterazione. 218 Cfr. Nietzsche, L'Anticristo (in Opere complete, cit.), Per Nietzsche, Gesù fu un «santo anarchico», un «lieto messaggero», che decise, in prima persona, di «contraddire l'ordine dominante». Tutto questo «lo portò sulla croce»: Egli dunque «morì per colpa sua» e non «per colpa altrui»: Cristo [e si noti l'affinità con la posizione M.iana] «morì come visse, come aveva insegnato - non per 'redimere gli uomini', ma per indicare come si deve vivere. La pratica della vita è ciò che egli ha lasciato in eredità agli uomini: il suo contegno dinanzi ai giudici, agli sgherri, agli accusatori e a ogni specie di calunnia e di scherno - il suo contegno sulla croce». «Le parole rivolte al ladrone sulla croce» racchiudono il senso dell'intero Vangelo (che è per Nietzsche «non difendersi, non andare in collera, non attribuire responsabilità», amare perfino il malvagio). Ora, il riscontro di affinità (come ad esempio queste appena accennate, e quelle che seguiranno) tra i due nostri filosofi non contraddice il nostro assunto di fondo di una totale disparità di esiti: ripetiamo: non vogliamo mettere in dubbio influenze e suggestioni che certamente M. trasse dalla lettura delle opere del pensatore tedesco (soprattutto in relazione allo smascheramento rettorico); quel che ci preme piuttosto sottolineare è come non si debba concepire la Persuasione sulla falsariga della "nuova umanità" nicciana, rispetto alla quale M. stesso prende posizioni anche dirette di distacco [ma cfr. oltre]. E' bene dunque ribadire che la matrice profonda e unica della Persuasione non è il superomismo, bensì il socratismo. 279 Cfr. il nostro Intermezzo. primaverile e che si realizzava nelle forme perfette dell'arte e nelle compite costumanze dell'umanità greca; per M. il trasfondersi di vita e morte nella crisalide umana”. Entrambi i pensatori attraversarono il Tragico, e tradussero la loro sincera, sofferta testimonianza nella formulazione di un progetto etico. Abbiamo altresì già segnato gli esiti di tali progetti: in Nietzsche, dicemmo, l'equilibrio era destinato a  bruciarsi nell'esasperazione, nella "superfetazione" della volontà dionisiaca (si dovrebbe citare a questo punto tutto lo Zarathustra e tutta la Volontà di potenza, almeno); nel pensatore 280 Ricordiamo che nella già citata lettera al Chiavacci del 22 dicembre 1907, M. fa riferimento esplicito all'«elementodionisiaco» [sic], assimilandolo all'«elemento mistico» che - per il Goriziano - mancherebbe nella «razionalistica» religione ebraica: proprio questa assenza, dice M., spiegherebbe «la ragione dell'antisemitismo filosofico» (Schopenhauer e Nietzsche, annota in parentesi). E' forse l'unico caso in cui M. cita il Tedesco per nome, e per ben due volte nel giro di poche righe, in un contesto - e questo è indicativo - aspramente polemico. In effetti, la datazione della lettera la fa cadere proprio nel mezzo degli anni di «ricerca e crisi», come li chiama il Cerruti [riguardo a ciò, cfr. supra]. 281 Com'è noto, la dialettica apollineo-dionisiaco intesse tutta La nascita della tragedia, in modo ampio e poetico; tuttavia, ha il suo luogo natale in uno scritto giovanile, La visione dionisiaca del mondo, uno di quei saggi che poi andranno a confluire nel capolavoro. Privilegiamo, in questa sede, proprio quel saggio, perché in esso - anche in virtù della sua brevità - la suddetta dialettica ci appare più focalizzata e meno ridondante [lo leggiamo nella traduzione contenuta in Nietzsche, Opere, cit., pagg. 60-73; segnaliamo con numeri in parentesi quadre eventuali riferimenti delle citazioni]. La visione dionisiaca del mondo contiene l'intuizione che accompagnerà il filosofo in tutta la sua speculazione: Nietzsche, cioè, scopre nel principio di equilibrio dinamico tra Apollo e Dioniso la cifra che spiegherebbe la "possibile vita" dei Greci, altrimenti compromessa dalla dolorosa consapevolezza del Tragico, l'inquietante verità del Sileno. «Qui - dice Nietzsche - si tocca il limite più pericoloso che la volontà ellenica con il suo principio fondamentale apollineo- ottimistico abbia concesso di toccare. Qui essa operò con la sua naturale forza guaritrice, per piegare nuovamente quella disposizione negativa: suo strumento è l'opera d'arte tragica e la concezione tragica. La sua intenzione non poteva in alcun modo essere quella di temperare o di reprimere lo stato dionisiaco: soggiogarlo direttamente era impossibile, e anche se non lo fosse stato, restava pur sempre una cosa pericolosa, dal momento che se quell'elemento fosse stato trattenuto nella sua espansione si sarebbe aperto altrove una via e sarebbe penetrato in tutti i vasi sanguigni della vita. Per prima cosa si trattava di trasformare quei pensieri di disgusto sull'assurdo e l'orrore dell'esistenza in rappresentazioni con le quali convivere: esse sono il sublime in quanto imprigionamento artistico dell'orrore e il comico in quanto liberazione artistica dalla nausea dell'assurdo. Questi due elementi intrecciati insieme si riuniscono in un'opera d'arte che imita l'ebbrezza e gioca con essa» [67, i corsivi sono nostri]. Dunque, Nietzsche individua nel gioco l'unica ipotesi euristica plausibile per esprimere la relazione tra le due divinità: entrambi potenti - potenze contrarie che si equivalgono e si annullano - preferiscono alla insidia reciproca (che mai porterebbe frutto e vittoria definitiva) una “ludica convivenza" che spinge addirittura all'identificazione, laddove Dioniso viene a porsi come il lato oscuro, terribile e segreto di Apollo, ed Apollo (per usare un tecnicismo informatico) come l'interfaccia di Dioniso. Per dirla con le stesse parole di Nietzsche, fra le due divinità viene a crearsi un "vincolo di fratellanza" (realizzato concretamente nella tragedia), tale he «Dioniso parla la lingua di Apollo, ma infine Apollo parla la lingua di Dioniso» [cfr. La nascita della tragedia, in Opere]. M., da parte sua, riproduce un simile equilibrio nel già citato Canto delle crisalidi, attraverso la tensione esistenziale di vita e morte che intride l'essere dell'uomo: un oscuro peana che siamo tentati di decifrare proprio ricorrendo alle "categorie" nicciane di apollineo e dionisiaco, con tutti i più profondi significati ch'esse coprono. Ma, a parte questo, è l'elemento del gioco che ci interessa, perché in Nietzsche si rivelerà fondante: la componente ludica è forse il tratto più caratteristico del suo pensiero, ed anche il più terribile: perché l'equilibrio del gioco (per quanto questo sia "nobile" e "difficile") è per definizione precario, e perché il gioco non è solo capacità della coscienza dell'homo ludens di darsi delle regole e vivere in esse (nel suo "spazio sacro"), il che sarebbe la situazione ottimale, ma più volentieri - e l'accezione comune del termine lo conferma - è un'attività in cui "non ci si prende sul serio". Apollo e Dioniso giocano nell'orizzonte tragico greco, segnando appunto lo spazio del sacro; nell'orizzonte tragico nicciano, invece, Dioniso rinuncerà al suo "compagno di giochi", le sue regole diventeranno di esclusione, e pretenderà di poter giocare da solo, ossia, fuor di metafora, di poter sostenere da solo il peso dell'assurdo. E' questo ciò che noi intendiamo per "superfetazione" del dionisiaco [ma cfr. quanto diremo tra poco]. tedesco l'equilibrio collassa e si esaspera nell'opposizione senza continuità: al male estremo della Rettorica (superfetazione dell'elemento apollineo, il "socratismo", la menzogna, il "cristianesimo", l'Europa, si oppone l'estremo rimedio del pensiero negatore, del dionisiaco travolgente e beffeggiante, che assume su di sé anche il passato e dice: non così fu, ma così volli che fosse, anzi «così voglio! così vorrò». Ma c'è un'infinita tristezza che cova sotto l'ilarità paradossale del profeta del nulla, una coscienza infelice che caldeggia la scissione, il superamento, il ribaltamento ma che soffre, al tempo stesso, la frattura, il distacco che quella negazione comporta; e che si lenisce la ferita ripetendosi che tutto, dall'avvicendarsi dei mondi e degli universi ai singoli gesti dei singoli uomini, non è altro che il gioco di un fanciullo eracliteo che è dis-umano e sconveniente fingere di ignorare™®. Su opposto versante, M. avrebbe trovato l'espediente per preservare l'equilibrio del vir col mondo e con le altrui vite nel tornio della Persuasione: un equilibrio difficile, ma saldo, faticato ma gioioso, perché riscopre il mondo nella sua bellezza, l'umanità nella sua dolcezza persuasa, l'esistenza non come un "gioco innocente" che necessita (amor fati) e che quindi de-responsabilizza”*, ma come un'attività infinita e impegnata, che si realizza con e tra gli uomini. Da un lato, Nietzsche stringe il mondo in un abbraccio troppo forte: è come un amante goffo e patologicamente premuroso che finisce per soffocare la sua compagna per un eccesso di amore, e ne viene lasciato; l'amore intenso, allora, nell'abbandono, ci vuol poco a mutarsi in gelosa e passionale violenza, come la fede intensa in fanatismo. L' "ultimo" Nietzsche stilla il suo odio e il suo disprezzo, anche se parla di amore, proprio Dice Zarathustra: «In verità, amici miei, io vado tra gli uomini come tra frammenti e membra di uomini! Questo è spaventoso per il mio occhio: trovare gli uomini spezzettati e sparsi come su un campo di battaglia o in un macello. E se il mio occhio fugge dall'oggi a un tempo trova sempre lo stesso: frammenti e membra e atroci casi, ma niente uomini!». [cfr. il capitolo Della redenzione di Così parlò Zarathustra (in Opere complete. Si ricordi, a questo proposito, come M. abbia descritto la Rettorica, nella sua accezione estrema, come un' "anarchia delle membra", anche su suggerimento di Empedocle [cfr. il nostro paragrafo corrispondente, nel | capitolo]. L'Armonia empedoclea, la Persuasione M.iana, la volontà affermatrice (la "felicità del circolo") di Nietzsche si offrono come tre proposte diverse, anche se in certo modo affini, per far fronte alla dis-integrazione dell'umano: affermazioni di vita che si realizzano nello strenuo tentativo di conferire senso a tutto ciò che altrimenti si presenterebbe come frammentario ed enigmatico. ancora il capitolo Della redenzione di Così parlò Zarathustra. l'Uomo non può essere considerato responsabile per nulla, né per il suo essere né per i suoi motivi né per le sue azioni né per i suoi effetti. Si è con ciò arrivati a riconoscere che la storia dei sentimenti morali è la storia di un errore, dell'errore della responsabilità - che, come tale, poggia su quello della libertà del volere Giudicare equivale ad essere ingiusti». [Nietzsche, Umano, troppo umano (in Opere complete),  «Che nessuno sia reso più responsabile, che non sia consentito ricondurre a una causa prima la natura dell'essere, che il mondo non sia un'unità né come sensorium né come 'spirito': solo questa è la grande liberazione - solo così si ripristina l'innocenza del divenire» [Nietzsche, Crepuscolo degli idoli (in Opere complete, cit.), | quattro grandi errori, 8, pag. 727; i corsivi sono del filosofo]. Sull'intuizione dell'eterno ritorno, propinata all'uomo da un dèmone beffardo, cfr. il famoso aforisma 341 della Gaia scienza. come farebbe un amante rifiutato: io sono un uomo-fanciullo ed è il Mondo degli uomini a non apprezzare la mia bellezza: per ciò, merita il mio disprezzo, o anche solo il mio disinteresse, e la mia gioia è nella mia autarchia e nella mia creazione di nuova bellezza?®®. L'Ubermensch, una volta privato della memoria di sé e della permanenza dell'essere, appare come l'eterno fanciullo che cerca l'ebbrezza adolescente dell'Io sono nella propria autoaffermazione, dentro l'istante che gli restituirebbe l'eterno del destino, e dunque (direbbe M.) la permanenza: l'uomo nuovo è tale perché vive (o crede di vivere) senza risentimento, bensì sospeso tragicamente all'assenza di significato del tutto ed imprigionato in una libertà che, in fondo, gli permetterebbe soltanto di accettare il proprio destino di nulla; egli dunque dovrebbe essere un eroe tragico, la cui unica "dignità" risiederebbe nell'accettazione del flusso degli eventi, misurati da un atto di disperata fedeltà alla terra?, Un destino che egli, con un testa-coda, pur si ostina a non subire e ad intendere piuttosto come istituzione di nuovi valori: e allora se l'uomo è colui che misura, dice Nietzsche con Protagora, egli è tale perché è innanzitutto un creatore, e in questo agisce come volontà di potenza. Nel far ciò, direbbe ancora M.?®, egli si finge una persuasione che non ha, tesse relazioni sufficienti, in cui irretisce le altrui vite in un atto di creazione, ch'è poi un atto di ri-organizzazione intorno al perno della propria falsa consistenza; ovvero, integriamo noi, dà libero sfogo al suo urgente bisogno di liturgie rassicuranti, ma anche escludenti (secondo la nostra interpretazione, una comunità di "eterni fanciulli" sarebbe un sistema energetico di punti di forza, laddove "cariche dello stesso segno" si porrebbero alla massima distanza possibile). Il Dioniso dell'armonia panica si muta in un «terzo Dioniso» la cui parola d'ordine (o di disordine) è il dominio?88, 285 Cfr. il pensiero Per l'anno nuovo [276] nel IV libro della Gaia scienza (in Opere complete, cit.), pag. 145. «[...] Oggi chiunque si permette di esprimere il suo desiderio e il suo pensiero più caro: orbene, anch'io voglio dire ciò che oggi desidero da me stesso e qual è stato il primo pensiero che, quest'anno, mi ha sfiorato il cuore; quale pensiero sarà motivo, pegno e dolcezza della mia vita a venire! Voglio imparare sempre più a vedere la bellezza nella necessità delle cose: così diverrò uno di coloro che rendono belle le cose. Amor fati: questo sia, d'ora innanzi, il mio amore! Non voglio condurre nessuna guerra contro il brutto. Non voglio accusare, non voglio accusare neppure gli accusatori. La mia unica negazione sia distogliere lo sguardo! E, complessivamente e grossolanamente: voglio arrivare ad essere uno che dice soltanto di sì! » [corsivi di Nietzsche]. 286 Tale posizione della volontà di potenza si sostituisce nelle intenzioni di Nietzsche - alla figura della perfezione, incarnata nel saggio filosofo o nel santo cristiano. 287 Stiamo utilizzando la terminologia M.iana per "smontare" il superuomo, espediente per far apparire al lettore questo "smontaggio" (operazione che ovviamente M. non fece) alla luce della posizione persuasa. 288 L'espressione ci viene ispirata da quanto Nietzsche stesso asserisce nella Nascita della tragedia, uno dei suoi scritti che preferiamo. Richiamare quei passaggi del testo non solo significherà rendere dovuto omaggio al "primo" Nietzsche, lì vero poeta e vero filosofo, ma ci aiuterà anche a discernere la parabola involutiva cui, a nosto giudizio, il pensatore andò incontro. Nel Dioniso dei cori bacchici greci, Nietzsche vide l'incarnazione del «vangelo dell'universale armonia» [espressione di Nietzsche, ma corsivo nostro; cfr. quanto detto sopra in considerazione della "nuova armonia" vagheggiata dal filosofo Di contro, come abbiamo più volte visto, il Goriziano ristabilisce la misura dell'amore tra gli esseri nella gratuità del reciproco donarsi: l'equilibrio dell'armonia che la Persuasione forgia e protegge non è i compromesso della "compravendita" morale (do ut des, do ut facias, facio ut des, facio ut facias), ma non è neanche la sdegnosa, "egregia" solitudine zarathustriana, pur mascherata da amore panico per la "terrestrità": l'equilibrio persuaso è piuttosto un rapporto di fiducia e gratitudine senza pretesa di risposta, che fonda la comunità autentica, la philia (do quia do, scilicet relinquo: ci viene in mente la parola evangelica: «Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis: non quomodo mundus dat ego do vobis. Non turbetur cor vestrum neque formidet» [Giovanni 14, 27, nella Vulgata]). tedesco], dove «ognuno si sente non solo riunito, riconciliato, fuso con il suo prossimo, ma una sola cosa con esso, come se il velo di Maia fosse stato strappato e soltanto brandelli sventolassero ancora di fronte alla misteriosa unità originaria». Infatti, «con l'incanto del dionisiaco non solo si rinsalda il legame fra uomo e uomo: anche la natura estraniata, nemica o soggiogata, celebra nuovamente la sua festa di conciliazione con il proprio figlio perduto, l'uomo. Liberamente offre la terra i suoi doni e pacificamente si avvicinano i feroci animali delle rocce e dei deserti. Con fiori e ghirlande è coperto il carro di Dioniso: sotto il suo giogo avanzano la pantera e la tigre. Si trasformi l'inno alla ‘gioia' di Beethoven [il preferito anche da M.] in un quadro e non ci si attardi nell'immaginazione quando a milioni si prosterneranno rabbrividendo nella polvere: così ci si potrà avvicinare al dionisiaco. Ora lo schiavo è libero, ora si infrangono tutte le rigide, maligne delimitazioni che la necessità, l'arbitrio o la ‘moda sfacciata' hanno posto fra gli uomini. [...] Cantando e danzando, l'uomo si mostra come membro di una superiore comunità: ha disimparato il camminare e il parlare ed è sulla via di volarsene in cielo danzando. Nei suoi gesti parla l'incantesimo. Come ora gli animali parlano e la terra dà latte e miele, così anche in lui risuona qualcosa di soprannaturale: egli si sente come dio e cammina così estasiato e sollevato, come insogno vide camminare gli dèi. L'uomo non è più un artista, è divenuto opera d'arte: la potenza artistica dell'intera natura, con il massimo appagamento estatico dell'unità originaria, si rivela qui fra i brividi dell'ebbrezza». Nietzsche parla di armonia, di riconciliazione, di liberazione, di incantesimo vitale che lega l'uomo alla terra, a tutti gli esseri che la vivono, in una nuova solidarietà, e rende l'uomo simile a un dio. E' questo il grande dono di Dioniso. Poche pagine dopo, tuttavia, Nietzsche smaschera l'ebbrezza di Dioniso (operazione, del resto, ampiamente preparata) e scopre, con perplessità ma anche con profondità tragica, che quell'ebbrezza "equilibrava" una persuasione di morte, e nel far ciò - ovvero nel garantire la propria stessa sopravvivenza - abbisognava dell' "apporto" di Apollo, del principium individuationis: «l'unico Dioniso veramente reale - scrive il filosofo - appare in una molteplicità di figure, nella maschera di un eroe che lotta, preso, per così dire, nella rete della volontà individuale. Così ora il dio che appare nel parlare ed agire assomiglia ad un individuo che erra, lotta e soffre: e che egli appaia in generale con questa epica determinatezza e chiarezza è effetto dell'interprete di sogni Apollo[...]». Ma se l'individuazione "salva" Dioniso, tuttavia gli è fonte di dolore, perché ne tarpa l'impulso vitale: «In verità però quell'eroe è il Dioniso sofferente dei misteri, quel dio che prova su di sé i dolori dell'individuazione, e di cui meravigliosi miti narrano come da fanciullo fosse fatto a pezzi dai Titani e come poi, in questo stato, fosse venerato come Zagreus: con ciò è significato che questo smembramento, la vera e propria sofferenza dionisiaca, sia come una trasformazione in aria, acqua, terra e fuoco, e che dunque dobbiamo considerare lo stato d'individuazione come la fonte e la causa prima di ogni soffrire, come qualcosa in sé riprovevole». Dioniso appare dunque come una divinità smembrata, scissa in due: «Dal sorriso di questo Dioniso sono nati gli dèi olimpici, dalle sue lacrime gli uomini. In quell'esistenza, come dio smembrato, Dioniso ha la doppia natura di un demone crudele e selvaggio e di un dominatore mite e clemente. La speranza degli epopti andava però ad un una rinascita di Dioniso, che ora noi pieni di presentimento dobbiamo intendere come la fine dell'individuazione: per la venuta di questo terzo Dioniso risuonava l'ardente canto di giubilo degli epopti». Queste considerazioni autografe sono per noi di capitale importanza non solo nell'economia di una corretta valutazione della Nascita della tragedia, ma anche dell'intero pensiero nicciano: sono parole inconfutabilmente programmatiche: Nietzsche assume su di sé il compito di preparare «la venuta di questo terzo Dioniso», che nell'intenzione doveva risanare lo "smembramento": ma l'epopta diviene egli stesso il dio. Un nuovo dio, un terzo dio, che ricorda le trasformazioni dei personaggi di Tolkien quando calzano il famoso anello: pèrdono, cioè, per rimanere alle parole del filosofo tedesco, la "mitezza" e la "clemenza", per rendersi solo ed esclusivamente "dominatori". L'involuzione di Nietzsche consiste, per noi, proprio in questo: aver prefigurato l'avvento di un nuovo Dioniso che sta al suo progenitore (e alla sua intenzione) come un'escrescenza tumorale sta ad un sano tessuto epidermico. Viene da chiedersi quali fossero i motivi di questa "metastasi", ma una simile analisi non può essere svolta in questa sede. [per le citazioni, che si intendano passim, cfr. Nietzsche, Nascita della tragedia (in Opere complete]. La critica agiografica si affatica a scagionare Nietzsche da ogni responsabilità storica, asserendo che «Quanto all'idea del superuomo, inteso come il giusto trionfatore di una massa di deboli o schiavi, va senza dubbio corretta: Nietzsche non fu l'estensore d'un vangelo della violenza, ma intese porre le condizioni di sviluppo d'una civiltà e di un'idea dell'uomo radicalmente rinnovate!» Del resto, chi si azzardasse a giudicare (detto in senso spregiativo) il pensiero del Tedesco, incapperebbe facilmente nella sua trappola dei valori un pensiero che si autoproclama «al di là del bene e del male» si sottrae consapevolmente e sdegnosamente (e con astuzia) ad ogni valutazione. Ma ci sarà pure un motivo per il quale la «grande salute » si sia tradotta in "sanità razziale", oppure (e ci si perdoni l'accostamento) per il quale l'est- etica del disincanto abbia trovato la sua trasposizione più consequenziale in una pièce teatrale dannunziana in cui si respira solo aria di morte. L'esperienza c'insegna che il retaggio di un pensiero (di uno qualsiasi, non solo de/ Pensiero) non è consegnato soltanto alle parole che lo sottendono, ma anche alla storia della sua fortuna (o sfortuna), per quanto ci si industri in edizioni critiche o si contestino palesi deformazioni”. Le ipotesi allora sono due: o, come si dice volgarmente, in quel pensiero c'è "nascosto del marcio", oppure la malafede dei fruitori è così radicata da riuscire a rovesciare e render funzionali al proprio usufrutto anche le proposte migliori e più sincere. M., del resto, ci ha rivelato questa eccezionale capacità di "assorbimento" della Rettorica: in tal senso, il Nietzsche nazionalsocialista condividerebbe la "sfortuna" di Cristo e di Socrate e, volendo, dello stesso M.. Ancora due ipotesi, allora, ma in pratica equivalenti alle prime: o la voce della Persuasione è viziata da una sua intrinseca impossibilità fondativa di "fedele" realizzazione (è troppo complessa per essere compresa, l'equilibrio dell'autonomia si svolge sul filo di un rasoio et cetera) o è altrettanto viziata da un'ambiguità che non riesce a scrollarsi di dosso, tal che la sua ingiunzione perentoria di autenticità finisce con l'esprimersi soltanto attraverso l'imposizione e l'equivoco EQUIVOCO GRICE della forza. E qui l'interrogativo, data la sua natura complessa, è destinato a rimanere tale. Ma barattare le accuse è un'attività futile: ciò che conta ed inquieta è il dominio presente della Rettorica, e in quest'ottica si deve meditare non solo sul perché del suo dominio, ma anche, se non soprattutto, sul poiché dei suoi effetti. Dunque, pur non volendo inficiare la sincerità nicciana con l'ingratitudine del sospetto, ciò nondimeno non possiamo tacere che, proprio in Nietzsche, quell'ambiguità s'evince più solida che in altri: la danza di Zarathustra, che voleva farsi simbolo di un'armonia alternativa al caos mascherato del filisteismo, si scopriva "tarantolata" già nel suo stesso autore, precursore di un nuovo caos, i cui sbiaditi epigoni (per fortuna sbiaditi) scorrazzano tuttora nelle aule dove si pensa, forti della "debolezza" del loro pensiero. A tal proposito, c'è da ammettere che l'estrema sensibilità e intelligenza fecero davvero di M. uno straordinario sismografo di ciò che era già in fermento e che sarebbe maturato, in un futuro a lui non lontanissimo, sulla scena ideologica e politica europea; ossia, lo resero acuto e (purtroppo) facile profeta?’ quando scrisse di «n germanico Zarathustra, che fu anche bestialmente fulvo», fautore di un pensiero «mistico filosoficamente e disonesto artisticamente», padre putativo di tutte quelle «bestie più o meno fulve che da allora cominciarono a infestare il mondo» [O 665]. Ma, come si sa, la voce della Persuasione condivide la maledizione di Cassandra. 289 La spietata eristica potrebbe ribaltarci contro, e forse non a torto, questa nostra obiezione: anche la Persuasione M.iana è andata ad "incrementare"... la purità di Evola. 290 Acuto profeta anche Nietzsche, la cui lungimiranza a questo punto ci si rivela però in tutta la sua portata beffarda: «L'aspetto dell'attuale Europeo mi dà molte speranze: va formandosi un'audace razza dominatrice [...] Le stesse condizioni che favoriscono l'animale gregario provocano anche la formazione dell'animale-capo». A3 - Leopardi: la variante "flessibile" alla Persuasione. Portare a radura il sottobosco leopardiano in M. sarebbe tentativo improbo anche per uno scoliaste armato di tutta la perizia e la pazienza possibili” . Il Leopardi poeta, e soprattutto il Leopardi pensatore (il pensatore attraverso il poeta), è, per il Goriziano, come una seconda pelle. Compulsarne le opere alla ricerca di rimandi al Recanatese sarebbe un po' come riscrivere la Persuasione e i Pensieri, ad esempio. E a differenza che per altri riferimenti (Nietzsche, lo stesso Schopenhauer), non si può individuare un momento in cui M. fu "leopardiano" stricto sensu: la voce del poeta attraversò sempre l'esistenza del nostro giovane filosofo, e i Canti, come mostra l'edizione ritrovata tra i libri posseduti dal Goriziano, erano una delle sue ri-letture più frequenti e più gradite. E più annotate e meditate. In effetti, si andrebbe incontro a molte sorprese, ne siamo convinti, se si leggessero La Persuasione e la Rettorica, le Poesie, o il Dialogo della Salute alla luce delle meditazioni del Recanatese: si potrebbe scoprire, ad esempio, come la tesi di laurea fosse anche un vero e proprio commento "aggiornato" della Ginestra (così almeno essa ci appare), o come l'aspirazione alla condizione persuasa dovesse molto alla "vaghezza" dell'Infinito, o di come l'ispirazione poetica (al di là della forma) fosse fedelmente leopardiana nel farsi veicolo di "vaga" meditazione, casomai in M. solo un po' più trasparente. Ci vien da dire che, in Leopardi, M. trovava innanzitutto la variante parallela, poetica (ma altrettanto rigorosa) della certezza "cartesiana" del dolore e dell'inganno, che aveva assimilato in forma di salda filosofia dai Greci e Schopenhauer; ma riconosceva anche un coetaneo che, come lui, s'era arrovellato nello sviscerare l'assurdo della vita e nello scarnificare se stesso, alla ricerca di un'alternativa possibile al Tragico: l'affinità di una giovinezza eroica e titanica che vorrebbe «comunicar la ribellione / all'universo» [PP], senza alcun compiacimento estetizzante. Dunque, non ci trova per nulla d'accordo certa critica che, puntando su un'acribia spropositata, conclude che, nei fatti, il gesto persuaso si affermi negando «sostanzialmente» il gesto poetico leopardiano”°?. Tutt'altro. Bisognerebbe innanzitutto ridiscutere il valore di poesia, e non soltanto nei nostri due autori (ma comunque, non ne è questa la sede); o più semplicemente saper leggere oltre le parole. Del resto, sbirciando le poesie di M., non è raro che si aprano squarci leopardiani: 291 Operazione, tuttavia, egregiamente tentata da S. Campailla, in Postille leopardiane in M., contenute in Scrittori Giuliani, Pàtron Editore, Bologna 1980. Lettura, questa, obbligata, nel nostro contesto, e non solo perché riporta con precisione la presenza dei prelievi leopardiani nel nostro filosofo. ad es. Rondoni, "Neutralizzare" Leopardi. Intorno ai rapporti tra M. e il poeta del Canto notturno, in Testo, rivista di "studi di teoria e storia della letteratura e della critica. "mi parve dolce cosa naufragare nel seno ondoso che col ciel confina, né temuta ho la morte... "293 solo per fare un riferimento ovvio. Di contro, se si leggesse, ad esempio, questo pensiero che si trova nello Zibaldone: Tutto è male. Cioè tutto quello che è, è male; che ciascuna cosa esista è male; ciascuna cosa esiste per fin di male; l'esistenza è un male e ordinata al male; il fine dell'universo è il male; l'ordine e lo stato, le leggi, l'andamento naturale dell'universo non sono altro che male, né diretti ad altro che al male. Non v'è altro bene che il non essere... non gli uomini solamente, ma il genere umano fu e sarà sempre infelice di necessità. Non il genere umano solamente ma tutti gli animali. Non gli animali soltanto ma tutti gli altri esseri al loro modo. Non gl'individui, ma le specie, i generi, i regni, i globi, i sistemi, i mondi. e si provasse, alla stregua di un semplice gioco enigmistico, a sostituire il termine "male" dell'appunto col termine "Rettorica", già si scoprirebbe la punta dell'iceberg. Lo stesso Dialogo della salute, prima di essere un'etica peripatetica, è - con tutta evidenza - un'operetta morale. Con una citazione tratta dalla Palinodia al marchese Gino Capponi si apre poi l'ultima parte della Persuasione (La Rettorica nella vita), ch'è la più spietata e definitiva nel bacchettare una Rettorica altrettanto «superba e scocca» quale quella presa di mira a suo tempo dal Leopardi. «Tutti i progressi della civiltà sono regressi dell'individuo», vi asserisce - tra l'altro - M., e questa «è una frase che potrebbe essere del Leopardi»?* (eppoi, non si dimentichi che quest'ultimo occupa un posto di tutto rispetto nella schiera dei Persuasi). Eppure... eppure, a nostro giudizio, l'accordo comune su una considerazione del mondo come dominato dalla Rettorica (o dal male, ch'è lo stesso) non è il vero - o il solo - punto di contatto tra i due poeti-filosofi. Sarebbe piuttosto semplicistico ridurne la portata a questo rilievo. Del resto, il pessimismo ha parole e pensiero comuni in tutti i pessimisti di tutti i tempi, dai più ai meno raffinati. Tralasciamo, allora, eventuali "omografie", e partiamo, piuttosto, da una giusta osservazione del Campailla, che fa autorevole resoconto della questione, e dà il "la" al nostro escamotage interpretativo. Scrive lo studioso: "[L'influenza del Leopardi] va considerata come la più ricca di sollecitazioni nella produzione poetica del Nostro. Infatti, è difficile scoprire reminiscenze dai Canti leopardiani, si deve subito riconoscere che esse non hanno un valore di per sé, sono disciolte in un'atmosfera sentimentale diversa, divengono le voci di un dramma irriducibile ad altri che a se stesso. C'è da dire, se mai, che il Leopardi assimilato da M. non è il poeta idillico che riesce a trasformare il dolore in bellezza nella contemplazione del mistero dell'universo o nell'operazione magica del ricordo delle proprie deluse speranze; è invece il giovane che si affaccia alla vita imperioso e reclama un rendiconto. E, per energia sentimentale, per costruzione sintattica, 293 Versi di A Senia, in C. M., Poesie, cit. pag. 89. 2945, Campailla, Pensiero e poesia; per ritmo della frase, il Leopardi eroico e agonistico dell'ultimo periodo. Ma di là da ogni possibile richiamo testuale, l'eredità che M. ha raccolto dal Leopardi va considerata in un senso più alto: nel drammatico intendimento della poesia come sfogo e liberazione delle proprie pene interiori, presa di coscienza dello stato esistenziale, determinazione sovrumana a non barare con le cose. Il M. ha sentito nel Leopardi una lezione di vita, un impegno con la vita. Nella nostra tradizione letteraria che così spesso si è rifatta e si rifà al Leopardi per ricavarne un magistero formale, quello di M. si rivela uno dei tentativi più incondizionati di riprendere e di svolgere la parola del grande Recanatese nello spirito in cui essa è stata pronunciata. Ma nella tensione ad essere se stesso M. si è trovato naturalmente oltre Leopardi: si avverte in lui una eccedenza di volontà, una originaria disposizione tragica che è la zona più inaccessibile della sua poesia [e non solo della sua poesia, aggiungiamo noi}. Permettendoci d'integrare b correttissima valutazione del critico, diremmo che più che «un'eccedenza di volontà» noi riscontriamo, in M., un'eccedenza di determinazione (anche se difficile da mantenere). Sciogliamo la complessità di ciò che vogliamo dire in un semplice riscontro testuale (è questo il senso del nostro escamotage interpretativo), risparmiandoci una riscrittura di cosa sia la Persuasione in M. e di cosa essa sia in Leopardi e lasciando implicite le conseguenze. Così Leopardi conclude la sua Ginestra [vv. 297-317]: E tu, lenta ginestra, che di selve odorate queste campagne dispogliate adorni, anche tu presto alla crudel possanza soccomberai del sotteraneo foco, che ritornando al loco già noto, stenderà l'avaro lembo su tue molli foreste. E piegherai sotto il fascio mortal non renitente il tuo capo innocente: ma non piegato insino allora indarno codardamente supplicando innanzi al futuro oppressor; ma non eretto con forsennato orgoglio inver le stelle, nè sul deserto, dove e la sede e i natali non per voler ma per fortuna avesti; ma più saggia, ma tanto meno inferma dell'uom, quanto le frali tue stirpi non credesti o dal fato o da te fatte immortali. Da parte sua, nella lettera, M. così scrive a Chiavacci, rassicurandolo: Di che ti preoccupi? di che temi? Nessuno ci potrà mai togliere niente. La vita non vale che noi ce ne affliggiamo. Ma andiamo sempre avanti, e cerchiamo noi d'esser sufficienti a tutto; non c'è cosa che sia troppo grave, non c'è posizione che sia insostenibile. Dove gli altri gemono, e transigono, noi godremo e resteremo duri e sempre uguali così da poterci sempre stringer la mano come io ora te la stringo [E 438. Il significativo corsivo è di M.]. 295 S, Campailla, Pensiero e poesia. La consapevolezza dell'ineluttabilità è ovviamente comune a entrambi: la necessità cieca, il non-senso dell'esistenza, l'innocenza tragica degli uomini... cose note. Ma Leopardi, in quello che vien considerato da tutti il suo "testamento poetico ed esistenziale", addita alfine nella ginestra un ideale di "stoicismo" che non è rassegnazione né presunzione, ma comunque una "flessibilità" al Tragico, seppur eroica. La Ginestra è /enta, si piega - come si dice - ma non si spezza. M., invece, invoca la durezza: il Persuaso è duro, preferisce spezzarsi piuttosto che anche solo piegarsi. Il fiore del deserto accoglie la morte, china sotto il fascio mortale il suo capo innocente e non renitente, si copre di eroica umiltà, «al cielo / di dolcissimo odor [mandando] un profumo / che il deserto consola. Il Persuaso, libero, sfida la morte nella «furia del nembo più forte / quando libera ride la morte / a chi libero la sfidò» [Sono i versi conclusivi (ma in realtà è un refrain) de | figli del mare, PP]. La ribellione alla vita, o meglio la ribellione della vita, per M. è ancora possibile. A4 - Kierkegaard: la variante "relazionale" della Persuasione. AI pensatore danese abbiamo largamente accennato, e sottinteso, nel corso del nostro lavoro. Abbiamo cioè detto che, per ragioni fossero solo puramente storiografiche, M. non ebbe la possibilità di avere sottomano i testi kierkegaardiani, inaccessibili per la lingua (il che rese tardiva una loro traduzione e diffusione in italiano o in tedesco), oltreché ostacolati dall'ancora imperante hegelismo. Ma sottolineammo che, seppur per via indiretta, M. respirò comunque la temperie kierkegaardiana desumendola dalla lettura dei capolavori di Ibsen (la nostra analisi si concentrò soprattutto sul Brand, un'opera tra le preferite dal Goriziano): del resto, proprio attraverso Ibsen, si consumò virtualmente anche l'incontro - mai storicamente avvenuto (cosa strana, visto che studiarono entrambi a Firenze e che entrambi provenivano dalle regioni carsiche) - con Scipio Slataper, il cui /bsen è certamente l'opera più bella e profonda dopo quella autobiografica’. Alludemmo, infine, al crescente "brandismo" di M., che trascorse i suoi ultimi giorni in un ritiro praticamente ascetico, o comunque di intenso e raccolto lavoro interiore; brandismo, nei fatti, che contraddirebbe la nostra interpretazione politica del vir persuaso: ma altresì sappiamo di quanto M. fosse in attesa di "prendere il largo" (tanto per riesumare l'allegoria marina) nell'infinita vita, e allora leggiamo quel ritiro non tanto come una condizione definitiva e rassegnata, quanto come un momento necessario per raccogliere le forze, temprarle e padroneggiarle, in vista del progetto di persuasione. Sul versante più prettamente speculativo, invece, abbiamo individuato nel cavaliere della fede la "figura" ultima e preferita in cui l'autore di Timore e Tremore compendiò il suo pensiero e la sua sincera persuasione religiosa. E abbiamo visto come quest'ultima fosse la pietra di paragone più opportuna per rendere, nell'immaginario comune, una dimensione così "astrusa" quale quella di Persuasione. Abbiamo allora suggerito come l'utilizzo di "categorie" e terminologie di ascendenza kierkegaardiana (alto, scacco, singolo, paradosso, malattia mortale, angoscia e così via) ritornassero utili - anche alla luce del loro recupero esistenzialista - per cercare di rapprendere concettualmente taluni aspetti in apparenza frammentari della Persuasione. Abbiamo, infine, creato un parallelo tra il cavaliere della fede e il vir persuaso, focalizzando elementi di tangenza (la "dialettica" del paradosso, svolta nella fattispecie in senso antihegeliano; il coraggio dell'atto esistenziale; la solitudine a cui quell'atto sembra destinarli e il sacrificio che imponeva ad entrambi), ma anche marcando differenze altrettanto sostanziali (e allora il paradosso del vir ci è parso funzionale alla sua liberazione persuasa, mentre quello del cavaliere ci si è rivelato come la condizione 296 Detto per inciso, l'affinità tra M. e Slataper, che qui assurge a cifra del "mitteleuropeismo" del Goriziano, si può leggere anche attraverso l'affinità di approccio ch'essi usarono nei confronti del drammaturgo norvegese. 174 definitiva del rapporto con Dio; coerentemente, abbiamo rilevato il recupero della dimensione politica della persuasione, assente nella pratica esistenziale della fede, che si risolve in un rapporto "monogamico" con l'Eterno; infine, abbiamo considerato il vir nel sacrificio di se stesso in senso immediato e il sacrificio di Abramo come sacrificio di se stesso attraverso l'altro, e dunque mediato). Sintetizzammo il tutto ammettendo che la persuasione kierkegaardiana si muoveva ancora in un orizzonte veterotestamentario, mentre quella M.iana riviveva la suggestione neotestamentaria(correggendola in senso "monofisita") eleggendo il Cristo di S. Matteo ad emblema assoluto della "virilità" persuasa. Infine, alla luce di tutto questo, già lasciammo trapelare - e proprio nell'analisi del Brand - le nostre conclusioni, individuando l'elemento che, a nostro giudizio, scongiurava in assoluto ogni plausibile accostamento, pur nella fugace affinità: in una parola, cioè, l'uomo di fede ci apparve come implicato, in modo irreparabile, in un rapporto di dipendenza, in un'eteronomia, che non è certo quella della dimensione mondana, ma che comunque - modo fiero e consapevole, tra l'altro - è una relazione sufficiente, e dunque l'esatto contrario dell'aspirazione persuasa. Insistiamo su questo punto, e ci limitiamo ad integrarlo servendoci delle stesse parole di Kierkegaard, il quale - spogliatosi dei suoi pseudonimi romanzati per calzare quello rigoroso ed edificante dell'Anti-Climacus, e abbandonata la veste poetica cui affidava la sua riflessione - così lo affronta e lo delucida nel suo breve scritto La malattia mortale?”, in periodi di densissima risonanza concettuale: La disperazione è una malattia nello spirito, nell'io, e così può essere triplice: disperatamente non essere consapevole di avere un io (disperazione in senso improprio); disperatamente non voler essere se stesso; disperatamente voler essere se stesso. - l - L'uomo è spirito. Ma che cos'è lo spirito? Lo spirito è l'io. Ma che cos'è l'io? E un rapporto che si mette in rapporto con se stesso oppure è, nel rapporto, il fatto che il rapporto si metta in rapporto con se stesso; l'io non è il rapporto, ma il fatto che il rapporto si mette in rapporto con se stesso. L'uomo è una sintesi dell'infinito e del finito, del temporale e dell'eterno, di possibilità e necessità, insomma, una sintesi. Una sintesi è un rapporto fra due elementi. Visto così l'uomo non è ancora un io. Nel rapporto fra due elementi, il rapporto è il terzo come unità negativa; cioè i due si mettono in rapporto col rapporto; e nel rapporto sono loro che si mettono in rapporto col rapporto; un rapporto, in questo senso, è, sotto la determinazione dell'anima, il rapporto fra anima e corpo. Se invece il rapporto si mette in rapporto con se stesso, allora questo rapporto è il terzo positivo, e questo è l'io. Un tale rapporto che si mette in rapporto con se stesso, un io, o deve esser posto da sé o dev'esser stato posto da un altro. Se il rapporto che si mette in rapporto con se stesso è stato posto da un altro, il rapporto è certamente il terzo, ma questo rapporto, il terzo, è poi a sua volta un rapporto che si mette in rapporto con ciò che ha posto il rapporto intero. Un tale rapporto derivato, posto, è l'io dell'uomo, rapporto che si mette in rapporto con se stesso e, mettendosi in rapporto con se stesso, si mette in rapporto con un altro. Da ciò risulta che possono nascere due forme di disperazione in senso proprio. Se l'io dell'uomo si fosse posto da sé, si potrebbe parlare soltanto di una forma, quella di non voler essere se stesso, di volersi liberare da se stesso, ma non si potrebbe parlare 297 La nostra citazione fa riferimento alla trad. it. dello scritto proposta dall'ed. Newton, 1995, a cura di Remo Cantoni, pagg. 20-21; abbiamo sottolineato in corsivo i passaggi per noi più significativi. della disperazione di voler essere se stesso. Questa formula è infatti l'espressione del fatto che l'io, da sé, non può giungere all'equilibrio e alla quiete, né rimanere in tale stato, ma soltanto se, mettendosi in rapporto con se stesso, si mette in rapporto con ciò che ha posto il rapporto intero [questa impossibilità sancita da Kierkegaard viene invece sconfessata da M.: il vir, da sé, può giungere all'equilibrio e alla quiete senza porre il proprio rapporto con se stesso nel rapporto con l'altro: l'autonomia]. Anzi, quella seconda forma di disperazione (disperatamente voler essere se stesso) non significa affatto soltanto un genere speciale di disperazione, ma al contrario, ogni forma di disperazione può, in ultima analisi, risolversi in essa o esserne derivata. Se un uomo in disperazione osserva come egli pensa la sua disperazione, senza parlarne insensatamente come di qualcosa che gli capita e ora a tutta forza cerca di togliere di mezzo la disperazione da se stesso e soltanto a se stesso: allora è ancora dentro alla disperazione, e con tutti i suoi sforzi presunti non riesce che ad inoltrarsi di più in una disperazione più profonda. Il rapporto falso della disperazione non è un semplice rapporto falso, ma un rapporto falso in un rapporto che si mette in rapporto con se stesso, essendo stato posto da un altro; quindi il rapporto falso in quel rapporto che è per se stesso, si riflette nello stesso tempo infinitamente nel rapporto con la potenza che l'ha posto. Infatti, la formula che descrive lo stato dell'io quando la disperazione è completamente estirpata è questa: mettendosi in rapporto con se stesso, volendo essere se stesso, l'io si fonda, trasparente, nella potenza che l'ha posto [ed è questa, appunto, la Persuasione di Kierkegaard]. AI di là dell'ostentata cavillosità del dettato kierkegaardiano, il concetto è semplice: la disperazione - la malattia mortale - nasce quando l'individuo sfasa la prospettiva del rapporto, obliterando la radice che lo autentica («la potenza che lo ha posto», ovvero Dio) e pretendendo di autofondarlo nel circuito della propria esistenza (la hybris): ovvero, l'uomo sostanzia di se stesso la carenza relazionale - il Goriziano la direbbe deficienza - che lo fonda in Dio. La disperazione è una malattia mortale perché provoca la morte spirituale dell'uomo e la malattia mortale è disperazione perché l'uomo non potrà mai sperare di liberarsi da essa, vista l'eternità del suo essere spirituale. Rispetto a M., ci troviamo in una posizione antagonista che possiamo così risolvere: per costui, rapportarsi ad una "potenza altra" significa tradire l'autonomia della Persuasione; per Kierkegaard, pretendere di fondare in se stessi un'autonomia che non possediamo significa tradire l'autenticità del rapporto esistenziale che ci vincola a Dio. Come si vede, le due posizioni - da un punto di vista puramente razionale - si pongono come inattaccabili, e solo la persuasione del singolo può dar credito, e verità, all'una o all'altra. In questo senso, entrambe le persuasioni si danno come possibilità esistenziali: il fatto che questa possibilità esista non è per il filosofo danese espressione di libertà, bensì di arbitrio, ed espone l'uomo alla tragica evenienza del peccato, sempre presente, il che è appunto la malattia mortale. L'unica libertà (e si noti il paradosso) è quella che ci /ega a Dio. Per M., invece, ogni relazione sufficiente, per quanto alti siano i suoi "agganci", è comunque una violazione del uevet, nel quale, al contrario, «consiste» la vera libertà. B - Variazioni sul tema M.iano del "peso che di-pende". La gravità va essenzialmente distinta dall'attrazione. L'attrazione è, in generale, soltanto la rimozione dell'esteriorità reciproca e dà luogo a mera continuità. La gravità, per contro, è la riduzione della particolarità, tanto scomposta quanto continua, all'unità come relazione a sé negativa, cioè alla singolarità, a un'unica soggettività (soggettività, tuttavia, ancora del tutto astratta). Hegel, Enciclopedia. Lui è il pittore stesso, che volteggia nell'aria; in una torsione impossibile, volge le labbra alla sua donna, per baciarla e ringraziarla del dono dei fiori che lei sta per fargli, perché è il suo compleanno; la donna accetta il bacio con uno sguardo mezzo sorpreso (l'occhio leggermente sbarrato), ma le labbra accennano ad un sorriso, o stanno semplicemente per aderire a quelle dello sposo. Anche la donna sembra esser lì lì per spiccare il volo; il suo piede destro (o il sinistro?) appare puntato a terra, come per darsi la spinta di uno slancio, mentre l'altro è già leggermente sollevato, come fotografato nell'atto di una piccola corsa. Il pittore, nell'assenza di gravità, sembra a sua agio: il suo corpo è agile, allungato: la colonna vertebrale deve essere particolarmente elastica, vista la torsione: il suo corpo si è felicemente adattato alla nuova condizione: le braccia aderiscono con forza ai fianchi, vi si confondono, anzi forse sono addirittura assenti. Il lembo del bavero pare una piccola ala che spunta, potremmo giurarci. L'artista deve sentirsi libero, nella sua fluttuazione, non deve avere impacci. Tutt'intorno una prospettiva piatta, senza volume, destrutturata, schiacciata dalla gravità alle pareti ed al pavimento, riscattata soltanto dalla gradevolezza riposante dei colori: l'unico volume è dato dalla torsione del bacio. La visione è particolarmente estatica. Stiamo parlando del quadro II compleanno di Chagall: Chagall, un artista ossessionato dalla legge di gravità, che ci vincola alla terra; al suo tentativo di liberazione, in questo quadro e in molti altri, egli sacrifica volentieri tutti i dati dell'anatomia e i principi della logica quotidiana: nelle sue tele la testa di un personaggio si stacca dalle spalle, e fluttua libera finalmente del corpo; un passante, che si staglia sullo sfondo di un paesaggio, occupa più posto degli alberi e delle case d'intorno; un asino suona il violino; se necessario, questo strumento e la pendola saranno provvisti di ali; si cammina sui tetti... Chagall, un ebreo che ha sfidato la legge di gravità, un ebreo che si è ribellato ai vincoli della Terra Promessa. Un eretico. La critica rettorica ha inglobato il dissenso ed ha etichettato il tentativo di Chagall come "leggerezza surrealista" (che condivide con Masson, Mirò, Picasso e Calder), come per Ibsen aveva parlato di "simbolismo". Più o meno dieci anni prima, un altro ebreo eterodosso, proprio il nostro M., così descrive la condizione "sospesa", "aporetica", del suo amato Socrate: la diapositiva P nel supporto iconografico. Nel suo amore per la libertà, Socrate si sdegnava d'esser soggetto alla legge della gravità. E pensava che il bene stesse nell'indipendenza dalla gravità. Poiché è questa - pensava - che ci impedisce dal sollevarci fino al sole. - Essere indipendenti dalla gravità vuol dire non aver peso: e Socrate non si concedette riposo finché non ebbe eliminato da sé ogni peso. - Ma consunta insieme la speranza della libertà e la schiavitù - lo spirito indipendente e la gravità - la necessità della terra e la volontà del sole - né volò al sole - né restò sulla terra; - E né schiavo; né felice né misero; - ma di lui con le mie parole non ho più che dire [PR Socrate sdegna la gravità: il suo discepolo più diretto, agli occhi del filosofo goriziano, tenta invano di far suo quello sdegno, di conservarne la lezione genuina, costruendo una macchina volante” che gli permetterà di sganciarsi dal suolo. Ma Platone scimmiotta Socrate. «La 'leggerezza'» prese a dire Platone contemplando il mirabile spettacolo delle cose, che al suo sguardo più forte erano chiare come se fossero state vicine «la 'leggerezza' contiene tutte le cose; non come sono col loro peso nel mondo basso, ma senza peso; e come il peso appartiene al corpo, alla leggerezza appartiene, ‘lincorporeo'; e se al corpo appartiene l'estensione, la forma, il colore, tutto ciò in cui gli uomini in terra sono implicati, alla leggerezza appartiene l'inestenso [sic], l'informe, l'incolore, lo spirituale. Colla sola contemplazione della leggerezza, noi che abbiamo la leggerezza, vediamo e possediamo tutte le cose non come appariscono [sic] in terra ma come sono nel regno del sole» [PR]. Una macchina per sfidare la gravità: l'uomo perde fiducia nelle proprie forze di Persuasione, e si affida alla scienza, ammantandola di filosofia. Giusto cinquant'anni dopo le pagine del nostro scrittore-filosofo, e più di duemila anni dopo il finto esempio storico, Hannah Arendt apre uno dei suoi capolavori - Vita Activa - commentando un fatto astronomico stavolta realmente accaduto: «nel 1957 un oggetto fabbricato dall'uomo fu lanciato nell'universo, e per qualche settimana girò intorno alla terra seguendo le stesse leggi di gravitazione che determinano il movimento dei corpi celesti - del sole, della luna e delle stelle»? La posizione della Arendt - non davanti all'evento in sé (salutato, volendo, anche con orgoglio, perché ulteriore conquista dell'intelligenza umana), bensì davanti alle reazioni dell'opinione pubblica - trasuda perplessità: Questo avvenimento, che non era inferiore per importanza a nessun altro, nemmeno alla scissione dell'atomo, sarebbe stato salutato con assoluta gioia se non si fosse verificato in circostanze militari e politiche particolarmente spiacevoli. Ma, per un fenomeno piuttosto curioso, la gioia non fu il sentimento dominante, né fu l'orgoglio o la consapevolezza della tremenda dimensione della potenza e della sovranità umana a colmare il cuore degli uomini che ormai, sollevando lo sguardo dalla terra verso i cieli, potevano scorgervi una loro creatura. La reazione immediata, espressa sotto l'impulso del momento, fu di sollievo per 'il primo passo verso la liberazione degli uomini dalla prigione terrestre'. E questa strana affermazione, lungi dall'essere la trovata accidentale di qualche reporter americano, involontariamente riecheggiava la È l'incipit del famoso "esempio storico" M.iano. Si tratta, ovviamente, di un apologo inventato da M., com'egli stesso del resto giustifica nelle Note alla triste storia, contenute nella seconda delle Appendici critiche [PR]. il Prologo di Vita Activa, La condizione umana, Tascabili Bompiani; questo, e gli altri riferimenti della Arendt, sono tratti tutti dal prologo, e dunque s'intendano passim. straordinaria epigrafe che, più di vent'anni prima, era stata scolpita sul monumento funebre di un grande scienziato russo: "l'umanità non rimarrà per sempre legata alla terra". La Arendt commenta: La banalità dell'affermazione [quella riportata dai giornali; cfr. supra] non dovrebbe farci trascurare il suo carattere straordinario; infatti benché i cristiani abbiano parlato della terra come di una valle di lacrime e i filosofi abbiano considerato il corpo come prigione della mente o dell'anima, nessuno nella storia dell'umanità ha mai concepito la terra come una prigione per i corpi degli uomini, o manifestato realmente la brama di andare letteralmente fin sulla luna. Sarebbe questo l'esito dell'emancipazione e della secolarizzazione dell'età moderna, iniziate con l'abbandono, non necessariamente di Dio, ma di un dio che era il Padre celeste: il ripudio sempre più fatidico di una Terra che era la Madre di tutte le creature viventi sotto il cielo? La risposta, per banalizzare, è: spero di no, ma credo purtroppo di sì. Ora, se la Arendt avesse potuto leggere M., e Socrate-Platone (e anche Ibsen) attraverso gli occhi di M., se avesse tenuto conto delle "estasi" di Chagall, avrebbe certamente corretto la prima parte del suo intervento («[... nessuno nella storia dell'umanità ha mai concepito la terra come una prigione per i corpi degli uomini [...}»). Eppure, siamo convinti, la sua posizione di fondo non sarebbe per nulla mutata. Il fatto è che, rispetto alle posizioni forti e polemiche di M. e di Chagall, l'autrice di Vita Activa occupa una posizione, come dire, "ingenua" (ma può darsi benissimo il contrario): anch'ella ebrea, mostra piuttosto fedeltà alla terra, «a vera quintessenza della condizione umana»: «la natura terrestre, per quanto ne sappiamo, è l'unica nell'universo che possa provvedere gli esseri umani di un habitat in cui muoversi e respirare senza sforzo e senza artificio». Questa gratitudine nei confronti della Terra (la Terra "naturale", beninteso, e non quella "artificiale" della scienza e della tecnica) è anzi il presupposto della sua grande ipotesi d'apocatastasi politica, che conosciamo. Per la Arendt, il mondo della Rettorica (della "cattiva" politica, del male) avviene solo nella comunità degli uomini: per M. (e per Chagall), invece, la Rettorica innerva la struttura stessa del reale fisico, prima che politico, e l'attrazione gravitazionale ne è la forma più lampante. L'assunto del nostro giovane filosofo è drastico: la forza di gravità è il segno esplicito di una dipendenza (il peso che "di-pende"), e ogni di-pendenza, nella sua ottica, viene associata automaticamente a violazione della libertà (per lui assoluta), a violenza. L'autarchia del Persuaso non può tollerare che la prima, e più forte, dipendenza (e dunque la più evidente violazione della propria libertà) sia insita addirittura, e in modo ineluttabile, nel suo stesso organismo: il Persuaso deve liberarsi di tutto, anche della gravità: il liberarsi, per lui, è innanzitutto un /ibrarsi La predilezione, come sappiamo, è per il terzo regno, quello del mare, dove ogni gravità pare assente, dove la forza delle onde può essere anche sconfitta dalla potenza delle proprie braccia: mentre neanche il salto del più ardito pensiero può superare il "gancio" della gravità terrena. La Arendt, al contrario, ha superato questa "pregiudiziale naturalistica" presente nell'autore della Persuasione: a suo modo, anche M. supererà se stesso (il se stesso della tesi) nella sua opera ultima, laddove - anche per lui - la Persuasione e la Rettorica se la giocheranno ad armi pari sul terreno della politica, nel senso che già abbiamo più volte ripetuto. Tutto sommato, dunque, nonostante questa diversità, le proposte di M. e della Arendt si muovono entrambe sul terreno della Persuasione. Bisognerebbe valutare la "sostenibilità" di entrambe, ma non è questo che ora ci interessa: l'esistenza è un impegno quotidiano che solo fino a un certo punto ha bisogno di un appiglio o di un'ispirazione eteronoma, per quanto "persuasivamente" fondata (è questa, ricordiamolo, l'opinione dello stesso M.). Ora, anche nel rispetto dell'economia del nostro discorso, c'interessa piuttosto valutare la barricata rettorica di fronte a simili proposte, di fronte alla pericolosa insorgenza umana di liberarsi dalle maglie della gravità. Lo faremo in modo "stravagante", ma pilotato. Partiamo da un annuncio pubblicitario: Il è il metodo creato dalla dr. X per migliorare l'allineamento del corpo umano nello spazio e in relazione alla forza di gravità. Si attua in un ciclo di 10 sedute di manipolazione del tessuto connettivo e di educazione a un movimento fluido e corretto. Questo efficace lavoro permette di sentirsi più elastici, sciolti e leggeri in breve tempo. Gli effetti sono durevoli. Chiunque vuole "sentire" di più il proprio corpo, viverne meglio le emozioni, o ritardarne i processi di invecchiamento può trarre grande giovamento da questa tecnica. L'ideatore del metodo si propone di migliorare l'allineamento del corpo umano nello spazio e in relazione alla forza di gravità: Ballested saluterebbe volentieri questo invito ad un felice e comodo "acclimatarsi"°°, Il metodo per giunta promette effetti durevoli. Ora, al di là della facezia, invitiamo a concentrare tutta la serietà e l'attenzione su almeno due passaggi-chiave del messaggio promozionale: la cura «si attua in un ciclo di 10 sedute di manipolazione del tessuto connettivo e di educazione a un movimento fluido e corretto. Questo efficace lavoro permette di sentirsi più elastici, sciolti e leggeri in breve tempo». Entra in gioco la Rettorica allo stato puro, secondo la curvatura foucaultiana che le stiamo conferendo: il dominio del corpo, nella sua "fisicità", attraverso la "manipolazione" (termine davvero infelice, anche per uno spot) e l' "educazione al movimento"; dunque, una considerazione sportiva del corpo®°, volta al suo miglioramento: la Rettorica abbisogna di corpi sani; la sua salus non è Salute ovvero Salvezza (come l'intende il vir), ma valetudo, benessere". Una congerie di corpi robusti e sani, per giunta controllati, è infatti il presupposto sufficiente di una sana e forte comunità rettorica. Secondo punto: subentra il cavallo di battaglia della Rettorica: la paura della morte, ovvero, qui, della sua fase immediatamente precedente: l'invecchiamento. Il pubblicitario Ballested è il già citab personaggio della Donna del mare di Ibsen; cfr. il nostro paragrafo Il porto della pace., nel capitolo |. Lo sport è la rettorica della vita fisica», scrive M. in una nota, PR. Sull'oscillazione ambigua del termine nella traduzione s'impernia tutto il Dialogo della salute. adesca il consumatore giocando sulla promessa speciosa che la cura è in grado di ritardare i processi di invecchiamento. M., nella sua tesi, e non solo, scrisse pagine e pagine per spiegarci che l' "equivoco" EQUIVOCO GRICE sulla morte è la ragione decisiva che spinge gli homines, ma anche i domini, a sottomettersi vicendevolmente al Dominus per eccellenza, il Leviatano sociale. L'analisi del filosofo goriziano è tutta volta a scongiurare quell'equivoco EQUIVOCO GRICE, a tratteggiare il concetto di una morte che può essere sfidata dal vire addirittura accettata, come accadimento che non annichila, bensì potenzia, in prospettiva, la nostra dynamis. Quello che abbiamo or ora fornito è un esempio molto particolare, esasperato, di «Rettorica applicata alla vita», come la chiamava il Nostro. Ad esso ne aggiungiamo un altro, tratto stavolta da un articolo scientifico?°° dei nostri giorni, che tratta - manco a dirlo - di un'ipotetica vita in un ipotetico mondo a gravità zero (= assenza di gravità), ad esempio un altro pianeta. L'autore dell'articolo argomenta che, in simili condizioni, la specie umana, potrebbe orientarsi, attraverso graduali aggiustamenti «secondo le leggi naturali dell'evoluzione verso un nuovo tipo di uomo, l'Uomo Cosmico». Tutte variazioni ipotizzabili, naturalmente: dalla statura (maggiore del comune, perché in assenza di gravità la colonna vertebrale perde le sue curvature fisiologiche diventando rettilinea), al torace (più corto, poiché il diaframma si solleverà in seguito all'alleggerimento dei visceri addominali), dal cuore (più piccolo per ipotrofia muscolare) agli arti inferiori (più sottili, proprio per la dislocazione dei liquidi verso le parti superiori del corpo) e al cervello che, fortunatamente, secondo le ipotetiche previsioni, «verosimilmente continuerà ad aumentare di volume, come è avvenuto nell'evoluzione del genere umano, stimolato dalla necessità di un'informazione mentale sempre più copiosa e intelligente e da una maggiore irrorazione, e quindi nutrizione, in assenza di gravità». Ora, al di là della vaghezza mondana che l'articolo si ripromette, e al di là del sempre esplicito riferimento alla corporeità, vi si potrebbe riscontrare un altro noto (e qui ben nascosto) dispositivo retorico, quello che i sofisti chiamavano anfibologia. L'articolo, dietro il pretesto di suscitare curiosità, ci fornisce un quadro del nuovo "Uomo Cosmico" che finisce con lo scoraggiare il lettore: la vita in gravità zero sarebbe possibile, ma solo a condizione che la nostra struttura umana, la nostra bellezza umana, venisse "storpiata": sarebbe un luogo popolato da mostri (e si confronti, invece, questo ipotetico storpiamento scientifico con l'armonia raggiunta da Chagall nelle sue "figure fluttuanti"). E' quella che M. chiama la «falsa adulazione», qui rovesciata: l'articolo, cioè, invita indirettamente i lettori a mantenere le loro belle sembianze umane, garantite e protette dalla legge di gravità. La Rettorica richiama gli uomini al vincolo della gravità, necessaria alla perpetuazione del dominio (l'Uomo Cosmico rischierebbe di essere pericolosamente 305 Purtroppo ne abbiamo perso la fonte, ma il nostro appunto, a suo tempo, fu abbastanza fedele. forte, e la sua vita oltremodo allungata: rischi che la Rettorica non può permettersi di correre: forza e longevità sì, ma sempre "manipolabile"). Ora, abbiamo volutamente presentato esempi al limite della "fantascieza", e volutamente abbiamo condotto un'analisi altamente prevenuta, ostentando un metodo d'approccio viziato oltremisura dal "sospetto": una sorta di eccesso di zelo dell'ottica persuasa, che rischia di degenerare in una vera e propria mania di vittimismo di una persecuzione, sempre operante, perpetrata dalla Rettorica. Ora, siamo convinti che una simile "paranoia rettorica" dovette aggredire M. nei suoi ultimi giorni di vita, attecchendo per giunta su un fisico stremato dai dolori personali e stressato dal lavoro di compilazione della tesi. Con questo, non vogliamo alludere a nulla, riguardo al suicidio del giovane goriziano (benché lo stesso Campailla sembra sbilanciarsi, ma solo appena, in proposito). Lo assumiamo semplicemente come un fatto. Concludiamo questo paragrafo richiamando alla memoria, come all'inizio, un altro quadro celebre: nei suoi Orologi mollf°®, Dalì sembra denunciare (o sublimare?), in modo bizzarro ma efficace, il risultato vincente della Rettorica, come forza di gravità? (l'opera è del 1931; anni bui): gli orologi, attratti da una vigorosa forza centripeta, cedono mollemente verso il suolo: una mosca (retorica?) insozza quello in primo piano; una comunità (persuasa?) di formiche sembra preservare/proteggere quello in primissimo piano. Il messaggio appare chiaro: anche il tempo si curva dinanzi alla forza di gravità, vi si sottomette e vi si allea, a meno che.... Sembra un'amenità. Eppure era ciò che, grosso modo, il genio ebraico di Einstein aveva postulato, pochi anni prima, nella sua ipotesi di curvatura dello spazio-tempo. Ovvero, La persistenza della memoria, detto anche Il tempo che si scioglie. Cfr. la diapositiva Q nel supporto iconografico. 307 La nostra interpretazione è del tutto funzionale al discorso e, del resto, le opere di Dalì si prestano agli azzardi più innominabili. Anche se, per la cronaca, il pittore, proprio riguardo a questo quadro, fu estremamente chiaro: il soggetto gli proveniva dall'ossessione per tutto ciò che è molle.C - La critica alla Rettorica come caricatura della Rettorica. A partire da un'intuizione che ha avuto già a suo tempo il Campailla, e che noi condividiamo in pieno (ovvero che non si può leggere l'opera di M. scrittore- filosofo separatamente da quella di M. "ritrattista"), la critica specializzata nel settore si è adoperata per trovare punti di riferimento "europei" all'opera del Goriziano. Il bilancio di tale lavoro (volto comunque a reclamare anche una decisa originalità M.iana rispetto alla contemporaneità o alla più prossima posterità) è stato egregiamente redatto da Fulvio Monai (a nostro parere, il non plus ultra in questo contesto), di cui riportiamo alcune valutazioni essenziali, cercando anche noi - in questo modo - di caldeggiare un simile approccio. Nell'ambito figurativo i pittori dell'angoscia come Munch, Van Gogh, Ensor, Gauguin avevano creato le premesse per la nascita dell'Espressionismo che a una prima realizzazione formale giunse tuttavia soltanto con il gruppo della Brücke (Il Ponte), fondato nel 1905 a Dresda da Kirchner, Heckel e SchmidtRottluff, e avviato, sulla spinta di un programma di spontaneismo e di immediatezza espressiva, a estrinsecare per immagini, al di là di ogni schema preordinato, le inquietudini interiori. Ebbene, in quel momento, M., che dall'angolo visuale fiorentino non aveva potuto nemmeno supporre i prodromi della nuova esperienza artistica, anche se nutrito di cultura tedesca, aveva già fissato sulla carta i segni di un'umanità demitizzata, i cui connotati volevano corrispondere a una realtà interna più che alle apparenze sensibili. [...] Quando M. schizzava a lapis la Processione d'ombre nel 1903, a sedici anni (anticipando largamente i disegni di Klee eseguiti nel 1911), nulla poteva sapere dei fermenti che avrebbero portato alla figurazione espressionista. Non poteva nemmeno aver conosciuto, quando l'informazione sull'arte a Gorizia era ancora precaria se non assente, né la tipologia umana di Tolouse Lautrec, né la visione precorritrice degli artisti che avevano fatto tesoro della lezione di Cezanne e Van Gogh. Non ci sono comunque prove [...] che possano documentare un qualsiasi contatto, del resto cronologicamente insostenibile, con il mondo figurativo che si agitava nell'Europa centrale osteggiato dalla cultura officiale [...] Indubbiamente Processione di ombre è una testimonianza stupefacente di un espressionismo ante-litteram: una sfilata di personaggi tratte ggiati sommariamente, figure emblematiche la cui deformità impietosa riflette le ipocrisie e le storture della società conformista. La matita che delinea realisticamente il profilo del Castello di Gorizia, simbolo del potere, non indugia sui dettagli delle figure umane ma, guidata da un'intuizione psicologica sorprendente per un sedicenne, si limita a suggerirne le forme controluce. Processione d'ombre resta dunque opera di un giovanissimo che, per virtù di un'acuta intelligenza, stava respirando un'aria comune a tutti gli ingegni più vivi senza ancora rendersene conto, con le percezioni discendenti da una sofferta coscienza del male del tempo, in inconsapevole sintonia con artisti che egli non aveva mai conosciuto. Dopo questa prova, altri disegni confermeranno negli anni successivi la sua ricerca dell'uomo, il suo bisogno di agire direttamente sulla persona, interpretandone le contraddizioni, le debolezze, il ridicolo, con segno che non è caricaturale nel senso corrente della parola, inteso cioè a cogliere gli aspetti più scoperti del soggetto per metterne a nudo l'immagine apparente o i sentimenti più manifesti. La sua matita scava e blocca il volto nell'attimo in cui la mente ne fissa i connotati che meglio corrispondono alla realtà più intima e tramuta la figura in maschera che sollecita pena e amarezza più che ilarità. Solitario come filosofo e come pittore, M. avrebbe comunque continuato ad alimentare la segreta vocazione fino a quando, con il disegno di una lampada dalle fiammelle ormai spente, avrebbe riassunto sul primo foglio della Persuasione e la rettorica il senso della propria parabola terrena. [Si può altresì rilevare] la sua estraneità a qualsiasi movimento intellettuale e filosofico. Si può affermare analogamente che non appartenne consapevolmente ad alcun movimento artistico del suo tempol... ] Come pittore M. rientra dunque nella sfera dell'espressionismo, di cui preavverte le tensioni. Ed espressionista rimane fino in fondo, anche dipingendo, prima di morire, l'olio dedicato alla madre e intitolato nel retro E sotto avverso ciel luce più chiara. In questo senso è stata concordemente valutata nefgli] ultim[i] decenni] l'opera grafica e pittorica di M., e si è convenuto che essa non può essere ignorata, costituendo uno degli aspetti fondamentali per capire la genesi della Persuasione e la rettorica, e l'autore stesso, come uomo, nella sua totalità.  [Dunque], un rapporto molto stretto lega la ricerca grafica di M. alla sua filosofia... Lo schizzo, il disegno immediato, l'aforisma figurativo si può considerare una traduzione visiva della via alla persuasione... La linea, secondo una grammatica preespressionista, si spezza in segmenti, si anima in curve ed evoluzioni, si condensa con insistenze e ripetizioni in alcuni passaggi per poi sfumarsi e annullarsi in altri. Esiste una concordanza di giudizi sul fatto che soltanto un'esigenza interiore indusse M. a farsi testimone di situazioni umane con l'immediatezza di chi ha in animo non di edulcorare la realtà o di darne una versione umoristica ma di penetrame i significati, uscendo dalla sfera della rappresentazione per entrare in quella cruda e disincantata dell'osservazione dei fatti, al di là di qualsiasi calcolo e senza il desiderio, comune ai protagonisti dell'arte, di farsi portatore di nuovi linguaggi. Insistere nella ricerca di modelli, di influenze precise per giustificare formalmente il mondo grafico e pittorico di M. equivarrebbe a sminuire - pur considerando i rarefatti indici di un'attività non dominante - la portata del suo messaggio, la sua originalità. Più giusto è constatare che quanto possediamo è sufficiente a dichiarare le sue innate doti di disegnatore estraneo alla cultura figurativa imperante nei primi anni del Novecento in Italia, e a rivelare nello stesso tempo con incisiva evidenza le spinte che, sempre più incalzanti, determinarono la sua ricerca esistenziale®°8, A tutto ciò, aggiungiamo soltanto due nostre vaghe considerazioni: innanzitutto, in M. ci sembra davvero riproporsi quella che Nietzsche connotava come capacità «pentatletica» dell'artista "persuaso" (che lo rendeva davvero «omo integrale»), nella fattispecie con riferimento agli autori tragici della classicità (ma anche al loro "pubblico"), come il filosofo tedesco aveva scritto in un passaggio fondamentale della sua prima conferenza pubblica sulla tragedia [quella sul dramma musicale greco]: Nietzsche auspicava (e credeva di intravvederne i prodromi nell'opera wagneriana) una ri- proposizione di tale "integrità" nella nuova gioventù tedesca’. Anche sotto questo rispetto, dunque, M. ci sembra pare fedele all'orizzonte greco che struttura lasua speculazione e, perché no?, anche tutta la sua vita. Seconda considerazione (che approfondisce quanto già profilato dal Monai): è significativo, per noi, che M. s'impegnasse soprattutto nell'affinmare la sua pratica di "caricaturista": com'è noto, il pregio della caricatura è quello di scarnificare il soggetto che ad essa si presta, esagerandone (e distorcendone) i tratti caratteristici: l'effetto che si vuol provocare è di natura comica o grottesca. Il pittore-filosofo goriziano, evidentemente, intuì la profonda valenza dissacrante che un simile strumento gli metteva a disposizione: poter meglio individuare o evidenziare i "difetti" della Rettorica e utilizzare il pretesto umoristico per porli, in modo impietoso, all'attenzione di tutti: riconosco qualcosa come "caratteristico" e lo "carico" distinguendolo dal resto (che rimane meno percepibile). 308 Estratto dal saggio M. anticipatore in arte dell'espressionismo, di Fulvio Monai (pubblicato in Dialoghi intorno a M., a cura di Sergio Campailla, Gorizia, Biblioteca Statale Isontina), che qui riportiamo per gentile autorizzazione concessaci dalla redazione di www.M..it e del Comune di Gorizia. 309 Cfr. almeno le sue Cinque prefazioni per cinque libri non scritti, in particolare le Riflessioni sul futuro delle nostre scuole. 310 In questo senso, la caricatura, sotto la forma soprattutto della satira (letteraria) politica e sociale, ha una lunga tradizione nell' "aceto italico", almeno a partire da Lucilio. A parallele, analoghe e praticamente contemporanee conclusioni - il suo saggio sull'Umorismo è del 1908 - era giunto anche PIRANDELLO (vedasi): nel saggio, lo scrittore agrigentino segnalava nella pratica umoristica uno degli strumenti privilegiati che consentivano di introdurre nell'arte, e dunque attraverso l'arte, la problematica dell'esistenza e la critica sociale: l'umorismo si serve del comico - avvertimento del contrario - per assurgere a riflessione, al sentimento del contrario, ovvero, associando le immagini in contrasto*'', sottolinea espressionisticamente gli aspetti disarmonici, deformanti e paradossali dell'esistenza, come lo scrittore effettivamente fece nei romanzi e (soprattutto) nelle novelle8"?, Per fortuna, l'interesse per l'opera grafico-pittorica di M. è venuta crescendo col tempo (anche se fatica ad oltrepassare l'orizzonte della provincia goriziana e triestina), come testimoniano le sempre più numerose esposizioni del suo catalogo. PIRANDELLO (vedasi), Saggi, Poesie e scritti varii, Mondadori, pag. 127 soprattutto 312 Non a caso, alcuni critici (il Salinari e il Piromalli, sopra tutti) hanno letto l'opera di M. anche attraverso il confronto con la produzione e la "filosofia" di Pirandello, entrambi massimi rappresentanti della crisi spirituale apertasi all'inizio del secolo scorso. Auctoritas, non veritas facit legem. Thomas Hobbes Parte migliore è quella che cerca il meglio; cercare con persuasione il meglio è l'unico primato; e quando si vorrebbe ostacolare ciò, si fa, sotto tanti aspetti, del materialismo, e, prima o poi, si è sconfitti dalla forza dell'anima. Capitini «Mi manca una concezione salda e universale della vita. Oggi io non vedo alcuna possibilità di trovare un nuovo principio, né di rispettare i vecchi principi. Cerco dunque questa idea, da cui dipende tutto il resto, senza poterla trovare», scriveva Flaubert all'amico George Sand, poco più di un secolo e mezzo fa. Questa urgenza di verità e di valori la facciamo nostra, in un'epoca in cui - e lo affermiamo al di là di ogni moralismo enfatico ed infame da parvenu - il rapporto degli uomini col mondo e con i propri simili ci appare quanto mai irrisolto e problematico, e sembrano venir meno l'orientamento, i motivi, le ragioni stesse delle scelte etiche. La nostra tesi, benché sia strano, è nata ed è stata scritta in tempo di guerra, e ciò non ha potuto non influire sulla veemenza e sulla perentorietà di certe nostre affermazioni, convinzioni, presupposti. Il fascino che il pensiero M.iano, misconosciuto, ha esercitato su di noi si spiega, allora, soprattutto nella sua premura etica, nel suo "massimalismo etico": solo un'etica forte come quella di M. - per quanto, per i più, "ingenua" - può misurarsi oggi con la potenza devastatrice del male. La straordinaria energia che ogni uomo nasconde conosce le espressioni più sublimi e divine, ma anche le degenerazioni più abiette e nefaste: si tratta di convogliare quell'energia a vantaggio dell'uomo, ovvero sulla via della Persuasione. Questa è l'epitome del monito persuaso. La voce della Persuasione è la voce socratica, la voce che coinvolge, la voce per eccellenza. La voce che invita alla «infinita vita», che chiama all'autonomia ed all'autenticità del nostro essere uomini, che non si presta alla risonanza disinteressata o scolastica o intellettuale, ma che ingiunge un impegno militante ad ogni animo sensibile. Qui, ovviamente, entra in gioco e in crisi il significato stesso di filosofia, e quindi di esistenza, e il coinvolgimento personale e responsabile di ogni posizione. La "lezione" di M. è, infatti, un invito alla responsabilità pura, e dev'essere accolto come tale in un'epoca in cui il totalitarismo non è esplicito, ma sornione, non punisce, ma sorveglia,  Nel contesto di queste Conclusioni, utilizzeremo una specifica bibliografia minima: Capitini, Elementi di un'esperienza religiosa, con prefazione di Bobbio, Biblioteca Cappelli (ristampa anastatica della seconda edizione, pubblicata dall'E ditore Laterza, Bari); Buber, La regalità di Dio, Marietti, ; Lévinas, L'aldilà del versetto, a cura di G. Lissa, Saggi Guida; Negri. Il lavoro e la città. Un saggio su M.. Roma, Lavoro. (I grandi piccoli 11). Le citazioni dal testo di Capitini saranno segnalate da una C con numero di pagina cui si riferiscono [C ...]; quelle da Buber da una B [B ...]; quelle da Lévinas da una L [L ...]; quelle da Negri da una N [N ...], non opera soltanto attraverso l'aperta coartazione, ma s'innesta a presupposto tacito comune, servendosi di una sopraffina ikebana di prevenzione, volta a scongiurare quello che gli agenti assicurativi chiamano, come per un gioco di ironia, moral hazard?. In un'epoca in cui il totalitarismo, a volte, addirittura soffre il proprio mascheramento, ed esplode (stricto sensu) nelle tensioni belliche del "nuovo ordine mondiale". La sua violenza, oggi, è un "mal sottile" che avvelena. La Rettorica è un processo di avvelenamento, scrive M., il che vuol dire non soltanto che è un veleno, ma che è una continua somministrazione di veleno. Il pensiero di Carlo M., con tutta la sua giovanile esuberanza, si pone allora come antagonista, come disinfestazione: si arroga un effetto depurante, si autopromuove ad antidoto al veleno, e (forse) in questo pecca di presunzione e corre il rischio, anch'esso, di prestarsi a traduzioni violente ed autoritarie. Ma ci si mostra come faro quando addita nell'autonomia e nella politica (termini solo in apparenza contraddittori, termini da assumere piuttosto nella loro straordinaria bellezza) l'unica istanza regolatrice di ogni persuasione concreta, «a ferri corti con la vita», l'unica alternativa all'acclimatamento rettorico, al compromesso eteronomo, all'abulia o alla disperata (per alcuni, vile) risoluzione del suicidio. Di una persuasione, infine, che non si pone come compito quello di passare «dalla teoria alla pratica» (uno dei più ostentati imperativi sociali), ma di far le proprie parole azione, di sollecitare la propria dynamis umana all'entelechia che, in modo autentico, la realizza. Come scrisse Aldo Capitini, «dobbiamo essere musica e non statua. Questo sembra un sogno, un qualche cosa di poetico; e credo invece che sia prova di realismo. Vi sono forze potenti da fronteggiare, e solo un'opposizione dal profondo e appassionata può vincerle»3'° [C 31]. 314 Lett. "rischio morale". Maggior rischio che un evento assicurato si verifichi per effetto della minore attenzione posta nel prevenirlo da parte di chi ha stipulato l'assicurazione [def. dizionario Garzanti. Chi ha letto quanto da noi argomentato in precedenza, apprezzerà la puntualità di questa definizione. 315 Come scrive Norberto Bobbio, compagno e grande estimatore di Capitini, «chiunque abbia una certa familiarità con gli scritti di Capitini sa che uno dei termini-chiave del suo linguaggio personalissimo è "persuasione", che sta per "credenza" o per "fede" (il bel capitolo autobiografico con cui ha inizio il libro Religione aperta è intitolato La mia persuasione religiosa), onde "persuaso", parola da lui usatissima equivale a "credente". Egli stesso ne riconosce la derivazione da M.: «... del quale mettevo in rilievo, anche in una conferenza che tenni a Firenze, la "persuasione" (un termine che ho assunto, preferendo "persuaso" a "credente", persuaso nel senso di "autopersuaso", quasi di "pervaso"), l'antiretorica, quel tipo di esistenzialismo, che poteva divenire supremo impegno pratico: insomma mi pareva esatto considerarlo come la premessa di una tensione etico-religiosa». [Bobbio trae questa citazione dall'opera di Capitini Antifascismo tra | giovani; la testimonianza di Bobbio su Capitini la si trova in N. Bobbio, Maestri e compagni, Firenze, Passigli, 1984, nel capitolo a lui dedicato], Dunque, lo sfondo di Capitini è religioso, la sua è una credenza e una fede; tuttavia la sua religiosità, "antiistituzionale", ci pare non identificarsi esclusivamente con la dimensione divina, ma coincidere piuttosto con la sacra umanità (il sacro dell'umanità) che ogni individuo porta dentro di sé: dunque, se «la religione è consapevolezza della liberazione spirituale, del superamento della finitezza mediante la vita spirituale» [C 110], anche noi ci sentiamo di condividere questa religiosità. M. ripropone la visione antica del mondo nel momento di più intensa crisi della sua visione moderna, e chiama in causa soprattutto due testimonianze inattuali di Persuasione, nella Persuasione "confondendole": Socrate e Cristo. Il Socrate di M. - ma oramai è chiaro - non ha alcuna paternità del /ogos, se per logos s'intende una facoltà, ch'è pretesa, di ordinare il nostro rapporto "scientifico" con la realtà e di promuoverne un'arbitraria fondazione di valori. In un'espressione, un atteggiamento di dominio che non riesca a pensare il mondo se non come rapporto di forze e come fruizione senza mistero. In senso analogo, la verità cristiana viene apprezzata non come pura verità filosofica o settaria, ma rivissuta quale verità di esistenza e di salvezza assolute. Nella dimensione persuasa, cui queste due rinnovate prospettive collaborano, il vero, il giusto e il bello condividono un rapporto sponsale (l'agathon di socratica e platonica memoria), al cui interno è un non senso l'imposizione. Un assunto, questo, che M. tende disperatamente a dissuggellare dall'ambito della propria coscienza individuale, cercando di puntare su di esso non solo per un impegno morale singolo, ma per una "rivoluzione" sociale ch'è innanzitutto una rivoluzione etica collettiva. Il vir è completamente titolare dell’azione etica, e in questo è scrigno d'infinito, perché infinite sono le possibilità di realizzare il bene: la sua esistenza è un "grande miracolo", che riflette in sé tutta l'ineffabile portata della Persuasione, una dignità e una libertà di sapore, diremmo, rinascimentale. L'Europa (il mondo) deve guardare alla Bibbia ed alla grecità, dunque. Una persuasione di Lévinas, che anche M. avrebbe sottoscritto. Anzi, come visto, la speculazione del Goriziano oscilla proprio, ed in maniera consapevole e in certo modo sistematica, tra questi due poli. Tuttavia, nella riconsiderazione ch'egli fece del pensiero biblico, si segna, secondo noi, una nuova possibilità del pensiero ebraico, che mantiene dell'ebraismo la valenza etica, la tenacia e la determinazione che quello ha mostrato nella sua storia millennaria, ma altresì le rinnova, senza cadere, a nostro giudizio, nell'apostasia dei conversos o dei marranos. Da una parte, infatti, l'identità ebraica di M. - per quanto inconsapevole, sottaciuta o addirittura rimossa dallo stesso - è fuori discussione: l'appartenenza ebraica è una questione cromosomica, volendo parafrasare Buber. Dall'altra, M., ebreo, dell'Antico Testamento predilesse soprattutto l'Ecclesiaste, e pur vide in Cristo l'eccellenza del vir persuaso, ritagliandone una figura terrena e sofferta che nulla ha a che vedere col Cristo figlio di Dio: M., ebreo, pure accettò il messaggio di In effetti, Capitini appare quale uno dei nichelstaedteriani più "coerenti", e il fatto che il suo capolavoro, gli Elementi, fosse uno dei luoghi di spiritualità intorno al quale si condensò molto antifascismo, è una delle prove più evidenti e più belle di una Persuasione che passa dalla parola all'atto, che si fa storia ed opposizione anti-rettorica. liberazione terrena del Cristo, «la circoncisione del cuore, in ispirito, non in lettera» [Paolo, Rom.], il «battesimo del fuoco» [Lc.] nella Persuasione?" Il pensiero M.iano, insomma, è anche un pensiero ebraico, semplicemente perché M. fu un ebreo. E, per quanto detto, fu un pensiero ebraico sui generis, rivoluzionario, inaudito, e purtroppo dimenticato. Il pensiero ebraico si pone, per principio, come inattuale, come Talmud, interpretazione incessante ed appassionata della Torah, della Legge, la «salvaguardia più sicura e la memoria più fedele dell'etica di Israele» [L]. L'ermeneutica della Torah si assume il compito di individuare e proteggere l'<«energia misteriosa che scaturisce da [gesti] antiquati» [L ], e d'imbrigliarla in direzione etica. Questa etica è accoglienza di una «incitazione divina» [L]: «anche Dio incita, anche Dio seduce, come se anche Dio avesse la sua retorica». L'ascolto, dunque, la pedagogia dell'ascolto come essenza dell'ebraismo: vi si forgia un'etica che scaturisce da un'interazione responsabile di uomini: una redenzione, un «faccia-a-faccia degli uomini che mostrano il loro volto e cercano il volto del loro prossimo» [L 93], in una «tensione del santo verso il più santo» [L], in una «permanenza dell'umano [...] assicurata dalla solidarietà che si costituisce intorno a un'opera comune; dallo stesso compito svolto senza che i collaboratori si conoscano o si incontrino» [L 93], perché «Ia totalità del vero è realizzata dall'apporto di molteplici persone» [L ]. Un'etica, inoltre, che non teme, e anzi accoglie, il confronto con le culture altre, perché «Malgrado tutte le critiche rivolte contro l'assimilazione, noi usufruiamo dei lumi che essa ci ha apportato, affascinati dai vasti orizzonti che questi ci hanno aperto » [L 288]. Tuttavia, «a dialettica del regno che educò il popolo di Israele» - scrive Buber - coincide con la «storia del dialogo fra la divinità che domanda e l'umanità che nega la risposta ma che tenta anche di rispondere, il dialogo che ha per oggetto un eschaton». [B]. La risposta dell'essere umano, a questo domandare che s'impone più che altro come un comandare, non può essere se non l'obbedienza. Buber non lo nasconde, anzi fonda proprio su questa impari dialettica la radice dell'istanza etica e ogni possibile dignità dell'uomo, «costituita dalla originaria possibilità di questo comandamento e dall' 'obbedienza' intesa come risposta umana ad esso: una risposta balbettante, riluttante, risorgente, ma pur sempre la risposta del fragile essere umano» [B]. «Nel 'monoteismo' - scrive ancora Buber - l'unicità non è [...] quella di un 'esemplare’, bensì quella del Tu nella relazione io- 316 Ancora una volta, è importante - in questo contesto - ricordare l'interesse esclusivo di M. per il vangelo di Matteo. Questo vangelo è il «più completo, ordinato e dottrinale dei primi tre e rispecchia più e meglio degli altri la primitiva catechesi apostolica, motivo per cui fu il più utilizzato nei primi tempi della Chiesa, per l'istruzione sia dei catecumeni che degli adulti. Esso fu scritto per gli Ebrei, per provare ad essi che Gesù Cristo è il Messia promesso. Infatti fin - dal principio, con la genealogia, così importante per gli Ebrei, Mt intende dare non soltanto la realtà ebraica e davidica di Gesù, ma inserire lui, la sua storia e la sua opera nel complesso della storia della salvezza, che forma l'ossatura di tutto l'AT. Così, nel discorso posto come a base del nuovo Regno fondato da Gesù, egli è proposto come il nuovo Mosè che sul monte promulga la nuova legge; e in tutto il corso del Vangelo è dato il massimo valore all'AT, considerato come profetico e pedagogo al nuovo Regno» [F. Pasquero, Introduzione al vangelo di S. Matteo, ed. Paoline, Milano]. tu, che non conosca sospensioni nell'ambito della vita vissuta» [B]. Il Tu divino è una continua presenza nel rapporto io-tu, sia nel rapporto stesso che nella singolarità dei contraenti: «la fede in Dio di Israele è contraddistinta in definitiva dal fatto che il rapporto di fede esige per essenza di valere per tutta la vita e di agire in tutta la vita» [ma l'intero capitolo JHWH il melekh]. E' qui che M. segna il suo distacco e il suo superamento: egli, ebreo, combatte in assoluto ogni adescamento eteronomo, e intuisce che l'etica è Persuasione, ovvero - e in modo esclusivo - autonomia responsabile e responsabilità autonoma, conquista che avviene nell'immediato dell'uomo senza alcun tramite, se non la considerazione dell'altro come specchio di sofferenza, come omousia del Tragico, e non come riflesso del volto di Dio o comunque di entità superiori e costituite. M. conclude la prima Appendice critica alla sua tesi di laurea con un enfatico «Evviva l'imperativo» [PR 142]. Quest'appendice, apparentemente svolta su questioni di linguistica logico-formale (i modi verbali), s'impernia su un assunto etico-filosofico che compendia le convinzioni M.iane su un linguaggio, quello degli uomini, ch'è la traduzione più concreta ed esaustiva dei «modi di relazione sufficiente» [PR]: infatti, «ogni parola detta è la voce della sufficienza - quando uno parla, afferma la propria individualità illusoria come assoluta», ovvero «ogni cosa detta ha un Soggetto che si finge assoluto» [id., corsivo di M.; in base alle analisi approntate nel corso del nostro lavoro, il significato di queste affermazioni dovrebb'essere oramai pacifico]. Alla luce di questo assioma, M. de-struttura i modi del linguaggio: quello diretto, quello congiunto e infine quello correlativo. Fino a che giunge al modo imperativo, «che non è modo» [PR 141]. Perché quello imperativo non è un modo? E perché il giovane filosofo lo predilige? Perché esso non sottende una "relazione sufficiente", «non è realtà intesa, ma vita; è l'intenzione che vive essa stessa attualmente, e non finge attualità in ogni modo finita e sufficiente» [PR, c. Mich.]: insomma, il Soggetto «non fa parole, ma vive» [PR 142, c. Mich.]. Ma in che modo il Persuaso vive? Innanzitutto, si parta da questa importante sfumatura: per M., l'imperativo non è il modo dell'ingiunzione, del comando, della coercizione, non è neanche «imperativo di Dio» [B 58]°'”, ma quello della libertà, della realizzazione concreta della libertà, ovvero è un atto di liberazione. Il Soggetto, innanzitutto, si libera da se stesso, dalla falsa consistenza che lo intride. Ma l'imperativo non è neanche un modo impersonale: esso è piuttosto un modo che coinvolge, che chiama in causa una relazione, una responsabilità, che evidenzia la sostanza di un tu cui esso si rivolge. Delucidando il senso e l'abisso di tale responsabilità, si giunge nel cuore dell'essenza persuasa. E' la Persuasione che mette in gioco la responsabilità, e non viceversa. Non è Dio che ci destina in un orizzonte responsabile, non è YHWH che c'ingiunge o ci dona il senso di responsabilità, che ci forma alla responsabilità. Per Lévinas, ad esempio, la responsabilità umana è «una responsabilità che precede la libertà, una responsabilità che precede l'intenzionalità» [L]: poche righe dopo, il filosofo ebreo- francese esplicita il senso delle sue parole: «si deve comprendere piuttosto questa anteriorità della responsabilità rispetto alla libertà come l'autorità stessa dell'Assoluto [c. n.], ‘troppo grande' per la misura o la finitezza della presenza, della manifestazione, dell'ordine e dell'essere» [L]; «l'uomo esercita la sua padronanza e la sua responsabilità come mediatore tra Elohim e i mondi, assicurando la presenza o l'assenza di Elohim dal concatenamento degli esseri» [L 246-247]. Nell'orizzonte della Persuasione, al contrario, la responsabilità non è la premessa teologica al rapporto io-tu, non è il vincolo condizionante preparato da qualsivoglia Torah, Assoluto o «ileità» [L], ma la messa-in-atto di questo rapporto nel momento in cui esso avviene, sul terreno dell'autonomia senza presupposti, nella condizione di una consistenza che trova 318. Ovvero nel fondamento esclusivamente nella propria finitezza, nella propria solitudine momento in cui la consapevolezza del Tragico assurge alla sua espressione massima, e si converte da consapevolezza in attualità poietica. La stessa «responsabilità della responsabilità» [L] non è una delega etica che un essere superiore affida agli uomini, lasciandoli liberi o meno di rispondere (la presenza o l'assenza di Elohim), ma un atto di autofondazione di libertà, in cui libertà e responsabilità vengono a coincidere; non riflesso di una Legge, ma essa stessa legge di se stessa. Il vir attraversa la morte, convive con la malattia mortale ed estende la mortalità a termine di confronto con le altrui vite: ristabilendo un corretto rapporto con l'essere-per-la-morte dell'uomo, correggendo la prospettiva lontananza-vicinanza dalla morte, la Persuasione rende manifesto l'essere-nella-morte dell'homo (la vita che vuole se stessa e crede d'esser vita, l'horror vacui che diviene propellente del conatus essendi, il deficere preso a pretesto del proprio sufficere) e nobilita l'essere-con-la-morte del Persuaso. Di fronte al Tragico, e non di fronte a YHWH, si fonda la solidarietà e la democrazia di un destino, per il quale tutti sono miei pari nella morte. Vedendo nell'altro se stesso come mortale, il vir elegge l'altro in un orizzonte di compassione, e quindi di rispetto: in questo specchiarsi nell'innocenza tragica dell'altro, il Persuaso abdica alla propria consistenza, avvertendo già la sua stessa affermazione individuale come violenza "attuale" agìta ai danni dell'altro. 317 «[...] né la storia biblica ha altro senso se non quello per cui l'imperativo della natura può cedere all'imperativo di Dio e così elevarsi, la pura passione alla santità pura, la creazione al regno» [B]. Nella dimensione persuasa, dunque, espressioni quali «dipendenza senza eteronomia» [L], «trascendenza che si fa etica» [L 208], «decisione umana che interviene in un dominio che oltrepassa l'uomo» [L 181], o ancora «timore libero: riconoscenza sotto forma d'obbedienza, ma obbedienza senza servitù etc. etc.» [L 173], o infine la summa - «idea di un potere senza abuso di potere» [L], non hanno alcun senso.La persuasione, dunque, si pone come eccesso d'amore, come olocausto d'amore, che sacrifica l'io attuale al tu, e fa del tu non soltanto il termine privilegiato del rapporto, ma il luogo in cui «brucia come fiamma» il rapporto stesso. Il sacrificio è l'annullamento del sé per la salvaguardia del tu: l'agire del Persuaso (Sovva!) è l'accollarsi di un surplus di responsabilità verso il tu. Per recuperare l'umanità del tu c'è bisogno di un'eccedenza d'umanità nel Persuaso, tal che il Persuaso - alla stregua dell'Essere plotiniano - trabocchi di essere e doni, sacrifichi la sua eccedenza in vista della Persuasione del tu, ch'egli non prepara o sollecita, ma salvaguarda e protegge. In questo atto di amore puro e assoluto della Persuasione, l'unico rimprovero che le si può muovere contro è l'essersi arrogata una pretesa di salvazione che nessuno le ha chiesto. Ma cosa è l'amore, il donare, se non dare anche quando nessuno chiede?  Uno, tra i motivi occasionali che ci hanno spinto a scrivere una tesi su Carlo M., è stato la lettura di un libello (in senso proprio e lato), che porta la firma di Negri, dal titolo accattivante: // lavoro e la città. Il piccolo studio si propone come «un saggio su M. » (così recita il sottotitolo) e, in effetti, la prima metà di esso sorvola l'opera del Goriziano, fissandone punti fondamentali e azzeccando spunti intelligenti. Ad un certo punto, però - e siamo al capitolo E' veramente ‘vita che non è vita', quella civile? - l'analisi del critico prende una svolta inaspettata di sferzante polemica. Partendo dalla convinzione (del resto per noi condivisibile e sensata) che «nella società, è giocoforza responsabilizzarsi come uomini civili e lavoratori divisi» [N 74], per il Negri prospettare ai lavoratori "distinti" e agli uomini "civili" una vita altra da quella ch'essi conducono è soltanto grossolana retorica, una presa in giro, una «promessa del diavolo» [N], pericolosa e assolutizzante, metafisica e irriguardosa. L'avversario da ardere al rogo, nel contesto del saggio, è proprio Michelstaedter: [...] se gli 'autori' hanno veramente detto ciò che egli 'ripete' [il riferimento è alla prefazione della tesi di laurea], Michelstaedter non fa altro che accomunarli nel destino del fallimento del loro messaggio ‘persuasivo'. La ragione di questo fallimento? Sta nel fatto che gli uomini, la maggioranza degli uomini, nonostante ogni 'riduzione' della loro individualità, nonostante il loro risolversi in persone sociali", nel mondo della sicurezza' borghese, nel mondo del lavoro diviso o nel 'regno della rettorica', finiscono col credere più a Platone che a Socrate, più a Hegel che a Schopenhauer, eccetera. Solo perché disponibili a farsi 'giusti' per naturale desiderio di sicurezza? Solo perché hanno paura della morte? Forse, anche perché hanno il coraggio di vivere, lungo le 'sanguinate vie della storia', la ‘piccola vita' delle ‘individualità ridotte', in obbedienza alle ragioni della civiltà del lavoro e della tecnica. Anche il pescatore stanco de | figli del mare ha questo coraggio; e gli si deve rispetto, perché è anche un uomo ‘temprato all'oggettività' nel senso hegeliano, un uomo 'giusto' nel senso platonico. Rispetto non gli porta di fatto, Michelstaedter. In realtà, la lettura del filosofo del lavoro è altamente prevenuta, e questo gli obnubila il senso della Persuasione michelstaedteriana. Ne è prova quanto scrive in seguito, indirizzando le sue frecciate a «quanti filosofeggiando si atteggiano a flebili ‘pastori dell'essere» [N], ossia «agli scopritori e ai riscopritori più o meno nichilisteggianti di M.» [N] (e anche qui ci trova concordi). Ma per lui, già in partenza, quello di Michelstaedter è «il desiderio di un libero volo oltre il mondo in cui vivono le 'anime implicate» [N 70], e, in quanto tale, «è desiderio di morte»: «Michelstaedter tende a 'persuadere' ad un 'in-curia' o ‘non-curanza' della stessa società» [adattato da N], ed egli, in questo, si rivelerebbe davvero «maestro di Svoradayoyia» [N], ma un maestro così malefico, sottile e coerente da giungere persino ad uccidersi per far valere tutta la cattiveria delle sue proposte; tal che il suo suicidio fa] è un «gesto necessario della sua ‘pedagogia', che preferisce l' ‘essere’ al 'vivere', la ‘vita autentica' alla ‘vita inautentica' [[]» e visto che [b] «c'è pure un egoismo nel darsi volontariamente la morte [!], senza curarsi di quanto si può fare per gli altri anche o soprattutto come ‘individualità ridotte*». Ciò di cui il Negri priva i suoi lavoratori distinti e i suoi soggetti civili è quello che Ernst Bloch chiamava principio speranza: il che sarebbe anche la cosa meno grave. Infatti, egli dimentica altresì che dietro tali figure sociali, inserite negli ingranaggi della città giusta, ci sono degli uomini, e che le conquiste - e la dignità che ne deriva - sono innanzitutto conquiste di consapevolezza umana, prima che acquisizioni prettamente sociali o giuridiche o politiche. Egli scrive: Il nostro posto è nella città, nel mondo del lavoro. Non c'è ideologia 'antilavoristica' che tenga: il nostro compito resta quello di fare più giusta la città, più umano il mondo del lavoro, non di uscirne fuori, di abbandonarlo [N]. Parole che rivelano un grande, e giustificato, "pragmatismo", e ciò detto senza alcuna allusione spregiativa. Il fatto è che Michelstaedter, scrivendo della Persuasione, si pone su uno scalino indietro (o avanti, dipende dai punti di vista) quando appunta il suo interesse piuttosto sulla dimensione dell'umano che precede la sovrastruttura della giustizia cittadina e della socialità del lavoro. Sinceramente, non vediamo in ciò alcuna «ideologia antilavoristica», né una presa di posizione, come dire, gratuita e tignosa contro la "vita empirica" degli uomini. Il merito di Michelstaedter è stato quello d'aver individuato, al di là o al di sotto dell'alacrità sociale, un peccato umano tra i più puniti anche da Dante: l'accidia spirituale. Di contro, il più grande demerito dell'invincibile illusione sociale della rettorica - propinata attraverso lo strumento ipnagogico della Svoradaywyix - è quello di obliterare l'umanità degli uomini e d'incoraggiarne appunto l'accidia: tal che quando Michelstaedter parla di «possesso presente della propria vita» non intende un allontanarsi dalla congerie sociale, o semplicemente un disdegnarla (il che sarebbe, oltre tutto, impossibile, vista la politicità che contraddistingue gli uomini), ma un vivere la nostra esistenza, anche sociale, alla luce di una nuova consapevolezza, di tipo socratico, che precede la stessa "coscienza civile": ovvero, nella consapevolezza che in ogni uomo c'è un fondo di Persuasione - un «centro religioso», direbbe Capitini - che dev'essere recuperato e 193 salvaguardato, una plenitudo ed un'aeternitas che non è astorica o ultramondana o antimondana, ma che rivela una dignità che chiameremmo ontologica, se non avessimo timore di equivocare adottando un termine abusato. La vita degli uomini, prima di essere vita di relazione in cui ognuno dà e ognuno chiede (il cosiddetto mutualismo), è una interminabili vitae tota simul et perfecta possessio?”9, tanto per prendere in prestito le parole d’AQUINO (vedasi), e in questo l'uomo è assimilabile addirittura a Dio. In suddetta convinzione michelstaedteriana - che è una bestemmia in bocca ad un ebreo, e che forse segna il traguardo di presunzione di un pensiero che, al di là della religiosità che lo sottende, si pone, per via di principio, come pensiero "laico" - si palesa tutto l'amore e il rispetto di cui il Goriziano investe gli uomini, il mondo e la vita stessa. Il Persuaso non vuol essere un "persuasor di morte", un apolide o un paria, e se lo è, è l'ingiusta conseguenza cui l'emarginazione rettorica lo destina; ed anche allora, il vir non è un asceta che si rinchiude, beato, nella sua sdegnosa autosufficienza, o un moralista che, da uno scranno, discetta sull'inettitudine o sulla "senilità" degli uomini che, ignari del loro non- essere, si affaccendano nel mondo. Il vir è Qohelet, partecipa comunque all'assemblea degli uomini, «àncora la [sua] vita nella concreta molteplicità del prossimo» [C ]. La sua «anima ignuda» [PR ] non è un abito di santità ch'egli indossa per distinguere la propria nobiltà di spirito, ma il risultato di una spoliazione dei travestimenti rettorici entro cui siamo «incamiciati», un raggiungere la nudità del nostro essere sfrondando gli orpelli del sufficere, e non un'angelolatria; e, ancora, l'«isola dei beati» [PR ] non è un mondo marziano o iperuranico, ma la città veramente giusta, la Gerusalemme dei liberati, la agathon philia: «Paradiso non è l'assenza della finitezza, ma il vincerla, con impeto di spirito sereno» [C]. Infine, l'esperienza della Persuasione non è un'esperienza elitaria od escludente, visto che non ci sono libri, ricettari o raccomandazioni che ci facilitano sulla via della Persuasione: essa, per principio, si pone come democratica, e l'unica condizione ch'essa ingiunge (se si può dir così) è che sta ad ogni singolo individuo assumersi la responsabilità di imboccarla, prendere su di sé il compito della propria realizzazione, avere il coraggio di costruire la propria dignità di uomo: e quale migliore artifex di colui il quale è l'artefice unico della propria umanità? «La persuasione religiosa suscita un sentimento e un'iniziativa assoluta, e un fermento da rinnovare perennemente, e proprio movendo da sé stessi, anche se soli» [C]: «libertà deve essere continuamente liberazione » [C ]. La consapevolezza del Tragico, in cui "consiste" la Persuasione e la sua libertà, dunque, non mortifica l'attività degli uomini, ma le conferisce un senso e una dignità addirittura sovraumane, perché non accetta la vita così com'è, o come ci è data, ma testimonia la "caparbietà" degli uomini, la loro eccedenza di vita, anche nella consapevolezza di esseri-  AQUINO (vedasi), Summae Theologiae, prima pars quaestio X, De Dei aeternitate in sex articulos divisa, articulus |. per-la-morte: e la stessa relazione dare-chiedere ne viene promossa a donare, in un orizzonte di rispetto e di amore che coinvolge tutti gli enti mondani, senza alcuna cesura metafisica o etica. E allora, non si incorra nell'equivoco EQUIVOCO GRICE di scambiare la Persuasione per semplice determinazione, per mera disposizione di volontà, per arbitrio di proprie convinzioni imposte alla comunità degli uomini, per malevola, pertinace coerenza d'intenzioni eccentriche o malsane: diversamente, si potrebbero a buon ragione dire persuasi un Hitler o un Callicle. La dimensione persuasa non è una dimensione anarchica, dove ognuno dice o fa ciò che vuole, convinto di realizzare una propria, singolare, gretta persuasione: essa ha l'unico suo limite e l'unica sua legge (che non è sintomo di eteronomia, perché autonoma assunzione di responsabilità) nel confine segnato dalla libertà e dal diritto dell'altra persona: la Persuasione «è stretta sulla base della non menzogna che è il riconoscimento in altri della stessa volontà operante vicino alla mia finitezza, superamento della separazione, atto di fede che attua la vicinanza, la trasparenza» [C]. La Persuasione è trasparenza etica. Che un simile "programma" di umanità sia destinato al fallimento - o sia guardato con ironia, o sia tacciato di melliflua retorica, che condisce una "adolescenziale" illusione - non è una prova schiacciante da ribaltare sardonicamente contro il suo autore, ma un ulteriore elemento di meditazione sulle dilaganti potenzialità oniriche e violente - ovvero di una violenza occulta o scoperta, a seconda dei casi - del dispositivo e dell'armamentario rettorico, che da sempre ci affligge. Carlo Raimondo Michelstaedter. Carlo Michelstaedter. Michelstaedter. Keywords: l’implicatura di Platone. Refs.: Luigi Speranza, "Grice e Michelstaedter: retorica e persuasione," per il Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Michelstaedter” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Mieli: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale dell’uccello del paradiso; ovvero, la lingua perduta del desiderio – la Paradisaeidae di Swinton – la scuola di Milano -- filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Milano). Abstract. Grice: “Oxford was all-male – as I saw her. The reasoning was that females like to marry, whether a philosopher was officially deemed to remain a bachelor!” -- Filosofo italiano. Milano, Lombardia. Grice: “Speranza has studied this; he calls it ‘Dorothea Oxoniensis,’ and indeed it is a joint endeavour with C. R. Stevenson – who *knows*!” -- «Spero che la lettura di questo libro favorisca la liberazione del desiderio gay presso coloro che lo reprimono e aiuti quegli omosessuali manifesti, che sono ancora schiavi del sentimento di colpevolezza indotto dalla persecuzione sociale, a liberarsi della falsa colpa»  (Elementi di critica omosessuale. M Attivista e scrittore italiano, teorico degli studi di genere. È considerato uno dei fondatori del movimento omosessuale italiano, nonché uno tra i massimi teorici del pensiero nell'attivismo omosessuale italiano. Legato al marxismo rivoluzionario, è noto soprattutto come eponimo del Circolo di cultura omosessuale M. e per il suo saggio Elementi di critica omosessuale pubblicato nella sua prima edizione da Einaudi nel 1977.  M. penultimo dei sette figli di Walter Mieli e di Liderica Salina. Il padre, ebreo e originario di Alessandria d'Egitto, vive a Milano dalla metà degli anni venti e aveva fondato con successo un'azienda di filati, divenuta in seguito una delle più importanti nella torcitura e nella lavorazione della seta. La madre, milanese, era insegnante di lingue.  Sposati, durante la seconda guerra mondiale i coniugi M. erano sfollati a Lora, frazione di Como. Mario crebbe in questa cittadina, pur mantenendo forti legami con Milano dove il padre continuava a lavorare e a risiedere.  Il giovane Mario si stabilì definitivamente nel capoluogo lombardo quando si iscrisse al liceo classico Giuseppe Parini, raggiunto due anni dopo dalla sorella minore Paola, alla quale fu sempre molto legato. Già in questi anni diede dimostrazione della sua viva intelligenza e dichiarò la propria omosessualità. Secondo quanto testimoniato dal compagno Milo De Angelis, nfondò un circolo di poesia che divenne anche un luogo di incontro per omosessuali. Fu pienamente coinvolto nella contestazione ed evocò questo periodo nel suo romanzo autobiografico Il risveglio dei faraoni.  A causa della sua miopia fu esonerato dal servizio militare alla fine del liceo, si trasferì a Londra per perfezionare l'inglese, come già avevano fatto altri suoi familiari. Qui frequentò il "Gay Liberation Front" venendo a contatto con l'attivismo omosessuale nella sua fase più intensa, subito dopo i moti di Stonewall. Tornato in Italia, fu, insieme ad Angelo Pezzana, tra i soci fondatori del celebre Fuori! a Torino, prima associazione italiana del movimento di liberazione omosessuale italiano.  Convinto assertore di una rivoluzione gay in chiave marxista, si allontanò dal Fuori! insieme a tutta la cellula milanese dell'associazione quando questa si legò al Partito Radicale.  Nello stesso anno fondò a Milano i Collettivi Omosessuali Milanesi e i Collettivi parteciparono al Festival del proletariato giovanile di Parco Lambro, dove Mieli lanciò dal palco lo slogan Lotta dura, Contronatura!. Si laureò in filosofia morale con una tesi, poi pubblicata con modifiche, da Einaudi con il titolo di Elementi di critica omosessuale e che divenne un fondamento delle teorie di genere in Italia e, in misura minore, all'estero, venendo tradotto e pubblicato in inglese nel 1980 con il titolo Homosexuality and liberation: elements of a gay critique ed in spagnolo con il titolo Elementos de crítica homosexual dall'editrice Anagrama. Elementi fu uno dei testi base dei collettivi autonomi gay.  M. fu uno dei primi a contestare apertamente le categorie di genere vestendosi quasi sempre con abiti femminili. Nel frattempo si dedicava al teatro, destando scandalo nella mentalità dell'epoca con opere come lo spettacolo La Traviata Norma. Ovvero: Vaffanculo... ebbene sì! Dava volutamente scandalo anche per il modo in cui si presentava, utilizzò anche immagini e ruoli per portare avanti la propria battaglia dei diritti individuali inalienabili. Nel corso della sua esistenza, cercò di superare i limiti, fece uso di droghe e si dette a pratiche sempre più estreme, inclusa la coprofagia.  Durante un viaggio a Londra, Mieli, vicino già all'antipsichiatria, iniziò a interessarsi di psicoanalisi; fu nuovamente arrestato, quando, semi-nudo e in preda a una crisi psichica, fu fermato nell'aeroporto di Heathrow, in cerca di un poliziotto con cui avere un rapporto sessuale. Prima venne incarcerato, poi messo nella sezione psichiatrica del Marlborough Day hospital, assistito dai familiari venuti dall'Italia in attesa del processo. Venne ricondotto a Milano, dopo la condanna a pagare una multa, e ricoverato in una clinica psichiatrica per un mese. Una volta dimesso, su consiglio del suo psicoanalista Zapparoli, i genitori gli diedero un appartamento autonomo. L'anno seguente viaggiò ad Amsterdam e di nuovo a Londra e si laurea con lode in filosofia. Poco dopo lasciò l'appartamento che gli avevano trovato e interruppe la terapia psichiatrica.  Al V congresso del Fuori!, che sancì la sua rottura col movimento e con Pezzana, M. prese la parola, si dichiarò transessuale e parlò della sua esperienza di malattia mentale («sono stato definito uno schizofrenico paranoide, sono stato in ospedale, in manicomio per questo motivo») e di omosessualità. Dopo questo periodo si dedicò alla stesura degli Elementi di critica omosessuale.  Negli ultimi anni di vita si dedicò all'esoterismo e all'alchimia, abbastanza isolato dal resto del movimento omosessuale, e lavorando al romanzo Il risveglio dei faraoni. Morì suicida infilando la testa nel forno della sua abitazione di Milano dopo un lungo periodo di depressione. Tra i motivi del suo gesto estremo fu l'ostruzionismo che il padre, influente industriale milanese, aveva fatto per impedire la pubblicazione della sua ultima opera, Il risveglio dei faraoni, ritenendolo troppo autobiografico e lesivo dell'onore famigliare. A lui è intitolato il Circolo di cultura omosessuale M. sorto a Roma nello stesso anno della morte.  Il pensiero Il transessualismo universale Il pensiero di M. consiste nel ritenere che ogni persona è potenzialmente transessuale se non fosse condizionata, fin dall'infanzia, da un certo tipo di società che, attraverso quella che Mieli chiamava "educastrazione", costringe a considerare l'eterosessualità come normalità e tutto il resto come perversione. Per transessualità, non intende quello che si intende oggi nella comune accezione del termine, ma l'innata tendenza polimorfa e "perversa" dell'uomo, caratterizzata da una pluralità delle tendenze dell'Eros e da l'ermafroditismo originario e profondo di ogni individuo.  La liberazione omosessuale in chiave marxista fu tra i primi studiosi ed attivisti del Movimento di Liberazione Omosessuale Italiano, accanto a Castellano,Consoli, Modugno e  Pezzana. Tutti partivano dalla certezza che la liberazione dall'ancestrale omofobia dovesse fondarsi sulla consapevolezza della propria identità, censurata fin dalla nascita dalla cultura dominante, da loro ritenuta antropologicamente sessuofoba e pervicacemente omofoba.  Da queste basi partivano per abbattere la discriminazione pluri-secolare nei confronti di chi non si identificava nella sessualità assiomaticamente definita come naturale e normale. Abbracciò immediatamente il marxismo, cercando di rimodularlo sulle istanze della lotta di liberazione ed emancipazione omosessuale e ritenendo la società capitalista intrinsecamente omofoba. Rilettura della psicanalisi Negli Elementi di critica omosessuale, volle rielaborare alcuni degli spunti teorici della teoria della sessualità di Freud, attraverso la lettura che, tra gli anni Cinquanta e Sessanta, ne aveva fatto  Marcuse. Marcuse, infatti, in opere come “Eros e civiltà e L'uomo a una dimensione aveva voluto fondere marxismo e psicanalisi. Fu proprio Freud, infatti, a sostenere che l'orientamento sessuale poteva prendere qualsiasi "direzione", riconducendo eterosessualità e "omosessualità a semplici varianti della sessualità umana in senso lato. Una non escluderebbe l'altra, e anzi, in potenza, tutti saremmo pluri-sessuali, "polimorfi" o, più semplicemente, bi-sessuali.  In base a questa riflessione, riteneva che si dovesse denunciare come assurda e inconsistente l'opposizione ideologica "eterosessuale" vs "omosessuale", essendo viziato il principio stesso di "mono-sessualità". A questa prospettiva unilaterale, che riteneva incapace di cogliere la natura ambivalente e dinamica della dimensione sessuale, M. ha preferito opporre un principio di eros libero, molteplice e polimorfo. Per Mieli era tragicamente ridicola «la stragrande maggioranza delle persone, nelle loro divise mostruose da maschio o da "donna.” Se il travestito appare ridicolo a chi lo incontra, tristemente ridicolissima è per il travestito la nudità di chi gli rida in faccia». Dean, psicoanalista dell'Buffalo, che redasse l'appendice dell'edizione Feltrinelli di Elementi di critica omosessuale, afferma: «Nel processo politico di ristrutturazione della società, M. non esita a includere nel suo elenco di esperienze redentive la pedofilia, la necrofilia e la coprofagia» e «ridefinisce drasticamente il comunismo descrivendolo come riscoperta dei corpi. In questa comunicazione alla Bataille di forme materiali, la corporeità umana entra liberamente in relazioni egualitarie multiple con tutti gli esseri della terra, inclusi "i bambini e i nuovi arrivati di ogni tipo, corpi defunti, animali, piante, cose" annullando "democraticamente" ogni differenza non solo tra gli esseri umani ma anche tra le specie».  A questa rivoluzione sociale sono di ostacolo determinati elementi, ritenuti da Mieli come «pregiudizi di certa canaglia reazionaria» che, trasmessi con l'educazione, hanno la colpa di «trasformare troppo precocemente il bambino in adulto eterosessuale».  Il tema della pedofilia Da provocatore dei "benpensanti", quale è stato tutta la breve vita, facendo esplicitamente riferimento a Freud, M. affrontò a modo suo anche il tema della sessualità infantile, per questo andando incontro a forti critiche. I bambini, secondo il pensiero di Mieli, potevano "liberarsi" dai pregiudizi sociali e trovare la realizzazione della loro "perversità poliforme" grazie ad adulti consapevoli di quanto sopra asserito: «Noi checche rivoluzionarie sappiamo vedere nel bambino non tanto l'Edipo, o il futuro Edipo, bensì l'essere umano potenzialmente libero. Noi, sì, possiamo amare i bambini. Possiamo desiderarli eroticamente rispondendo alla loro voglia di Eros, possiamo cogliere a viso e a braccia aperte la sensualità inebriante che profondono, possiamo fare l'amore con loro. Per questo la pederastia è tanto duramente condannata. Essa rivolge messaggi amorosi al bambino che la società invece, tramite la famiglia, traumatizza, educastra, nega, calando sul suo erotismo la griglia edipica. La società repressiva eterosessuale costringe il bambino al periodo di latenza; ma il periodo di latenza non è che l’introduzione mortifera all’ergastolo di una «vita» latente. La pederastia, invece, «è una freccia di libidine scagliata verso il feto» (Francesco Ascoli)»  (Elementi di critica omosessuale). Nella nota 88 si legge:  «Per pederastia intendo il desiderio erotico degli adulti per i bambini (di entrambi i sessi) e i rapporti sessuali tra adulti e bambini. Pederastia (in senso proprio) e pedofilia vengono comunemente usati come sinonimi» (Elementi di critica omosessuale). Il tema dell'alterazione psichica, della follia Mieli faceva uso di sostanze stupefacenti, attraverso le quali mirava a superare lo stato di normalità in cui riteneva le persone intrappolate. Riteneva che nevrosi, follia, paranoia, delirio e, soprattutto, la schizofrenia, al pari dell'omosessualità fossero caratteristiche latenti in tutti gli esseri umani e, con riferimento a Jung, che tali condizioni permettessero «la (ri)scoperta di quella parte di noi che Jung definirebbe “Anima” oppure “Animus”». In riferimento all'omosessualità, considerava che potesse essere una porta verso il lato inesplorato della personalità, in analogia con la follia: “La paura dell’omosessualità che distingue l’homo normalis è anche terrore della “follia” (terrore di se stesso, del proprio profondo). Così, la liberazione omosessuale si pone davvero come ponte verso una dimensione decisamente altra: i francesi, che chiamano folles le checche, non esagerano».  Opere: “Comune futura,” “Elementi di critica omosessuale, Einaudi, Torino, Elementi di critica omosessuale, Barilli e M., Feltrinelli, Milano,  Elementi di critica omosessuale, G. Barilli e Paola Mieli, Feltrinelli, Milano, “Il risveglio dei faraoni,” preservato da Marc de' Pasquali e Umberto Pasti, Cooperativa Colibri, Milano, “Il risveglio dei faraoni,” Alfonso Sarrio Solidago, dR, Milano,  “Oro, eros e armonia,” G. Silvestri e A.Veneziani, Edizioni Croce, Oro, eros e armonia, Gianpaolo Silvestri e Antonio Veneziani, Edizioni Croce,  “E adesso,” S. Laude, Clichy,  Teatro La Traviata Norma. Ovvero: Vaffanculo... ebbene sì!, Film “Gli anni amari, regia di A. Adriatico.. T.  Giartosio, Perché non possiamo non dirci: letteratura, omosessualità, mondo, Feltrinelli,  Barilli, Il movimento gay in Italia, Feltrinelli, L. Schettini, M. in Dizionario biografico degli italiani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Ideologia. Progetto omosessuale rivoluzionario, in Elementi di critica omosessuale, Dizionario Biografico degli Italiani, in Treccani, Trascrizione del suo intervento in congresso nazionale del “Fuori!”, in Fuori! rancobuffoni/ files/pdf/gp_leonardi_mieli.pdf  M., artista contro la violenza, in La Stampa,  Elementi di critica omosessuale, Einaudi, M. Elementi di critica omosessuale. Milano, Einaudi, Estremo e dimenticato. Storia di un intellettuale provocatore., in Treccani Il tascabile, M., Mieli, Paola. e Rossi Barilli, Gianni., Elementi di critica omosessuale Il risveglio dei Faraoni, in A. Solidago, PRIDE, Milano, dR Edizioni, Silvestri, L'ultimo M.: Oro Eros Armonia: contributi di Ivan Cattaneo e A. Veneziani, 2 ed. riveduta e corretta, Libreria Croce, De Laude, Silvia,, Mario Mieli: e adesso,  A. Pezzana. La politica del corpo. Roma, Savelli, E. Modugno. La mistificazione eterosessuale. Milano, Kaos. S. Casi. L'omosessualità e il suo doppio: il teatro di M. Rivista di sessuologia (numero speciale L'omosessualità fra identità e desiderio,Francesco Gnerre. L'eroe negato. Milano, Baldini e Castoldi, M. Philopat, Lumi di punk: la scena italiana raccontata dai protagonisti, Milano, Agenzia, Concetta D'Angeli, Teatro Talento Tenacia... Mario Mi"Atti&Sipari" Circolo di cultura omosessuale Mario Mieli Fuori! Marc de' Pasquali Movimento di liberazione omosessuale Omosessualità Queer Storia dell'omosessualità in Italia Studi di genere Teoria queer Transessualismo. Biografia, in italiano, su culturagay. Chi era M. (articolo sul  gay.tv), su gay.tv Circolo di cultura omosessuale "Mario Mieli", su mariomieli.org. Mario Mieli. Mieli. Keywords: l’uccello del paradiso; overo, la lingua perduta del desiderio. Refs. Luigi Speranza, “Grice e Mieli” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Miglio: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale -- implicatura ligure – la LIGVRIA e la PADANIA – la scuola di Como – filosofia lombarda -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Como). Abstract. Grice: “At Oxford, dreaming spires as it is – philosophical politics – or political philosophy – is considered minor, or a minor specialty – since you are bound NOT to be deemed a philosopher. It’s highly different – slightly different – in Italy, where, with Mussolini, EVERYTHING is political!” -- Filosofo lombardo. Filosofo italiano. Como, Lombardia. Grice: “Berlin, who thought was a philosopher, ended up lecturing on the history of ideas, i..e. ideology – M. defines ideology so simply that would put Berlin to shame: an ideology is what politicians propagate to reach or buy consensus!” --  essential Italian philosopher. Sostenitore della trasformazione dello Stato italiano in senso federale o, addirittura, confederale, fra gli anni ottanta e i novanta è considerato l'ideologo della Lega Lombarda, in rappresentanza della quale fu anche senatore, prima di "rompere" con Umberto Bossi dando vita alla breve stagione del Partito Federalista.   Polo scolastico "M." ad Adro. Costituzionalista e scienziato della politica, fu senatore della Repubblica Italiana nella XI, XII e XIII legislatura.  Ha insegnato presso l'Università Cattolica del Sacro Cuore di Milano, ove fu preside della Facoltà di Scienze politiche. È stato allievo d’Entrèves e Pallieri, sotto la cui docenza si è formato sui classici del pensiero giuridico e politologico.  Colpito da ictusnon si riprese e morì ottantatreenne nella sua stessa città natale, Como, circa un anno dopo. Il funerale si tenne a Domaso, sul Lago di Como, comune d'origine del padre e sede di una villa nella quale il professore si rifugiava spesso; in seguito M. è stato tumulato nel locale cimitero, a fianco dei membri della sua famiglia. Laureatosi in Giurisprudenza all'Università Cattolica con la tesi, “Origini e i primi sviluppi delle dottrine giuridiche internazionali pubbliche nell'età moderna”, evitò l'arruolamento per la Seconda guerra mondiale a causa di un difetto uditivo congenito, e poté divenire assistente volontario alla cattedra di Storia delle dottrine politiche, che d'Entreves tenne sino alla fine degli anni quaranta nella medesima università.  Libero docente, si dedicò negli anni cinquanta allo studio delle opere di storici e giuristi, soprattutto tedeschi: dai quattro volumi del Deutsche Genossenschaftsrecht di Gierke, ai saggi di storia amministrativa di Otto Hintze, alcuni dei quali, negli anni seguenti, vennero tradotti in italiano dal suo allievo e ferrato germanista  Schiera (O. Hintze, Stato e società, Zanichelli).  Fu di quegli anni l'incontro di M. con l'immensa produzione scientifica di Weber: il professore comasco fu uno dei primi ad aver studiato a fondo “Economia e Società”, l'opera più importante del sociologo tedesco che era stata completamente trascurata in Italia.  Sviluppo del lavoro scientifico Miglio storico dell'amministrazione Alla fine degli anni cinquanta, M. fonda con il giurista Benvenuti l'ISAP Milano (Istituto per la Scienza dell'Amministrazione Pubblica), ente pubblico partecipato da Comune e Provincia di Milano, di cui ricopri per alcuni anni la carica di vicedirettore. In un saggio memorabile intitolato Le origini della scienza dell'amministrazione, il professore comasco descriveva con elegante chiarezza le radici storiche della disciplina. L'interesse per il campo dell'amministrazione era dovuto in quegli anni alle politiche pianificatrici che gli stati andavano conducendo per l'incremento della crescita economica.  La Fondazione italiana per la storia amministrativa Ben presto M. sente tuttavia l'esigenza di studiare in modo più sistematico la storia dei poteri pubblici europei e, negli anni sessanta, costituì la Fondazione italiana per la storia amministrativa: un istituto le cui ricerche vennero condotte con rigoroso metodo scientifico. A tal proposito, il professore aveva appositamente preparato per i collaboratori della fondazione uno schema di istruzioni divenuto famoso per chiarezza e organicità. In realtà, fondando la F.I.S.A. M. si era posto l'ambizioso obiettivo di scrivere una storia costituzionale che prendesse in esame le amministrazioni pubbliche esistite in luoghi e tempi diversi: in tal modo egli sarebbe riuscito a tracciare una vera e propria tipologia delle istituzioni dal medioevo all'età contemporanea, al cui interno sarebbero stati indicati i tratti distintivi o, viceversa, gli elementi comuni di ogni potere pubblico. Ma v'era un'altra ragione che aveva indotto M. a studiare i poteri pubblici in un'ottica, come scriveva lui stesso, analogico-comparativa. Servendosi di un metodo scientifico che Hintze aveva parzialmente seguito nella prima metà del Novecento, il professore comasco intendeva definire l'evoluzione storica dello stato moderno, storicizzando in tal modo le stesse istituzioni contemporanee.  La fondazione pubblica tre collezioni: gli Acta italica, l'Archivio (diviso in due collane: la prima riguardante ricerche e opere strumentali, la seconda dedicata alle opere dei maggiori storici dell'amministrazione) e gli Annali. Tra i più autorevoli lavori storici pubblicati nell'Archivio, si ricordano il volume sui comuni italiani di Goetz e il famoso saggio di Vaccari sulla territorialità del contado medievale. Nella prima serie alcuni giovani studiosi poterono invece pubblicare le loro ricerche di storia delle istituzioni: Rossetti, allieva dello storico Violante, vi diede alle stampe un approfondito studio sulla società e sulle istituzioni nella Cologno Monzese dell'Alto Medioevo; Petracchi pubblicò la prima parte di un'interessante ricerca sullo sviluppo storico dell'istituto dell'intendente nella Francia dell'ancien régime; occorre inoltre ricordare il poderoso volume di Pierangelo Schiera sul cameralismo tedesco e sull'assolutismo nei maggiori stati germanici. Su tutt'altro piano si poneva invece la collezione della F.I.S.A. denominata Acta italica: al suo interno dovevano essere pubblicati i documenti relativi all'amministrazione pubblica degli stati italiani preunitari: è probabile che l'ispirazione per quest'ultima serie fosse venuta a M. dallo studio delle opere di Hintze: lo storico tedesco aveva infatti scritto alcuni saggi sull'amministrazione prussiana pubblicandoli negli Acta borussica, un'autorevole collana che raccoglieva le fonti storiche dello stato degli Hohenzollern.  L'edizione dei lavori della commissione Giulini Tra i volumi degli Acta italica, occorre ricordare l'edizione dei lavori della Commissione Giulini curata da Raponi uno studio cui M. tenne molto e di cui si servì, molti anni dopo, per la stesura del celebre saggio su “Vocazione e destino dei lombardi” (in  La Lombardia moderna, Electa, ripubblicato in Miglio, Io, Bossi e la Lega, Mondadori). La commissionei cui lavori avevano avuto luogo a Torino sotto la presidenza del nobile milanese Cesare Giulini della Portaaveva il compito di elaborare progetti di legge che sarebbero entrati in vigore in Lombardia nel periodo immediatamente successivo alla guerra. Cavour, che in quegli anni ricopriva la carica di primo ministro, voleva che il governo, nel sancire l'annessione dei nuovi territori al Piemonte di Vittorio Emanuele, mantenesse separati gli ordinamenti amministrativi delle due regioni, lasciando che in Lombardia continuassero a sussistere una parte delle istituzioni austriache esistenti.  Il saggio Le contraddizioni dello stato unitario Nel saggio magistrale Le contraddizioni dello stato unitario scritto in occasione del convegno per il centenario delle leggi di unificazione, M. prese in esame gli effetti devastanti che l'accentramento amministrativo aveva provocato nel sistema politico italiano. La classe politica italiana non fu capace di elaborare un ordinamento amministrativo che consentisse allo stato di governare adeguatamente un territorio esteso dalle Alpi alla Sicilia. Ricorrendo a una felice similitudine, il professore scrisse che la scelta di estendere le norme piemontesi a tutta Italia fu come "far indossare a un gigante il vestito di un nano". Secondo M., i nostri "padri della patria", spaventati dalle annessioni a cascata e dalle circostanze fortunose in cui era avvenuta l'unificazione, preferirono conservare ottusamente gli istituti piemontesi, costringendo la stragrande maggioranza degli italiani ad essere governati da istituzioni che, oltre ad essere percepite come "straniere", si rivelarono palesemente inefficienti.  Nel saggio, M. ha però messo in luce un altro dato fondamentale; il professore scrisse che il paese, quantunque fosse stato formalmente unito dalle norme piemontesi, continuò nei fatti a restare diviso ancora per molti anni: le leggi, che il Parlamento emanava dalle Alpi alla Sicilia, venivano infatti interpretate in cento modi diversi nelle regioni storiche in cui il Paese continuava, nonostante tutto, ad essere naturalmente articolato. Era il federalismo che, negato alla radice dalla classe politica liberal-nazionale in nome dell'unità, si prendeva ora la rivincita traducendosi in forme evidenti di "criptofederalismo".[senza fonte]  Sono inoltre fondamentali, nella sua formazione i saggi di Brunner. Di Brunner fa tradurre svariati saggi, Per una nuova storia costituzionale e sociale (Vita e Pensiero), ma promosse anche la pubblicazione dell'opera monumentale Land und Herrschaft: in questo lavorouscito per la prima volta Brunner aveva preso in esame la costituzione materiale degli ordinamenti medievali, ponendo in evidenza i numerosi elementi di diversità tra la civiltà dell'età di mezzo e quella moderna, soprattutto nel modo di concepire il diritto.  La traduzione di Land und Herrschaft, affidata inizialmente alle cure di Emilio Bussi, sarebbe dovuta comparire nell'elegante collana della F.I.S.A. già negli anni sessanta. Interrotto negli anni seguenti, il lavoro venne invece portato a compimento solo nei primi anni ottanta dagli allievi Schiera e Nobili. Pubblicato da Giuffré con il titolo di "Terra e potere", il capolavoro di Brunner apparve negli Arcana imperii, la collana di scienza della politica di cui M. era divenuto direttore. Il professore comasco si occupò inoltre dei contributi recati alla scienza dell'amministrazione da parte di altri due storici e giuristi tedeschi: Stein e Gneist.  La chiusura della FISA Negli anni Settanta la F.I.S.A. dovette chiudere i battenti per mancanza di fondi. Il professor M., ricordando a distanza di tempo la fine di quell'autorevole collana di storia delle istituzioni, ne espose le ragioni con un breve commento: "Malgrado la sua efficienza, la F.I.S.A. ebbe vita breve: gli enti che provvedevano al suo finanziamento, non scorgendo l'utilità politica immediata della sua attività, strinsero i cordoni della borsa.  M. scienziato della politica e costituzionalista Negli anni ottanta, il degenerarsi del clima politico in Italia indusse il professor M. ad occuparsi di riforme istituzionali; egli intendeva contribuire in tal modo alla modernizzazione del paese. Fu così che, raggruppando un gruppo di esperti di diritto costituzionale e amministrativo stese un organico progetto di riforma limitato alla seconda parte della costituzione. Ne uscirono due volumi che, pubblicati nella collana Arcana imperii, vennero completamente trascurati dalla classe politica democristiana e socialista. Tra le proposte più interessanti avanzate dal "Gruppo di Milano"così venne definito il pool di professori coordinati da M. v'era il rafforzamento del governo guidato da un primo ministro dotato di maggiori poteri, la fine del bicameralismo perfetto con l'istituzione di un senato delle regioni sul modello del Bundesrat tedesco, ed infine l'elezione diretta del primo ministro da tenersi contemporaneamente a quella per la camera dei deputati.  Secondo il gruppo di Milano, queste e numerose altre riforme avrebbero garantito all'Italia una maggiore stabilità politica, cancellando lo strapotere dei partiti e salvaguardando la separazione dei poteri propria di uno stato di diritto. Diversamente dalla F.I.S.A., la collana Arcana imperii era incentrata esclusivamente sullo studio scientifico dei comportamenti politici. Il citato volume di Brunner costituì pertanto un'eccezione perché, come si è avuto modo di accennare, esso doveva essere pubblicato negli eleganti volumi della F.I.S.A. All'interno della collana Arcana imperii vennero invece inseriti saggi e contributi di psicologia politica, di etologia, di teoria politica, di economia, di sociologia e di storia. Intende costituire un vero e proprio laboratorio dove lo scienziato della politica, servendosi dei risultati portati alla disciplina dalle diverse scienze sperimentali, e in grado di conseguire una formazione che si ponesse all'avanguardia. Vi vennero pubblicati più di trenta saggi. Si ricordano, tra gli altri: il saggio di Ornaghi sulla dottrina della corporazione nel ventennio fascista, l'edizione degli scritti schmittiani su Hobbes, la pubblicazione interrotta di alcune opere di Stein, il trattato di diritto costituzionale di Smend. Degni di nota anche i saggi di Mises e Hayek. I saggi di squisita fattura, non poterono tuttavia eguagliare l'elegante veste tipografica di quelli pubblicati dalla F.I.S.A., ed un identico destino parve accomunare le due collane: anche in questo caso, e infatti costretto a sospendere le pubblicazioni.  Alla sua formazione contribuirono i saggi di Stein e Schmitt sulle categorie del politico. In ogni comunità sono presenti due realtà irriducibili: lo “stato” e la “società”. La società è il terreno della libera iniziativa, ove gli uomini forti vincono sui deboli e tentano di stabilizzare le loro posizioni attraverso l'ordinamento giuridico. Lo stato è invece il luogo ove regna il principio di uguaglianza. Lo stato italiano o non può che identificarsi con la monarchia. Il re d’Italia è infatti l'unica autorità in grado di intervenire a sostegno dei più deboli. Un monarca, attraverso il potere di ordinanza, e in grado di modificare la costituzioni giuridiche cetuali all'interno del suo territorio, una politica che il re d’Italia puo condurre in porto non senza grosse difficoltà, a vantaggio del BENE COMUNE. Questo e accaduto nel granducato di Toscana e in Lombardia. Quando si sostene che il ruolo dello stato italiano dove contro-bilanciare quello della società, si ha in mente il riformismo illuminato. Ma la sua filosofia si pone all'interno di uno “stato liberale” e parte dal presupposto che la monarchia, lungi dall'essere un potere assoluto, dove comunque fare i conti con il potere della “società” attestato nel parlamento. La omunità prospera solo quando stato e società sono in equilibrio, ugualmente vitali ed operanti. Una comunità e dominata da due realtà irriducibili. Lo stato italiano è una realtà storica inserita nel tempo e, come tutte le creature e specie viventi, destinata a decadere, a scomparire ed essere sostituita da altre forme di aggregazione politica. La società non e solo economico-giuridica. E senza dubbio decisivo l'incontro con Schmitt, i cui saggi sono trascurate dagli intellettuali italiani. L'aiuto che Schmitt presta al regime hitleriano, in particolare nel sostenere la legalità delle leggi razziali in un sistema di diritto internazionale, sono più che sufficienti per oscurare in Italia la sua imponente produzione. I rapporti di Schmitt con il nazismo sono di breve durata. Prende definitivamente le distanze da Hitler. Di Schmitt apprezza i saggi di scienza politica e di diritto internazionale. Cura assieme a Schiera l'edizione italiana di alcuni saggi pubblicati dal Mulino con il titolo Le categorie del politico. Nella prefazione, si sofferma sui decisivi contributi portati da Schmitt alla scienza politologica. L'antologia desta scalpore nel mondo accademico. Bobbio sostenne che destabilizza la sinistra italiana. È dall'incontro con la produzione di Schmitt che riusce quindi a fabbricarsi gli strumenti per costruire una parte importante del suo modello sociologico. L’essenza del politico è fondata sul conflitto tra amico e nemico. E uno scontro all'ultimo sangue perché la guerra politica porta normalmente all'eliminazione fisica dell'avversario. L’esempio più emblematico di scontro politico fosse la guerra civile nella storia dell aroma antica -- tra fazioni partigiane. Qui il tasso di conflittualità tra amico (Catone) e nemico (Giulio Cesare) è sempre stato altissimo. Chi ha lo stesso amico non può che avere lo stessi nemico del proprio compagno di lotta. Si crea la solidarietà tra due membri (un gruppo) che è decisivo nella guerra contro l’altro gruppo di nemici. Il rapporto politico è sempre esclusivo. Marca l'identità del gruppo in opposizione a quella degli altri. L’avvento dello stato italiano portato a due risultati di eccezionale portata storica. Primo: la fine della guerre civile all'interno del territorio (le faide e le guerre confessionali) con l'annientamento del ruolo politico detenuto sino a quel momento dalle fazioni in lotta (dai partiti confessionali ai ceti). Da quel momento il sovrano e il supremo garante dell'ordine all'interno dello stato, territorio sempre più esteso ch'esso governa servendosi di un apparato amministrativo regolato dal diritto. Il secondo grande risultato e per certi versi una conseguenza del primo: l'avvento dello stato porta all'erezione di un sistema di diritto pubblico europeo (ius publicum europeum) assolutamente vincolante per i paesi che vi aderirono. Anche in questo caso, il tasso di politicità (cioè l'aggressività delle parti in lotta, gli stati) venne fortemente limitato. La guerra legittima, intraprese solo dagli stati, vennero condotte da quel momento in base alle regole dello ius publicum europaeum. Si tratta quindi di un conflitto a basso tasso di politicità, non foss'altro perché la vittoria di una delle parti in lotta non puo portare in alcun modo all'annientamento dell'avversario, il cui diritto di esistenza era tutelato dal diritto e accettato da tutti gli stati.  La crisi dello ius publicum europaeum, divenuta palese alla fine della Grande Guerrae acuitasi ulteriormente con lo scoppio delle guerre partigiane nei decenni successivi, resero palese a lui la fine della regle de droit su cui si e fondato l'universo giuridico occidentale nei rapporti internazionali tra stati sovrani. La guerra civile e, in modo particolare, l'estrema politicizzazione avvenuta durante le guerre mondiali con la criminalizzazione degli avversari lo persuasero che la fine dello ius publicum europaeum era ormai compiuta. In questo, vide soprattutto il fallimento della civiltà giuridica occidentale nel suo supremo tentativo di fondare i rapporti umani unicamente sulle basi del diritto.  Prende atto della fine dello ius publicum europaeum ma non crede che tale processo segna la fine del diritto e la vittoria definitiva delle leggi aggressive della politica. Fondando il suo originale modello sociologico, sostenne che la comunità e sempre rette su due tipi di rapporti: l'obbligazione politica e il contratto-scambio. Lo stato e un autentico capolavoro perché, apportando un contributo decisivo alla sua costituzione, il giurista e riuscioi a regolare la politica inserendola in una norma fondata sulla RAZIONALITA del diritto, sull'IM-PERSONALINTA del comando e sui concetti di CON-TRATTO e rappresentanza -- elementi appartenenti alla sfera del contratto/scambio. Il crollo dello ius publicum europeum ha però messo in crisi la stessa impalcatura su cui si regge lo stato, che ora dimostra tutta la sua storicità. Non rimane legato all'idea dell'organizzazione statale. La civiltà occidentale, stesse attraversando una fase di transizione al termine della quale lo stato e probabilmente sostituito da altre forme di comunità ove obbligazione politica e contratto/scambio si reggeranno in un nuovo equilibrio. Lo stato e e giunto al capolinea. Il progresso tecnologico e, in modo particolare, il più alto livello di ricchezza cui erano giunti i paesi occidentali lo convinsero che negli anni successivi sono avvenuti cambiamenti di portata radicale, tali da coinvolgere anche la costituzione degli ordinamenti politici. Lo stato ha difficoltà nel garantire servizi efficienti alla popolazione. Ciascun cittadino, vedendo accresciuto il proprio tenore di vita in forza dell'economia di mercato, sarà infatti portato ad avere sempre meno fiducia nei lenti meccanismi della burocrazia pubblica, ch'egli riterrà inadeguata a soddisfare i suoi standard di vita.  L'elevata produttività dei paesi avanzati e la vittoria definitiva dell'economia di mercato su quella pubblica porterà in altri termini a nuove forme di aggregazione politica al cui interno i cittadini saranno desti contare in misura molto maggiore rispetto a quanto non lo siano oggi nei vasti stati in cui si trovano inseriti. Secondo il professore gli stati democratici, ancora fondati su istituti rappresentativi risalenti all'Ottocento, non riusciranno più a provvedere agli interessi della civiltà tecnologica. Con il crollo del muro di Berlino e la fine della guerra fredda, si creano in altri termini le premesse perché la politica cessi di ricoprire un ruolo primario nelle comunità umane e venga invece subordinata agli interessi concreti dei cittadini, legati alla logica di mercato.  La fine degli stati moderni porterà secondo Miglio alla costituzione di comunità neofederali dominate non più dal rapporto politico di comando-obbedienza, bensì da quello mercantile del contratto e della mediazione continua tra centri di potere diversi: sono i nuovi gruppi in cui sarà articolato il mondo di domani, corporazioni dotate di potere politico ed economico al cui interno saranno inseriti gruppi di cittadini accomunati dagli stessi interessi. Secondo il professore, il mondo sarà costituito da una società pluricentrica, ove le associazioni territoriali e categoriali vedranno riconosciuto giuridicamente il loro peso politico non diversamente da quanto avveniva nel medioevo. Di qui l'appello a riscoprire i sistemi politici anteriori allo stato, a riscoprire quel variegato mosaico medievale costituito dai diritti dei ceti, delle corporazioni e, in particolar modo, delle libere città germaniche.  Il professore studiò a fondo gli antichi sistemi federali esistiti tra il medioevo e l'età moderna: le repubbliche urbane dell'Europa germanica, gli ordinamenti elvetici d'antico regime, la Repubblica delle Province Unite e, da ultimo, gli Stati Uniti. Ai suoi occhi, il punto di forza risiedeva precisamente nel ruolo che quei poteri pubblici avevano saputo riconoscere alla società nelle sue articolazioni corporative e territoriali. M. si dedica allo studio approfondito di questi temi, progettando di scrivere un volume intitolato l'Europa degli Stati contro l'Europa delle città. Il libro è rimasto incompiuto per la morte del professore.  L'impegno politico diretto e il federalism. S iscrisse alla neonata Democrazia Cristiana, che lascia quando divenne preside della Facoltà di Scienze politiche dell'Università Cattolica del Sacro Cuore di Milano. M.  rimase comunque legato culturalmente alla DC fnell'immediato domani della Liberazione, fu tra i fondatori, a Como, del movimento federalista Il Cisalpino, con altri docenti dell'Università Cattolica di Milano. Ispirato alle idee di Cattaneo, il programma del “Cisalpino” prevedeva la suddivisione del territorio italiano su base cantonale, secondo il modello svizzero, con la costituzione di tre grandi macro-regioni (“nord”, “sud” e “centro”).  Il suo nome e proposto per il conferimento del titolo di Commendatore dell'Ordine al Merito della Repubblica Italiana, ma una volta informato del fatto rifiuta di accettare l'onorificenza, che venne annullata con un successivo decreto presidenziale. Si avvicina alla Lega Nord. Eletto al Senato della Repubblica come indipendente nelle liste della “lega nord” “lega lombarda” (da allora a lui fu attribuito l'appellativo lombardo di Profesùr) lavora per il partito con l'intento di farne un'autentica forza di cambiamento. Elabora un progetto di riforma federale fondato sul ruolo costituzionale assegnato all'autorità federale e a quella delle tre macro-regioni o cantoni (del Nord o, “Padania”, del Centro o Etruria, del Sud o Mediterranea, oltre alle cinque regioni a statuto speciale). Questa architettura costituzionale prevedeva l'elezione di un governo direttoriale composto dai governatori delle tre macroregioni, da un rappresentante delle cinque regioni a statuto speciale e dal presidente federale. Quest'ultimo, eletto da tutti i cittadini in due tornate elettorali, avrebbe rappresentato l'unità del paese.  I puntisalienti del progetto, esposti nel decalogo di Assago vennero fatti propri dalla Lega Nord solo marginalmente: il segretario federale, Bossi, preferì infatti seguire una politica di contrattazione con lo stato centrale che mirasse al rafforzamento delle autonomie regionali. Il dissenso di Miglio, iniziato al congresso leghista di Assago, si acuì dopo le elezioni politiche, dove fu rieletto al Senato, quando il professore si disse non d'accordo sia ad allearsi con Forza Italia, sia a entrare nel primo governo Berlusconi. Soprattutto M. non gradì che per il ruolo di ministro delle Riforme istituzionali fosse stato scelto Francesco Speroni al suo posto.  Bossi reagì spiegando: «Capisco che Miglio sia rimasto un po' irritato perché non è diventato ministro, ma non si può dire che non abbiamo difeso la sua candidatura. Il punto è che era molto difficile sostenerla, perché c'era la pregiudiziale di Berlusconi e di Fini contro di lui. Di fatto, il ministero per le Riforme istituzionali a lui non lo davano. (Se M. vorrà lasciare la strada della Lega, libero di farlo. Ma vorrei ricordargli che è arrivato alla Lega e che, a quell'epoca, il movimento aveva già raggranellato un sacco di consiglieri regionali». In conclusione per Bossi, M. «pare che ponga solo un problema di poltrone e la difesa del federalismo non è questione di poltrone. In aperto dissidio con Bossi, lascia la Lega Nord dicendo di Bossi. Spero proprio di non rivederlo più. Per Bossi il federalismo è stato strumentale alla conquista e al mantenimento del potere. L'ultimo suo exploit è stato di essere riuscito a strappare a Berlusconi cinque ministri. Tornerò solo nel giorno in cui Bossi non sarà più segretario.  Nonostante ciò, moltissimi militanti e sostenitori leghisti continuarono a provare grande simpatia e ammirazione per il professore e per le sue teorie. Alcuni dirigenti della Lega tennero comunque vivo il dialogo con Miglio, in particolar modo Pagliarini, Francesco Speroni e il presidente della Libera compagnia padana Oneto, al quale il professore era particolarmente legato. In particolare M. fu in stretti rapporti con l'ex deputato leghista Negri, col quale fonda il Partito Federalista. Eletto ancora una volta al Senato, nel collegio di Como per il Polo per le Libertà, iscrivendosi al gruppo misto.  Negli anni in cui la Lega si spostò su posizioni indipendentiste, il professore si riavvicinò alla linea del partito, sostenendo a più riprese la piena legittimità del diritto di secessione della Padania dall'Italia come sottospecie del più antico diritto di resistenza medievale. Nella sua originale riflessione sul contrasto tra i regimi giuridici freddi e caldi M. sostenne la necessità di sviluppare, all'interno delle diverse società e culture, ordini giuridici in grado di rispondere alle specifiche esigenze. In maniera provocatoria, egli giunse a dichiararsi favorevole al «mantenimento anche della mafia e della 'ndrangheta. Il Sud deve darsi uno statuto poggiante sulla personalità del comando. Che cos'è la mafia? Potere personale, spinto fino al delitto. Io non voglio ridurre il Meridione al modello europeo, sarebbe un'assurdità. C'è anche un clientelismo buono che determina crescita economica. Insomma, bisogna partire dal concetto che alcune manifestazioni tipiche del Sud hanno bisogno di essere costituzionalizzate». La sua riflessione puntava a cogliere quali fossero le ragioni profonde alla base di mafia, camorra e 'ndrangheta (insieme a ciò che genera il consenso attorno a queste organizzazioni criminali), perché solo istituzioni che sono in sintonia con la comunitànel caso specifico, che non dimentichino la centralità del rapporto personale piuttosto che impersonale nella società meridionalepossono creare una vera alternativa al presente. Altre saggi: “La controversia sui limiti del commercio neutrale: ricerche sulla genesi dell'indirizzo positivo nella scienza del diritto delle genti,” Milano, Ispi, La crisi dell'universalismo politico medioevale e la formazione ideologica del particolarismo statuale moderno, Pubbl. Fac. giurispr. Univ. Padova, La struttura ideologica della monarchia greca arcaica ed il concetto patrimoniale dello stato nell'eta antica, Jus. Rivista di scienze giuridiche, Le origini della scienza dell'amministrazione, Milano, Giuffrè,  L'unità fondamentale di svolgimento dell'esperienza politica occidentale, in: "Rivista internazionale di scienze sociali", “I cattolici di fronte all'unità d'Italia, Vita e pensiero, “L'amministrazione nella dinamica storica, in: Istituto per la Scienza dell'Amministrazione Pubblica, Storia Amministrazione Costituzione, Bologna, Mulino, Le trasformazioni dell'attuale regime politico, in: "Jus. Rivista di scienze giuridiche", “ Il ruolo del partito nella trasformazione del tipo di ordinamento politico vigente. Il punto di vista della scienza della politica, Milano, La nuova Europa editrice, L'unificazione amministrativa e i suoi protagonisti, Vicenza, Neri Pozza, La trasformazione delle università e l'iniziativa privata, in: Atti del I Convegno su: Università: problemi e proposte, promosso dal Rotary Club di Milano, Centro Una Costituzione in corto circuito, Prospettive nel mondo", Ricominciare dalla montagna. Tre rapporti sul governo dell'area alpina nell'avanzata eta industriale, Milano, Giuffrè,  La Valtellina. Un modello possibile di integrazione economica e sociale, Sondrio, Banca Piccolo Credito Valtellinese, Utopia e realtà della Costituzione, in "Prospettive del mondo", Posizione del problema. Ciclo storico e innovazione scientifico-tecnologica. Il caso della tarda antichità, in Tecnologia, economia e società nel mondo romano. Atti del Convegno di Como, Como, Genesi e trasformazioni del termine-concetto Stato, in Stato e senso dello Stato oggi in Italia. Atti del Corso di aggiornamento culturale dell'Università cattolica, Pescara, Milano, Vita e pensiero, Guerra, pace, diritto. Una ipotesi generale sulle regolarità del ciclo politico, in Curi, Della guerra, Venezia, Arsenale, Una repubblica migliore per gli italiani. Verso una nuova costituzione, Milano, Giuffrè, Le contraddizioni interne del sistema parlamentare integrale, Rivista italiana di Scienza Politica, Considerazioni sulle responsabilità, Synesis, periodico dell'Associazione italiana centri culturali", Le regolarità della politica. Scritti scelti raccolti e pubblicati dagli allievi, Milano, Giuffrè,  Il nerbo e le briglie del potere. Scritti brevi di critica politica, Milano, Edizioni del Sole 24 ore, Una Costituzione per i prossimi trent'anni. Intervista sulla terza Repubblica, Roma-Bari, Laterza, Per un'Italia federale, Milano, Il Sole 24 ore, Come cambiare. Le mie riforme, Milano, Mondadori, Italia. Così è andata a finire, con "Il Gruppo del lunedì", Collezione Frecce, Milano, Mondadori, ed. Oscar Saggi, Disobbedienza civile,  Milano, Mondadori, Io, Bossi e la Lega. Diario segreto dei miei IV anni sul Carroccio, Milano, Mondadori, Come cambiare. Le mie riforme per la nuova Italia, Milano, Mondadori, Modello di Costituzione Federale per gli italiani, Milano, Fondazione per un'Italia Federale, Federalismi falsi e degenerati, Milano, Sperling e Kupfer, Federalismo e secessione. Un dialogo, con Barbera, Milano, Mondadori, Padania, Italia. Lo stato nazionale è soltanto in crisi o non è mai esistito?, con M. Veneziani, Firenze, Le Lettere, Le barche a remi del Lario. Da trasporto, da guerra, da pesca, e da diporto, con Gozzi e Zanoletti, Milano, Leonardo arte,  L'Asino di Buridano. Gli italiani alle prese con l'ultima occasione di cambiare il loro destino, Vicenza, Pozza, L'Asino di Buridano. Gli italiani alle prese con l'ultima occasione di cambiare il loro destino. Nuova edizione, pref. Di Formigoni, postf. di Romano, Varese, Lativa, M.: un uomo libero, coll. Quaderni Padani, La Libera Compagnia Padana, Novara, Un M. alla libertà, audiolibro, coll. Laissez Parler, Treviglio, La Libera Compagnia Padana Facco Editore); li articoli, coll. Quaderni Padani, La Libera Compagnia Padana, Novara, Gianfranco le interviste, coll. Quaderni Padani, La Libera Compagnia Padana, Novara,  L'Asino di Buridano. Gli italiani alle prese con l'ultima occasione di cambiare il loro destino, pref. di Formigoni, coll. I libri di Libero M., Firenze, Libero); “Padania, Italia. Lo stato nazionale è soltanto in crisi o non è mai esistito? Firenze, Libero; Federalismo e secessione. Un dialogo, con Barbera, coll. I libri di Libero M. Firenze, Editoriale Libero, Disobbedienza civile, coll. I libri di Libero; Firenze, Libero, La controversia sui limiti del commercio neutrale fra Lampredi e Ferdinando Galiani, pref. di Ornaghi, Torino, Aragno, M.: scritti brevi, interviste, coll. Quaderni Padani, La Libera Compagnia Padana, Novara, Lezioni di politica. Storia delle dottrine politiche. Scienza della politica Bologna, Il Mulino; Bianchi e Vitale, Bologna, Mulino,Discorsi parlamentari, con un saggio di Bonvecchio, Senato della Repubblica, Archivio storico, Bologna, Mulino,  L'Asino di Buridano. Gli italiani alle prese con l'ultima occasione di cambiare il loro destino -- Opere scelte” (Milano, Guerini); Considerazioni retrospettive e altri scritti, coll. Opere scelte, Milano, Guerini e Associati,  Lo scienziato della politica, coll. Opere scelte di M., a cura di Galli, Milano, Guerini, Guerra, pace, diritto, La Nuova Guerra, S.l. Milano, La Scuola, 1 Scritti politici, Bassani, coll. I libri del Federalismo, Roma, Pagine, Modello di Costituzione Federale per gli italiani Torino, Giappichelli; “La Padania e le grandi regioni, L'unità economico-sociale della Padania Fano, Associazione Oneto); “Il Cerchio, Schmitt. Saggi, Palano, Brescia, Scholé  Morcelliana); “Le origini e i primi sviluppi delle dottrine giuridiche internazionali pubbliche Torino, Aragno; “Vocazione e destino dei Lombardi” (S.l.Milano); “Regione Lombardia, Prefazioni Oneto, Bandiere di libertà: Simboli e vessilli dei Popoli dell'Italia settentrionale. In appendice le bandiere dei popoli europei in lotta per l'autonomia, Effedieffe, Milano, Morra, Breve storia del pensiero federalista Milano, Mondadori; Governo della Padania, Manuale di resistenza fiscale” (Gallarate, Oneto, “Croci draghi aquile e leoni. Simboli e bandiere dei popoli padano-alpini; Roberto Chiaramonte EditoreLa Libera Compagnia Padana, Collegno; Sensini, Prima o seconda Repubblica? A colloquio con Bozzi e M., Napoli, Edizioni scientifiche italiane, Ornaghi e Vitale, Multiformità e unità della politica. Atti del Convegno tenuto in occasione del compleanno, Milano, Giuffrè, Ferrari, “Storia di un giacobino nordista Milano, Liber internazionale); Bevilacqua, Insidia mito e follia nel razzismo; Il rinnovamento, Campi, “Figure e temi del realismo politico europeo, Firenze, Akropolis La Roccia di Erec, Capua, Scienziato impolitico Soveria Mannelli Catanzaro Rubbettino, Vitale, La costituzione e il cambiamento internazionale. Il mito della costituente, l'obsolescenza della costituzione e la lezione dimenticata, Torino, CIDAS, Luca Romano, Il pensiero federalista una lezione da ricordare. Atti del Convegno di studi, Venezia, Sala del Piovego di Palazzo Ducale, Venezia, Consiglio regionale del Veneto-Caselle di Sommacampagna, Cierre, Lanchester, M. costituzionalista, Rivista di politica: trimestrale di studi, analisi e commenti,  Soveria Mannelli Catanzaro, Rubbettino. Damiano Palano, Il cristallo dell'obbligazione politica in ID., Geometrie del potere. Materiali per la storia della scienza politica italiana, Milano, Vita e Pensiero. Maroni: voglio riprendere l'eredità di M. M. Verde, su miglio verde. eu. Bossi a sorpresa al convegno su M. a Domaso:"Un grande"Ciao Como, su Ciao Como, la Repubblica/politica: È morto su repubblica. Ticino COMO: Lunedì a Domaso i funerali. Riletture. Arianna. il ricordo. Terre di Lombardia, su terredilombardia. Alessandro, Cristianesimo e cultura politica: l'eredità di otto illustri testimoni, Paoline, Morra, La vita e le opere, La Voce di Romagna Il silenzio di M. fa paura alla Lega  Bossi: Pensa solo alla poltrona. "Con Bossi è un amore finito"  Miglio torna nell'arena: è l'occasione buona  M., Una repubblica mediterranea?, in  Un'altra Repubblica? Perché, come, quando, Laterza, Roma-Bari, U. Rosso, M. l'antropologo. 'Diverso l'uomo del Sud', in la Repubblica, Non mi fecero ministro perché avrei distrutto la Repubblica Treccani Istituto dell'Enciclopedia. Dizionario di storia, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, Dizionario biografico degl’italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. su senato, Senato della Repubblica. Associazione Openpolis.  Istituto per la scienza dell'amministrazione pubblica, su isapistituto. Interviste Intervista sulla Secessione della Padania, su prov-varese. Lega nord. Commemorazione di M. nell’anniversario della scomparsa di Campi, su giovani padani. lega nord. Non mi fecero ministro perché avrei distrutto la Repubblica, Il Giornale, su new rassegna.camera. Interviste a M. sui "Quaderni della Libera Compagnia Padana" su la libera compagnia. Documenti politici Sezione di approfondimento sul pensiero di M., dal sito ufficiale della Lega Nord. NOME COMPIUTO. Gianfranco Miglio. Miglio. Keywords: implicatura ligure. Refs.: Luigi Speranza, "Grice e Miglio,” per il Club Anglo-Italiano, The Swimming-Pool Library, Villa Grice, Liguria, Italia. Speranza “Saturdays and Mondays” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Mignucci (Roma). Filosofo italiano. Abstract. H. P. Grice: “Minucci is perhaps the only Italian philosopher – other than Speranza – who understood my implicature!” Keywords: implicatura.Per una nuova interpretazione della logica modale di Teofrasto. Vichiana – H. P. Grice: “the sorry story of deontic logic”. La teoria del Lizio aristotelica della scienza. Sansoni, Firenze, L'argomento dominatore e la teoria dell'implicazione in Diodoro Crono, Vichiana – H. P. Grice: “Of course, Diodorus fails to recognise the genius of Philo!” -- Il problema del criterio di verità presso gli stoici antichi. Posizione e criterio del discorso filosofico, cur. di Giacon. Patron, Bologna. Il significato della logica stoica del PORTICO. Patron, Bologna – H. P. Grice: “I’ve always found Stoic Logic boring – I mean Mates’s essay, not the logic herself!” -- L'unificazione del sapere in Aristotele – H. P. Grice: “What I call the Einheit von Wissenschaft -- Atti del congresso di filosofia, Perugia. Sansoni, Firenze. Le pseudo-scotiste Quaestiones super libros Priorum Analyticorum Aristotelis e la sillogistica dello Stagirita. De doctrina loannis Duns Scoti: Acta congressus scotistici, Oxonii – H. P. Grice: “Being an Oxonian myself, I’ve always hated Scotus, perhaps because he came from the wrong side of Hadrian’s Wall!” Edizioni Antonianum, Roma. Aristotele, Gli Analitici Primi. Introduzione, traduzione e commento. – H. P. Grice: “I was fortunate that I never had to lecture on this dry tretise, sticking rather to the two first items in the Organon: Categoriae and De Interpretatione!” -- Loffredo, Napoli. Albert the Great's Approach to the aristotelian modal Syllogisite. In Arts libéraux et philosophie au Moyen Age. Actes du congrès de philoso-phie médiévale, Montréal. Vrin, Paris. Aristotele, Gli Analitici Secondi. Azzoguidi, Bologna On a Controversial Demonstration of Aristotle's Modal Syllogistic: An Enquiry on Prior Analytics A 15. Azzoguidi, Bologna Problemi metodologici di un'analisi formalistica della logica di Aristotele. Saggi e ricerche su Aristotele ed altri, a cur. Giacon. Antenore, Padova Studi su Aristotele. Azzoguidi, Bologna Di un passo controverso degli Analitici secondi di Aristotele. Scritti in onore di Giacon. Antenore, Padova. Universalità e necessità nella logica di Aristotele. H. P. Grice: “I was never convinced: I rather speak of the one-at-a-time boy and the altogether boy – whoever they are!”  In Atti del comegno di Storia della Logica. Liviana, Padova In margine al concetto aristotelico d’esistenza. Scritti in onore di Diano. Patron, Bologna – H. P. Grice: “I don’t think Aristotle knew how to pronounce ‘esistenza’. I rather introduced two dyadic relations aIb, a IZZ b, or a IZZES b, and aHb, a HAZZ b, or a HAZZES b – Aristotle often confuses these two!. L'argomentazione dimostrativa in Aristotele. Commento agli Analitici Secondi. Antenore, Padova Teoria della scienza e matematica in Aristotele. Rivista Critica di Storia della Filosofia Sur la logique modal des Stoïciens. Les Stoïciens et leur logique, ed.  J. Brunschwig. Vrin, Paris, reprinted in 2006, with revisions and complements by Crivelli. Tradizioni logiche e grammaticali in Fredegiso di Tours, Actas del congreso de filosofia medieval. Editora nacional, Madrid. H. P. Grice : « We don’t do Spain, due to the Armada ! » -- Sur la 'méthode' d'Aristote en logique. Revue internationale de Philosophie  "Pseudo-Alexandre critique des Stoïciens Proceedings of the Congress on Aristotle Thessaloniki, The Ministry of Culture and Sciences, Athens. Hos epi to polu et necessaire dans la conception aristotélicienne de la science. Aristotle on Science: The Posterior Analytics. Proceedings of the Symposium Aristotelicum, Padova, cur. Berti. Antenore, Padova Alessandro di Afrodisia e la logica modale di Crisippo. Atti del congresso di Storia della Logica, S. Gimignano. CLUEB, Bologna La teoria della quantificazione del predicato nell'antichità classica. Anuario filosofico Puzzles about Time-Relative (alla H. P. Grice) Identity: Aristotle and His Greek Commentators. Aristoteles Werk und Wirkung. Moraux gewidmer, herausgegeben von J. Wiesner. Walter de Gruyter, Berlin and New York Logic and Omniscience: Alexander of Aphrodisias and Proclus. Oxford Studies in Ancient Philosophy – H. P. Grice: “My tutor at Oxford, Hardie, also wrote about omniscience – his own!” -- Temporalità e verità nella filosofia greca. Sapienza antica. Studi in onore di Pesce. Angeli, Milano Aristotle's Definition of Relatives in Categories. H. P. Grice: I once referred to these big thngs operating at a conversational level as ‘conversational categories’ – relatio being one of them! – Phronesis Über eine neue Interpretation des Meisterschlusses. Grazer Philosophische Sitdien Aristotle's Arithmetic. Mathematics and Metaphysics in Aristotle. Akten des Symposium Aristotelicum, Sigriswil, ed. Graeser Paul Haupt, Bern and Stuttgart. BOEZIO (vedasi) e il problema dei futuri contingenti, ossia, come ignora la sua e NECESSARIA propria morte in carcere! Medioevo Hos epi to poli' und 'notwendig' in der aristotelischen Konzeption der Wissenschaft Zur modernen Deutung der aristotelischen Logik. Modal-logik und Mehrwertigkeit, herausgegeben von Menne and Oeffenberger. Olms, Hildesheim, Zurich, and New York Platone e i relativi. In Elenchos – H. P. Grice: “I discuss Plato’s eschatology elsewhere!” -- The Stoic Notion of Relatives. Matter and Metaphysics, Proceedings of the Symposium Aristotelicum, ed. by Mignucci and Barnes. Bibliopolis, Napoli "Esistenza e verità nel Sofista di Platone. Atti dell'Accademia di Scienze Morali e Politiche di Napoli Truth and Modality in Late Antiquity: BOEZIO on Future Contingent Propositions, and why his death was necessary and thus unknown to him until it occurred! In Le teorie della modalita. Atti del convegno di Storia della Logica S. Gimignano. CLUEB, Bologna Alexander of Aphrodisias on Inference and Syllogism. Estudios de Historia de la Logica. Actas del III simposio de Historia de la Logica, ed. by Rome-born philosopher Angelelli. Edicio-nes Eunate, Pamplona, Plato's 'Third Man' Arguments in the Parmenides, Archiv für Geschichte der Philosophie, La posizione della logica nella filosofia antica, Logica matematica e logica filosofica, ed. Agazzi. La Scuola, Brescia Aristotle's De caelo and His Notion of Possibility." H. P. Grice : « Aristotle ignored my implicature : « What is necessary is also possible » Or rather the sophisma : « What is necessary is NOT possible” (“The Causal Theory of Perception”) Biologie, Logique et Métaphysique chez Aristote Actes du Sèminaire CNRS-NSF, Oléron, ed. by Devereux and Pellegrin. Éditions du CNRS, Paris Expository Proofs in Aristotle's Syllogistic. Oxford Studies in Ancient Philosophy – H. P. Grice: “I always found the collocation, “Oxford studies” offensive. As Edward says in A King’s Story: Only the poor study at Oxford!” -- Aristotle and the Later Tradition, ed. by Blumenthal and Robinson. Clarendon, Oxfor. "Simplicio, Isnardi, la logica e il contesto. Rivista di Storia della Filosofia – H. P. Grice: “I gave a seminar at Oxford on “The Theory of Context,” but Isnardi missed it – terribly!” -- Aristotele e gli argomenti sofistici." Lezioni sulla sofistica, ed. by C. Natali. Jouvence, Roma The Stoic Analysis of the Sorites." Proceedings of the Aristorelian Sociery The Stoic themata. In Dialektiker und Stoiker: zur Logik der Stoa und ihrer Vorläufer, ed. Döring und Ebert. Franz Steiner Verlag, Stuttgart In margine al concetto di forma nella Metafisica di Aristotele. Rivista di Filosofia Neo-scolastica La sémantique des termes généraux chez Aristote. Revue philosophique de la France et de l'Etranger – H. P. Grice : « That is, revue of the whole world ! » Truth and Thought in the De anima. Realtá e ragione. Studi di filosofia antica, ed. by Alberti. Olschki, Firenze Verité et pensée dans le De anima." Corps et âme. Sur le De anima d'Aristote, sous la direction de Romeyer Dherbey and Viano. Vrin, Paris Ammonius on Future Contingent Propositions. Rationality in Greek Thought, ed. M. Frede and Striker. Clarendon, Oxford Che cos'è un sillogismo aristotelico? Momenti di storia della logica e di storia della filosofia, a cur. di Guetti e Puija. Aracne editrice, Roma Aristotle's Theory of Predication – H. P. Grice: “The topic of my seminar with Strawson on the categories!” Studies on the History of Logic. Proceedings of the Symposium on the History of Logic, ed. Rome-born philosopher Angelelli and Cerezo. Walter de Gruyter, Berlin and New York, Consistenza e contraddizione in Aristotele. Diancia Logique. In Le savoir grec. Dictionnaire critique, sous la direction de Brunschwig et Lloyd. Flammarion, Paris Logica." In Aristotele, a cura di Berti. Laterza, Bari L'interpretazione hegeliana della logica di Aristotele. In Hegel e Aristotele. Atti del convegno di Cagliari, a cura di Movia, Arienzo, e Marcialis. Edizione AV di Silvia Valeri, Cagliari – or Ariskant and Heglato. Remarks on Aristotle's Theory of Predication. Beitrüge zur antiken Philosophie, herausgegeben von Günther and Rengakos. Steiner, Stuttgart "Ammonius' Sea Battle." In Ammonius, on Aristotle on Interpretation, with BOEZIO (vedasi), on Aristotle on Interpretation First and Second Commentaries, tr. by Blank and Kretzmann – H. P. Grice: “What’s the point of mastering Greek at your public school and the first three terms of your B. A. Lit. Hum. if you have to SUFFER Kretzmann’s rendition!”. Duckworth, London Theophrastus" Logic." In Theophrastus: Reappraising the Sources, ed.Ophuijsen/Raalte. Transaction Books, London  ARCHIVE "What is an Aristotelian Syllogism?" In Aristotle on Logic, Language, and Science, ed. Avgelis/Peonidis. Sakkoulas Publications, Thessaloniki, with Barnes and Bobzien), "Logic. The Cambridge History of Hellenistic Philosophy, ed. Algra, Barnes, Mansfeld, and Schofield. Cambridge. "La critica di Teofrasto alla logica aristotelica." In Anti-aristotelismo, a cur. Natali e Maso. Hakkert, Amsterdam – H. P. Grice: “Worse than the Anti-Christ!” -- The Liar Paradox and the Stoics. Topics in Stoic Philosophy, ed. by K. lero-diakonou. Clarendon, Oxford, Parts. Quantification, and Aristotelian Predication. The Monist -- Alessandro di Afrodisia e la logica modale di Aristotele. Antichi e moderni nella filosofia di età imperiale Atti del colloquio Roma, a cur. Brancacci. Bibliopolis, Napoli – “What an età, the imperial one!” – H. P. Grice. --Ammonius and the Problem of Future Contingent Truth. Ammonius and the Sea Battle: Tex, Commentary, and Essays, edited by Seel, Schneider and Schulthess. Walter de Gruyter, Berlin and New York Syllogism and Deduction in Aristotle's Logic. Le style de la pensée. Recueil de textes en hommage à Brunschwig, sous la direction de Pellegrin et Canto-Sperber. Les Belles Lettres, Paris On the Notion of Time-Relative Identity in H. P. Grice and Aristotle. Individuals, Essence, and Identity: Themes of Analytic Metaphysics, ed. Bottani, Carrara, and Giaretta. Kluwer, Dordrecht, Boston, and London La notion de identidat en los Topicos Anuario filosofico Platone e Aristotele di fronte al problema dell'esistenza Gigantomachia: convergenze e divergenze tra Platone e Aristotele, a cura di Migliori, Morcelliana, Brescia – H. P. Grice: “Code did that with my izzing and my hazizng: he just platonised the whole thing!” Aristotle's Conception of the Modal Operators." Interpretation und Argumem, her-ausgegeben von H. Linneweber-Lammerskitten. Königshausen & Neumann, Würz-burg Alessandro interprete di Aristotele: luci e ombre del commento a Metafisica Gamma – H. P. Grice – I cite the book in my ‘Actions and Events’ – Aristotle’s, not Movia’s --. Alessandro di Afrodisia e la Metafisica di Aristotele, a cur.  Movia. Vita e Pensiero, Milano I principi delle dimostrazioni: un'analisi della seconda aporia di Metafisica Beta. In Il libro Beta della Metafisica di Aristotele, Atti del colloquio, Roma, a cura di Celluprica. Bibliopolis, Napoli – H. P. Grice: “In my Oxford seminars, I started with the ALPHA and hardly reached the BETA!” Aristotle's Topics and Contingent Identity." In Kann man heute noch erwas anfangen mit Aristoteles? Herausgegeben von T. Buchheim, H. Flashar, and R. A. H. King. Felix Meiner Verlag, Hamburg Sulla nozione di possibilità in Aristotele." In Elenchos – H. P. Grice: How clumsy could Aristotle be when he said that what is necessary is not also possible?” -- Aristotele e l'esistenza logica. In Filosofia e logica, a cur. Carrara and Giaretta. Rubettino, Soveria Mannelli (CZ). Nome compiuto: Mignucci.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Millia: la ragione conversazionale della setta dell’ottimati a Crotone -- Roma – filosofia calabrese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Crotone). Abstract. Grice: “As an Oxford philosopher with a double first in greats, I know the story – the sorry story, I might add – of M. quite well. In fact, Austin used the example as ‘acting on principle. When discussing the phrase, Nowell-Smith proposed that he saw himself as saying appropriately that ‘he did not accept bribes on principle’ to Austin’s rebuke: “No thanks” will just do. The M. example is trickier. M. acted on principle by refusing to touch the beans preferring death instead.” Filosofo italiano. Pythagorean according to Giamblico. M. is said to have been one of a group of Pythagoreans who are ambushed but find their escape route blocked by a field of beans. Being prohibited by Pythagoreans precepts from even touching beans, M. prefers death to betraying his principles. Millia.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Milone: la ragione conversazionale e la setta d’ottimati di Crotone – Roma –  filosofia calabrese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Crotone). Grice: “The Italians rightly claim that philosophy in Italy starts at Crotona, and it does. It actually possibly perishes at Crotona, too – as the sorry story of M. testifies!” Filosofo italiano. According to Giamblico, a Pythagorean. M studies with Pythagoras himself. M. dies when an anti-Pythagorean mob burns his house down when he is inside it.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Minicio: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale d’Adriano nel diritto romano e Plinio minore-- Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Abstract. Grice: “Minicio, Adriano, and Plinio minore may not sound philosophical, but they do at Oxford. There is no such thing as a Faculty of Philosophy; only a Sub-Faculty of Philosophy, based at Merton – within the real Faculty, the Faculty of Literae Humaniores. Therefore, Minicio, Adriano, and Plinio minore MEAN a lot to the Oxonian philosopher – to the Oxonian philosopher that counts, that is, the one with a double first in Greats, like me!” Filosofo italiano. Rescritto di Adriano a Gaio M. Fundano. L'imperatore Adriano, autore del rescritto a Gaio M. Fundano. Il rescritto di Adriano a Gaio Minucio Fundano è un rescritto imperiale inviato dall'imperatore romano Adriano a Gaio Minucio Fundano, proconsole d'Asia. Il documento giuridico, scritto originariamente in latino, fu tradotto e tràdito in greco ellenistico da Eusebio di Cesarea che si rifaceva a Giustino.  Il testo è noto agli storici e agli studiosi di Storia del Cristianesimo per essere uno dei più antichi scritti pagani sul cristianesimo. Il documento di Adriano, pur indirizzato a Minucio Fundano, rispondeva in realtà a un'istanza sollecitata da Quinto Licinio Silvano Graniano, predecessore del destinatario: Graniano aveva chiesto lumi sul comportamento da tenere nei confronti dei cristiani e delle accuse che venivano loro rivolte.  Adriano rispose al proconsole di procedere nei loro confronti solo in presenza di eventi circostanziati, emergenti da un procedimento giudiziario e non sulla base di accuse generiche, petizioni o calunnie: veniva stabilito così il principio dell'onere della prova a carico dei promotori delle accuse. Eventuali azioni promosse a scopo di calunnia dovevano, al contrario, essere duramente perseguite e punite, affinché non fosse permesso ai calunniatori di procurare del male. Il rescritto, che è una delle prime fonti pagane sul cristianesimo, è anche di somma importanza per la comprensione della politica tenuta da Adriano e dal suo predecessore Traiano nei confronti dei cristiani: Adriano, infatti, si mosse su un piano analogo, e anche più garantista, rispetto a quello del suo predecessore che si era espresso sull'argomento in un precedente rescritto sollecitato da una specifica richiesta di Plinio il Giovane che era a quel tempo legatus Augusti pro praetore in Bitinia e Ponto. Giustino sostenne l'interpretazione più favorevole del rescritto, accettata da una parte della storiografia moderna. Dubbi esegetici Il significato esatto del rescritto adrianeo, pur confrontato con quello di Traiano, rimane per alcuni studiosi controverso. Se è assodata, infatti, l'affermazione del principio dell'onere della prova da cui, in definitiva, far dipendere la perseguibilità dei cristiani che avessero agito «contro la legge», non è per tutti chiaro, invece, fino a qual punto dovesse spingersi l'assolvimento di quell'onere, se fosse cioè sufficiente provare la sola fattispecie della professione di fede (quello che Plinio, nella sua epistola a Traiano, chiama il nomen ipsum) o si rendesse invece necessario circostanziare anche la contemporanea presenza di reati ascrivibili all'essere cristiani (flagitia cohaerentia nomini), la distinta fattispecie che Plinio già individuava e intendeva suggerire all'imperatore nell'indirizzargli la sua richiesta.  Tesi di Marta Sordi Marta Sordi, storica dell'antichità greco-romana e del cristianesimo delle origini, propendeva per l'interpretazione più favorevole ai cristiani, una posizione esegetica a cui peraltro già aderiva l'apologetica cristiana, da Giustino in poi. Secondo la Sordi, Adriano, in linea con la politica del suo predecessore Traiano, avrebbe non solo confermato il divieto di perseguibilità d'ufficio[8] ma vi avrebbe anche aggiunto, di suo, due nuovi elementi:  Il primo di essi la Sordi lo individua in quel passo in cui Adriano afferma la necessità di dover giudicare «secondo la gravità della colpa» (sempre nel caso - beninteso - di una denuncia sorretta da prove). Il riferimento a una graduabilità della colpa escluderebbe, secondo Marta Sordi, che quest'ultima potesse ridursi al solo 'essere cristiani', una fattispecie che poteva rivelarsi vera o falsa, ma che non poteva ammettere graduazioni: seguendo questa interpretazione, bisogna quindi ritenere necessaria l'associazione a un diverso reato, ascrivibile allo status religioso ma non coincidente semplicemente con questo. Questa interpretazione, inoltre, sempre secondo la studiosa, sarebbe in sintonia con il tono generale della prosa dell'imperatore, da cui trapela, infine, persino insofferenza nei confronti di possibili derive intolleranti. L'espressione di questa insofferenza, sottolineata anche da un'interiezione, è contenuta nella frase «ma, per Ercole, se qualcuno accampa pretesti per calunniare, tu, stabilitane la gravità, devi senza indugio punirlo». E proprio in questa frase si rinviene, secondo Sordi, il secondo elemento di novità rispetto all'atteggiamento del predecessore:  la necessità che le conseguenze di azioni prive di prova, e pertanto temerarie e calunniose, dovessero ritorcersi contro gli stessi proponenti. Gianluigi Bastia, Lettera di Adriano,  Eusebio di Cesarea, Storia Ecclesiastica, Giustino Martire, Apologia  Il testo greco, in Giustino, è riportato in calce (v. Apologia. Rescritto di Adriano a Caio M. Fundano, proconsole d'Asia  (o su Giustino, Apologia Plinio il Giovane, Epistulae Plinio il Giovane, Epistulae. CIL Sordi, I Cristiani e l'impero romano, Jaca Book, Milano. Sordi, I Cristiani e l'impero romano, Jaca, Milano, Bastia, Lettera di Adriano. Eusebio di Cesarea, Storia Ecclesiastica,  Giustino Martire, Apologi, Plinio il Giovane, Epistulae, CIL, M. Fundano, Gaio, in Treccani Enciclopedie on line, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Voci correlate Rescritto di Traiano a Plinio il Giovane Fonti storiche non cristiane sul cristianesimo Gesù storico Storiografia su Gesù Ricerca del Gesù storico Storicità di Gesù Onere della prova Ius puniendi Portale Antica Roma Portale Cristianesimo Portale Diritto Portale Gesù Categorie: Fonti del diritto romanoStoria antica del cristianesimo Adriano [altre] Military diploma (CIL) attesting his consulship suffect consul. In office Nationality: Roman; Occupation: politician. A Roman senator who holds several offices in the Emperor's service, and is an acquaintance of PLINIO MINORE. He is suffect consul with Tito Vettenio Severo as his colleague. He is best known as being the recipient of an edict from ADRIANO (si veda) about conducting trials of Christians in his province. This is known from an inscription recovered at Baloie in Bosnia. The first office listed is military tribune with Legio XII Fulminata. Next is quaestor, and, upon completion of this traditional Republican magistracy, he would be enrolled in the Senate. Two more of the traditional Republican magistracies follow: plebeian tribune and praetor. The last appointment, before the inscription breaks off, is his commission as legatus legionis or commander of Legio XV Apollinaris. Other sources attest that he was governor of Achaea. The terminus post quem his governorship is when Gaio Caristanio Giuliano is known to have governed. The terminus ante quem he leaves his post is the year of his consulate, although the letters he receives from PLINIO MINORE (si veda) indicate he is no longer in Achaea. The inscription from Baloie mentions he has been admitted to the Septem-viri epulonum, one of the four most prestigious ancient Roman priesthoods. Because this inscription does not mention his consulate, it can be assumed his entrance precedes that office.  Most, if not all, of the letters PLINIO MINORE (si veda) writes to M. fall before is suffect consul. In the first letter of his collection, PLINIO declares that living on his rural estate is preferable to living in Rome, where he is subject to constant pleas for assistance. The second letter petitions him to appoint the son of Plinio’s friend ASINIO RUFO as M’s quaestor for M.’s upcoming consulate; The last letter is another petition to M., canvassing him on behalf of GIULIO NASONE, who is running for an unnamed office. While all of these letters demonstrate M. And PLINIO MINORE are acquainted, they fail to show the warmth of a friendship.  Following his consulate, during the reign of TRAIANO, M. is governor of Dalmatia.  It is through a rescript the historian EUSEBIO preserves at length in his Ecclesiae Historia that we know M. is proconsul of Asia. M.' predecessor, QUINTO LICINIO SILAVNO GRANIANO, asks ADRIANO how to handle legal cases where some inhabitants are accusing their neighbours of not following the Roman cult through informers or mere clamour. ADRIANO’s reply is to state that any such accusations had to be through a law court, where the matter may be properly investigated, and if they are guilty of any illegality, thou M., must pronounce sentence according to the seriousness of the offence. This rescript is important as an independent witness to the existence of one or more non-Roman sects in this part of Anatolia. The only other contemporaneous evidence we have for these communities is the list of the VII churches of Asia in the book of Revelation.  M.’s wife is the daughter of a MARCO STATORIO. We know her name from a funerary inscription, which suggests that she died before M.’s consulship. The name of their daughter, Minicia Marcella, comes from two independent sources. Minicia dies young. Her funerary vase has been identified, which states her age at death as XII years, XI months, and VII days. PLINIO MINORE also attests to her existence, revealing information about the girl that shows that he and M. are better friends than the surviving letters he writes to M. suggest. In the letter, addressed to one EFULANO MARCELLINO, Pliny notes that, although she was not yet XIV years old, she was betrothed. Pliny describes the preparations for her wedding, with which M. was busy; and he asks Marcellinus to send M. a letter consoling him for his loss. It is not known if M. has any other children.  Smallwood, Principates of Nerva, Trajan and Hadrian, Cambridge, CIL, ILJug., Talbert, The Senate of Imperial Rome, Princeton; Wheeler, "Legio XV Apollinaris: From Carnuntum to Satala—and beyond", in Bohec and Wolff, eds. Les Légions de Rome sous le Haut-Empire, Paris; Eck, "Jahres- und Provinzialfasten der senatorischen Statthalter”, Chiron; Pliny, Epistulae, I.9  Syme, Tacitus, Clarendon; Eusebius, Ecclesiae Historia; Williamson, Eusebius: The History of the Church, Harmondsworth: Penguin; Political offices Preceded by Acilius Rufus, and Quintus Sosius Senecio II Consul of the Roman Empire with Titus Vettennius Severus Succeeded by Gaius Julius Longinus, and Gaius Valerius Paullinus Categories: Roman governors of Achaia Suffect consuls of Imperial Rome Roman governors of Dalmatia Roman governors of Asia Epulones of the Roman Empire Minicii. Keywords: Roman law, Adriano a Minicio -- Gaio Minicio Fundano. Not to be confused with Minucio. Minicio. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Minicio.”

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Minnomaco: la ragione conversazionale della diaspora di Crotone -- Roma – filosofia pugliese -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Taranto). Filosofo italiano. Taranto, Puglia. A Pythagorean according to Giamblico. Grice: “Cicerone argues: Minnomaco speaks Greek; therefore he is no Roman!” Minnomaco. Refs.: Luigi Spranza, “Grice e Minnomaco.”

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Minucio: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale dell’eulogio ad Ottavio da Frontone -- Roma – filosofia lazia -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Abstract: Grice: “At Oxford, you are introduced to philosophy via the classics – more specifically, you matriculate to the Faculty of Literae Humaniores – the only faculty to offer a course in philosophy --, organized since 1913 as the sub-faculty of philosophy. After Grief and Laughing for five terms, as Carroll has it, you get to know the Porch, and all the other philosophical sects. So Minucio does mean something to me. He was my gate to philosophy!” -- Filosofo italiano. He writes “Ottavio” – draws on a speech by Frontone. La gente: Minucia  Marco Minucio Felice. Marco M. Felice (in latino; Marcus M. Felix; Cirta, filosofo,  scrittore e avvocato romano. Non è noto con certezza quando vive. Il suo Octavius è simile all'Apologeticum di Tertulliano, e la datazione della vita di M. dipende dal rapporto tra la sua opera e quella dello scrittore africano. Nelle citazioni degli autori antichi (Seneca, VARRONE, CICERONE) è considerato più preciso di Tertulliano e questo concorderebbe col suo essere anteriore ad esso, come afferma anche Lattanzio; Girolamo lo vuole, invece, posteriore a Tertulliano, sebbene si contraddica dicendolo posteriore a Tascio Cecilio Cipriano in una lettera e anteriore in un'opera Per quanto riguarda gli estremi della sua esistenza, Felice menziona Marco Cornelio Frontone; il trattato Quod idola dii non sint è basato sull'Octavius; dunque se quello è di Cipriano, M. Felice non fu attivo oltre il 260, altrimenti il termine ante quem è Lattanzio. Anche la zona d'origine di M. è sconosciuta. Lo si ritiene talvolta di origine africana, sia per la sua dipendenza da Tertulliano, sia per i riferimenti alla realtà africana: la prima ragione, però, non è indicativa, in quanto dovuta al fatto che all'epoca i principali autori di lingua latina erano africani, e dunque il loro era lo stile cui ispirarsi; la seconda, inoltre, potrebbe dipendere esclusivamente dal fatto che il personaggio pagano dell'Octavius, Cecilio Natale, era africano, come attestato da alcune iscrizioni. Cionondimeno, è significativo che entrambi i personaggi dell'Octavius abbiano nomi citati in iscrizioni africane, e che lo stesso valga per il nome M. Felice.Octavius L'Octavius è un dialogo che ha per protagonisti lo stesso scrittore, Cecilio e Ottavio e che si svolge sulla spiaggia di Ostia. L'opera si è conservata per errore dopo i sette libri dell'Adversus nationes di Arnobio come (liber) octavus. Mentre i tre passeggiano sul litorale, Cecilio, di origine pagana, compie un atto di omaggio nei confronti della statua di Serapide. Da ciò nasce una discussione in cui Cecilio attacca la religione cristiana ed esalta la funzione civile della religione tradizionale, mentre Ottavio, cristiano, attacca i culti idolatrici pagani ed esalta la tendenza dei cristiani alla carità e all'amore per il prossimo. Alla fine del dialogo Cecilio si dichiara vinto e si converte al Cristianesimo, mentre Minucio, che funge da arbitro, assegna ovviamente la vittoria ad Ottavio. Il Cristianesimo di M. è lo stesso dei ceti dirigenti, che non vogliono che il cambiamento di religione sia accompagnato da sommovimenti sociali e sono convinti che debbano, comunque, sopravvivere la finezza e l'equilibrio costruiti da secoli di civiltà greco-latina. Del resto, di questo ceto sono i personaggi dell'Octavius, tutti e tre avvocatiː il pagano, Cecilio Natale, era nativo di Cirta (dove l'omonimo registrato dalle iscrizioni aveva ricoperto cariche sacerdotali) e viveva a Roma, come Minucio, di cui seguiva l'attività forense; Ottavio, invece, è appena arrivato nella capitale all'epoca in cui è ambientata l'opera, e ha lasciato la propria famiglia nella provincia d'origine. Girolamo gli attribuisce una seconda opera, De fato, di cui però non vi sono tracce. Divinae Institutiones, De viris illustribus, Ottavio Ianuario a Saldae, CIL, e Cecilio a Cirta. A Tébessa e Cartagine. Bracci, Il linguaggio di M. Felice. Fra dialogo filosofico e disputa religiosa, in Controversie: dispute letterarie, storiche, religiose dall'Antichità al Rinascimento, a cura di G. Larini, Padova, Libreriauniversitaria Vecchiotti, La filosofia politica di M. Felice. Un altro colpo di sonda nella storia del cristianesimo primitivo, Urbino, Università degli Studi, De viris illustribus L'Ottavio di M. in italiano: play. google. com/ books/ reader?id=xj GOJAAAAEAJ& pg=GBS.PA0  Lejay, M., in Catholic EncyclopediaBracci, la lingua di M. Fra dialogo filosofico e disputa religiosa, in Controversie: dispute letterarie, storiche, religiose dall'Antichità al Rinascimento, a cura di G. Larini, Padova, Libreriauniversitaria.it, M. Enciclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc. M., su Internet Encyclopedia of Philosophy. Marco M. Felice, Cyclopædia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature, Harper. Opere di Marco M. Felice, su MLOL, Horizons Unlimited. Audiolibri di Marco M. Felice Marco M. Felice, su LibriVox. Marco M. Felice, Catholic Encyclopedia, Robert Appleton, Higgins, Felix, M., Encyclopedia of Philosophy. Opera Omnia dal Migne, Patrologia Latina, con indici analitici, su documenta catholica omnia. eu.. V D M Padri e dottori della Chiesa cattolica Portale Antica Roma Portale Biografie Portale Cristianesimo Portale Letteratura Categorie: Scrittori romaniAvvocati romaniScrittori Scrittori Romani Romani Nati a Cirta Apologeti Padri della Chiesa Scrittori africani di lingua latina Scrittori cristiani antichi [altre] M. – Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza (Roma). Filosofo italiano. CONGRESSO DI SCIENZE STORICHE, Roma. Sezione Storia della Filosofìa Storia delle Religioni. L’APOLOGETICO DI TERTULLIANO E L’OTTAVIO DI M. COMUNICAZIONE di RAMORINO ROMA LINCEI SALVIUCCI. Ancora non è stata risolta in modo definitivo la questione dei rapporti che intercedono tra il discorso di Tertulliano in difesa de’ Cristiani e il dialogo di M. Felice, dove alle accuse formolate in un discorso d' ispirazione pagana messo in bocca a Cecilio Natale, op- ponesi una eloquente difesa del Cristianesimo per bocca di Ottavio dal quale il dialogo prende nome. Ancora non sono state date sufficienti ragioni per stabilire se Tertulliano abbia avuto sott’ occhio M., o se invece questi abbia tratto da quello come da sua fonte, e quindi quale dei due abbia da considerarsi come cronologicamente anteriore. La questione ha un vero interesse per la storia del Cristianesimo in Occidente perchè trattasi delle prime scritture latine d' ispirazione cristiana, e dipende di qui il sapere chi primo abbia divulgato fra le genti di parlata latina le ragioni addotte dagli Apostoli del Cristianesimo, già da più decenni diffuse tra i Greci. Tale questione sorge dal fatto che tra le due opere corrono tali e tante analogie di pensiero e di frase, da dover senz’altro ritenere che l’un dei due abbia avuto sott’occhio l’altro. Si può ben congetturare anche, e s’ è in fatto congetturato, abbiano entrambi attinto a una fonte comune, che per noi sarebbe perduta. Primo propose quest’ ipotesi l’ Hartel, poi cercò sostenerla in apposita monografia il Wilhelm. Più tardi De Lagarde pensa a dirittura a un’apologià scritta da papa Vittore I da cui Tertulliano e M. avrebbero copiato a man salva; infine l’Agahd in una sua ricerca di cose Varroniane, voi. supp. dei Jahrbiicher di Fleckeisen, ammettendo anche egli un’apologià cristiana latina anteriore a Tertulliano e M., ne investigò le fonti in VARRONE e in qualche altro libro dell’età alessandrina. Ma noi vedremo che i riscontri verbali tra l’Apologetico e l’Ottavio sono tanti e tali da escludere l’ipotesi d'una terza fonte co- mune, se non forse per uno speciale punto di dottrina derivato dalla scuola di Euemero. Tra quelli che rinunziando all’ipotesi di una terza fonte comune, riducono la questione ai soli Tertulliano e M., gli uni credono anteriore M., gli altri Tertulliano, e le due schiere sono egual- mente notevoli per numero e autorità di aderenti. I fautori della prio- rità di M., come si fan forti di una espressione di Lattanzio, così vantano l’adesione di uomini quali Eber, Baehrens, Norden, ecc. Gli altri si rifanno dall’attestazione di Gerolamo, e hanno compagni uomini di incontestato valore come Schultze, Neumann, Harnack, nome che vai da solo per molti. Ultimamente si schierò da questa parte anche il francese Monceaux che con tanto studio e dottrina s’ è occupato della letteratura affricana. Non è qui il luogo di ripetere le ragioni addotte da tutti questi studiosi, nè di discuterle. Intendo qui di istituire un confronto, il più completo possibile, di luoghi Minuciani e Tertullianei, presentandoli in modo che ne riesca chiaro il contenuto e sia facile ai lettori di trarne le debite conclusioni. Prendo per base il discorso di Tertulliano, seguendone l’argomento come filo conduttore, e additando via via i luoghi paralleli di M. Nei primi tre capitoli del suo Apologetico, mira Tertulliano a far vedere, come fosse iniquo l’odio che si aveva contro i Cristiani. Vol- gendo nell’esordio la parola ai reggitori del Romano Impero, dice che, se non era loro lecito fare una pubblica inchiesta intorno alla causa dei Cristiani, se a questo solo fattispecie o temevano o arrossivano di volgere l’attenzione pubblicamente, e se le troppe condanne private avevano compromesso la difesa della setta cristiana, doveva pur essere lecito a lui cercar di giungere alle loro orecchie per la via letteraria; la verità cristiana ben sapere di essere peregrina sulla terra e di trovar facilmente nemici tra gli estranei, ma non voler essere condannata senza essere conosciuta. Condannarla inascoltata essere una iniquità, e far nascere il sospetto che i governanti non vogliano ascoltare ciò che non potrebbero più condannare conoscendolo. La scusa dell’ignoranza non essere che apparente, anzi aggravare il carico dell’iniquità; perchè qual più trista cosa che l’odiare quel che si ignora, anche se la cosa meriti effettivamente odio? Se poi si viene a sapere che la cosa non meritava odio, chi era solo colpevole d’ignoranza, cessata questa, cessa anche di odiare; come fanno appunto i convertiti al Cristianesimo, i quali cominciano a odiare quel che erano e a professare quel che prima odiavano. Invece, dice Tertulliano, gli avversari nostri segnalano bensì il fatto delle molte conversioni, ma, anziché arguire che ci sia sotto qualche gran bene, seguitano a ignorare e a odiare. Si dirà che le molte conversioni non vogliono dir nulla, perchè ci si volge anche al male. Ma il male, avvertasi, per natura o si teme o se ne ha vergogna; ed è perciò che i malvagi voglion rimanere nascosti; sorpresi trepidano, accusati negano, anche tormentati non sempre confessano, e condannati poi n’han dolore. I Cristiani non si vergognano, non si pentono; si gloriano d’ esser notati ; accusati non si difendono ; interrogati confessano ; anzi confessano spontaneamente, e condannati ringraziano. Non è dunque questo un male se non ha le circostanze connaturate al male, il timore, il rossore! il pentimento, il rimpianto. Anche la procedura che si segue con noi Cristiani, continua Tertulliano, è iniqua. Non ci si concede libertà di difesa, e si vuol da noi soltanto la con- fessione del nome, senza poi esaminare il crimine. E mentre per un omicida, per un incestuoso, per un nemico pubblico si indagano le cir- costanze dei fatti, il numero, il luogo, il tempo, i complici dei delitti, per noi non si procede così ; anzi un famoso editto di Traiano ha proi- bito che si inizino processi contro noi, mentre poi ha disposto che data una denunzia, ci si deva punire ; disposizione contradittoria ed ingiusta. Si viene così ad applicare per noi un’assurda procedura, quella di torturarci, non per farci confessare come gli altri, sì perchè neghiamo, mentre se si trattasse di male, noi staremmo sulla negativa, e la tor- tura ci si applicherebbe per farci confessare. È evidente che non un delitto è in causa nel caso nostro, ma solo il nome. Si arriva al punto di biasimare uno che si riconosce come un galantuomo, solo perchè è cristiano; si cacciano via dalle case, anche contro ogni interesse, le mogli pudiche e i buoni servi, solo perchè cristiani; è tutto in odio al nome. Ma che cos’ ha di male questo nome che significa « unti » o, se si piglia la forma « Crestiani » usata talvolta per errore, ha a connettersi con « buono » ? Odiasi forse ia setta per il nome del suo autore ? Ma anche le sette dei filosofi sono denominate dai loro autori, e niuno se n’offende. Prima di odiare il nome, conveniva indagare e riconoscere dalle qualità della setta l’autore o da quelle dell’autore la setta ; invece non si è fatto e non si fa nulla di questo, e si seguita a far ingiusta guerra al nome. Fin qui l’ introduzione dell’Apologetico Tertullianeo. Con le idee qui espresse si ha qualche riscontro nell’Ottavio, a metà circa del discorso in difesa della nuova dottrina. Accenna Ottavio all’opera dei cattivi spiriti che insinuano l’odio contro i Cristiani anche prima che siano conosciuti. Il capitolo seguente tocca la procedura usata coi Cristiani, e Ottavio ricorda che anche egli prima, credendo alle solite calunnie, usava le stesse arti diaboliche contro i Cristiani. I demonii appunto ispirano quelle dicerie sciocche le quali, se mai, hanno un fondo di verità per i pagani non per i Cristiani. La confu- tazione di tali calunnie si estende. Si chiude con l’ affermazione delle virtù cri- stiane, la pudicizia, la temperanza, la serietà. L’aumentare del nostro numero, dice, non è accusa di errore, ma testimonio di lode, e non è meraviglia se noi ci riconosciamo al segno dell’ innocenza e della modestia, e se ci amiamo a vicenda chiamandoci fratelli. Ecco alcuni riscontri verbali: Min.: nec in angulis garruli sumus si audire nos publice aut erubesciti s aut timetis » (intendi: non è vero che noi facciamo pettego- lezzi di nascosto, se invece siete voi che pubblicamente rifiutate di darci ascolto o perchè arrossite o perchè temete di farlo. : ic occupant animos (im- puri spiritus) ... ut ante nos incipiant homines odisse quam nosse, ne cognitos, aut imitari possint, aut damnare non possint. Anche noi, prima della conversione, credevamo alle calunniose voci sparse contro i Cristiani, e non ci accorgevamo che eran tutte dicerie sen- za fondamento ; « malum autem adeo non esse, ut Cliristianus reus nec eru- besceret nec timeret, et unum solum- modo quod non ante fuerit paeniteret. Tertull. Apolog. I princ.: .si ad hanc solam speciem auctoritas vestra de iustitiae diligentia in publico aut timet aut erubescit inquirere inauditam si damnent, praeter invidiam iniquitatis etiam suspicionem merebuntur alicuius conscientiae, noleutes audire quod auditum dan- nare non possint. Quod vere malum est, ne ipsi quidem quos rapit defendere prò bono audent. Omne malum aut timore aut pudore natura perfudit. Denique malefici gestiunt latere, devitant appa- rere, trepidant deprehensi, negant accu- sati, ne torti quidem facile aut semper continentur, certe damnati maerent. Dinumerant in semetipsos mentis malae impetus, vel fato vel astris imputant, nolunt enim suum esse quia malum agnoscunt. Christianus vero quid simile? Neminem pudet, neminem paenitet nisi piane retro non fuisse. Si denotata gloriata, si accusata non defendit, interrogatns vel ultro confi- tetur, damnatus gratias agit. Quid hoc mali est quod naturalia mali non habet, fimorem, pudorem, tergiversationem, paenitentiam, deplorationem? Quid? hoc malum est cuius reus gaudet? cuius .accusatio votum est et poena felicitas ? Qui si osservi come a un cenno fuggevole di Minucio rispetto al non essere un male il cristianesimo, corrisponde in Tertulliano tutta una spiegazione psicologica della natura del male e del contegno dei malvagi col quale si confronta quello dei Cristiani. Apolog. c. IL Si critica la procedura usata coi Cristiani. Tra l’altro, si dice. Ceteris negantibus tormenta udhibetis ad confitendum, solis Chri- stianis ad negandum. Quo perversine cum praesumatis de sceleribus no stris ex nominis confessione, cogitis tormentis de confessione decedere, ut negantes nomen pariter utique negemus et scelera... Sed, opinor non vultis noe perire, quos pessimos creditis. Si non ita agitis circa nos nocentes ergo nos innocentissimos iudicatis cum quasi innocentissimos non vultis in ea confessione perseverare, quam necessitate non iustitia damnandam sciatis. Vociferata homo: Christianus sum. Quod est dicit; tu vis audire quod non est. Veritatis extorquendae praesides de nobis solis mendacinm elaboratis audire. Oct.: Noi prima della conversione, mentre assumevamo la difesa di sacrilegi e incestuosi e anche di parricidi, hos i Cristiani nec audiendos in toto putabamus, nonnunquam etiam miserantes eorum crudelius saeviebamus, ut torqueremus confitentes ad negandum, videlicet ne perir ent, exercentes in his, perversam quaesti onem nòn quae verum erueret sed quae mendacium cogeret . Et si qui infìrmior malo pressus et victus Christianum se negasset, favebamus ei quasi, eierato nomine, iam omnia facta sua illa negatione pur- gata ». Dopo avere nell’Apologetico confutato il pregiudizio che il Cristianesimo non fosse permesso dalle leggi romane, facendo vedere come le leggi potessero essere benissimo pattate, e mu- tate furono tante volte attraverso ai secoli, Tertulliano passa a confutare le calunnie lanciate contro i Cristiani, d’ infanticidio e di cene incestuose. Queste cose si dicono sempre, ma nessuno mai si cura d’ indagare so sono vere. La verità è odiata, e ha nemici da tutte le parti. Chi ha mai visto a spargere sangue di bambini, e abbandonarsi, dopa il pranzo e dopo fatti spegnere i lumi da cani lenone s tenebrarum, a orgie incestuose? Se i nostri ritrovi son segreti, chi può rivelare quel che vi si fa? non gli iniziati che hanno interesse a non si tradire; non gli estranei, appunto perchè non penetrarono mai. È dunque tutto opera' della fama. E qui Tertulliano ha una bella pagina sulla natura della fama o si dice. È antico il motto : fama malum quo non aliud velocius ullum Virgilio. Perchè è un male la fama? perchè veloce? o non anzi perchè essa è per lo più menzognera? anche quando ha del vero, non è mai senza bugia, togliendo, aggiungendo, mutande dal vero. Ed è di tal natura che non persiste a essere se non in quanto mentisce, e vive solo fin quando non si arriva alla prova dei fatto vero. Quando si ha il fatto, cessa ogni « si dice », e rimane la notizia del fatto. La fama, nomen incerti > non ha più luogo dov’ è la certezza. Ora alla fama uom savio non deve credere. Si sa come na- scono le dicerie. Hanno principio da qualcuno che è mosso o da ge- losia o da dispetto o da mania di dir bugie; e poi passate di bocca in orecchio, e via ripetute, nascondono sempre più la verità. Meno male, che il tempo poi rivela ogni cosa, per felice disposizione della natura- per cui il vero si fa strada. Le accuse sono nient’ altro che dicerie, ma non hanno fondamento di verità. Si soggiunge che noi promettiamo la vita eterna a chi uccide bambini e commette incesti. Ma anche se tu credi a questo, dice Tertulliano, io chiedo se tu stimeresti tanto questa eternità da arrivarci con simili infamie. Tu nè vorresti farle queste cose, nè potresti ; dunque perchè crederai che vogliano e possano farle i Cristiani, che sono uomini come te ? Si dirà che sono iniziati a tali cerimonie quando non ne sanno ancor nulla; ma in tal caso, una volta conosciute tali infamie, non continuerebbero a parteciparvi, per la stessa avversione che avrebbe impedito loro d’ iniziarsi nel caso che ne fossero informati. Tale il contenuto dell’Apologetico. Vi corrispondono il M., ove con le accuse d’ infanticidio e di cene incestuose si confutano anche quelle di adorazione d’una testa d’asino, o dei genitali di sacerdoti, o di un uomo crocifisso, o della croce stessa. E siccome di queste accuse si parla anche dove Cecilio Natale le espone facendo eco alla voce comune, così è da tener conto anche di questo capo per taluni riscontri verbali: Apolog.: quod eversofes luminum canes, lenones scilicet tenebrarum, libidinum impiarum inverecundiam procurent candelabra et lucernae et canes aliqui et offulae quae illos ad eversionem luminum extendant. Veni, demerge ferruin in infantem, nullius inimicum, nullius reum, omnium filium, vel tu modo adsiste morienti komini antequam vixit... excipe rudem sanguinem, eo panerai tnum satia, vescere libenter Nego te velie ; etiamsi volueris, nego te posse. Cur ergo alii possint si vos non potestis?... qui ista credis de homine potes et tacere. Quis talia facinora cum invenisset celavit?... Si semper latemus quando proditum est quod admittimus? immo a quibus prodi potuit? Natura famae omnibus nota est (v. il riassunto precedente)... quae ne tunc quidem cum aliquid veri offerti sine mendacii vitio est Tam- diu vivit quam diu non probat, siquidem ubi probavit cessat esse et quasi officio nunciandi functa rem tradit et exinde res tenetur, res nominatur. Nec quisquam dicit verbi gratia: 'hoc Romae aiunt factum 1 aut : ‘ fama est illuni provinciam sortitum sed: sortitus est ille provinciam ’, et : hoc fa- ctum est Romae \ Fama, nomen incerti, locum non habet ubi certum est. Min. Oct.: canis qui cande- labro nexus est, iactu offulae ultra spatium lineae qua vinctus est, ad impetum et saltum provocatur. Sic everso et exstincto conscio lumine impuden- tibus tenebris etc. Illuni velim convenire, qui initiari nos dicit aut credit de caede infantis et sanguine. Putas posse fieri, ut tam molle corpus, tam parvulum corpus fata vulnerum capiat? ut quis- quam illum rudem sanguinem novelli et vixdum hominis caedat f fundat, exhauriat? nemo hoc potest credere nisi qui possit audere nec tanto tempore aliquem existere qui proderet nec tamen mirum, cum omnium (quoniam, Vahlen) fama quae semper insparsis mendaciis alitur, ostensa ventate consumitur. Anche qui si noti che il modo di esprimersi di Minucio intorno alla fama non solo è conciso, ma chi legge quell’ostessa ventate consu- mitur non lo intende se non quando lo confronta con la pagina di Ter- tulliano, la quale può servire assai bene di commento. I Cristiani non si contentavano di scagionarsi dalle accuse calun- niose mosse loro, ma le ritorcevano contro gli avversari, facendo ve- dere come essi, all’ombra della religione, molti infanticidi e incesti davvero commettevano. Di ciò tratta l’Apologetico, da confrontarsi con alcuni passi dell’Ottavio. Ricordano entrambi i sacrifizi di bambini fatti in Africa in onor di Saturno, divoratore dei propri figli: Apolog.: cum propriis filiis Saturnus non pepercit, extran eis utique non parcendo perseverabat, quos quidem ipsi parentes sui offerebant et libenter respondebant, et infantibus blan - diebantur, ne lacrimante s immolarenturi. Oct.: Saturnus fìlios suos non exposuit sed voravit ; merito ei in nonnullis Africae partibus a parentibus infantes immolabantur y blanditile et osculo comprimente vagitum, ne flebilis hostia immolar etur. Ma Tertulliano ha maggiori informazioni su questi sacrifizi d’infanti in Affrica, durati ufficialmente fino al proconsolato di TIBERIO, poi vietati ma seguitati a praticare occultamente: et nunc in occulto per - severotur hoc sacrum facinuSj perchè nessuna costumanza delittuosa si può sradicare per sempre, nè gli Dei mutano costume. Oltre questo poi altri sacrifizi umani vanno imputati alla religione antica. Entrambi i nostri scrittori ricordano i sacrifizi umani fatti in Gallia in onor di Mercurio, e nella Taurica (M. aggiunge anche, da CICERONE. Rep., e da LIVIO (si veda), il ricordo di Busiride Egi- ziano e di antichi riti romani), e l’uso ancor vigente di sacrificare con- dannati a morte nelle feste di Giove Laziale. E all* infuori della religione, rinfacciano entrambi agli avversari l’abitudine di esporre i bambini ap- pena nati o ucciderli, o quello più tristo di spegnere la vita appena iniziata nell’utero materno. b) Apolog . IX: « conceptum utero dum adhuc s angui s in hominem deli- batur, dissolvere non licet. Homicidii festinatio est prohibere nasci ; nec refert ratam quis erìpiat animam an nascentem disturbet. Quanto poi al bevere uman sangue, Tertulliano ricorda da Erodoto (est apud Herodotum, opinor) alleanze strettesi fra alcuni popoli col ferirsi a sangue le braccia e bevere gli uni il sangue degli altri; (ISO) Oct.: u snnt quae in ipsis vi- sceribus medicaminibus epotis originem futuri hominis extinguant et parricidium faciant antequam pariant ricorda poi Catilina, e alcune genti Scitiche divoratrici dei proprii morti, e il rito dei sacerdoti di Bellona consistente nel ferirsi la coscia, rac- cogliere il sangue nel cavo della mano e darlo a bere. M., più conciso, non menziona che la congiura di CATILINA e Bellona con brevi cenni. L’uno e V altro poi fanno menzione dell’uso di dare a bere sangue umano agli epilettici, ma Tertulliano solo adduce il particolare, che ai raccoglieva a tal fine il sangue scorrente dalle ferite dei delinquenti .sgozzati nell’arena. In tutto ciò è strano il modo come Minucio mette questi ricordi in relazione con la menzione fatta avanti delle cerimonie in onor di Giove Laziale: ipsum credo docuisse san - guinis foedere coniurare Catilinam et Bellonam sacrum suum J ecc.; quasi che proprio Giove Laziale abbia insegnato a Catilina e ai Bellonari i lor sanguinosi usi ; il che è del tutto fuor di proposito. Infine, sempre intorno alle bibite di sangue, entrambi gli apologeti ricordano l’avidità con che solevano alcuni acquistare, per cibarsene, la carne delle bestie uccise nell’arena, dopo che quéste s’ erano empite le viscere di membra umane. Ma Tertulliano è più ricco di particolari, come è più immaginoso ed energico nell’espressione. Confrontisi: Tertull.: Item illi qui de harena Min. : non dissimiles ei qui de haferinis obsoniis cenant, qui de apro qui rena feras devorant inlitas et infectas se est quandoque memoriara dissipari, et simili error impegerit, exinde iam tradux proficiet incesti serpente genere cum scelere. Tunc deinde quocumque in loco, domi, peregre, trans freta Comes et libido, cuius ubique sal- tus facile possunt alicubi ignaris filios pangere vel ex aliqua seminis portione, ut ita sparsum genus per commercia humana concurrat in memorias suas, neque eas caecus incesti sauguinis agnoscat. Min.: etiam nescientes, miseri, potestis in inlicita proruere, dum Venerem promisce spargitis, dum passim liber os seritis, dum etiam dorai natos alienae misericordiae frequenter exponitis, necesse est in vestros recurrere t in filios inerrare. Nella diversa disposizione dei pensieri, pur si riconosce l’affinità dei due scrittori, dei quali Tertulliano è più ricco e compiuto, aggiun- gendo qui tra le ragioni di figliuoli dispersi anche l’adozione. Alla corruttela pagana poi opponesi la continenza cristiana la quale o si contenta di legittimo matrimonio, o aspira anche alla verginità. Tertull.: quidam multo secu- Min : plerique inviolati corporia riores totam vim huius erroris virgine virginitate perpetua fruuntur potiua continentia depellunt, senes pueri. quam gloriantur. Dove non isfugga l’esagerazione del plerique minuciano di fronte all’espressione tertullianea più conforme al vero. Gli Dei pagani erano in origine uomini. Nell’ Apologetico, passa Tertulliano a ragionare di un’altra recriminazione fatta ai Cristiani, quella che non venerassero gli Dei e non sacrificassero per gli imperatori ; onde erano fatti rei di sacrilegio e di lesa maestà. Ora egli dice che i Cristiani cessarono dal prestar culto agli Dei pagani dacché conobbero che tali Dei non esistevano; e non esser giusto il punirli se non quando tale esistenza fosse dimostrata. E questa convinzione soggiunge che i Cristiani ricavavano dalle stesse testimonianze pagane, concordi nel lasciar chiaramente vedere che i pretesi Dei non erano altro che uomini di- vinizzati. Infatti se ne adducevano i luoghi di nascita, le regioni ove avevano vissuto e lasciato tracce dell’opera loro, e si mostravano anche i loro sepolcri. Serva d’esempio per tutti Saturno, cui gli scrittori come Diodoro e Tallo fra i Greci, Cassio e Nepote fra i Latini attestarono essere stato uomo. La qual cosa è comprovata anche da prove di fatto, verificatesi sopratutto in Italia, ove egli fu accolto da Giano, ove il monte che abitò fu chiamato Saturnio, la città che fondò ebbe pari- mente nome Saturnia, e anzi tutta l’Italia dopo il nome di Enotria ricevette quello di Saturnia. Da lui l’origine delle legali scritture e del conio monetario, onde la sua presidenza dell’erario. Dunque era uomo, è nato da uomini, non dal cielo e dalla terra. Ignorandosene la pa- rentela, fu detto esser figlio di quelli onde tutti possiamo esser figli, chiamandosi per venerazione il Cielo e la Terra padre e madre, e figli della terrà denominando il volgo quelli la cui parentela è incerta. Sa- turno dunque era uomo; e lo stesso si può dir di Giove e di tutto l’altro sciame di divinità pagane. Si dice che furono tutti divinizzati dopo morte. Da chi? Bisogna vi fosse un altro Dio più sublime, ca- pace di regalare la divinità, giacché da sé questi uomini non si po- tevan certo crear Dei. Ma perchè il Dio Magno avrebbe donato la divinità ad altri esseri? Forse per esserne aiutato nel grande còmpito di dirigere l’universo? Ma che bisogno vi poteva essere di ciò, se il mondo o era ab aeterno, come volle Pitagora, o venne fatto da un essere ragionevole, come disse Platone? Del resto questi uomini si lo- dano per aver trovato le cose utili alla vita, ma non le hanno create, perchè già c’erano. Si dirà egli che la divinizzazione fu un premio alle loro virtù? Ma, a dir vero, anziché virtuosi, erano costoro pieni di vizi e piuttosto da cacciar giù nel Tartaro che accogliere nel Cielo. Ma mettiamo anche fossero buoni, o perchè allora non s’ è dato lo stesso premio a uomini lodatissimi come Socrate, Aristide, Temistocle, ecc.P Di tutta questa dimostrazione ragionata a fil di logica, Minucio non ha nell’Ottavio che un punto solo, l’affermazione che i pretesi Dei erano uomini. E questa si contiene nel cap. 21 del dialogo, il quale fa seguito alla parte fisolofica del discorso di Ottavio e alla sentenza che le favole mitologiche erano tutte finzioni poetiche, da spiegarsi seconde la teoria di Evemero, della quale cita altri rappresentanti antichi come Prodico, Perseo, lo stesso Alessandro il Macedone. Connettesi con tale ordine di idee il ricordo di Saturno già uomo. E qui diversi riscontri: Tertull. Apol.: Saturnum ita- que, si quantum litterae docent, neque Diodorus Graecus aut Thallus neque Cassius Severus aut Comelius Nepos neque ullus commentator eiusmodi anti - quitatem aliud quam hominem promul- gaverunt. Min. Oct.: Saturnum enim omnes scriptores vetustatis Graeci Ro- manique hominem prodiderunt. Scit hoc Nepos et Cassius in historia ; et Thallus et Diodorus hoc loquuntur. È questo il passo che all’Ebert e a’ suoi seguaci parve e pare dimostrativo della priorità di Minucio, per la ragione che il Cassius Severus di Tertulliano in luogo del semplice Cassius (ossia Hemina) è un errore, e per la presunzione che chi sbaglia copii. Se tale indu- zione sia giusta, vedremo in seguito. Per ora notiamo solo che Ter- tulliano aveva fatto lo stesso sbaglio in Ad Nationes: Legimus apud Cassium Severum, apud Cornelios Nepolem et Ta- citurna ecc. Tertull. ibid.: in qua Italia Saturnus post multas expeditiones postque Attica hospitia consedit, exceptus a Iano vel lane ut Salii volunt. Mons quem incoluerat Saturnius dictus, civitas quam depalaverat Saturnia usque nunc est, tota denique Italia post Oe- notriam Saturnia cognominabatur. Ab ipso primum tabulae et imagine signa- tus nummus et inde aerarlo praesidet. Si homo Saturnus utique ex homine, et quia ab homine, non utique de caelo et terra. Sed cuius parentes ignoti erant facile erat eorum fìlium dici quorum et omnes possumus videri. Quis enim non caelum ac terrai matrem ac Min.: Saturnus Creta profugus Italiana metu filii saevientis accesserat et Iani susceptus hospitio rudes illos homines et agrestes multa docuit ut Graeculus et politus, litteras imprimere, nummos signare, instrumenta conficere. Itaque latebram suam, quod tuto latuisset, vocari maluit Latium, et ur.bem Saturniam idem de suo nomine ut laniculum Ianus ad memoriam uterque posteritatis reliquerunt. Homo igitur utique qui fugit, homo utique qui latuit, et pater ho- minis et natus ex homine. Terrae enim vel caeli filius (se. est dictus) quod apud Italos esset ignotis parentibus proditus, ut in hodiernum inopinato visos patrem venerationis et honoris grati a appellet? vel ex consuetudine humana, qua ignoti vel ex inopinato adparentes de caelo supervenisse dicuntur. Proinde Saturno repentino utique caelitem contigit dici; nam et terrae filios vulgus vocat quorum genus incertum est. Etiam Iovera ostendemus tam hominem quam ex homine, et deinceps totum generis examen tam mortale quam seminis sui par. Nunc ego per singulosdecurram? Otiosum est etiam titulos persequi totum generis examen caelo missos, ignobiles et ignotos terrae filios nominamus. Eius fìlius Iuppiter Cretae excluso parente regnavit, illic obiit, illic filios habuit; adhuc antrum Iovis visitur et sepulcrum eius ostenditur et ipsis sa- cris suis humanitatis arguitur. Otiosum est ire per singulos. Saturnum principem huius generis et examinis. Per la divinizzazione dopo morte, M. ha considerazioni diverse dai ragionamenti di Tertulliano. Ricorda Romolo fatto Dio per lo spergiuro di Procolo, e il re Giuba per il consenso dei Mauri ; furono consacrati Dei come si consacrano gli altri re, non per attestare la divinità loro, ma per onorare la potestà che hanno esercitato in terra. Queste stesse persone che si divinizzano, dice, non ne vorrebbero sapere, e sebbene già vecchi declinano quell’onore. Rileva poi l’assurdo di far Dei esseri già morti o nati destinati a morire. E perchè non nascono ora più Dei? Porse s’ è fatto vecchio Giove o s’ è esaurita Giunone? 0 non è da dire anzi che è cessata questa generazione perchè nessuno ci crede più ? E del resto se si creassero nuovi Dei, i quali di poi non potreb- bero morire, s’avrebbero più Dei che uomini, da non poter essere più contenuti nè in cielo, nè nell’aria, nè sulla terra. Tutte queste riflessioni di Minucio sono differenti da quelle che fa Tertulliano ; sicché in questo punto non vi possono essere riscontri. Però confronta: Ad Nationes: qui deum Caesarem dicitis et deridetis dicendo quod non est, et maledicitis quia non vult esse quod dicitis. Mavult enim vivere quam deus fieri. Min.: Invitis his hoc nom.en adscribitur: optant in homine perseverare, fieri se deos metuunt, etsi iam senes nolunt. Tertulliano passa a considerare che cosa sieno effettivamente i supposti Dei pagani. E prima parla dei loro simulacri, i quali son fatti di materia identica a quella dei vasi e strumenti comuni, o forse dai vasi medesimi artisticamente elaborati. Son dunque Dei foggiati per mezzo di battiture, di raschiature, di arroventature; proprio il trattamento che si fa ai Cristiani, di che questi possono avere qualche conforto. Se non che questi Dei non sentono i maltrat- tamenti della loro fabbricazione, come non sentono gli ossequi dei loro fedeli. Tali statue di morti, cui intendono solo gli uccelli e i topi e i ragni, non è egli giusto non adorare? Come sembrerà che offendiamo tali esseri, mentre siam certi che non esistono affatto? Riflessioni analoghe fa M.. Detto delle favole mitologiche irriverenti e corrompitrici, nota che le immagini di tali Dei adora il volgo, più abbagliato dal fulgore dell’oro e dell’argento che ispirato da fede vera; e richiama l’attenzione sul fatto che tali simulacri sono formati dalla mano d’un artista, e se di legno, forse reliquia di un rogo o di una forca; sono sospesi e lavo- rati con l’accetta e la pialla, se d’oro o d’argento, magari tolto da vaso immondo, sono pesti, liquefatti, contusi tra il martello e l’ incudine, ecc. Ecco riscontri: Tertull. Apoi.: reprehendo... materias sorores esse vasculorum instrumentorumque communium vel ex isdem vasculis et instrumentis quasi fatum consecratione mutantes. Min.: deus aereus vel argenteus de immundo vasculo, ut accicipimus factum Aegyptio regi (Amasi, Erodoto) conflatur, tunditur malleis et incudibus figuratur nisi forte nondum deus saxum est vel lignum vel argentum. Quando igitur hic nascitur? ecce funditur, fa- bricatur, sculpitur, nondum deus est; ecce plumbatur construitur, erigitur, nec adhuc deus est; ecce ornatur consecratur oratur, tunc postremo deus est, cum homo illum voluit et dedicavit. Piane non sentiunt has iniurias nec sentit lapideus deus suae et contumelias fabricationis suae dei nativitatis iniuriam ita ut nec postea, vestri sicut nec obsequia ». de vestra veneratione culturam. Statuas milvi et mures et Quam acute de diis vestris attinane ae intellegunt. malia muta naturali ter iudicant ! mures, hirurrdines, milvi non sentire eos sci uni; rodunt inculcant insident, ae, nisi abigatis, in ipso dei vestii ore nidificant; araneae vero faciem eius intexunt et de ipso capite sua fila suspendunt. Vos tergetis mundatis eraditis et illos qoos facitis, protegitis et timetis. Si noti qui la maggior quantità di particolari in M., il che come deva spiegarsi diremo in seguito. Tertulliano invece è poi solo nel notare che i pagani stessi prendono a gioco illudunt e offendono le loro divività, non riconoscendo tutti le stesse, e trat- tando alcuni Dei come i Lari domestici con compre- vendite, pignora- menti, incanti, tal quale s’usa per le case cui sono annessi, altre volte tsasformando, poniamo, un Saturno in una pentola e una Minerva in un mestolo. Di nuovo entrambi ricordano, di passata, le strane cerimonie del culto pagano (Tertull. in., Min. e rilevano le invereconde leggende dai poeti ripetute intorno agli Dei, auspice Omero, e l’aver gli Dei combattuto o pei Greci o pei Troiani, e Venere ferita, e Marte incarcerato, e Giove liberato per opera di Briareo, ecc., ecc. Tertull.: Quanta inverno ludi- Min.: hic enim Homerus bria! deos inter se propter Troianos et praécipuus bello Troico deos vestros, Achivos ut gladiatorum paria congres - etsi ludos facit, tamen in hominum resos depugnasse, Venererà humana sa- bus et actibus miscuit, hic eorum pagitta sauciatam, quod filium suum Ae- ria composuit, sauciavit Venererà, Mar - nean paene interfectum ab eodem Dio- . tem vinooit vulneravit fugavit. Iovem mede rapere vellet, Martem tredecim narrat Briareo liberatum, ne a diis cemensiìms in vinculis paene consumptum, teris ligaretur, et Sarpedonem filium, Iovem ne eandem vim a ceteris caeli- quoniam morti non poterat eripere, tibus experiretur, opera cuiusdam moncruentis imbribus flevisse, et loro Ver stri liberatum, et nunc flentem Sarpe - neris inlectum flagrantius quam in aduldonis casum, nunc foede subantem in teras soleat cum Iunone uxore consororem sub commemoratione non ita cumbere. dilectarum iampridem amicarum. L’esempio d’Omero indusse altri poeti a irriverenti invenzioni: Quis non poeta ex auctoritate Alibi Hercules stercora egerit, principis sui dedecorator invenitur Dee- et Apollo Admeto pecus pascit. Laorum ? Hic Apollinem Admeto regi pa- medonti vero muros Neptunus instituit scendis pecoribus addicit, ille Neptuni (forse: construit) nec mercedem operis structorias operas Laomedonti locat. Est infelix structor accipit. Illic (Vulcanus, et ille de lyricis (Pindarum dico) qui aggiunge TUrsinus) Iovis fulmen cum Aesculapium canit avaritiae merito, quia Aeneae armis in ineude fabricatur, cum avaritiam nocenter exercebat, fulmine caelum et fulmina et fulgura longe ante iudicatum. Malus Iuppiter si fulmen il- fuerint quam Iuppiter in Creta nasce- lius est, impius in nepotem, invidus in retur artifìcem. Dal contesto di Tertulliano apparirebbe ch’egli attribuisse le leggende di Apollo pastore presso Admeto e di Posidone operaio al soldo di Laomedonte ad altri poeti che ad Omero, mentre è noto che già in Omero vi è un cenno di queste leggende. Ma forse Tertulliano aveva in mente ulteriori elaborazioni di dette leggende forse in drammi (ad es., per Apollo pastore, l’Alcestide d’ Euripide), come dopo fa espressa menzione di Pindaro. In Minucio invece tutte le ri- cordate leggende par si attribuiscano ancora ad Omero, il che viene a essere inesatto per il racconto di Ercole che scopa le stalle d’Augia, in Omero non menzionato, e per il ricordo delle armi di ENEA opera di Vulcano, tolto da VIRGILIO (si veda) non da Omero. In connessione col precedente argomento, Tertulliano ricorda an- cora le irriverenze contro gli Dei scritte dai filosofi, specie dai cinici (tra cui pone Varrone, che chiama il Cinico Romano e a cui rimprovera l’aver introdotto ter centos foves sive Jupitros sine capitibus), e quelle peggiori contenute nei mimi e nella letteratura istrionica, aggravati dalla circostanza che gli istrioni spesso rappresentano essi stessi la divinità, e, dice: vidimus aliquando castratura Attin, Mura Deum ex Pessinunte, et qui vivus ardebat Eerculem in - dueraL Di tutto ciò nulla in M.. Invece di nuovo vanno di con- serva nel rinfacciare al paganesimo i sacerdoti corrotti e corruttori. Apoi.: in templis adul - Oct.: dopo ricordati i molti teria componi, inter aras lenocinia incesti delle Vestali, continua: «ubi tractari, in ipsis plerumque aedituo- autem magis a sacerdotibus quam inter rum et sacerdotum tabernaculis sub aras et delubra condicuntur stupra, isdem vittis et apicibus et purpuris tractantur lenocinia, adulterio medithure flagrante libidinem expungi. tantur? frequentius denique in aedituorum cellulis quam in ipsis lupana- ribus flagrans libido defungitur. Si avverta nel latino di Minucio il meditantur usato passivamente con una ripetizione inutile di concetto dopo il condicuntur stupra ; si noti [Salvo se V alibi di M. voglia interpretarsi: «presso altri autori. Ma tale interpretazione ripugna al contesto, perchè poco di poi, ricordato ancora Tadulterio di Marte e Venere, e i rapporti di Giove e Ganimede, soggiunge : quae omnia in hoc (scil. Homero) prodita ut vitiis hominum quaedam auctoritas pararetur. pure l’esagerazione del frequentius quam inipsìs lupanaribus che guasta il concetto espresso dal plerumque di Tertulliano ; in terzo luogo si avverta l’epiteto flagrans attribuito alla libido, in luogo del thure fla- grante così significativo di Tertulliano. Infine quel defmgitur, usato assolutamente, e con soggetto di cosa in senso di « si sfoga » o in quello passivo di viene saziata è tanto poco giustificato da altri esempi di scrittori latini (*), che fa pensare a un errore del testo. Forse in luogo di defmgitur, va letto: expungitur . Tertulliano dopo le cose dette, si dispone a venire alla parte po- sitiva della sua Apologia, ma prima confuta ancora le dicerie sparse sul conto de’ Cristiani, che essi adorassero una testa d’asino e avessero in venerazione la Croce. Quanto alla prima, ne attribuisce l’origine a Tacito, che avendo narrato nel quinto delle Storie l’esodo degli Ebrei dall’Egitto, e la sete patita nel deserto, e il fatto che una fontana era stata indicata da alcuni asini selvatici, aveva soggiunto che gli Ebrei grati a queste bestie del beneficio ricevuto avevano preso a venerarle. Di poi la stessa cosa sarebbe stata attribuita ai Cristiani come setta affine ai Giudei. Eppure, dice Tertulliano, lo stesso Tacito narra bene che quando Pompeo presa Gerusalemme entrò nel tempio, non vi trovò alcun simulacro. Piuttosto ai pagani possono i Cristiani rinfacciare che i giumenti e gli asini intieri venerano insieme colla dea Epona. Quest’ultimo punto, e solo questo, trovasi anche in Minucio onde può riscontrarsi: Tertull. Apoi.:Tostameli Min.: vos et totos asinos non negabitis et iumenta omnia et totos in stabulis curri vestra \jveT} Epona concantherios curri sua Epona coli a vobis secratis, et eosdem asinos cum Iside (cfr. ad Nationes: sane vos totos religiose decoratis. asinos colitis et cum sua Epona et omnia iumenta et pecora et bestias quae perinde cum suis praesepibus consecratis. Impersonalmente trovasi usato defungor in Tee. Adelph.: utinam hic sit modo defunctum, purché la finisca qui » ; e con soggetto di cosa pub ricordarsi il barbiton defunctum bello di Orazio, la lira ha finito le sue battaglie d’amore ». Abbastanza frequente è il defungor usato assolutamente ma con soggetto personale come in Ter. Phorm.: cupio misera in hac re iam de- funger e in Ovid. Am.: me quoque qui toties merui sub amore puellae, defunctum placide vivere tempus erat . Sempre defungi ha senso di « finire la parte sua, esaurire il proprio mandato. Il ricordo degli asini nel culto d’ Iside è solo minuciano, e si aggiuuge ancora menzione di altri culti strani, come quello del bue Api e di altre bestie venerate dagli Egiziani (forse dal De Nat. Deor. di CICERONE. Quanto al culto della Croce, osserva Tertulliano che anche i pa- gani adorano i loro idoli di legno ; sarà dunque question di linee, ma la materia è la stessa, sarà question di forma, ma è sempre il corpo del creduto Dio. Del resto, dice, le immagini in forma di semplice palo della Pallade Attica e della Cerere Paria, che gran differenza hanno dal legno della croce? poiché ogni palo piantato verticalmente è una parte della croce. Poi gli statuari, quando fabbricano un Dio, si ser- vono d’uno scheletro ligneo a croce, tale in fondo essendo la figura del corpo umano ; e un sopporto di legno della stessa foggia usasi pure nei trofei e nelle insegne militari. M. parla di ciò. Ecco alcuni riscontri: Tertull.: Qui crucis nos reli- giosos putat, consecraneus (correligionario) erit noster. Cum lignum aliquod propitiatur, viderit habitus dura materiae qualitas cadera sit, viderit for- ma dum id ipsum Dei corpus sit. Diximus originem deorum vestrorum a plastis de cruce induci » (allusione a Ad Nationes dove la fabbricazione degli idoli con uno scheletro ligneo a forma di croce è ampiamente descritta. Sed et Victorias adoratis cum in tropaeis cruces intestina sint tropaeorum. Religio Romanorum tota castrensis signa veneratur... Omnes illi imaginum suggestus in signis monilia crucum sunt; sipbara illa vexillorum et cantabrorum stolae crucum sunt. Laudo dili- gentiam. Noluistis incultas et nudas cruces consecrare. Ad Nationes: Si statueris hominem manibus expansis, imaginem crucis feceris. Tertulliano poi parla ancora della venerazione del Sole attribuita da alcuni ai Cristiani per l’uso loro di pregare rivolti ad Oriente Ma anche questo, dice, non è rimprovero che si possa fare ai Cristiani, Min.: Cruces... nec colimus nec optamus. Yos sane qui ligneos deos consecratis cruces ligneas ut deorum vestrorum partes forsitan adorates. Nani et signa et cantabra et ve - xilla castrorum quid aliunt quam inauratae cruces sunt et ornatae? tropaea vestra victricia non tantum simplicis crucis faciem verum et adfixi hominis imitantur. Signum sane crucis naturaliter visimus in navi cum velis tumentibus vehitur, cum expansis palmulis labitur; et, cum erigitur iugum, crucis signum est,* et cum homo porrectis manibus deum pura mente veneratur. praticando anche i pagani la preghiera al levar del sole. E se i Cri- stiani fanno festa il giorno del sole (la domenica), fanno ciò per ben altra causa che la religione del sole : pure i pagani nel dì di Saturno (il sabato) si davano all’ozio e al mangiare, scimiottando, a sproposito, i Giudei. Di ciò nulla in M.. Infine nell’Apologetico ricordasi la pittura da un miserabile mu- lattiere messa in pubblico, a Roma, rappresentante una figura umana con orecchie d’asino, e l’un dei due piedi ungulato, vestito di toga e con un libro in mano, appostavi la iscrizione: Deus Christianorum òvoxoirjtrjQ. Era un Giudeo l’autore di questo indecente scherzo (ad Nat.); e la gente ci credette e per tutta la città scorreva sulle bocche quell’ Onocoetes. Ma di tali mostri, soggiunge, veneransi più fra i pagani che tra cristiani; chè essi hanno accolto tra i loro Dei esseri con testa di cane e di leone, e corna di capri e d’ariete, e coda di serpenti, alati le spalle o i piedi. Un fuggevole ricordo di tali mostri è anche in M., che del resto si tace: d) Tertull. : « Illi debebant adorare statim biforme numen, quia et canino et leonino capite commixtos, et de ca- pro et de ariete cornutos, et a lumbis hircos et a cruribus serpentes et pianta vel tergo alites deos receperunt. Solo è invece M. a scagionare i Cristiani dell’accusa di adorare sacerdoti virilia; alla quale occasione ritorce contro gli avversari la taccia di impudicizia, ricordando le licenze sessuali onde quei cinedi si disonoravano. Min.: item bonra capita et capita vervecum et immolatis et colitis, de capro etiam et de homine mixtos Deos et leonum et canum vultn deos dedicatis. Ma venendo ornai alla parte positiva della dottrina, Tertulliano celebra il Dio unico, creatore del cosmo, invisibile sebben si veda, incomprensibile sebbene in via di grazia divenga presente, inestimabile sebbene coll’umano sentimento si stimi. E in quanto si vede, si comprende, si stima, Egli è minore dei nostri occhi, delle nostre mani, dei nostri sensi; ma in quanto immenso, a sè solo è noto. Così la sua stessa grandezza lo rende noto e ignoto insieme a noi. Ecco appunto il gran delitto, consistente nel non voler riconoscere Dio, mentre non si può ignorare. Non lo attestano le sue opere? non lo attesta la stessa anima? la quale sebbene incarcerata nel corpo, svigorita dalla concupiscenza, fatta ancella di falsi Dei, pure quando rientra in sè e sente la sua sanità naturale, esce fuori in esclamazioni, quali: Dio buono e grande!, e: ci sia propizio Iddio!, e : Dio vede, e : a Dio ti raccomando e simili; e queste cose, esclama, non rivolta al Campidoglio, ma al Cielo, sede naturale del Dio vivo. In M. la parte positiva del discorso, per quel che riguarda la filosofia o teologia razionale, precede la parte polemica o negativa. Del Dio unico parla Ottavio in principio del suo discorso, e trovansi diversi luoghi paralleli a passi di Tertulliano. Eccoli: Tertull.: deus ... totam molem istam verbo quo iussit, ratione qua disposuit, virtute qua potuit de nihilo expressit. Per il dispensare in confronto col disponere, vedi CICERONE. Orai.: inventa non solum ordine sed edam momento quodam atque iudicio dispensare atque disponere . Invisibilis est incomprehensibilis... inaestimabilis. quod immensum est, soli sibi notus est. Anima cum sanitatem suam patitur, deum nominat. Deus bonus et magnus et quod Deus dederit 1 omnium vox est. Iudicem quoque contestato illum ‘ Deus videt ’ et Deo commendo, et Deus mihi reddet \ 0 testimonium animae naturaliter Christianae! Denique pronuntians haec non ad Capitolium sed ad caelum respicit». Su questo tema dell’anima naturalmente cristiana è noto che Tertulliano scrisse più tardi un opuscoletto a parte intitolato appunto De testimonio animae, dove le stesse idee sono esposte con maggiore ampiezza ed efficacia. Min.: Qui Deus universa quaecumque sunt verbo iubet, ratione dispensai, virtute consummat hic non videri potest... nec comprendi potest nec aestimari. Immensus et soli sibi tantus quan- tus est notus ». « Audio vulgus; cum ad caelum ma* nus tendunt, nihil aliud quam * o Deus ’ dicunt et ‘Deus magnus est’ et Deus verus est’ et ‘ si Deus dederit’. Yulgi iste natoalis sermo est an Christiani confidente oratio ? L’Apologetico e importante per le indicazioni delle fonti letterarie della dottrina cristiana. Ricordati i primi storici ispirati dall’Ebraismo e i profeti e i libri ebraici tradotti in greco dai Settandue per suggerimento di Demetrio Falereo al tempo <ìi Tolomeo Filadelfo, ricordata l’antichità dei primi scrittori ebraici molto maggiore di qualsiasi memoria greca, e fatto anche un cenno di altre fonti storiche greche, egiziane, caldee, fenicie fino a Giuseppe Ebreo, notata la concordia e completezza delle profezie che pronunziarono gli avvenimenti secondo verità, e hanno acquistata autorità sicura anche per le cose ancora da venire, Tertulliano espone la dottrina di Cristo uomo e Dio. La teoria della Trinità divina in unità di sostanza è qui già chiara- mente formolata, e confermasi l’idea del Àóyog, o parola o ragion divina artefice dell’universo, con testimonianze di antichi filosofi. Poi si riassume la storia di Gesù e ricordasi la divulgazione della dottrina di lui fatta dagli Apostoli, fino alla persecuzione neroniana. Ecco dunque, conchiude, qual’ è la nostra fede, che noi sosteniamo anche fra i tormenti : Deum colimus per Christum . Cristo è uomo ma in lui e per lui Dio vuol essere riconosciuto e adorato. Di questa, che è la sostanza del Cristianesimo, Minucio tace affatto; non nomina neppur Cristo, pur parlando a ogni piè sospinto de’ Cristiani. È questo il lato debole dell’ Ottavio. Solo in un punto uvvi una non chiara allusione alle dottrine dell’uomo-Dio, uve per iscagionare i correligionari dall’accusa di venerare un delin- quente dice : « molto siete lungi dal vero, se ritenete si creda da noi deum aut meridie ìioxium aut potuisse terrenum, che un Dio o si rendesse colpevole da meritar supplizio o potesse come cosa terrena subirlo; parole non abbastanza chiare nel testo latino, e che diedero luogo a ben disparate interpretazioni. Minucio in questo luogo è rimasto inferiore a sè stesso, nè s’avvide come questa dottrina fondamentale meritava più ampio svolgimento in una difesa del resto eloquente e sentita della nuova religione. Continuando Tertulliano la esposizione sua, parla dell’esistenza di sostanze spirituali, esistenza ammessa già dai filosofi e poeti antichi come dal volgo; e, ricordata la caduta di alcuni angeli e l’origine dei demoni, parla dell’opera di costoro tutta rivolta a dannar l’uomo; son essi che eccitano le più strane passioni u pazzi capricci e corruttele dell’anima; son essi che ingenerano la fede negli Dei falsi e bugiardi, e, colla loro rapidità di movimenti e parziale notizia del vero anche futuro, ispirano oracoli e vati, e in tutto contribuiscono a ingenerare inganni e deviar la mente dal vero Dio. I miracoli dei maghi son da loro ; da loro spesso i sogni e ogni specie di divinazione. La più bella prova di ciò, dice Tertulliano, è questa che se uno invaso da un demone si trovi in faccia a un Cristiano, e questi dia ordine al demone di parlare, quegli senz’altro si confesserà, quel che è ; e così pure quelli che son creduti invasi da un Dio, in presenza d’un cristiano confessano di essere nient’ altro che demoni. Il nome di Cristo basta ad atterrire questi esseri ; una prova di più cho il nostro è l’unico Dio e vero, e che non esistono gli Dei pagani. Sicché si vede quanto poca regga l’accusa di lesa religione romana, mentre di vera irreligiosità si macchiano gli avversari coll’ adorare i falsi Dei, e diversi nelle diverse regioni, e altresì coll’ impedire a noi il culto del vero Dio. Tali pensieri trovansi su per giù anche in M.. Ottavio discorre degli spiriti mali, degradati dalla loro primiera innocenza e tutti intenti a perdere anche gli altri. Tale discorso continua r offrendo vari luoghi paralleli a Tertulliano. Tertull. Apolog,:Sciunt daeraones philosophi, Socrate ipso ad daemonii arbitrium exspectante. Quidni? cum et ipsi daemonium a pueritia adhaesisse dicatur, dehortatorium piane a bono. Omnes sciunt poetaen. Min.: eos spiritus daemones- esse poetae sciunt, philosophi disserunt, Socrates novit, qui ad nutum et arbitrium adsidentis sibi daemonis vel deeli nabat negotia vel petebat. Il demonio socratico è da Tertulliano giustamente detto debortatorium a borio; meno esattamente Minucio gli attribuisce efficacia e positiva e negativa contro la nota verità storica. Quid ergo de ceteris ingeniis vel etiam viribus fallaciae spiritalis edisseram? phantasmata Castorum, et aquam cribro gestatara, et navem cingalo promotam f et barbam tactu inrufatam, ut numina lapides crederentur et deus verus non quaereretur ? Min.: de ipsis daemonibus etiam illa quae paullo ante tibi dieta sunt, ut Iuppiter ludos repeteret ex somnio, ut cum equis Castores viderentur, ut cingulum matronae navicula sequeretur. Tali esempi di miracoli erano conosciuti volgarmente dai libri relativi all’arte divinatoria, e in riassunti dottrinali non fa meraviglia di veder citati or gli uni or gli altri. Tertull.: « Iussus aquolibet chrifitiano loqui spiritus ille tam se daerannem confitebitur de vero quam alibi dominum de falso. Aeque producatur aliquis ex his qui de deo pati existiraantur Ista ipsa Virgo caelestis pluviarum pollicitatrix, ipse iste Aesculapius medicina- Tum demonstrator nisi se daemones confessi fuerint Christiano mentiri non audentes etc. vobis praesentibus erubescentes. Credite illis, cura verum de se lo- quuntur, qui mentientibus creditis. Nemo ad suum dedecus mentitur, quin potius ad honorem de corporibus nostro imperio «xcedunt inviti et dolentes sciunt pleraque pars vestrum ipsos daemonas de se met ipsis confiteri, quotiens a nobis tormentis verborura et oratìonis incendiis de corporibus exiguntur. Ipse Saturnus et Serapis et Iuppiter... vieti dolore quod sunt eloquuntur. nec utique in turpitudinem sui, nonnullis praesertim vestrum adsisten- tibus mentiuntur . Ipsis testibiis esse eos daemonas credite fassis adiurati per deum verum et solum inviti miseri corporibus inhorre- scunt et... exsiliunt. Un altro riscontro ancora notasi volgendo rocchio a Tertulliano ove si riprende il discorso degli angeli e dei demoni. Licet subiecta sit nobis tota vis daemonum et eiusmodi spirituum, ut nequam tamen servi metu nonnunquam contumaciam miscent, et laedere gestiunt quos alias verentur. Odium enim etiam timor spirat. Inserti mentibus imperitorum odium nostri serunt occulte per timorem ; naturale enim est et odisse quem timeas et quem oderis infestare si possis. In Tertulliano sono i demoni che temendo i Cristiani, appunto per ciò qercano di offenderli, perchè il timore partorisce odio. In Minucio si fa che i demoni insinuino nei pagani Todio contro i Cristiani per mezzo del timore. Ma ciò, si noti, è meno naturale, perchè i pagani non avevano nessuna ragione di temere i Cristiani. Li odiavano invece senza conoscere la loro dottrina ; ma ciò non ha a che fare col timore. Non a proposito dunque Minucio fece sua quest’osservazione psicologica dell’odio figlio del timore. Infine a riguardo della varietà politeistica, Tertulliano ricorda le bestie venerate in Egitto ; e qui è da fare un raffronto con M. Tertull.: Aegyptiis permissa est tam vanae superstitionis po- testas avibus et bestiis consecrandis et capite damnandis qui aliquem huiusmodi deum occiderint. Min.: nec eorum (Aegyptiorum) sacra damnatis instituta serpentibus, crocodilis, belluis ceteris et avibus et piscibus, quorum aliquem deum si quis occiderit etiam capite punitur. Una delle ragioni che i pagani opponevano più frequentemente alle censure dei loro Dei fatte dai seguaci del Cristo, era questa che a buon conto Roma doveva la sua grandezza alla religiosità tradizio* naie e al rispetto degli Dei e delle cerimonie istituite in loro onore. Di questa idea appunto si fa interprete Cecilio Natale presso M. nel suo discorso in difesa del paganesimo. I Cristiani dovettero ribattere queste ragioni, mostrando che Roma se era grande non doveva nulla ai falsi Dei. Tertulliano svolge questo punto nell’Apologetico. Con ironia comincia a chiedere se Dei quali Stercolo e Mutuno e Larentina hanno potuto promuovere l’imperio ; poiché, dice, non è da supporre che Dei forestieri, come la Gran Madre, favorissero Roma, a detrimento dei loro fedeli indigeni. Del resto, soggiunge, molti Dei romani furono prima re ; da chi ebbero la podestà regia? Forse da qualche Stercolo. E il potere di Roma già era, molto prima che si costituisse il culto ufficiale, e che di idoli greci ed etruschi fosse inondata la città. Ma poi tutta la storia romana è prova di irreligiosità piuttostochè di religiosità. Guerre e conquiste di città come si fanno senza ingiuria agli Dei, senza distruzione di templi e stragi di cittadini e di sacerdoti, e rapine di ricchezze sacre e profane? E come può essere che gli Dei delle città vinte tollerino poi d’essere adorati dai conquistatori ? Non possono dunque essersi fatti grandi per merito della religione quelli che crebbero coll’offenderla o crescendo l’offesero. Anche Ottavio in M., svolge questi pensieri, ricordando le scelleratezze compiute da Romolo in poi, e mostrando la improbabilità che i Romani siano stati aiutati dai loro Dei vernacoli come Quirino, Pico, Tiberino, Conso, Pilunno, Volunno, Cloacina, il Pavor e il Pallor, la Febbre, Acca Laurenzia e Flora; tanto meno li aiuta- rono gli Dei forestieri come Marte Tracio, Giove Cretese, Giunone o Argiva o Samia o Punica che dir si voglia, Diana Taurica, la madre Idea, o le non divinità ma mostruosità egiziane, (ricordi attinti a CICERONE e Seneca, v. ediz. Waltzing. Ecco qualche riscontra con Tertulliano: Tertull.: Tot igitur sacrilegia Min.: totiens ergo Romania Romanorum quot tropaea, tot de deis impiatum est quotiens triumphatum, quot de gentibus triumphi, tot manu- tot de diis spolia quot de gentibus et biae quot manent adhuc simulacra capti- tropaea. vorum Deorum. Omne regntim vel imperium bellis quaeritur et victoriis propagata. Porro bella et victoriae captis et eversis plurimum urbibus Constant. Id negotium sine deorum ini uria non est. Eadem strages moenium et templorum pares caedes civium et sacerdotum, nec dissimiles rapinae sacrarum divitiarum et profanarum. Tertull.: Videte igitur ne ille regna dispenset cuius est et orbis qui regnata et homo ipse qui regnat... Regnaverunt et Babylonii ante ponti - fices et Medi ante XVriros et Aegyptii ante Salios et Assyrii ante Lupercus, et Amazones ante Virgines V est ale s. civitates proximas evertere cum templis et altaribus disciplina com- raunis est Ita quicquid Romani tenent colunt possident, audaciae praeda est: tempia omnia de manubiis, i. e. de ruinis urbium, de spoliis deorum, de caedibus sacerdotum. Hoc insultare et inludere est.... adorare quae manu ceperis, sacrilegium est consecrare non numina. Min.: ante Romanos deo dispensante diu regna tenuerunt Assyrii, Medi, Persae, Graeci etiam et Aegyptii, cum pontifices et arvales et salios et vestales et augures non haberent nec pullos caveas reclusos quorum cibo vel fastidio reip. summa regeretur. Per non volere i Cristiani sacrificare agli idoli, erano tacciati sì di irreligiosità, ma non potevano essere processati per questo, essendo ciascuno libero di avere, come gli piaccia, favorevoli o sfavorevoli gli Dei. Formale accusa invece si moveva loro per non volere sacrificare in onore dell’ imperatore divinizzato, e chiamavan questo lesa maestà. Di ciò parla Tertulliano. La cosa si capisce, die egli ; voi avete più paura e usate furbescamente più riguardi a Cesare che a Giove stesso in Cielo. In fondo avete ragione; perchè un vivo vai più dun morto. Ma commettete voi in questo colpa d’irreligiosità, dando la preferenza a una dominazione umana; e più presto si sper- giura da voi per tutti gli Dei che per il solo genio di Cesare. A questo punto è a notare una lieve somiglianza col discorso di Ottavio presso Minucio, là dove rimprovera i pagani del prestar culto divino ad un uomo, e dell’ invocare un nume che non c’ è ; pure, dice, è per loro più sicuro spergiurare per il genio di Giove che per quello del re. Tertull.: citius de- Min.: et est eis tutine per nique apud vos per omnes Deos quam Ioyìs genium peierare quam regis. per unum genium Caesaris peieratur. Segue in Tertulliano un gruppo di capitoli bellissimi in cui con calorosa eloquenza si fa vedere quanto più onesti ed efficaci voti facessero i Cristiani pregando per la salute dell’imperatore il Dio uno e vero, e a cbi solo può dare chiedendo per lui lunga vita, securo imperio, casa tranquilla, forte esercito, senato fedele, popolo probo, mondo quieto; e ciò non con apparati di culto esterno, ma con sincerità d’anima e innocenza di vita. I Cristiani, dice, hanno imparato dal loro Maestro a pregare anche per i nemici e i persecutori; e nel far voti per la diutur- nità dell' impero, sanno di ritardare quel cataclisma che minaccia all’orbe universo la fine. Ma non possono chiamare Dio l’ imperatore senza derisione di lui e ingiuria al vero Dio. Perchè dunque saranno qualificati come nemici pubblici? Forse perchè si astengono dalle licenziose feste pubbliche celebrate a solennizzare qualche lieto avvenimento della casa imperiale? A buon conto, non dai Cristiani, ma dal novero dei Komani escono e i Cassii e i Nigri e gli Albini, cioè i ribelli all’autorità imperiale; i quali pure avevan preso manifesta parte alla feste pubbliche e ai pubblici voti per la salvezza dell’ imperatore. La vera sudditanza e fede dovuta all’autorità sta nei buoni costumi e nei rapporti d’onestà quali noi Cristiani serbiamo con tutti. Amando noi i nostri nemici, chi possiamo ancora odiare? Inibita a noi la vendetta, chi possiamo offendere? Quando mai i Cristiani pensarono a vendi- carsi neppure del volgo che li malmenava, non rispettando nemmeno i morti? Eppur quanto facimente avrebber potuto preparare le loro vendette in segreto, o anche dichiarare aperta guerra, tanto numerosi essi già sono in tutte le città, nelle isole, nei municipi, nei campi militari, nel senato stesso e a corte! Potevano anche senz’armi pugnare, ritirandosi in qualche angolo remoto del mondo e lasciando dietro sè una spaventosa solitudine. Eppure ci avete chiamati nemici del genere umano, anziché « dell’errore umano. Che ragion vi era di non considerare la nostra setta come una factio licita, dal momento che non facciamo nulla che turbi la società, e produca divisioni, attriti, violenze? Una repubblica sola noi riconosciamo, il mondo. Ai vostri spettacoli rinunziamo, perchè ne conosciamo l’origine dalla falsa religione. In che v’offendiamo, se abbiamo altri gusti e piaceri? L’unità della fede e della speranza ci unisce e ci affratella. Ci aduniamo a pregare e a leggere i libri santi; ivi ci esortiamo a far bene, e ci rimproreriamo se manchiamo ai nostri doveri. Si contribuisce un tanto al mese per alimentare i poveri e so- stenere le spese delle sepolture e dei derelitti. Il nostro mutuo amore 4, dà noia agli avversari, perchè essi si odiano, noi siamo pronti a morire l’un per l’altro, quelli ad uccidersi l’un l’altro. Ci riconosciamo fratelli, perchè abbiamo lo stesso padre Iddio,, e come si mescolano le nostre anime, così mettiamo in comune le sostanze. Tutto è da noi accomunato, salvo le mogli. Le nostre cene sono parche e denominate con parola significante amore, e lì si prega prima di mangiare come dopo, e si canta, chi sa farlo, in onor di Dio. Che male c’ è, o a chi torna di danno tutto ciò, da parlare di factìo illicita? A questo punto, il dialogo di M. offre qualche possibilità di riscontro coll’Apologetico. Giacché, dopo confutata l’accusa di cene incestuose, Ottavio nel suo discorso prende subito a celebrare l’ innocenza dei costumi cristiani, e qua e là il suo pensiero corre parallelo a quel di Tertulliano. Tertull., fin.: haec Min.: nec factiosi (così coitio Christianorum merito damnanda THerald; il cod. ha: ‘fastidiosi 1 ) su- I si quis de ea queritur eo titillo quo de mus, si omnes unum bonura sapimus factionibus querela est. In cuius perni- eadem congregati quiete qua singuli. ciem aliquando convenimus? Hoc su- mus congregati quod et dispersi, hoc universi quod et singuli, neminem lae- dentes, neminem contristantes. Sed eiusmodi vel maxime dile- sic mutuo, quod doletis amore ctionis operatio notam nobis inurit pediligimus, quoniam odisse non novimus, nes quosdam. Vide, inquiunt, ut in vicem sic nos, quod invidetis, frati es vocamus, se diligant; ipsi enim invicem oderunt; ut unius dei parentis homines, ut con- et ut prò alterutro mori sint parati; sortes fidei, ut spei coheredes. Yos enim ipsi enim ad occidendum alterutrum pa- nec invicem adgnoscitis, et in mutua ratiores erunt. Sed et quod fratres nos odia saevitis, nèc fratres vos nisi sane vocamus, non alias opinor, insaniunt ad parricidium recognoscitis. quam quod apud ipsos omne sanguinis nomen de affectione simulatum est. Fra- y tres autem etiam vestri sumus at quanto dignius fratres et dicuntur et habentur qui unum patrem Deum agnoverunt, qui unum spiritum biberunt sanctitatis, qui de uno utero ignorantiae eiusdem ad unam lucem exspiraverunt Veritatis. Tertull.: Deo offero opimam et maiorem hostiam... orationem de carne pudica, de anima innocenti, de spiritu sancto profectam. Tertull.: Aeque spectaculis vestris in tantum renuntiamus in quantum originibus eorum, quas scimus de superstitione conceptas, cupi et ipsis rebus de quibus transiguntur praetersumus. Nihil est nobis dictu, visu, auditu cum insania circi, cum impudicitia theatri, cum atrocitate arenae, cum xysti vanitate. Min.: qui innocentiam colit Deo supplicat, qui iustitiam Deo libat... qui hominem periculo subripit, opimam (il cod. ha optimam) vidimavi caedit: a nos. . merito malis voluptatibus et pompis et spedaculis ve- stris abstinemus, quorum et de sacris originem novimus, et noxia blandimenta damnamus. Nam in ludis circensibus (così leggo io, il cod. ha: currulibus) quis non horreat populi in se rixantis insaniam ? in gladiatoriis homicidii di- sciplinami? in scenicis etiam non minor furor et turpitudo prolixior ; nunc enira mimus yel exponit adulteria vel monstrat, nunc enervis histrio amorem dum fingit infigit L’Apologetico contene la confutazione dell’accusa che delle pubbliche calamità fossero causa i cristiani, come s’anda già fin d’allora vociferando, e si seguitò a dire per molte generazioni. Tertulliano ricorda molti cataclismi, isole scomparse, terremoti e maremoti, e il diluvio, e l’incendio di Sodoma e Gomorra, di- sastri avvenuti tutti avanti al Cristianesimo. E col distruggersi delle città, dice, si distruggevano anche i templi degli Dei; prova che non veniva da loro ciò che anche a loro accadeva. Bensì il Dio unico e vero non poteva essere propizio a chi ne disconosceva i favori. Del resto, i mali ora sono minori di prima, e ciò è dovuto alle preghiere dei Cristiani che disarmano l’ira divina. Che se il nostro Dio per- mette i disastri anche a danno de' suoi cultori, ciò non ci stupisce nè sgomenta, aspirando noi a vita più alta e migliore. Di tutto questo in Minucio non v’ è parola. Altro titolo d’ ingiurie contro i Cristiani era il ritenerli alieni dagli affari e disutili al commercio locale. Tertulliano dedica a questo argomento l’opera dove fa vedere l' insussistenza di questo rimprovero. Vivevano bene i Cristiani come gli altri, serven- dosi e dei mercati e delle botteghe e delle officine e dei bagni pubblici. Che se si astenevano da certi usi, se non si coronavano di fiori la testa, se non intervenivano agli spettacoli, se non sovvenivano i templi pagani coi loro contributi, avevano bene ragione di farlo. E del pari certo quattrini non ricevevano da loro nè i lenoni, nè.i sicari, nè i magi, nè gli aruspici, nè altri tali ; ma in compenso i Cristiani eran tutte persone innocue da non dar ombra a nessuno. Qui, rispetto alluso di portar corone di fiori in capo, si può con- frontare : Tertull.: non amo capiti coronam. Quid tua interest, em- ptÌ8 nihilominus floribus quomodo utar ? Puto gratius esse liberis et solutis et undique vagis. Sed etsi in coronam coactis, nos coronam nariòus novimus, viderint qui per capillum odorantur. Min. :quis autem ille qui dubitat vernis indulgere nos floribus, cum capiamus et rosam veris et lilium et quicquid aliud in floribus blandi coloris et odoris est? his enim et sparsis utimur, mollibus ac solutis, et sertis colla complectimur. Sane quod caput non coronamus, ignoscite; auram bo- nam floris nariòus ducere non occipitio capillisve solemus haurire. 1 due capitoli che seguono in Tertulliano sono rivolti a segnalare l’innocenza dei Cristiani, proveniente dal se- guire essi una legge non umana ma divina, e dal considerarsi come in presenza di Dio sempre, di Dio scrutatore, giudice e vindice. Terlull. Tot a vobis nocentes variis criminum elogiis recen- sentur; quis illic sicarius, quis manti- cularius, quis sacrilegus aut corruptor aut lavantium praedo, quis ex illis etiam Christianus adscribitur? aut cum Christiani suo titulo offeruntur, quis ex illis etiam talis qttales tot nocentes? De vestris semper aestuat career, de vestris semper metalla suspirant, de vestris semper bestiae saginantur, de vestris semper munerarii noxiorum greges pascunt. Nemo illic Christianus nisi piane tantum Christianus, aut si et aliud iam non Christianus. : quid perfectius, prò- hibere adulterium, an etiam ab oculorum solitaria concupiscentia arcere? : u Christianus uxori suae soli masculus nascitur. Min.: de vestro numero career exaestuat, Christianus ibi nullus nisi aut reus suae religionis aut'profugus: vos enim adulteria pròhibetis et facitis, nos uxoribus nostris solummodo viri nascimur. Pur vinti da tanta copia di fatti e bontà di ragioni, non si arrendevano gli avversari de’ Cristiani, e, a corto d’altri argomenti, finivano con dire che in sostanza le massime cristiane non erano cosa nuova, ma erano già state professate e praticate dai filosofi. Di ciò Tertulliano, dove istituisce un eloquente confronto tra le massime e la vita pagana da una parte e i precetti e costumi cristiani dall’ altra, per dimostrare la superiorità dei secondi. Qui un riscontro con M.: Tertull.: a ... licet Plato Min.: u Platoni... in Ti- adfirmet factitatorem universitatis ne- maeo deus est ipso suo nomine mundi que inveniri facile et inventum enar- parens, artifex animae, caelestium ter- rari in omnes difficile. Plat. Tim. renorumque fabricator, quem et inve-: « Tòv fxhv noirjrijy xai nire difficile praenimia et incredibili naréga tovóe tot) navròg eògeìv re eg- potestate (cfr. Plato qui inve- lo!', xai etigóvia elg ndvrag àóvvarov nire Deum negotium credidit, et Xéyeivn. cum inveneris in publicum praedicere impossibile praefatur. Non può negarsi, riconosce Tertulliano, che i filosofi antichi hanno espresso molte cose vere, ma queste son derivate dalla fonte dei nostri profeti. E queste stesse verità sono involute e com- mescolate a ipotesi e opinioni disparatissime, sicché poi questi filosofi sono in completo disaccordo gli uni cogli altri. Tale varietà d’opinioni pur troppo venne anche introdotta nella setta cristiana, sicché bisognò prescrivere ai nostri adulteri, quella essere regola di verità la quale venga a noi trasmessa da Cristo per mezzo de’ suoi compagni. Per queste adulterazioni della verità, insinuate dagli spiriti dell’errore, certi prin- cipii già si trovano tra i pagani, come il giudizio finale delle anime, le pene dell’inferno e il soggiorno delizioso degli Elisi, ma tali prin- cipii in quanto hanno del vero, sono di origine nostra. Tertull.: quis poetarum, quis Min.: animadvertis philososophistarum,qui non omnino de prò- pbos eadem disputare quae dicimus, pbetarum fonte potaverit? non quod nos simus eorum vestigia u Unde baec ... nonnisi de nostris sasubsecuti, sed quod illi de divinis praecramentis? Si de nostris sacramentis, dictionibus profetarum umbram inter- ut de prioribus, ergo fideliora sunt no- polatae veritatis imitati sint ». stra magisque credenda, quorum imagines quoque fìdem inveniunt. Una delle credenze cristiane più combattute e derise dagli avversarli, era quella della resurrezione finale dei corpi e del ritorno delle anime in que’ corpi che già avvivarono. A questo dogma dedica Tertulliano la sua opera, adducendo la ragione della divina onnipo- tenza, che come ha dal nulla creato il mondo, così può far risuscitare i corpi morti. Non è quotidianamente sotto gli occhi nostri il segno della resurrezione nell’alternativa della luce e delle tenebre, nel tramontare e rinascere delle stelle, nel rifarsi delle stagioni e dei prodotti della natura? Se a Dio fosse piaciuta altresì l’alternativa della morte e della resurrezione, chi l’avrebbe impedito? Volle invece che alla condizione presente di vita passeggera, si contrapponesse un’altra vita eterna, e a questa passassero tutti risorgendo coi corpi, per vivere un’eternità di premio o di pena secondo i meriti di ciascuno. E il fuoco eterno che aspetta i dannati, è di natura ben diversa dal nostro; come altro è il fuoco che serve agli usi umani, altro quello che apparisce nei fulmini del cielo o nelle eruzioni dei vulcani, perchè questo non consuma quello che brucia, e mentre disfa, ripara. Tali principii se sono professati da filosofi e da poeti, si tollerano e si lodano; perchè noi Cristiani dobbiamo esserne derisi e anche puniti? Infine queste credenze sono utili, perchè allontanano dal mal fare colla paura dei divini castighi, e, alla peggio, non fan male a nessuno. Anche M. mette in bocca al suo Ottavio alcune considera- zioni sulla fine del mondo e la risurrezione dei morti, dedicandovi tutto il capo 34 e parte del 35. Sulla fine del mondo ricorda le opinioni degli Stoici e degli Epicurei e anche di Platone circa la conflagrazione finale dell’universo, e giustifica così la credenza cristiana. Per la risurrezione pure cita Pitagora e Platone, ma solo per dimostrare che i saggi pagani in questo vanno in qualche modo d'accordo coi Cristiani. Ricorre anch’egli all’argomento dell’onnipotenza divina e alla possibi- lità che rinasca dal nulla quello che dal nulla ebbe origine, come accenna pure ai segni di risurrezione dati dalla natura, e alle condizioni del fuoco eterno. Qui alcuni riscontri: Tertull.: sed quomodo, inquis, dissoluta materia exhiberi potest? Considera temetipsum, o homo, et fidem rei invenies. Kecogita quid fueris antequam esses. Utique nihil; Min.: quis tam stultus aut brutus est, ut audeat repugnare, hominem a Deo ut primum potuisse fingi, ita posse denuo reformari? Sicut de nihilo nasci licuit, ita de nihilo limeminisses enim si quid fuisses. Qui cere reparari? porro difficilius est id ergo nihil fueras priusquam esses, idem quod non sit incipere, quam id quod nihil factus cum esse desieris, cur non fuerit iterare. Tu perire et Deo credis possis rursus esse de nihilo eiusdem si quid oculis nostris hebetibus subipsius auctoris voluntate qui te voluit trahitur ? » esse de nihilo ? Quid novi tibi eveniet ? Qui non eras factus es; cum iterum non eris fies. Et tamen facilius utique fies quod fuisti aliquando, quia aeque non difficile factus es quod nunquam fuisti aliquando. Lux coti die interfecta Min. ib. 11: «in solacium nostri resplendet et tenebrae pari vice dece- resurrectionem futuram natura omnis dendo succedunt, sidera defuncta vive- meditatur. Sol demergit et nascitur, scunt, tempora ubi finiuntur incipiunt, astra labuntur et redeunt, flores occi- fructus consummantur et redeunt, certe dunt et revirescunt, post senium ar- semina non nisi corrupta et dissoluta busta frondescunt, semina nonnisi cor fecundius surgunt, omnia pereundo ser- rupta revirescunt». vantar omnia de interitu reformantur. Tertull. ibid.: Noverunt et phi- : Illic sapiens ignis losophi diversitatem arcani et publici membra urit et reficit, carpit et nutrit. ignis. Ita longe alius est qui usui hu- Sicut ignes fulminum corpora tangunt mano, alius qui iudicio Dei apparet, nec absumunt, sicut ignes Aetnaei monsive de caelo fulmina stringens, sive de tis et Vesuvi montis et ardentium ubi- terra per vertices montium eructans: que terranno flagrant nec erogantur, non enim absumit quod exurit, sed dum ita poenale illud incendium non damnis erogat reparat. Adeo manent montes sem- ardentium pascitur, sed inexesa corpo- per ardentes, et qui de caelo tangitur, rum laceratione uutritur. salvus est, ut nullo iam igni decinerescat. Et hoc erit testimonium ignis aeterni, hoc exemplum iugis iudicii poenam nutrientis. Montes uruntur et durant. Quid nocentes et Dei hostes? Eccoci all’ultimo capitolo dell’Apologetica, dove il grande scrittore africano giustifica l’atteggiamento dei Cristiani, esultanti di essere perseguitati e di soffrire anche la morte per la confessione di Cristo. Tale atteggiamento era oggetto di vive censure; eran considerati i Cristiani come gente disperata e perduta. Pure gli antichi avevano celebrato invece come eroi gloriosi alcuni uomini che avevano patito, senza scomporsi, i più atroci dolori, quali un Mucio Scevola, un Attilio Regolo, ecc. Perchè han da stimarsi pazzi i Cristiani che fan lo stesso? Del resto, conchiude Tertulliano, fate pure, o buoni governanti, contentate la plebe tormentandoci, condannandoci, uccidendoci; codesta crudeltà non servirà che ad aumentare il nostro numero; il nostro sangue è seme; il nostro esempio e l’ostinazione che ci rinfacciate, fa scuola ; perchè chi ci vede e ammira, sente di dover ricercare che cosa ci sia sotto, e conosciuto vi si converte, e convertito desidera patire alla sua volta per redimere la sua vita anteriore e ottenere Feterno premio. Di analogo argomento, della resistenza dei Cristiani al dolore e della lotta loro contro le minaccie e i tormenti dei carnefici, discorre pure Ottavio in Minucio. Anche per lui il soffrire non è castigo, è milizia, e non è vero che Dio abbandoni chi soffre, anzi lo assiste e a sè trae. Che bello spettacolo per Dio quando il cristiano scende in lizza col dolore e le minacce e le torture, e contro re e principi difende a testa alta la libertà della sua fede, non cedendo che a Dio, vincitore anche di chi lo condanna e uccide. Glo- rioso ritiensi colui che tormenti ha sostenuto con costanza; ma altret- tali e peggiori soffrono col sorriso sulle labbra i fanciulli e le donnicciuole cristiane, evidentemente perchè li aiuta Iddio. In manifesta affinità di pensieri, non mancheranno riscontri di parole: Tertull. c. L: Victoria est... prò quo certaveris obtinere. Haec desperatio et perditio penes vos in causa gloriae et famae vexillum virtutis extollunt. Mucius dexteram suam libens in ara reliquit: o sublimitas animi ! Empedocles totum sese Catanensium Aetnaeis incendiis do- navit : o vigor mentis! Aliqua Cartaginis conditrix rogo se secundum matrimonium dedit : o praeconium castitatis! Regulus ne unus prò multis hostibus viveret, toto corpore cruces patitur: o virum fortem et in captivitate victorem! etc. Min.: vicit qui quod contendi obtinuit. vos ipsos calamitosos vi- ros fertis ad coelum, Mucium Scaevolam, qui cum errasset in regem perisset in hostibus nisi dexteram perdidisset. Et quot ex notfris non dextram solum sed totum corpus uri, cremari, sine ullis eialatibus,pertulerunt,cum dimitti prae- sertim haberent in sua potestate! Viros cum Mucio aut cum Aquilio aut Regulo Comparo? pueri et mulierculae nostrae cruces et tormenta, feras et omnes suppliciorum terriculas inspirata patientia doloris inludunt. Messoci sott’occhio ordinatamente e nel modo più compiuto possibile il materiale di raffronto fra Tertulliano e M., possiamo risolvere il problema, quale dei due abbia avuto sott’occhio l’opera dell’altro. A questo fine chi ci ha seguito fin qui voglia con noi fare due osservazioni. La prima è che in molti luoghi si trova la stessa materia trattata con ampiezza e originalità di vedute da Tertulliano, e accennata brevemente da M.; ad es. al § 1 c, come già s’è osservato, a tutta una teoria tertullianea sulla natura del male morale e sull’atteggiamento del malvagio, teoria addotta per mostrare che non era un male Tesser cristiano, corrisponde in Minucio un cenno fuggevole della stessa sentenza; così al § 2 d, la natura della fama o diceria è rilevata con minuziosa analisi da Tertulliano, ed è, in frase inci- dente, come per transenna, e con parole per sè sole non chiare, toccata da M.; lo stesso dicasi sullo scheletro ligneo a forma di croce adoperato nel fabbricare gli idoli; e sull’essere i delinquenti in massima parte pagani e d’altri brani ancora. In tutti questi casi si ha egli a pensare che Tertulliano, visto il breve cenno minuciano, n’ abbia preso occasione per ampliare e a volte costruire una teoria intiera basata sull’osservazione psicologica? o non si presenta anzi spontanea l’ipotesi che M. abbia conosciute e fatte sue le spiegazioni tertullianee, riassumendole dov’ e’ credeva opportuno? A chi non parrà questo secondo processo ben più naturale del primo? Non è questo il modo comune di lavorare in opere letterarie, quando non si tratta di amplificazioni rettoriche e luoghi comuni? Chi potrà credere il rapporto inverso, se tenga conto dell’ ingegno vigoroso, del ragionamento serrato e a fil di logica di Tertulliano, in comparazione dei discorsi alquanto rettorici da M. messi in bocca agli inter-locutori del suo dialogo? La seconda osservazione che noi vogliamo si faccia, ci conferma nell’ ipotesi della priorità di Tertulliano; e questa riguarda i passi dove Minucio presenta lo stesso pensiero e la frase tertullianea, ma o in luogo meno opportuno per la concatenazione delle idee, o con aggiunta od uso di parole che alterano il concetto esagerandolo. Fin dal prime riscontro segnalato, il cenno del non volere i pagani udire pubblicamente i Cristiani desiderosi di difendersi, vien fuori poco opportunamente come argomento del non essere essi Cristiani in angulis garruli Così al § 3, già s’è notata la stranezza del derivare dalle cerimonie di Giove Laziale gli usi sanguinarii di Catilina e di Bellona. Il riscontro f ci dà un esempio di esagerata espressione in quel plerique sostituito al quidam di Tertulliano; è fuor di squadra il frequentius. Inesattezze pure riscontrammo dove è attribuita ad Omero una leggenda che non gli appartiene, e ove del demonio socratico si parla men corretene)] tamente che in Tertulliano. Ma il passo più significativo è ove poco a proposito, come già s’è rilevato, M. fece sua l’osser- yazione psicologica del timore che partorisce odio. Tali difetti dell’esposizione minuciana sono una evidente conferma della priorità ter- tullianea ; è nella natura delle cose che l’ imitatore non afferrando con precisione i concetti dello scrittore che gli serve di modello, alteri i rapporti delle idee e le renda in modo difettoso ; mentre è ben più raro, se non impossibile, che un imitatore, prendendo le mosse da un lavoro altrui, ne emendi tutti i difetti, raggiungendo una precisa coe- renza e spontaneità, quale spicca in Tertulliano. Vi sono però due luoghi che paiono far contro la nostra tesi. Uno è al § 5, b e d, ove a una semplice parola o proposizione tertullianea: consecratione; d: statuas milvi et mures et araneae in - ielligunt) corrisponde in Minucio una descrizione più ampia e ricca di particolari. Ma, se ben si guardi, ciò non vuol dir nulla contro la tesi che sosteniamo. Già prima si può pensare che Minucio, come per altre parti del suo dialogo prese da Cicerone e da Seneca, così per questa abbia attinto ad altra fonte oltre l’Apologetico, desumendone sia la descrizione dell’ idolo che finché vien lavorato non è Dio e lo diventa appena è consacrato dall’uomo, sia quella dei topi, delle rondini, dei ragni che rodono e fanno il nido e le ragnatele nelle statue dei templi. Ma può anche darsi che qui s’abbia a fare con una semplice amplificazione del pensiero suggerito dall’espressione di Tertulliano, amplificazione non contenente altro che osservazioni semplicissime e di dominio comune. Tanto più è probabile che tale lavoro si deva attribuire a M., quanto che la caratteristica del suo stile, cioè l’uso degli asindeti trimembri con omeoteleuto, si trova qui più volte: funditur fabricatur sculpitur; plumbatur conslruilur erigitur; ornatur eonsecratur oratur; rodunt inculcant insident; tergetis mundaiis eraditis, ecc. L’altro punto che deve qui discutersi riguarda il fatto già segnalato, a, pel quale Ebert e molti altri conchiusero senz’altro per la priorità di M., vale a dire l’errore commesso da Tertulliano completando in Cassius Severus il nome dello storico Cassius così letto da lui nelle sue fonti. Pur riconoscendo che Tertulliano ha qui commesso un errore, era proprio necessario di supporre che l’indicazione di quelle fonti storiche, Diodoro e Tallo Greci, Cassio e Cornelio Romani, egli l’avesse presa da M.? Si noti che il discorso si aggira intorno alla spiegazione euemeristica degli Dei pagani, e si ricercano le vicende di Saturno e di Giove per conchiuderne che costoro in origine erano nomini. Ora questa tesi non era solo degli apologeti cristiani, ma da secoli era di dominio comune in molte scuole filosofiche. Può dunque ben darsi che in qualche libro euemeristico del primo o del secondo secolo dell’era volgare già si citassero Diodoro Siculo e Tallo, Cassio e Cornelio Nipote, e anche Varrone, a conferma della dottrina ; può essere che la citazione di quei nomi fosse diventata come un luogo comune; tant’ è vero che un secolo dopo Tertulliano, ancor la ripete con poche varianti Lattanzio. Questo è l’unico punto in cui ritengo vera l’ipotesi di una fonte comune anteriore a Tertulliano e M.. Il che se si ammette, l’errore di Tertulliano non dice più nulla a favore della priorità di M. e contro la tesi inversa da noi propugnata. Da questa stessa fonte euemeristica potrebbero supporsi derivati i particolari minuciani che sopra avvertimmo non trovarsi in Tertulliano, come pure ne derivarono le tradizioni simili a quella che si legge nel De origine gentis Romanae e nei breviari storici concernenti le origini di Eoma. Sia dunque lecito di conchiudere che l’ Ottavio di M. è posteriore all’Apologetico; di non molto forse, se al tempo della sua comparizione era ancora sì viva la memoria dell’oratore Frontone da ricordarlo nel modo che fanno i due interlocutori del dialogo: Girtensis noster, : Pronto tuus. Non andarono forse errati quelli che supposero composto il dialogo nel primo o al più nel secondo decennio del terzo secolo, come certo l’Apologetico è degli ultimi anni del secondo. Insù . : omnes ergo non tantum poetae sed historiarum quoque ac rerum antiquarum scriptores hominem fuisse consentiunt Saturnum. Qui res eius in Italia gestas prodiderunt, Graeci Diodorus et Thallus t Latini Nepos et Gassius et Varrò. V. il Minucio del Waltzing. Marco Minucio Felice – He wrote “Ottavio” – draws on a speech by Frontone. – cf. Marco Minucio Felice. Refs. : Luigi Speranza, “Grice e Minucio,” The Swimming-Pool Library. Minucio.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Miraglia: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale di CICERONE – la scuola di Reggio -- filosofia emiliana -- filosofia italiana – Luigi Speranza (Reggio). Abstract. “At Oxford, you are introduced into philosophy after five terms into Grief and Laughing! Therefore, once you meet Cicero, you know what he is talking about! – or about which he is talking, as he’d have it!” -- Filosofo italiano. Reggio, Emilia. Grice: “Miraglia is the type of philosopher beloved by the Oxford hegelians; but then he is a Neapolitan Hegelian!” Grice: “I always found Kant easier, but there’s nothing like a ‘filosofia del diritto’ in Kant! And Hegel’s ethics itself, compared to Kant’s is mighty more complex – that’s why I taught Kant!” Si laurea a Napoli, dopodiché insegna filosofia del diritto nella stessa università, ed economia politica alla scuola superiore di agricoltura di Portici.  Segue una corrente di pensiero eclettica, ad esso contemporanea, che mira all'integrazione di pratiche giuridiche ed ispirazioni filosofiche. Sindaco di Napoli. Tra le più famose si ricordano: “Condizioni storiche e scientifiche del diritto di preda (Napoli); “Un sistema etico-giuridico” (Napoli); “Filosofia del diritto” (Napoli). Nella sua biografia ufficiale per la Treccani è nato a Reggio nell'Emilia, mentre nella sua scheda storico-professionale sul sito del Senato si riporta a Reggio di Calabria. Giuseppe Erminio. Enciclopedia Italiana, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, (latinista) Sindaci di Napoli Senatori della legislatura del Regno d'Italia  Luigi Miraglia, su Treccani Enciclopedie, Istituto dell'Enciclopedia Italiana.  Opere su open MLOL, Horizons Unlimited srl.  su Senatori d'Italia, Senato della Repubblica. I sistemi filosofici ed i principi del diritto. La speculazione greca e LA DOTTRINA ROMANA. Fichte. Spedalierie Romagnosi. Gli scrittori della reazione. La scuola storica e la scuola filosofica. Schelling e Scleiermacher. Hegel Rosmini. Herbart, Trendelenburg e Krause.Le varie fasi della filosofia di Schelling. Sthal e Schopenhauer Il materialismo, il positivismo ed il criticismo. L'idea della filosofia del diritto. La Filosofia e le scienze. Il carattere della Filosofia mo.  L'idea del Diritto ed i metodi logici. L'induzione e la deduzione. L'induzione, l'osservazione e l'esperimento. L'idea del Diritto naturale e quella del buono civile di AMARI ricavate dall'induzione. L'importanza del metodo storico-comparativo secon do VICO Amari, Post e Sumner-Maine. Parallelo fra lo sviluppo della lingua e lo sviluppo del Diritto. L'induzione statistica. Il compito della deduzione. L'universale astratto e l'universale concreto come principi. Moderna divinato da VICO. La Filosofia del Diritto come parte della Filosofia. L'idea umana del Diritto se condo la dottrina di VICO, e le definizioni di Kant, di Hegel, di Trendelenburg, di ROMAGNOSI e di SERBATI. La teoria sociale e la teoria giuridica. Il Diritto e la Filosofia positiva. L'idea induttiva del Diritto. Lo studio della coscienza etico-giuridica dei vari popoli. Il contributo della razza ariana e della razza semi tica nella storia della civiltà. L'idea del diritto come misura in LA RAZZA ARIANA. La misura riposta nel l'ordine fisico, nella legge positiva e nella ragione. Il principio della personalità. Gl’elementi organici e spi rituali della persona e la loro corrispondenza. La spiegazione del materialismo. La teorica dell'evoluzione. La critica dell'evoluzionismo meccanico La teorica dell'evoluzione e la Psicologia. Il sentimento fondamentale e le sensazioni. La coscienza e la sua origine. Le rappresentazioni sensibili e le rappresentazioni coscienti. Il  pensare e le categorie. La cognizione secondo l'empirismo oggettivo. La critica di questa teoria. I presupposti pratici dell'idea deduttiva del Diritto. Sviluppo e partizione. L'istinto, il desiderio e la volontà. L'arbitrio e la libertà morale. La costanza degl’atti umani rivelata dalla Statistica. Il fine dell'uomo ed il bene. Il bene umano ed il Diritto. La forma imperativa, proibi.  I presupposti teoretici dell'idea deduttiva del Diritto. Seguito dei presupposti teoretici. tiva e permissiva del Diritto. Il Diritto come principio di co-azione, di coesistenza e di armonia. La tri-partizione razionale del Diritto. La divisione di Gaio. Analisi critica delle principali definizioni del Diritto. Le dottrine che riguardano a preferenza il contenuto sensibile del diritto: Hobbes, Spinoza, Roussean, Mill e Spencer. Le dottrine che considerano il diritto come astratta forma razionale: Kant, Fichte ed Herbart. Le definizioni di Krause e di Trendelenburg. Ciò che vi è di vero nelle dottrine esaminate. Il Diritto, la Morale e la Scienza sociale. Il Diritto come disciplina etica. I rapporti fra Morale e Diritto nella storia. Critica della confusione e della separazione dei due termini. Il fondamento comune e la differenza reale. L'Etica e la vita sociale.VICO, Süssmilch ed i fisiocrati precursori della Scienza sociale. La Sociologia di Comte ed i vari indirizzi. La Sociologia di Spencer. La Sociologia come Filosofia delle scienze sociali. Le analogie tra la società e l'organismo. Le relazioni fra il Diritto e la Scienza sociale. Il Diritto, l'Economia sociale e la Politica. L'ordinamento sociale-economico ed i filosofi del Diritto antichi e moderni. L'Etica, la Sociologia fondata sulla Biologia, la Politica e la Storia come presupposti dell'Economia. Il carattere del fatto economico. I rapporti tra il Diritto e l'Economia. Il concetto della Politica. La Politica, la Scienza sociale, l'Etica ed il Diritto. L'idea compiuta dello Stato. Il Diritto razionale ed il Diritto positivo. Fonti ed applicazioni. La distinzione del Diritto razionale dal Diritto positivo in sé e nella storia. La consuetudine ed il costume primitivo. La giurisprudenza ed i suoi uffici. La legislazione ed i codici. L'efficacia della legge nello spazio.L'efficacia della legge nel tempo. Esame delle diverse teorie sulla retroattività . Diritto Privato. La persona. I diritti essenziali o innati ed i diritti accidentali o acquisiti. Il principio dei diritti. Il diritto alla vita fisica e morale. Il diritto alla libertà. I diritti all'eguaglianza, alla sociabilità ed all'assistenza. Il diritto di lavoro . Il concetto storico dei diritti innati. I diritti dell'uomo nello stato di natura.Lo stato di na. tura dei filosofi del secolo decimottavo in rapporto. La persona ed i suoi diritti. Le persone incorporali. Lo scopo delle persone incorporali. La teoria della fin. La proprietà e i modi di acquisto. La proprietà e dil suo fondamento razionale. Dottrine in torno a questo fondamento. Le limitazioni ed i temperamenti della proprietà. I modi originari e deri vativi di acquisto La storia della proprietà e dei modi di acquisto. L'attività procacciatrice dell'animale e dell'uomo. La storia della proprietà e la storia della persona. La proprietà collettiva. La comunità di famiglia. Il Cristianesimo ed il valore della persona individua. Il feudo. La riforma ed il diritto naturale.La com piuta individuazione ed itemperamenti della proprie tà privata. I modi di acquisto primitivi. Le distin zioni dei beni. L'usucapione, l'equità e la procedura civile.. ! all'ordine di natura dei giureconsulti romani e dei filosofi greci.La teorica della conoscenza ed ilmodo di concepire i diritti essenziali della persona. I diritti innati e la Filosofia moderna. Il regime dello status e del contratto . zione e dell'equiparazione. La teoria che riguarda la persona incorporale come veicolo. La teoria del patrimonio sui juris. Le idee dei pubblicisti tedeschi.Il soggetto reale nella corporazione e nella fon dazione. I diritti delle persone incorporali ed il jus confirmandi dello Stato. La teoria di Giorgi. La proprietá prediale. Il collettivismo territoriale. La teoria di Wagner sulla proprietà dei fabbricati. La teoria di Spencer sulla proprietà del suolo. La proprietà privata del suolo e la rendita. Le dottrine di George e di Loria sul la terra La proprietà forestale e mineraria. Le funzioni dei boschi. La libertà del taglio. Il vincolo e le sue ragioni. La proprietà mineraria e le fasi della industria. La critica degli argomenti in favo re del proprietario del suolo. La dottrina che attribuisce la miniera allo scopritore . La merce lavoro ed il suo prezzo. Il lavoro come pro prietà. La coalizione e lo sciopero. La giuria industriale.La proprietà del capitale ed il profitto. Il collettivismo ed il mutualismo. La teoria di Marx. La critica del collettivismo e della teoria di Marx. Le coalizioni degl'intraprenditori. La proprietà commerciale, il diritto di autore e di scopritore. Il concetto della proprietà commerciale. La libertà dello scambio. La concorrenza. La nozione primitiva del commercio. Il diritto di autore prima e dopo l'in  La propriatà industriale. La classificazione dei diritti sulla cosa altrui. Le servitù gimento dell'istituto nelle legislazioni. Esposizione critica delle varie dottrine assolute e relative. Il fon damento razionale. La critica della teoria di Ihering sulla volontà di possedere. Le obbligazioni. zioni. Le loro varie specie e modalità. I differenti modi di estinzione . Il contratto e le sue forme.  L'indole del possesso. La sua origine storica. Lo svol L'obbligazione. La sua origine. Le fonti delle obbliga La nozione del contratto. Le sue fasi ed il suo fonda. mento. I requisiti essenziali. I vizî del consenso ed alcune recenti teorie. L'interpretazione dei contratti. Le loro classificazione e le dottrine di Kant e di Trendelenburg. venzione della stampa. Il suo fondamento ed il suo carattere. La garentia del diritto dello scopritore I diritti reali particolari. e le loro specie. In quali modi le servitù nascono, si esercitano e si estinguono. L'enfiteusi. La superficie. Il pegno e l'ipoteca. Il carattere del diritto di ritenzione Il possesso. La libertà di contrarre ed il contratto di lavoro. La libertà di contrarre, i suoi limiti e la sua guarentigia.. L'interesse e la sua limitazione. La libertà dell'interesse. L'usura ed i suoi procedimenti. L'usura come forma dell'ingiusto civile ed i modi di combatterla. L'usura come delitto. Critica della teoria di Stein. La figura specialedeldelittodiusura.La leggeela vita. La società, la cambiale, il trasporto e alcuni contratti aleatori. Il contratto di società e le sue forme. La società e la. Il prestito usurario. persona incorporale. Il regime dell'autorizzazione e della vigilanza. La cambiale antica e la moderna. L'indole del contratto di trasporto. L'assicurazione e le nuove teorie. Il giuoco. La missione sociale del diritto privato. L'eguaglianza delle parti nella locazione di opera. I sistemi che regolano la responsabilità dell'intraprenditore negli infortuni del lavoro. La famiglia primitiva. L accoppiamento e l'istinto di riproduzione fra gli animali. Le teoriedi LUCREZIO e di VICO. Le unioni pri mitive. La famiglia femminile. L'erogamia ed il ratto. Gl'inizi e lo sviluppo della famiglia patriar   . matrimonio. Le sue condizioni.Il matrimonio civile. La precedenza del matrimonio civile. I rapporti fra i coniugi. L'autorizzazione maritale. Il libro di Bebel e le idee di Spencer. I sistemi con cui si regolano i beni nel matrimonio. L'indissolubilitá matrimoniale ed il divorzio. L'ideale dell'indissolubilità. Le esigenze concrete della vita.La quistione del divorzio in rapporto ai diritti individuali ed alle ragioni sociali e storiche. Il divorzio e la Chiesa. Le cause di divorzio.Le cautele. La tendenza a rivivere in altri. Il fondamento e le fasi della patria potestà. La tutela,le sue specie e la cura. L'adozione. I figli nati fuori del matrimonio. La ricerca della paternità. La legittimazione . Idea, storia e fondamento della successione. Il concetto dell'eredità. La successione legittima e la te. stamentaria nella storia. La successione ed il culto degli antenati. Le dottrine intorno al fondamento  cale. La progressiva individuazione della parentela. Il processo di specificazione e la fine della famiglia. L'amore come fondamento del matrimonio. L'idea del La societá coniugale.. La società parentale. della successione. Il condominio domestico ed il diritto di proprietà come basi della successione. La successione legittima e la testamentaria. La prossimità della parentela e del grado. La capacità   di succedere. Le classi degli eredi. La rappresentazione. La capacità di testare e di ricevere per testamento. Le specie di testamenti, La legittima. Il diritto di rappresentazione e la successione testamentaria. L'errore nella causa finale ed impulsiva, e le condizioni.Il diritto di accrescere. La sostituzione e la fiducia. I principi comuni ad ogni specie di successione. Il mondo romano è il mondo del volere, e quindi del diritto e della politica. Il volere in siffatto mondo da un lato continua a mostrarsi negli ordini superiori ed inflessibili dello stato, e dall'altro comincia a svolgersi in forma di diritto individuale. Con il principio del volere, di sua natura soggettivo, il diritto privato non può non sorgere, e lo stato non può più per lunghissimo tempo conservare le rozze sembianze d'una organica oggettività naturale. In Roma, il diritto privato ė nei suoi primi momenti stretto, ferreo ed arcano. Poi è ampliato, oltre al divenire palese, giovato, supplito e corretto dall'equità, ch'è lo stesso diritto in opposizione ad una legge, la quale non ha saputo attuarlo. Alla fine è diritto umano, e per conseguenza proclama il principio, che la schiavitù, istituto delle genti e contronatura, non riguarda l'anima, echegliuomi ni innanzi al diritto naturale sono liberi ed eguali. CICERONE, il filosofo più alto del mondo romano, non avendo coscienza scientifica della manifestazione del diritto soggettivo, come atto dell'astratta potenza del volere, ė inferiore alla stessa realtà romana. CICERONE non è autore di una filosofia propria, e segue d’ecclettico gli scrittori greci. CICERONE professa il dubbio, non crede che la mente possa  Il vuoto soggetto, rappresentato dall’accademici come oggetto, riceve ora tutta la sua concretezza, ed è in seno del Cristianesimo determinato quale Verbo o mente assoluta. La filosofia quinci innanzi s'informa al principio soggettivo. L'uomo, immagine di Dio ed in carnazione del verbo, si riabilita; e lo stato antico, perdendo il suo alto significato, è costretto a rimpiccolirsi. La parte più intima dell'individuo non è più sottoposta alla potestà politica, sibbene alle nuove credenze, che in origine si mantengono in quell'ambiente ce leste in cui sono nate, e si oppongono al mondo ancora pagano. L'Apostolo scorge una contraddizione tra gli stimoli della carne e gl’impulsi dello spirito. LATTANZIO crede che la vera giustizia sia nel culto di un divino unico, ignoto ai gentili. AGOSTINO parla di una città celeste, sede di verità e di giustizia, in antitesi alla città terre stre, fondazione di fratricidi e prodotto del peccato pri  6 essere assolutamente certa, é pago della semplice verosimiglianza. Nell'etica elimina il dubbio per leconseguenze dannose, e fa appello alla coscienza immediata, in cui si ritrovano i germi della virtù, ed al consenso del genere umano, per definire l'onesto e per stabilire alcuni pre supposti speculativi di esso. Preferisce il principio etico del PORTICO, che tempera da uomo pratico. Trae il diritto non dalle leggi di le XII tavole o dall'editto, ma dalla natura umana. Riproduce la teoria aristotelica del lo stato, e si attiene alla forma mista, propria degl’ordinamenti politici di Roma. NOME COMPIUTO: Luigi Miraglia. Miraglia. Keywords: Cicerone. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Miraglia” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Misefari: la ragione conversazionale e l’implicatura conversazionale --  implicatura anarchica – la scuola di Palizzi -- filosofia calabrese – filosofia italiana -- Luigi Speranza (Palizzi). Grice: “My pupil A. G. N. Flew once referred to Humpty-Dumpty as defending what Flew called ‘semantic anarchism.’ Of course, Flew never read the Alice books! On the other hand, Misefari did, and he was a REAL anarchist!” Grice: “Etymologically, ‘anarchy’ is lack of principles – as in Austin!” – Grice: “Cicero could not translate or would not translate this dangerous Hellenic concept!” -- Filosofo italiano. Palizzi, Reggio Calabria, Calabria.  ‘Io non sono italiano; io sono calabrese!” Fratello di Enzo (politico calabrese del P.C.I., storico e poeta), di Ottavio (calciatore reggino tra i più conosciuti nei primi anni del secolo; giocò nella Reggina e nel Messina) e di Florindo (biologo, attivista della Lega Sovversiva Studentesca e del gruppo "Bruno Filippi").  Dopo aver frequentato la scuola elementare del piccolo paese di nascita in provincia di Reggio Calabria, a undici anni si trasferì con lo zio proprio a Reggio Calabria. Già da adolescente, influenzato dalle frequentazioni di socialisti e anarchici in casa dello zio, partecipò attivamente alla fondazione e allo sviluppo di un circolo giovanile socialista (intitolato ad A. Babel, rivoluzionario tedesco dell'Ottocento). Iniziò a collaborare al giornale Il Lavoratore, organo della Camera del Lavoro di Reggio Calabria, firmando gli articoli come "Lo studente". Collaborò nello stesso periodo a Il Riscatto, periodico socialista-anarchico stampato a Messina; e con Il Libertario, stampato a La Spezia e diretto da Binazzi. A causa della sua attività anti-militarista esercitata all'interno del Circolo contro la Guerra italo-turca, fu arrestato e condannato a due mesi e mezzo di carcere per «istigazione alla pubblica disobbedienza».  Fu nei due anni successivi che M. si convertì dal socialismo all'anarchia. Ciò avvenne soprattutto con la frequentazione da parte di  Berti, suo professore di fisica presso l'"Istituto Tecnico Raffaele Piria".  Si trasferì a Napoli e si iscrisse al Politecnico, dopo avere studiato fisica e matematica alle superiori, e anche per non dispiacere al padre, proseguì tali studi. Pesò inoltre su questa decisione il fatto che in quegli anni, dopo la tragica distruzione della città di Reggio Calabria a causa del terremoto del 1908, il lavoro che garantiva le maggiori certezze era proprio quello dell'ingegnere. Nondimeno continuò per proprio conto gli studi a lui prediletti: politica, filosofia, letteratura, come aveva fatto fino ad allora. A Napoli si fece subito avanti nell'ambiente anarchico. Il movimento a Napoli contava allora di un centinaio di aderenti.  Si rifiuta di partecipare al corso allievi ufficiali a Benevento e fu condannato a quattro mesi di carcere militare. Diserterà una seconda volta, trovando rifugio nella campagna del beneventano in casa di un contadino. Tornato a Reggio Calabria, interruppe una manifestazione interventista nella centrale Piazza Garibaldi, salendo sul palco e pronunciando un discorso antimilitarista. Venne per questo motivo arrestato e condotto presso il carcere militare di Acireale; sette mesi dopo venne trasferito presso quello di Benevento. Da lì riuscì ad evadere grazie alla complicità di un amico secondino. Fu tuttavia intercettato alla frontiera del confine svizzero; ancora incarcerato, riuscì nuovamente nella fuga. Tocca il territorio svizzero, ma i gendarmi lo condussero al carcere di Lugano. Giunte dalla Calabria le informazioni su di lui, essendo un uomo politico, dopo quindici giorni fu lasciato libero con la facoltà di scegliere il luogo di residenza. Indicò subito Zurigo, dove sapeva di potere rintracciare Misiano, suo caro amico e noto esponente politico socialista, anche lui accusato di diserzione. A Zurigo trovò ospitalità presso la famiglia Zanolli, dove si innamorò della giovane Pia, che diventerà sua compagna di vita.  Durante il periodo di esilio in Svizzera, Bruno svolgeva attività politica tenendo i contatti con Luigi Bertoni e con altri gruppi anarchici elvetici, collaborando anche al giornale: Il Risveglio Comunista Anarchico. Svolse una serie di conferenze in varie città della Svizzera. M. si autoannunciava con un suo pseudonimo anagrammatico Furio Sbarnemi. A Zurigo frequenta la Cooperativa socialista di Militaerstrasse 36 e la libreria internazionale di Zwinglistrasse gestita dai disertori Monnanni, Ghezzi e Arrigoni; in questi ambienti conosce anche Angelica Balabanoff.  Venne arrestato per un complotto inventato dalla polizia. Fu incolpato innocentemente con l'accusa di avere fomentato una rivolta nella città e di «aver fabbricato bombe a scopo rivoluzionario». Con lui furono arrestati diversi attivisti politici, tra i quali lo stesso Francesco Misiano (che fu poi rilasciato perché socialista e non anarchico). Rimase in carcere per sette mesi, e venne poi espulso dalla Svizzera. Grazie ad un regolare passaporto per la Germania, ottenuto per ragioni di studio, si recò a Stoccarda.Lì entrò in contatto con Zetkin (che gli rilascia una lunga intervista sul movimento rivoluzionario in Germania) e Vincenzo Ferrer. Poté rientrare in patria, in seguito all'amnistia promulgata dal governo Nitti. -- è a Napoli e poi a Reggio Calabria. E un periodo intenso per la sua vita militante di M. A Napoli partecipò come oratore a molte manifestazioni, si prodigò a favore dei suoi compagni colpiti dalla repressione, denunciò le provocazioni della polizia; tenne numerose conferenze e comizi. Con il dentista anarchico Giuseppe Imondi, stampò alcuni numeri del giornale: L'Anarchia. In autunno fu chiamato a Taranto a svolgere il compito di segretario propagandista presso la locale Camera del Lavoro Sindacale. Ha stretti contatti con Malatesta, Berneri, Binazzi, Borghi, Vittorio e altri esponenti dell'anarchismo e del sovversivismo italiano. Si impegnò su più fronti per la campagna a favore degli anarchici Sacco e Vanzetti. Nello stesso periodo e corrispondente di: Umanità Nova, settimanale anarchico diretto da Malatesta e collaborò al periodico: L'Avvenire Anarchico di Pisa. Continuò i suoi studi a Napoli con qualche salto a Reggio Calabria con la sua compagna  Zanolli, che sposò. Si laureò a Napoli. Successivamente si iscrisse anche alla facoltà di filosofia.  Nonostante l'avvento del fascismo, fondò un giornale libertario, “L'Amico del popolo,” che però dopo il quarto numero fu soppresso dalle autorità. Nel primo numero del giornale,scrisse un editoriale dal titolo “Chi sono e cosa vogliono gli anarchici.” Lo scritto è l'espressione del suo pensiero libertario:  «L'anarchismo è una tendenza naturale, che si trova nella critica delle organizzazioni gerarchiche e delle concezioni autoritarie, e nel movimento progressivo dell'umanità e perciò non può essere una utopia.»  Da esperto di geologia, progettò per primo in Calabria l'industria del vetro e fondò a Villa S.Giovanni, la prima vetreria in Calabria (Società Vetraria Calabrese). In quegli stessi anni subì però persecuzioni continue da parte del regime. E cancellato dall'Albo di categoria e non poté più firmare progetti. Gli venne mossa l'accusa di avere «attentato ai poteri dello Stato, per il proposito di uccidere il re e Mussolini». Fu prosciolto dopo venticinque giorni di carcere. La polizia ravvisò in un discorso di commemorazione durante il funerale di un amico (tra l'altro un industriale fascista, Zagarella) un'ispirazione anarchica e pertanto lo propose per l'assegnazione al confino. Fu arrestato, in carcere si sposa con Pia Zanolli, fu inviato per il confino, prigioniero a Ponza. Tuttavia sembra che tale provvedimento fosse stato determinato da altri motivi. M., che era ingegnere minerario, si era attivamente impegnato nello sfruttamento su larga scala di giacimenti di quarzo, materia prima per l'industria vetraria, che fino a quell'epoca dipendeva, in gran parte, dai silicati stranieri.  Assunto come direttore tecnico della Società Vetraria Calabrese (di cui era stato finanziatore e Presidente il succitato Zagarella) egli si era dovuto ben presto scontrare con l'assenteismo e l'inettitudine del consiglio di amministrazione che si schierò contro di lui con l'intenzione di eliminarlo in qualsiasi modo, ricorrendo anche ad espedienti politici. Giustizia e Libertà, in un articolo anonimo ddal titolo «Politica e affarismo. Il caso di un ingegnere libertario», attribuisce la causa del confino alle manovre dei suoi ex soci. Durante il confino stringe amicizia con Torrigiani, Gran Maestro del Grande Oriente d'Italia, il quale lo affilia alla Massoneria.  L'amnistia del decennale del fascismo lo liberò dal confino dopo due anni. Ma tornato in Calabria vide il vuoto intorno a sé; scrive infatti a sua moglie: "Amnistiato sì, però a quale prezzo: la salute sconquassata, senza un soldo, senza prospettive per l'avvenire". Gli viene diagnosticata l'esistenza di un tumore alla testa. Va e viene con la moglie da Zurigo a Reggio Calabria. Riesce a trovare il capitale necessario per l'impianto di uno stabilimento per lo sfruttamento della silice a Davoli (in provincia di Catanzaro).  Le sue condizioni di salute peggiorano a causa del tumore. Perde conoscenza, viene ricoverato in stato gravissimo nella clinica romana del Senatore Giuseppe Bastianelli, e lì si spense la sera stessa. Ancora ragazzo, studente, cominciò a ribellarsi contro l'ingiustizia del mondo che lo circondava: Palizzi Superiore, un paese tra i monti dove il castello feudale dei signori locali dominava la valle, dove si ammucchiavano piccole e povere case desolate di contadini. E si ribellò a quel mondo, costruito secondo quell'immagine topografica che portava impresso nella memoria: sopra, chi comanda e non lavora, sotto, chi subisce e lavora. E ancora ragazzo cominciò a sognare un mondo in cui quella gerarchia fosse sovvertita prima, distrutta poi. Poteva scegliere di ispirarsi al socialismo marxistico o al socialismo libertario. Del primo apprezzava l'analisi dell'antagonismo tra le classi, ma mostrava perplessità circa i mezzi proposti dalla diagnosi marxistica per fronteggiare il pericolo di una rivincita dell'avversario di classe. Inclinò perciò verso il socialismo libertario.  «Nel comunismo libertario io sarò ancora anarchico? Certo. Ma non di meno sono oggi un amante del comunismo. L'anarchismo è la tendenza alla perfetta felicità umana. esso dunque è, e sarà sempre, ideale di rivolta, individuale o collettivo, oggi come domani. M., Taccuino personale. La scelta della diserzione fu coerente con il suo obiettivo di combattere non la guerra degli stati, ma a fianco degli oppressi di tutto il mondo contro il loro nemico, tenendo alta la bandiera dell'internazionalismo. Pur sottoposto senza tregua alla persecuzione della polizia e all'inquisizione della magistratura, fu sempre al suo posto accanto a coloro che lavoravano e soffrivano. Come ogni rivoluzionario sincero e coerente, pagò col carcere e col confino la sua fede in un ideale.  Chi sono gli anarchici. Secondo M., essere anarchici voleva dire per prima cosa proclamare, contro ogni violenza, l'inviolabilità della vita umana. Inoltre significava lottare per l'abolizione della proprietà privata e a favore della socializzazione dei mezzi di produzione e di scambio. Proprio per questo gli anarchici sono, di fondo, dei socialisti. A questo esperimento di vita sociale andava affiancata la lotta contro lo Stato, che ne impediva la realizzazione. E la lotta contro lo Stato non poteva essere vittoriosa se non con la rivoluzione. Dunque gli anarchici sono socialisti, antistatali e rivoluzionari. Elemento fondamentale della lotta, secondo Misefari, era l'allargamento di essa alla sfera internazionale. È comunque una lotta che non si fa violenta. M. è fortemente pacifista, contrario all'uso della forza e della violenza armata. L'anarchico è inoltre antireligioso: la religione infatti è considerata "fattore di abbrutimento per l'umanità".  Antimilitarismo Per M. la guerra è pura barbarie, speculazione capitalistica consumata in nome dello Stato.  «L'esistenza del militarismo è la dimostrazione migliore del grado di ignoranza, di servile sottomissione, di crudeltà, di barbarie a cui è arrivata la società umana. Quando della gente può fare l'apoteosi del militarismo e della guerra senza che la collera popolare si rovesci su di essa, si può affermare con certezza assoluta che la società è sull'orlo della decadenza e perciò sulla soglia della barbarie, o è una accolita di belve in veste umana.»  Religione La religione è considerata come un anestetico delle facoltà critiche della mente umana. Sarebbe proprio la religione a imprigionare le energie morali dell'uomo, a inebetire lo spirito critico e di riflessione. Perciò i popoli più religiosi sarebbero i meno progrediti e i più afflitti dalla tirannia, mentre, laddove la religione sparisce, lì è florida la libertà e il benessere.  «È il più solido puntello del capitalismo e dello Stato, i due tiranni del popolo. Ed è anche il più temibile alleato dell'ignoranza e del male.»  È forte nel pensiero di M. la volontà di sottolineare l'uguaglianza sociale tra uomo e donna. In anni difficili e lontani dalle battaglie del femminismo di metà Novecento, egli afferma che la donna nobilita e abbellisce la condizione di vita umana. È dovere della donna lottare per risollevarsi da una condizione di inferiorità, che è tale in virtù di un "delitto sociale" e non dovuta a leggi di natura.  «Donne, in voi e per voi è la vita del mondo: sorgete, noi siamo uguali!»  M. vive di sogni, di ideali. Nella sua concezione non esiste un artista, che sia poeta, filosofo, persino scienziato, che si sia mai messo al servizio della menzogna. Se tutti potevano essere vili, un artista non poteva.  «Un poeta o uno scrittore, che non abbia per scopo la ribellione, che lavori per conservare lo status quo della società, non è un artista: è un morto che parla in poesia o in prosa. L'arte deve rinnovare la vita e i popoli, perciò deve essere eminentemente rivoluzionaria. Poesia composta da M.:  FALCO RIBELLE. Un giovane falco che drizza il libero volo Ne l'alto, ove sono i fulgori di soli immortali Un giovane falco ribelle o piccoli, io sono. Mi spinge ne' campi ignorati, un acre desio Di sante ideali battaglie, di luce e di gloria. Mi splende nell'occhio la speme di certe vittoria, Mi parla nel core la voce sinfonica, dolce D'un caro sublime Pensiero, ch'è Bene ed Amore. Ho giovini l'ale e robuste, o venti, o cicloni, O fulmini immani feroci, vi lancio la sfida. Voi soli potete pugnare col giovine falco, Chè Luce, chè Forza, chè Vita multanime siete. Ma voi, piccoli, no. Coi vermi guazzate nel fango, Dal fango mirate del falco il libero volo.»  Frammenti «Prima di pensare di rivoluzionare le masse, bisogna essere sicuri di aver rivoluzionato noi stessi»  «Ogni uomo è figlio dell'educazione e della istruzione che riceve da fanciullo. Gli Anarchici non seguono le leggi fatte dagli uominiquelle non li riguardanoseguono invece le leggi della natura»  «Prima l'educazione del cuore, poi l'educazione della mente»  «Socialismo vuol dire uguaglianza, vuol dire libertà. Ma l'uguaglianza non può essere senza libertà; come la libertà non può essere senza l'uguaglianza: dunque socialismo e anarchia sono due termini dello stesso binomio, sono i due inseparabili fattori della redenzione proletaria.»  «Quando la giustizia non sarà la durda infame delle tirannidi, quando l'amore non sarà deriso, quando il ferro non sarà legge e l'oro non sarà dio, quando la libertà sarà religione e sola nobiltà il lavoro, allora, solo allora, il mio rifiuto della guerra sarà benedetto.»  «M'è questa notte eterna assai men grave del dì che mi mostrò viltà dei forti e pecorilità di plebi schiave. Lungi da quì il pianto: sto ben coi morti!  (epitaffio) Opere complete M., Schiaffi e carezze, Roma, Morara, M., Diario di un disertore, La Nuova Italia, Entrambi i testi sono stati pubblicati postumi sotto lo pseudonimo Furio Sbarnemi.  Le schede biografiche di alcuni esponenti anarchici calabresi, A/Rivista Anarchica, Antonioli, Antonioli, E. Misefari.  Antonioli,  Pia Zanolli era nata a Belluno. Dopo il matrimonio con Misefari, fu iscritta nell'albo dei sovversivi pericolosi, venendo poi arrestata col marito a Domodossola (cfr.: A/Rivista Anarchica)  Chi sono e cosa vogliono gli anarchici, ed. settembre.  Antonioli, Pia Zanolli, L'Anarchico di Calabria, Roma, La Nuova Italia, Utopia? No, Pia Zanolli, Roma, ALBA Centro Stampa, E. Misefari, biografia di un fratello, Milano, Zero in condotta, M. Antonioli, Gianpietro Berti, Santi Fedele, Pasquale Luso, Dizionario biografico degli anarchici italianiVolume 2, Pisa, Biblioteca Franco Serantini, Bruno Misefari, Schiaffi, Carezze e altro, Pino Vermiglio, Laureana di Borrello, Ogginoi, Furio Sbarnemi, Diario di un disertore, Camerano (AN), Gwynplaine, Dizionario biografico degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Horizons Unlimited srl. Bruno Misefari presso l'International Institute of Social History di Amsterdam, su iisg.amsterdam, Fondo M. presso la Fondazione Lelio e Lisli Basso di Roma, su fondazione basso. Gli anarchici contro il fascismo, celebre articolo di Giorgio Sacchetti. NOME COMPIUTO: Bruno Misefari. Misefari. Keywords: implicatura. Refs.: Luigi Speranza, “Grice e Misefari” – The Swimming-Pool Library.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Mocenigo: la ragione conversazionale – filosofia italiana – Luigi Speranza (Venezia). Filosofo italiano. Venezia, Veneto. Abstract: H. P. Grice: “In Italy, ‘philosopher’ does NOT mean ‘analysit of ordinary-language’!” -- The  Institutiones of M.  serve as a systematic exposition of the philosophy of the Lycaeum – that the Italians spell ‘lizio’ --, specifically designed to modernise and structure the ancient concepts of logic, rhetoric, and communication for a Renaissance audience. M.'s Institutiones is part of a broader Renaissance tradition of "institutional" writing — works intended to establish foundational principles of a discipline. The treatise typically follows the Organon, of the Lyceum, organizing knowledge from a simple term to a complex syllogism. It aims to provide a framework that bridges the gap between theoretical logic and the practical application of language – civile conversazione -- in civil life. While focusing on logic, it integrates elements of rhetoric and ethics, viewing communication not just as a technical skill but as a moral responsibility of the citizen.  M. develops the model of the ‘lizio’ by shifting it from a strictly "utterer-centric" oral tradition to a more comprehensive "logic of discourse" suitable for written and institutional communication.  M. emphasises the unity between Logic (Logos), Rhetoric (Pathos), and Grammar, refining Aristotle's view that communication is a tool for revealing truth rather than just persuading an addressee. The Enthymeme as a Link: He focuses on the enthymeme, a rhetorical syllogism, as the primary bridge between formal logic and public communication, allowing complex philosophical truths to be communicated effectively to a non-expert addressee. Civil Communication: He develops the concept of comunicatio as a civic bond. While communication in the ‘lizio’ is often one-way (utterer to passive addressee), M.’s treatise frames it as an essential component of social institutionalization, where shared logical structures allow for stable governance and legal order. M. expands on Ethos by linking the utterer’s s credibility – H. P. Grice: trustworthiness -- to their mastery of the Institutiones themselves—arguing that a communicator's authority is derived from their systematic training in logical and ethical principles. Nasce da Chiara di Carlo Contarini e da Piero dei M. di S. Samuele detti di Casa Vecchia, prestigiosa famiglia del patriziato. Studia filosofia a Padova ed è affiliato dell’accademia di Venezia. Copre le cariche di savio agl’ordini, ambasciatore straordinario in Polonia, provveditore alle Pompe e avogadore fiscale. È eletto oratore ordinario al duca di Savoia appena re-integrato nel suo stato quando, ancora laico, gli si spalancarono le porte della carriera ecclesiastica. Infatti, è designato da Venezia come candidato per l’arcivescovato cipriota di Nicosia -- da cui dipendevano le diocesi di Famagosta, Paphos e Limassol. Lo stesso Pio, in ottimi rapporti colla serenissima, ne propose la nomina in concistoro su raccomandazione del cugino ex fratre Alvise M. -- all’epoca ambasciatore a Roma e poi doge -- e del veneziano Commendone, vescovo di Zante e nunzio pontificio. Alla carica di metropolita è associato il titolo di legatus natus, che da diritto all’abito color porpora e alla precedenza sugli altri arcivescovi. Ricevuto il pallio arcivescovile, M. è consacrato. Salpa da Venezia per l’isola di Cipro con una numerosa familia che annoverava il filosofo Patrizi, il vicario ferrarese Sacrati, nipote di Sadoleto e futuro vescovo di Carpentras, il maestro di casa Graziani, cui si aggregarono due gesuiti. Entra trionfalmente a Nicosia, primo vescovo residente dopo una serie di ordinari assenteisti tratti dalla nobiltà cipriota. Lascia Cipro per il concilio di Trento dove si ferma sino alla conclusione. Qui si pronunciò a favore della residenza divino iure, pur conservando un atteggiamento di ferma difesa del primato papale e della struttura gerarchica della Chiesa che il M. condivideva con il suo teologo, il domenicano Adriano Beretti, poi inquisitore di Venezia. Da Trento in compagnia di Beretti si recò a Roma, dove fu consultore del S. Uffizio (Arch. di Stato di Firenze, Mediceo del principato). Nominato commissario generale dell’Inquisizione del Regno di Cipro, fece ritorno nell’isola. Qui dovette destreggiarsi tra le resistenze del clero greco, la politica veneziana volta a non turbare i rapporti con i sudditi greci e la necessità di applicare le norme tridentine, in ottemperanza alle quali convocò il sinodo diocesano. In quel periodo compì probabilmente un viaggio in Terrasanta. Dopo aver generosamente contribuito alla fortificazione antiturca di Cipro, nel maggio 1568 fu convocato in patria per giustificare davanti al Consiglio dei dieci la lite con un vescovo greco dell’isola, gli echi della quale suo malgrado erano giunti a Roma sino a Pio V. Poté quindi scampare alla conquista ottomana di Cipro, a seguito della quale perse gran parte delle proprie entrate e sostanze. In patria riallacciò i contatti con docenti dello Studio padovano e con uomini di Chiesa veneti: i filosofi Federico Pendasio e Francesco Piccolomini, il canonico Alvise Giustiniani, i vescovi Giovanni Dolfin e Giulio Savorgnan, il teologo domenicano Gerolamo Vielmi, vescovo suffraganeo di Padova, il patrizio Diedo, nella cui abitazione padovana si organizzano dispute filosofiche. Nel palazzo di famiglia in Prato della Valle M. ospita con il suo seguito l’amico e coetaneo cardinal Commendone, inviato legato apostolico alla corte imperiale. È un periodo di studio ma anche di crescenti difficoltà finanziarie aggravate dalla lite scoppiata per ragioni patrimoniali con il fratello maggiore Marcantonio, per dirimere la quale dovette intervenire il cugino doge. Il nunzio a Venezia Facchinetti scrive a Roma. Questo prelato è di casa Moceniga, della famiglia del principe et dei più stretti parenti ch’egli habbia; si ritrova povero, è riputato molto erudito negli studii di filosofia e di costumi buonissimi -- Nunziature di Venezia, cur. Stella, Roma. Alla stessa data risalgono lettere accorate di M., l’una a Gregorio, l’altra a Borromeo affinché gli trovassero un ruolo entro quella chiesa postconciliare cui, dopo aver rinunciato al servizio della patria, è ansioso di essere utile con i propri ampi mezzi culturali -- Milano, Biblioteca Ambrosiana. M. partì per Roma dove alloggiò nel palazzo del cardinal Commendone, proposto da Venezia per la carica di coadiutore con diritto di successione del patriarca di Aquileia Grimani. Nel corso delle delicate trattative – la Repubblica ha facoltà di proporre tre nomi per la successione di Aquileia solo alla morte del patriarca – emerge l’esistenza di un procedimento a suo carico presso il S. Uffizio, basato sulla denuncia presentata da fra Antonio da Venezia, inquisitore domenicano di Pera. Questi aveva accompagnato M. nel viaggio via terra da Costantinopoli a Venezia alla volta di Trento e, mentre l’arcivescovo è impegnato nei lavori conciliari, lo denuncia a Roma per il possesso di un libro proibito -- la geografia di Tolomeo commentata da Münster -- e per aver esposto pubblicamente durante il viaggio tesi sospette sul rapporto tra fede e opere, sostenendo la necessità di riaprire la questione al concilio. Inizia allora una lunga e segreta trattativa -- M. è primo cugino del doge in carica -- tra l’ambasciatore veneziano Tiepolo, il papa e i cardinali inquisitori Rebiba, Gambara e Madruzzo. Tiepolo, grande amico di M., giunge al punto d’esortare il papa a contenere l’autorità dei cardinali inquisitori e a chiuder loro compitamente la bocca onde non potrieno più parlare di religione in concistoro -- Arch. di Stato di Venezia, Senato, Roma. Dinanzi a Gregorio che si scherme affermando di essere giurista e non teologo, il cardinal Commendone e Tiepolo ottennero che M. fosse esaminato dal teologo gesuita Toledo, il quale concluse che i cardinali dell’Inquisitione procedevano alle volte troppo rigorosamente, ed alle volte ancora s’ingannano prendendo errori notabilissimi. Alla fine, M. dove rinunciare alla successione di Aquileia -- per la quale fu nominato un altro candidato proposto da Venezia --, rassegnandosi a ricevere il titolo onorifico di assistente della cappella pontificia in conformità al principio teorizzato dai cardinali inquisitori che neppure un’assoluzione seguita a un processo formale avrebbe potuto cambiare la sua situazione, dal momento che il solo sospetto d’eresia rende inabili alla cura d’anime. Rimasto in curia, negli anni successivi vide sfumare tutte le possibilità di nomina ai benefici vacanti nel domino veneto. Il Dialogo della perfettione della vita politica di Paruta, ambientato a Trento, pone M. all’apice del suo prestigio tra gl’interlocutori dell’immaginaria conversazione di uomini di chiesa e patrizi veneziani sullo sfondo del concilio. Pubblica le Universales institutiones ad hominum perfectionem quatenus industria parari potest -- Venezia, Manuzio --, imponente trattato latino in folio organizzato secondo le partizioni della filosofia del lizio. M. delinea l’utopia di una perfetta società gerarchica e di un sistema educativo articolato in collegi, all’apice dei quali si trova il sommo sacerdote, unico garante delle verità di fede e giudice supremo delle controversie. È un’evidente esortazione a Gregorio, cui il trattato è dedicato, affinché, scavalcando l’Inquisizione, giudica il suo caso esercitando il ruolo che gli spetta. L’opera, ristampata a Venezia, è ripubblicata a Ginevra in un’antologia filosofica includente scritti di CESALPINO (vedasi) e di TELESIO (vedasi) -- Tractationum philosophicarum -- con rimaneggiamenti nell’ultima sezione, dove l’autorità del sommo sacerdote è sostituita con quella di Cristo. Le Universales institutiones sancirono la fama di filosofo di M. Se l’amico Valier gli dedica il De recta philosophandi ratione – pubblicato con espunzione della dedica al M. (K. Müllner, Reden und Briefe italienischer Humanisten, Wien) –, il senese PICCOLOMINI (vedasi) lo annovera col cardinale Valier tra coloro che hanno purgato la filosofia umana da ogni errore e l’hanno congiunta con la sapienza divina -- Universa philosophia de moribus, Venezia. Già M. aveva chiesto l’aiuto di Venezia affinché la sua posizione fosse chiarita a Roma, ma i conflitti che stanno ridisegnando gli equilibri politico-istituzionali interni al patriziato veneziano e l’appartenenza della sua famiglia allo schieramento dei vecchi indussero la Repubblica a disinteressarsi del suo caso. Incalzato dalle sue richieste, Gregorio lo rinvia quindi al S. Uffizio presieduto dai cardinali Santoro, Madruzzo e Savelli affinché fosse sottoposto a giudizio. Il processo inizia. A rafforzare il fragile apparato accusatorio venuto alla luce nove anni prima, dagli archivi inquisitoriali emerge un’altra denuncia presentata contro M. dal benedettino Teofilo Marzio da Siena, collaboratore del S. Uffizio in varie inchieste. M. gli da da leggere le Vie et progressi spirituali, un trattato spirituale da lui redatto in volgare e dedicato alla sorella Paola. L’opera è inedita ma aveva già ricevuto licenza di stampa dalle autorità ecclesiastiche veneziane. Precedentemente è stata emendata su richiesta di M. dal gesuita Adorno, il quale suggerisce alcune correzioni per attenuare le accentuazioni spiritualistiche del testo. Gli interrogatori del S. Uffizio, condotti personalmente da Santoro e basati su una lista di tesi filosofico-teologiche estrapolate dal trattato volgare, si trasformarono in un serrato confronto dottrinale tra M. e il cardinale inquisitore. La sentenza è pronunciata coram sanctissimo: M. non è eretico né sospetto d’eresia ma le copie manoscritte delle Vie et progressi spirituali sono condannate alla confisca e alla distruzione pelle proposizioni ambigue, oscure e pericolose che il trattato contene. Lasciata Roma, M. muore nell’eremo camaldolese di Rua sui colli Euganei. Città del Vaticano, Arch. della Congregazione per la Dottrina della Fede, Sant’Ufficio, Censurae librorum, ff. 47-191 (processo con allegati antecedenti); Raccolta dei libri delle Censurae librorum, f. V: Vie et progressi spirituali; Concilium Tridentinum, Diaria, Friburgi Br., ad ind.; P. Sarpi, Istoria del concilio tridentino, a cura di C. Vivanti, II, Torino; L. de Mas-Latrie, Histoire des archevêques latins de l’île de Chypre, in Archives de l’Orient latin; A. Dyroff, Ueber Fr. Bacon Vorläufer (Mocenigo), in Renaissance und Philosophie, Beiträge zur Geschichte der Philosophie, XIII, Bonn; A. Serrai, Storia della bibliografia, I, Roma, Setton, The Papacy and the Levant, Philadelphia, Cozzi, La società veneziana del Rinascimento in un’opera di Paruta: «Della perfettione della vita politica», in Ambiente veneziano, ambiente veneto. Saggi su politica, società, cultura nella Repubblica di Venezia, Venezia, Caravale L’orazione proibita. Censura ecclesiastica e letteratura devozionale nella prima Età moderna, Firenze 2003, pp. 115-121; E. Bonora, Giudicare i vescovi. La definizione dei poteri nella Chiesa postridentina, Roma-Bari, ad indicem. ITVTIO* num ad n ommum perjeet tonem quateruu induftrta parari potejl, Contemplatio Prima: Qux, humanat indurtrix initia.proccfliis, atque confummationem attingens, exterorum, qux ptxtcrca ad humans perfectionis decentem adeptionem contemplanda funr, exordia, feries, ac difpoGcioncsconilituit. De primi f Ijhmmu Jnduflri m cam[is .exoreUque 4 faentifica perceptione j umendo. | A t v i « diuina vi» rerfi omnium \ bonum» ac confummationc mten j dir. I taque iit , quz rationis» ele k ttjonifque munere funt dertituta ■ indelebilem auandam ad propriu j opus propennonem ingenuit , vt, f ane, qua nec peteipiunt , nec imi- * tantur,Ted referunt cicdrn, impel- lente,ac dirigente, 8 c proptia munia obeant, eorun- dem fruftus abunde recip jant.Homines vero, qui ratio- re, ac cle&ic/nc ducuntur,ipfamque diurnam artf per- cipiunt,& imitantur , ne j redto harum vfu facile rece- dere poffent, illius legis vinculo dcuinxir.tjuz eiufdcm proprij muncr is amorem, ac funftionem indefinencet proponit, &: imperat, fimulque hominum rationem, ele- ctionem , ac vires ita coarfiat, vt huius vinculi difiolu- cionem neqUe aggredi , neque expetere , neque conci- pere poflint. ldeoque homini propriiffimum eft.fingu- la cum regulx alicuius tortanti fcu inquifitione, feu vfu aggredi, & exercere, arte fcilicetac induftria vti. Hinc etiifuenit , vt hominfi vnicuique vehemens quidl fen. fuum omnium , ac in primis oculorum amor diuinitus tribuatur.miraque cupiditas fenticndi,ac fingula expe- riendi-dum enim, his impellentibus, fenfus exercet , ac experimentis infirtit , nonnulla illi interne infigantur, qux totius humanz indurtriz exordia ac femina conti- nent »& hominem quam tutiffime dirigere poffunt ad cicera omnia , qux vim habent ad eiufdcm tam funda- menta tutius iacienda , firmanda excitandaquc,quim curfum omnem(prout conuenit)confumm*ndu. Exhis autem illa prxeipuum fibi locum vindicare videntur, quibus certiotes re idimur, De lingulis rebus vere affir- mare nos pofic , aut negare , Infinitum pertranfir» non poffc, Bonum amabile, ac opeabije efTc, Malum fugien- dum, & odio profequendum , Qux Natura confiant, appetere bonum, cftcraquceiufdem generis «quibus propter fummam eorum euldemiam vnufquifque af- fentitur. t Hi* tero abfque vllo erroris metu fuperaddutur alia, videlicet: Ex rebus quafdam cuique vtiles, quafdam in- utiles elfe. Ex asionibus, alias perfc&a», alias imperfe- 6Us, Ex cogitationibus , atque fentent iis quafdam cer- tas, incenas alias, ertoribulque inuolutas Itaque, nifi his Dei* ac Naturx direftiombus obfirtamus , ad id de- ducimur, vt attim tutirtime decernamus, hxc mala a nobis fugienda dic, bona texo hisoppofiu profequen da, fimulque fummam operam nauandam * vt ab opera- tionibus noftris defedus , i cogitationibus, ac femen- tiis enor omnis repellatur. In his autem afCdud , ac fe- dulbperfirtemesifacild percipiemus, tutiffima perfe* dionis humanx femina,fimulque humanz indurti iz ex- ordia,exilla perceptione fumenda dfe,quz prxilantio- ri hominis parti vere aptatur : quzque, communiori ra- tione,fcicntificx vocem obtinuit, quamuis enim Indu, ftrix humanz vis verfari poflic , 6c folcat circa corpora externa , circa proprij corporis operationes, cit*a eiuf- dera corporis habitus , morales aftus, morum habitas* circa certare determinata propofita, circa confulratio- nes, difcurfufque omnes, Se circa ipfum fcire , reliquo- rum camen nullum, nifi fcientix przceptis diligcntifli- mc cultum fuerit, ad fumma perfectionem peruenict. Ad fcienciam vero eatenus mdurtria valet, quatenus nos ad illius inquifitionem excitat, & in cius quafi pro- fpcdutn, atque complexum adducit , illam vero perfe- ctione aliqua decorare nullo modo potert. veritas nam- que, & certitudo fcientiz , ita naturales funr.vr, fi quis harum alteram ab ea fciungar, ipfammet feientiam tol- lat* fcientia enim fexuatinon potert, falfita t i feu ambi- guitati adiun&a. Cum igitur imperfeftio oriatur ex permixtione bo-» nlfif mali,ptauitas vero ex fu perato booo,& excedente contrario malo, (nanifcfiumert,fcientificam perceptio- nem ex fuimet natura ab omni imperfectione ac praui- tate liberam «fle, fimulque perfedtionem ac bonitatem fibi confonain c fient ialiter obtinere. Hoc cztcrorum nulli conucnit: nam confilia,propo- fica, morum, artiumque habitus, & adtiones PcrfeCtz,& Imperfc3x, Bonz,ac Malz appellantur, & funt. Aliud quoque fingulare,ac vere przclaruro , quodque extern omnibus crt denegatum, ipfum fcire obtinuit,vt fcilicee ex proptix naturz vi non tanedm exteris omnibus pro- priam virtutem iaiiciat , fcd ea etiam ratione, vt tum circa fe ipfum , cum circa alia omnia verfari poffit. licet enim difeurfus , confiliaque przrtamiffimc huic aftioni nobilitate proxima circa feipfa etia , & circa alia omnia exerceantur, hoc tamen non exproprix natur* vi illi» couenir, fcd quatenus principiis aliquibus ab ipfo fcue acceptis , arte quadam proprias refledtam vires , atque circa feipfa verfentur. Quantum autem attinet ad Voluntatis nortrj propo- fita, ad morum habitus corudemque vfus ad artes, cor- porifq, asiones , qoifquc fui ingenij vi intueri poterit* Is Vniuetf. Inft. ad hoiti. pcrf. Mtortyiuwfeadf* fenis amplitbdfoe acpOtcftatclongcYtteflcje. J 'Ki> rationibus pdtcre potcft , imcrta , qh* ad ho*i. Ilum perfcdioncm tnduftria parandi ajiau* rtnonc va Icat .Scientiam pruna» parro viutticav . vt prl. Vnam perficiendi /ifift utero n*qUC 1^? - pcrfeflibilta clfe,& ipfms fcicnti$ vitlutc untuinlWfflo f^m^oscertitudmfcm impertitur, inquirctium intuua purgari ac perfici pdlfe. fi ndiil cft quod fciri poflit,rcnim tamen {j ibilium refla difpofitio ex Certitudinum ‘ordine ducenda erit, nam fitienna ipia cxilUr, ac conftituitur non ex re fibi lubic- cta.fedex certo Rationis obtutu, qui itiins cft forma, tyis animaducriik,quam qu primus, Certitudo fc ipfam ‘•—'et. neque eni n) ,.quod ccrtiffimum cft , ic ceteris C a i* v t i». Dtfatnnpw frrrrpuorvn cafulM .«>« ( 4‘ r MT«- neffur « «,&€x tajpuJwpjE hmnrn ru.o*fmi. J)t vtutputpu rc venom | V » fupciii» conftituti funt , continent ettor- i huinluxln4uflii,.»<;p«fc<li°W*- Nunl! fcrtnutSincieniemJ.procdlubaf COnfumma — ‘ tioncucictperc eni:ci\dG pft-lv» c1n;m. tL'[ ' none Oppu^ri rijJHQdib an, nc^auonlbus vntur. dcIincaMiitutluspbftntoduittdiriJieiMfttwawptton^, \ Jtitijn etnn ifbtrrifltfb tilntidlde Vatlontfita.' jpfiui humanz peifcflioms, quatehiuib InfllUSa <m-  tur.(imu!cj longe dccftioaob.cmpBab^uMegoJcon flitua.qua ad propriu munus indcfinenfaiMpcnimlrt. n in quorum vnoquoq, ubbis coaflauicr mfudandum qlt, nc deficiamus nobisiplis^c cctcns.qmb.Det acNaturx legibus deuincimur. Qu«iraos IgitilrCerntudinf ali- qua,qux prima fit.quxque.fi referatur adeetcra.quxlub (cientum cadunt^eandem vim habeat in illli dirlgcdis, quaromcoufiWis.propofms.moribus.aliifquedilponcn dis, feientiam ipfam obtinere diximus. allciedum uqui- dem ell , Certitudines omnes ea ratione difpolitas cllc, vt altera ab altera pendeat, vnaque aliam contequatur, oirntts vero perducantur ai vnam, omnium euidennr #• : l.i . ,'.Arft linum , atque primam, Iqua exortxftlht. Si quis eutein cx certitudinibus hanc connexionem toIleie,calJ*m- que omnino d.fiunflas 3 (Terere velit, is facile rcipfa fa- teri cogetur, quod verbis negat- nam vel rationem ali- quam ad fuam fententiam confirmandam adducet, ve! nullam. Si nullam profcict , inanem opinionem olten- det,Sb voluntariam: fi a1iquam,eamexCettituaineaIia ducet . Certitudinum igitur connexione , re vtctflr, quam herbis rufiulerat. Si veib concedat , elTc quidem coniunflioncm aliquam Certitudlhuttt ,fcd quamlibet a fuperiori pendere, nullamquc elTc primam, infinitum certitudinum numcrUm inducet, qiio nihil repugnan- tius dici potcft. Quid enim magis certitudinem tollit, quam Infiniras?Denique fi ad ui confugerit, vt & certi- tudinum ordini alfcntiatur, 8r Infinitati aducrlerur, di- catque illud tertium, repetiri plures ordines certitudi- num,ac in horunj vnoquoque aliquam piimam cfTe, ex qua oriantur aii*, qux in eodem funt genete . primas tamc neque ab.codcm principio haUriu, neque in eun- dem finem tendere ,fcd inter fe omriino difparatas clle, rerum , ac Naturx ordinem labefaflabit , Initia noftrx oerfeflionis , qu* abipfa feienua pendere diximus, at- que adeo feientiam , 8f Perfeflionem ipfam dlucllct. Deinde , vt acutius etiam huiufcc opinionis lalfitatem videamus, feifeitor ,Ex his multis Certitudinum gene, ribusvnumnc ad omnis fcientix conftitutioncni fuffi ciat, vel omnia requirantur? Si vnum fufficit , reliqua inania etunt.quod repugnat Naturf.fin vero omnia ne- cefiaria funt.fingula quoqde vim aliquam in hanc feten- tixconftitutionein conferent, quod.niiiab vno princi- pio in vnum finem ducantur , intelligi non potelt. nam qux impulfus plani diuctfo* habent, finifquc penitu* difiunflos afpiciunr , comrnuoe opus conAitucre nullo modopoflunt. EA itaque vna prima omnium cuidcn- tiffima Certitudo, i otia ducuntur alix. At veri prima hxc Certitudo fcdulo perquirenda cft. hac enim com- prchcfa, 8 c tamquam communi aliquo femine in api mu admiffa , cx illius vi in eorum ptofpcflu facile Jeucnic- m us, qux ad Induftriam texendam, perfeflioneque pro- iequendam , prxtcrea ^xpeteda funt.lllui autem in pri- mis ammaduertidum ccnfcmus,hanc,quam nunc infti- tuimus,ContcpLationem pertinere non ad Res, qux co- Snofcendx funt.fed ad cognofcendi modu.ad ipfamvi- clicc; Ccrtitudincm.quamqui eniro uolla cft Icicntia» fatis vulgata, «ua affer»- irenos po(|e ; aut nc- . iqux omnes illius viri- bus iDnitantur,lpfa Vci3 Jpcipla tantpmr^bdo pendear. Id facile aiumaducttcr.qui eam in dubiu tcuocare tcn> taucnt. nam firqul oninei noftras cogitationes adducec in fufpiuonem,dceodcmidemafHrmabit , atque nega- bit, demtimque omnem afKrmadi ac negandi rationem tollet qua fublaepj nuHa erit Ccititodo-defiiqie vet in- ■uituseo reubhiemt.qiro mitrime Vult.ih cutn hSt^ alfdt Rationes vero, quibus cetetx Certitudines fcientifi- qrqpc perceptiones i prima, quam ii conftituimus, de- riuari poftunt, prxeipue colligendx funt ex illius parti- bus,cx earandefri pirtium viacdifpofitione. nccefTirid liquide- n cft.has parces, qux primf Certitudinis mate- riam vere condit ourj: , rerum ommum differentias , ac Certitudinum omnium materias virtute haud iccus co- tinete, quam ipfa ceteras omnes Certitudines virtute cfitincat.Siquis enim hoc in dubium rcuocare velit, hic Prirtu: certitudinis munus i\on attinget , vel iam con- ftitutis aduerfabitur. Simili etiam ratione , hatum par- tium vires, ac difpoficiones , ceterorum omniu cogno- lcibilium vires ac^ifpofujoncm obncifr. Patet autem, rerum omr.ium differentiis, fimutque earundrui viribus ac difpolh tonibus refle perceptis , nos vlteriOslatete non polle , quid ptimu Jocp ac quo paflo /odcemplan- dum fit , l'cu quo oxdiuc cctcra fint p «ofequeoda. >.4 fll. --r- • ; .! Dt tribui £erjvn arAuttbur , excnbut Pruni CtrtitnAi '■» mt fumOuf cct/ijriAit ,*< de hi<, eju t feu atnmbut "• funt <or»MUJH.t ‘fni propria. Rixa Certitudinis partes fune tres.Rcs.de quibus vcrcaffii mare , fcu negate portumus. ta, qux vere affirm.intur,fcuncgatur^V: ipfa- met Affirmatio, fcu Negatio. Hatum vnaquf- que non vnum tamdm,fcdpIutaobiicit. nam, cumdi*. citur, De vnaquaque re yci um efl, affirmare, feu nega- re, clard adn>odurn dcnionlir.it ur , Res, de quibus aliud quid affirmatur, fcu negatur, plures clfc- Ex hoc autem tam. eorum, qu* de eiUlem affirmatur, fcu negan tur, quam affirmationum, ac negat lonu muUirudinem refl^coJligi.cxploratumclE Ex his igitur Primx Certi- tudinis partibus non tres res, fcd tres Rerum feries col- ligitur qcccfle eft.Ea vcrejqux harum lericrum.feu vni- cuique communia funr,feu lingulis propria, cx carundi partium vi, attfuc cxipfa commumifiinx Certitudinis fententia, facile dcinonflrari poftunt.fimulque probar*^ Nullum cognolcibilc extra has dari ppftc. conujncitqc enim omnia, qux (eu prjnum.lcu feaindjm.fcutcriia*» fetiem ingrediuntur, pofle Rei nomen admittere, mente concipi, verbis profcrri,ac ventatem.fimulque (cuVifEc mationem, fcu negationem fullinere. nain.txifi partit m vnaquxque in ipfa comuniffimx Certitudine cenis qui- bufda vocibus profenUr,‘qux cum ncq«c inanes, neque inutilesfiiit,re aliquam, mente concept j.fen concipien dam.ex neceftitatc proponunt. Vrrii aute ea,qu^ Rei no men adralttunt.ac concipi polfunt.apta fint ad vciitatf, alTercioneniq. fuftinendam,ex eadem prima certitudine aperte? co&l rgirvir. alTcrit enim, Rei vnteuique verita- tem adiungi polTejhuiufmodiqucadiunfljoor affirma- tione, vel negatione proponi. Hxc , tuum partium vnicuique , fitnu|que vnicjuquc Rerum fenei, commiu ilia funt. Quxnam autem /Ttigulis fiiit propria, non dilli- mflt ratione colligi potetit. ciim enim vnaquxque vox cenam Contemplatio I. Pars I. is cereum conceptu excitet.ac rem certam obiiciat, mani feflfi cR.plurcs voces , in prinu cemtu Jinc aflumpus , plurcs conceptus vere excitare, ac res plurcs obticere, boc enim no admitto, fcqucrctur, Vocum multitudine vanam dTe. l>rxterea, coniundio abfquererum coniun- darum multitudine dari non poteA. Itaque »n ili hz vo- ces diucrfz diuerfa obticerent, nulla ex his partibus co- pulatio, copulacionifuc certitudo fperada clfet. Paret e- tiara, priorem partem, qttx Rei nomine proponitur, ref- P«du itlorQ quz illi vere adduntur, fundamenti feu fub iedi munus exercere, ira ramc,vt ex illorum adiedionc manifeftetur, Secunda, Adiundi feu przdic at i , Tertiam vero aiTumt,ncqi taqua fundametum, neque tanqua ad- itionum feu predicaifi,fcd vr demon Arante modos, qui- bus fubicdi ac przdicati copulatio, adimpleri potelt.I- dcoque quatenus rcfpiciatur , vt Rcs.quz veritati, nec non affirmationem feu negationem admittit, eam Re- rum fer icm pariet , quz a prima atque 1 fecunda rerum ferie fuAincri poteA, ita tamen vt ad vtriufque mani* fellat tonem pertineat. Primus igitur Rerum ordo cx illis rebus erit cfiAitu- endus , quz verz , reah ac propitz exiRcntiz innitun- tur, idcoque ad alias omnes rclarz, fundamenti par- ies fuftioerc polTunt , ac Rerum , feu Primarum rerum nomen libi decenciOimc aflumunt, perfectiori tamen ac hnperfcdiori ratione, prout peifcdiusfeu mtnusper- fcdefubfiAuntfuppofitacnnn harum remotione , reli- qua omnia auferri occede cA. Huiufmodj fuut Deus Opt.Max. Angeli, Homo,.Cx- lum^lementa, Corpora mixta, Arbores, Plantz, atque Animalia , necnon fingulx illorum partes, quatenus rci- pla determinateque fubfiRutir. Secundus ordo illas res compleretur , quz nulla propria fubfiAcntia przditz funt , vel certe refpedu propriz fubfiftentix contemplari non poliunt, fed men- tibus noflris fefe intuendas obiiciunc, quatenus Rerum veri fubfificntium occalionc excitat* exercent pio- priam concipiendi vim. H* igitur , quz dtuerforum lunt graduum, atque in rebus vere fubfiAcntibusaffir- mari teu negari polTunt , fi proprioribus vocibus vten- dum fic , non Primz res , fed Sccundz , lcu Realicatcs appdlandz erunt i propria enim fubfiAcutia carent, ac rebus fubGRentibus innituntur. Talia fune Ettc , Eden- tia , Vetius , Bonitas , Pulchritudo , omncfque vniucr- fales conceptus , vtputa , Homo , animal. Se alia huius ordinis , qur vere propria fubfiAcntia carent, neque e- Him E (Tentu aliqua adu repetiri poteft, quz non fit vel ipfius Dei , vel alicuius Angeli , vel alterius Rei yexi lubfiAent is , quem admodfi neque communis homo per (e fubfifiit , licet per fc concipi poffit. Tertius rerum ordo (vt cx eifdem colligi poteA)iliis reiwontinet.qux neque propria fubfiAcntia fulciantur, neque mentibus nothis , quatenus vere fubfiAcntia re- fpicir, fefe obiidunt , fed nihil aliud funt , quam Modi, quibus ratio fefe exercet circa vere fubfiAcntia , ac cir- ca ca,qux in vere fubfiflentibus relucent , & hoc ratio- ris adus admittere folenc. Quapropter neque Kes ab- lolutd, feu Primz res appellanda erunt , neque res fe- cundz, fen Realirates , fed res Terti*, feu Katiooaina- tes , vel Rationis Entia. Huiufmodi funt , affirmatio, negatio,fubiedurn,prxdicatum,fpedcs,diflfcicntia,fyl- logifmus,indudio,&- reliqua fimilia. P imo rerum ordini proprium eR.non tantum mente •concipi polle, fed fcnfu etiam vccunquc percipi, licet non eodem modo, aliqua enim per fi: ipfa fenfutn mouentptliqua vero per elfcdus. Eifiiem etiam conuc- nit, polle proferri non citura communibus, fed propriis etiam vocibus , nominibus fciliccr , illarum vmcuiquc fiogubritcr.fcu cx lingulari relatione impolitis. Sccfido rerum oxd:n:,:pfis fciliccc Rcalitatibus, pro- priu eft, fcnfu percipi non poflc,(ed rationis tantumodo vi attingi, ita came vt nulla animi rerteftione requirant, tifdcm etiam proprium erir,profcrri polTc non tantum vocibus corqunibus.fcd propriis eti*,qu$ ramcrclatiue Kantfimodo dctcrroinctur,ac vt ReslublUlctcsrcfpicifir. Tertio, demum rerum ordiai , ipfis icihcct Rationa- i litatibus , proprium erir,d ratione concipi pofle, quate- nus.aciem luam circa ptoprios adus refledit. Quare Sccund* etiam Intentiones appellari folent. Hz voci- bus poterunt fignificari, fed omnino communibus, nort aurem feu abfolutc.fcu relatiue proprus.de/iciunr enim non tantum i fubfiAcntia abfo!uta,‘ffid etiam arelatiua. Nullum autem Rerum ordinem prztcr hosinueniii pofic.Sr ratio fic rerum experientia demon Arant.qucm-, admodum enim ratio conuincir, fieri non potfe vt res a- liqua inueniatur, quz neque propria virtute fubfiftac neque his quz propria virtute fubfiAunc, adhzrear.ne- que ad harum conceptionem feu explicationi rationis vi conAituatur: ita etiam cx rerum vfu alTcntiri cogi- mur^a omnia quz mentibus noAris obiiciuntur ac c6- cipi polTunt ,ad horum ordinem ver$ pertinere. C a e v x i i x t. Dtfnpdorwn ordinum connexionibus , ac limtibiu. De duplici e orudetn , ac humanarum cogtmtonum ferte, de jue ilhut cognutanUyCX yua humat: a pnfeflio dt- ducenda cll fartibus ac dijojhicne. V a pertinent ad difpofitionem horum ordi- num , ncc non partium , quz ab illorum vno- quoque contineatur, facilius ac tutius per- cipientur , fi duo prius innotuerint , quz eo. rumdetn copulationem Ntturz confonain demon Arare pof.unt. Piimum cA , idem refpedu eiufdem fubtedi fic przdicati partes fuAinerc non pofie : idem enim eodem atque eadem comparatione fic notius cfTec & ignotius , indicaret 8e indicaretur, quod Primz certitudini repugnae Secundum cA , Subicdorum 8 c przdicacoruro ordines certos habere fines , exrr* quos non exeanc , alioquin infinite progrederentur. Itaque cx rebus, quz veri fubfiAunt,aIiquz SUbieilita- rummodopartes agere poterunt, non aurem przdicati, cx rebus fecundis, feu ex Realitatibus.quzdam rclueflu rerum fubfiAentium , Przdicati ,quxdam vero rclpcdlu Entium ratioius, fubieili tantummodo panes admit- tent. Ex rebus tertiis , feu ex rationis Entibus quzdam Przdicati tantummodo, nonautem (ubie^ti, locum ob- tinebunt. Neque tamen fufpicandum cll , cx huiufmodi conAitutionibus infirmati communiffimx certitudinis ventatem,quf aircr:c,vnamquamque rem veritatem feu expreffionem admittere.nuac enim attendenda non eft przdicatorum poffibihtas,qux ad Pnm* afiertionis ve- ritatem tutandam fufficir,fcd przdicatorum vtiliras,qu{ ' exnoui alicuius perceptione tantumodo deduci potcA. Vt igitur non cA negandum, aliquid addi polTc Rei, cui inter prxdicata vltimus locus apunduscA,fic diuerfum aliquid vere addi poffe, affirmare non liccr.Iraque dato, fignificabile huiufmodi effc , licebit quidem dicere , fi- gniheabile efl fignificab)le^t,cu nihil extemu aut igno cfi addatur, talis additio inutilis erit.firuAra enim tenea- tur illuArarc id, quod no tanxu cx fcipfo claru eft.fcd c* rcra omnia dira reddit.Simili ratione, illa alio fubicdto fulcicda n6 lut.qufcztcris omnib.cfiparaca fubiedli par tcsexercctjui feipfa fuftmct.Licebic tamf dicere exeplt gratia, (quiuis fine vllo comodo) Socrates e A Socrates. Quz hadenus didafunt,demoiiArire poflunr.primf ac eommunilfima certitudini proponere non tantu fci- bilia omnia, & reliqua quz quacumque alia ratione co- gnofccda funt, fed duplicectiam eorude difpofitionem obiicere.alteta fciliccc qua ab his exordiatur, quz fubie ditantfi munus admittunt, alter^ huic oppofiti , cuius initifi ab his fumitur, quz tantumodo przdicitur.Et hz «juide feries refpondent duplici rationis no Arx profpe- dui-dQ enim Naturz tantu impulfus viget, mens no Ara prius intuetur Res primi ordinis, quz exteris rcru ordi- nibus fubiiciumur, harumq; perceptioni accedunt co- prehefiones corD, quz his vere ac rcalittt anoc&ucurj fir poArcmo loco anidmaduertutur^quz magis rationa- liafunt fic refpcdualiaru rcru ac cetciori rationis En- ‘ tiu lemper Prxd^ati munia fuAinct.DXL veTb non Natu rz,lcd artis potius, atq; induAn* exeredur vis , perfe- daque contemplatio exordienda ac conzexendfi cA, or- dine omnino commutato , primo loco rycculanda iim; a." ‘ij. Vniuctf. InrtL ad hom. perf. rationis Entia» qux Ircbus exiftcntibus quam maxime didant, qux cpteros rerum ordines illuftrarc.ac manife- dare&: polfuntSc debent, ac deeifdem prxdicantur, 8f veri prpnofcenda funt.nam.ficut abfque illorum perce- ptione extera pcrfelt^cognofci no poffiint,ita'his reltc perceptis ad extera tuti defcendicur. Et hx quidem fe- riet ea etiam difponent.qux continentur in vnoquoque retum ordine: femper enim ex fimplici Naturx impii lu ea prius attenduntur , quibus fundamenti partes magis aptantur,exinduftrif veibdire&ionibus contemplatio ab illis eft exordienda. qux, fi aliis comparentur, de illis prkdicantur. Tunc igitur fcientificx perceptiones de- ccntiffimc confummabuntur, dum exordiO accepto ex his,qux i rebus fubfiftentibus quam maximi didat, fin- gulx feries abfque vllo (altu perludrabuntur. Silentio tamen demandandum non ed , Res omnes tertij ac fe- cundi ordinis pertinere ad ipfum fcire. nam, cum illarfi vnaquxquc immutabilis fu, fcictificx perceptionis cer- titudinem ac inuariabilitatemfuftinerc poted. Rerum verb,qux ingrediuntur primum ordinem»plutimx, cor- ruptioni obnoxix funt,idcoque non fcientia,fcd fenlu tantummodopercipiuntUr. Sternis etiam quxdama- ptatur edenti aliter dc ncceffarib.idcoquc fcientiam de- centiffime patiuntur, quxdam no necelfarid, fed volun- tarie, quorum nullum fcientificam perceptionem ad- mi:tit,fed ex diuina rcuclatione cognofccda lunt.ltaqv humane cognitionis tresTeuordines/eu gradus admit- tendi funt, videlicet, Scibilium, Eorum qux ex libero e- lethonis altu circa xccrna contingunt , &t Scnfibilium, quatenus reipfafubfiftunt, ac fenfu tantummodo perci- piuntur Siquis autem hos ordines adinuicem confe- rat, facile intueri poterit, Scttntificam pcrceptioneplu- rimum excellere eam, qux fenfibus exercetur, fedfum me deficere ab illius dignitate , qux obiicit xternorum mutationes volutatis vim coplc&cntcs , quxquc neque fenfuu, neque rationis vi, fed diuina reuelationctantu- modo attingi polTunr. Igitur non diffimili ratione horfi perceptio eritdcfidcrabiTior quauis fcietifica perceptio- ne,quam tamen efle fumml expetibilem cx propria na- tura , ex fupetioribus patet. Corruptibilium perceptio ex propria natura homini neque bona, neque expeti- bilis erit.omnis fiquidem illius bonitas ineo tantum- modo condituitur, quod fcu fcientiis adipifeendis, fcu cofiliis ineundis, atque propoficis dirigedis, cxtcrifquc i agendis deferuire poftit.Ipfa verb fciennfica perceptio* qux hominum naturx quam maximi propria eft, ea ra- 'tione inter prxftantiorrm ac minus prrfcdam confli- tuitur media, vt de cofiliis^humanifquc omnibus ptxfir, fimulque fenfibiliu ac corruptibilium omnium cogni- tionem exerceat ac moderetur , & prxdantiorem intcl- ligentiam affidu£ exoptandam feduloque profequendi demondret- Horum autem vrrumque eo firmius prxfta- re poterit , qu£> plenius ac firmius ea omnia percurret quxfub illi cadunt, quorumque vnumquodque propria 3uadam ratione ad fcientix confummationem coducit. cccns fiquidem Entium rationalium perceptio dedu- cit ipfum Scire ad decentem difpofitionl, ac diftinltio- nem/imiilque mentem noftram paratiffimam reddit ad proprios altus icite tutique exercendos, ob id facul- tatem logicam parte. Comprehendo cotum, qux fecun- dum Entium ordinem con(Vtuunt,necnon Alternorum omnium, quatenus fcientificd percipi poftunt , fi plcoe perluftrentur nofttum Scire primo prfftantiori tefolu- tione illuftrabir, primamque (cientia tonftituer,£m6lq) rationem pr$clarifflrais veritatibus Ornabit, eidemque 1'uauiflimos lapientia frudlus delibandos obiiciet. Se- cundo fcientif vim ad pleniorem refolutionem perdu- cet, ex qua oriuntur NaturalisPhilofophia &c Icifcif Ma- thetmticx mentemque noftia admirabili rerum omnift difpofitione proportionique decorabit ac nutriet- po- ftremo Scire noftrum ad fumma plenitudinem accon- fummationl diriget parietque Motu dircltnce Philo* fophiam,&r Medica facultatem, cx quibus oritur decens Scicntiaru extenfio ad inferiores animi vircs,8t ad cor- ruptibilium perceptionem, fimulque relta ratio confu- lendi propofiti»intentioniTque firmandae ac dirigcd(,t4 ad Motu virtutes altu adipilcendas, tu ad eas altu exer- cendas.Hac autcScietix perfcltionc coftituta,ficuti ra- tionis humanx vis his omnibus decorabitur , ex quibo* deducenda eft hominfi pcrfcltio. quatenus ab Induftria pendet, ira fperandum eft, illi defuturas no clfe illuftra- tiones corii que diuinicus reuclada funt,cftetiqur do- na prxftantiora.Obtcmpcrintes igitur prxeeptis huiu* Conttplationis,qup copleAicui cicerarum femina, has omnes Scientfx partes, eodemq*, feruato otdme.pro vi- ribus profcquemur,iis tamen prxtcrmiffii qu j pertinet ad Mathematicas, atque ad Medicinam : nitn hominum pcrfcltioni infirmius deferuire videntur. CONTEMPLATIONIS S, JtfUE CIRCA RATIONIS ENTIA VERSATTR, ET Ltgicat» facultatem ctnflituit. IN QVA SIMPLICES animi conceptio- nes, illarumquc multiplices differentur explicantur. De hiuiu Contemplationis fubieflo,p*rribiu> nc dijfofuiont. A T i o s f * Entia ,vt ex fuperioribus patet, nihil aliud funt, quam modi, quibus tum humana ratio afpiccre poteft Res, rerumque veritates omnes : tum res ipfir L ac veritates Rationis vim recipere pof- funt. Rationis vero, du tes veritatemque puri refpicit, tres funt prpcipuxxinerationes. Prima aliquid fimplici- tcr concipit. Secunda, <juod (impliciter cocipit (impii- citer copul JT.Tcrtia,quod (impliciter copulauir,ad no- uamignorimque veritati ejiciendam contungit- Id au- tem eft iifcuiTcre,feu ratiocinari.Cxtera rationis opera ex horfi repetitione varia exoriutur. Ex hoc auti mani- feftu eft , horum trium vfuu vim non param immutari po(Te,fimuIaue ad I6gi prxftatiorem ordinem perduti,4 dum ratio fioi ipfi ,fcu difeurrenti , fcu proponcnti,feu fimpliciter concipienti ,fingulari quadam ratione affi- ftit Sc prxcft Quapropter, ex huiulmodi vfb fi n6 quar- ta rationis operatio , quartus certe operandi modus de- ducendus erit, qui, vt exterorum altuum vnufquifque, propiiam contemplationem videtur expofcerc. Ex his verb quatuor, qux prxfentem pertradationem in qua- tuor partes fccant,iilud primo loco contlplandum erit, quod magis ab ipfis Rebus diftat , ide^que reflexum r*- tioms intuitum poftremo loco exercet. Reliqua etiam eadl lege difponenda erunt. Primo igitur fimpliciter concipiendi , fecundo proponendi, tertio dilcurrcndi, quarto Contemplatio II. Pars I. V qturto moderandi fcu dirigendi altus cotcmplabimur. ratio enim, dum exNaturx ordine reflexum intuitum exorditur , primo acfcngit propriam in propriis actibus dirigendis vitrotem, fecundo difcimendi. tertio propo- nendi,quarto (impliciter concipiendi. Eidem autem di- fpofitioni illx quoq, rationes fauct.qux docent, In fpe- culandi altu (impliciora prxfcrenda clfc magis cotnpo- fi:is,&: communiora minus communibus, conitat enim, Simplices animi perceptiones, tamquam exteris (impii ClOfe*,ingiedi,proponen Ji.difcurtendiquc altus, ncc- non horum altuum dircltionem , non autem econtra. Patet etiam , horum poftcriocG altuum vnutnquemquc fimpliciter concipi polTc.Propofitionct fiquidcm,dif- cutfus, Sc dircltiones lingularibus vocibus , quatenus Ungulis aptantur.internc obiiciuntur. Ipfx vero fimpli- ces perceptiones, vt communiores, neque proponendi, neque dilcurrendi , neque moderandi altus admittent. Harum autem partui tics priores, qux (ibi explicandos affirmant tres rationis altus, nccnb dilpofit tones omnes eorundem , rerumque ac veritarum hos alienus rcfpi- cientium fultincniiumque, quatenus decenter percur- rentur , parient rationalis huuis contemplationis, qux Logica appellari fo!et)thcoiiam,feu ipfaro docente Lo- gicam. Quarta vcrb,a qua demonftrandxfum diieltio- nes,mod eram inique dcccntiflima eorundem altuu iam apprime perceptorum, colHtuctpraxim eiofdem ratio- nalis corcmplarionis.feu I o^icx, finemque huic noltrx contemplationi impone: icttc enim conceptis lingulis rationis alhbus,eorundcmqucdncltionibiis,nibilpi$- tcrea expetendum erit, quod ad veritatem feu indagati* dita, feu diiudicandam conducat. Inipfatum autefim- pliciam perceptionum pcttraftatione, qux primo loco contemplationem nortram exercere debet , tua pocilli- mum prxftamla (unt.Piimdfingularuiti ordines, ac di& ferentix proponendx funt,vt abfolute atauc in fcipfis r,. T rationis vijn admittunt. Mox varix eorundem relatio- nes pcrquircndx ; quarum vnaquxque fimpliccm con- C»p.i*. ceptionem admhcit. Poftremb riinandx atque enatran- dx erunt feries ac difpoliuones omnes , quibus flmpli- cei conceptiones Rationis vim admittere atque attin- gere folcnt. Vina autem hxc fimplicium conceptio- num dolii ina extendi non potefcfingula enim ex com- muni difpofitionc ac ordine Sc petheiutur 6e conquie- fcunt.Ad vniufcuiufqueverb conceptionis confumma tionem ttia pariter fiiot neccflaria.-vidclic ciRes feu ve- ritas concipienda , Certus aliquis concipiendi modus, & Certa aliqua concipiendarum etprelliorqux, licet ex fui natura externam prolationem afpiciar, ad internam cameticonccptionern coufummandam atqnc illullran- dam plurimum condunt. Igitur cum horum.vnuquod- que (implicem rationis noftrx eonccptioncot admittat, ma nifeft u m c ft , c or uni ,qux ab folu ti, a : q; in fcipfis fi m - plicitet concipi polTunt,trcs ordines dari. Cap j. Primus retum cxpiefflbilitatem omnem vna cum ex- primendi rationibus complcllicur. C*p.j. Secundus oominct fimpliciter concipiendi rationes, 8c rerum ea(dem recipientium aptuudmcs. Cjp. s. Tertius docet ratlonl^quibusrcs fimphcUer conce- ptibiles difiinguendx ac ditponcndx funt. Horum autem ordinum voufquifquc compleUitui quidem ex nfcccffitatc eadem tria, Coceptibile fcilicet, Conceptio ncm\ atqhc Lxprcflioncm , ea tamen rario- ne,vt ordo polhemos aptetur rcbuscoccptibilibus po* thS quam Conceptioni feu Exptcffioni, Secundus con- ceptionem prxeipue refpiciat, Tertius demum circa expreffionem exprcflibilicatcmque quam maxime det i neatur. Quapropter ,ficuti hic tertius 1 rebus rcrumque veritatibus plurimum Jiftat, ita primus recipiet repeti tum atque omnino rationalem rationis intuitum, no* ftrxquc huic contemplationi pmno loco fubiicietur. Ntque vero latete nos debet , admirabili rcium omniD difpofitionc falhitn e (Te , vt rerum lignifTcabilmm cer- tifque (ignis cxptcflibriiu dollrina, nos rclh> quali tra- mite ducere poflitqn .mo ad multiplices conciofcdi ra- tioncs.mox verb horum doftnna acccdcnte, ad eoncc- pti bilium omnium dccearififimas difpoficionef attin- IO gendas. quemadmodum enim cetra figna cerros animi conceptus excitant, certi conceptus certam aliquam rem feu rei veritatem obiiciunt , fta fignorum dcltrina communis ad conceptuum dodrlnam communem nos dirigit. Ec hxc coceptuum dollrina nos manu ducet ad res rcCle comprehendendas , quatenus conceptibiles iunt.quod cafdem ob caulas circa extera omnia, qu$ de- centi ferie horum contemplationi accedunt, cuenite credendum efl. Cmr II. De conceptuum ac rerum conecpubthum , quate mu cer . titfigms ac vtcibuj proferri PoJJunt , r.uH ra & 'proprietatibus. I 6 N o K V M, quibus animi cocepros, refque ipfx ac rerum veritates proferri polfunt.qup- dam vifibilia funt , quxdam veto auditu per- cipiuntur. Quemadmodum autem inter vili- °i!ia,charaHcrcs,charaltcrumqoc copulationes diuer- fx,ira inter ea, qux ad Auditum pertinent, arctculatx ho minum voces, prxeipuas (ibi vindicant partes. Hiprt- cipuc lignorum ordines , feipfus mutuo lignare poliunt, chaiailerct enim, qui certas referunt voces ,ccrtis voci- bus fignarf folcm.Manifeftum rami elt, charalleres co- ftitui ad cenas voces vocfique dcarticulationcs lignan- das, voces vero ad certos animi conceptus excitanJos, certafque res, feu rerum veritates interne obiiciendas. Charaltcrum igitur vis ex folofignantiu ipfofque con- ft i tuentium arbitrio pendet. i rebus enim reiumque ve- ritatibus elt omnino Iciunda >fimu!que his legibus fo. luta quibus dcuinciuntur tes rcrumque veritates, ex ei aptitudine qua naturaliter exprimi poliunt. Eandem c* tiam ob caufam ipfi charalleres fubterfugiunt contem- platioricjiomnem , qua res renimque veritates intueri foIent-Voccs vei b dcarticulatx, atque ad figntficandutn airinnpcz, hcet a rebus rerumque veritaribus non paru diftent,ab illis tamen omnino non feiunguntur : ex na* rurali enim difpofttione ad illarum internas obieUio- 4°! nes efTent ia liter pertinent. Quare arbitrium illotum, qui rebus lingulis nomina voccfquc imponunt, (eu iam impolitarum vfum recipiunt, non pcrducirur ad ea,quat effluunt ex retum expielfibilium natura ac differentiis, fcd ad certarum vocum dcicllum tantummodo exten- ditur. Quapropter, licet res eadem pluribus vocibus li- gnari foleac, neque Uiflm ex idiomatum diucrfitatc, fcd m eodem etiam idiomate , exquo lynonimn conditui l olent, tignilicandi ratne modi neque augeri, neque mi- nui,neque immutari poliunt. Idcoquc ipfx voces ad fi- gnificandumafiumpix, vteumque pertinent ad contcm piationem rerum ac verirati^n,exprenionem admitti, tium.ln illarum vero fpccul mone , illx rerum cxprcfli- bilitatcs tantummodo attendenda erunt, qux (implici- tet ac primo c&ccptibiles atque explicabiles funt, qux- que nullam preterca concipiendi rationem complcltu- tur, neque in alias priores ac notiores voces potiunt re- foloLfcuvllim interpretationem recipere, illa^xccpta, qux fcucxrciipfius obteHionc.fcu per fynonima excr- eari folct. Huiufmodi funt, homo, nlbcdo,fcnberc, ea nempe , qux his vocibus exprimuntur , vere primo ac fimpliciter cxprcflibilia funt: neque enim illatum voces vllamfcu tefolueianemfcu interpretationem fuftinent. quod aliis pluribns vocibus eucnirec6ftat,vt puta, hu manum, album, fcribcns.A' huiufmodi ,& alixquxtllit Rebus aptantur,qur primo exprellibilcs non funt.quod exeo manifrflc deducitur, quoniam illarum vnaqufqutf refolutionem atqae Intcrprcrationcm admitth dicimus enim huoianum ctfc id, quod homini conucmt , idclTc album, quod albe Jinlm contine: ,5: etimelTr feriben- o ' c.qui feribendi altum exercet. Horuaiitcvnnmquodqi ficut certO alique modii cStinct coru.qup primo ac fini- pliciter exprclfibflia ac concertibilia funt, ita ex certo hoc concipicdi modo expreffibile redditur, ac proptec- ea ad pofteriore fimplicium conccptuii ordinem dedu- ccnduserit.quitauicnexhoc teflexo rationis intuitu primb obiicitur. Ipfa autem primo ac fimpliciter ex- A)ii )• Vniuerf. Inft. ad hom. pcrf. ii preflibilii , neceffjrib communi i Ico imictcrmirma funt licet enim particul tria primo fcnfihus noftnllub- iiciantut, nihilominus, vt alibi elatius demonlltabitur, hotum nulUa cipteflionc admittit, abfque illius virtutis adicaionc.cui indeterminata Se eomunia airmgere da tueft, quique eortlndeciprenibilitjtemvetc concipit. His autcin primb ac fimpliciter caprcdibilibuscom. mune eft.folitatiam tantummodo perceptionem atque conceptionem admittereicuius illud cetttflimum lignu eft, quoniam rocuin (ignificantium vimerprimere ten- tantes , voces fingulasfeiunilim perpendere cogimur, neque nobis illarum copulationes ,( nifi forti eacmplt alicuius gratia) intueri permittitur. Eadem etiam ab- inuicem d .ferunt .quoniam quidam non folitani tan- tum concipi puifunt , fed ea etiam latione, vt nullum aliod fignificabile innuantfeu connotent . quidam al- terius fignilicabilis connotationcm nccclTarib comple, dluntur . Priora, qui nihil priterea innuunt, nomine tantummodo profetti poffunt. Ecuntra etiam, qui- cumque nomine ptofetuntur , fi primi eaprerfibilia lint , fingulariter poliunt proferri ,8r nihil prxeerea con. notarc.nuiulmoai lunt, homo, albedo, paternitas Pollcriora, qui aliud pmerca connotant, non tan- tum nomine, fcd alia quoque otationis parte ptoierrl poliunt, quatenus enim vnum tantum prltcr i d ,quod fignilicant, innuunt, fcu verbo, leu pronomine , Icu ad- uerbio proferenda erunt, id fiquidem , qu;d innuitur, quadoque nihil aliud eft, quam Uuratio quidam . tunc- que Verbi vfus requiritur , vt puta , amare , amar i,clfc, quorum vnumquodquerem Sttei dutationem explicat. quandoque nominiscapredionem tcquiiit .tuntqoe id totum, quod exprimitur, pronomine erit ptofctcndu n: pronomini enim ptoptmm eft .alicuius , quod nomine proferri poteft .conttaClioncm determmationimuc in- tuendam obiicere , vt puta, ego, tu.ille.qaandoquc ver- balem prolationem admittit, tu neque AJueibij vox requiritur, vt puta , dum dicitur , Velociter. Adaetbla i*ntur pronomini proportione quadam rclpondent. vt enim pronomen, illius, quod nomine lignandum eft, contractionem determinationemque proponit , ii ud- queob id ex necifficate innuit , ita aductbium .illius, quod verbalem prolationem admittit , contractionem proponit. leu tclpe^ii ciporis , leuloci/eu modi Icu al- terius circuftatix: ideuq; illud id5 connolct neccllc eft. Dum autem ea qui lignificantur , non vnum tan- tdnvconnotant, fcd plura , illis proprium erit, 1'cu con iunilione , fcu prxpofitionc (quarum dirterentias i- pfa Grammatica docet) explicari polle .-nam ,qux plu- rium copulationcmfv.il ddiunfiionem proponunt, Co- iun&iorte : qux veto plutitfm ordinem fcu relationem obiiciunt .Prxpofitionefijfunda funt.Prxrcr hascon- ceptibilium ac cxpreflibUmm differentias, nulla alia prarterea Jari poteft. nam quxeumque primi» exptef. libiliaac conceptibilia funt ,feu nomine, fcu verbo, fcu pi momine , fcu aduerbio , fcuconiuntfionc , fcu propofitionc , optime proferri ac exprimi polfunt-Par. ticipium verb, atque Interi e%>, qu| his Orationis partibus a Jiungifolcnt, alterius ordinis videntur effe. Participium fiquidem concipiendi inodum eifentiaU- ter continet , neque ca obiicu qux primo conceptibilia funt. Interic&ro vero animi potitu affectionem quam conceptionem obiicit. Cilm autem conftitucum fit ta, quibus exprclfibilitas primo ac fimpliciter conucnit , lolitanc tantummodo exprimi ac cocipi potie.manifcftu eft horum relationes nuftas dati.quxcuque enim lolitaric concipiuntur, qua- tenus ita coctpiutur,ab omni relatione fubtrahi ncccf- fc eft, Neque vero his aducrfantur,qu$ de eorude i innui - tiombus acconotatiombus didla fuere. huiufmodi enim innuitiones ac connotationes exe;ccntur non ex vira- % que parte > fei| mutuo , fed fingularirer t Stdmtidfcoai rr lationu quidem femina ac exordia coutinent>fcd relati nes perficere nullo modopoffune. 12 Capvt ttt- De p Utribus reOtcmintt concipiendi , ac di diu pruno ex ambiti mjUHC Conceptiones, Substa: tu a & Dcnomu- ',:MlHA^IbfJ* A dr A cUttUA , <jf CTCtA & Nm ea, qux primb ac fimpliciter fignifica- bilia atque conceptibilia funt, (de quibus fu- perius diximus:) qux ConiunitiombuS ac Prxpofitionibus proferuntur , vnica tantum ratione concipi poflunt. Idem iis cuenirc videtur, qux feu Aduerbio , fcu Pronomine proferri folent.hxc rame aliquando ex Nominii feu Verborum, quibus adiungG- tut, virtute, fecundarii multiplici conceptioni admir. tunt.Ea vcrb,quxfeu nomine feu Verbo fignificantur» primb ex propria natura, multiplici ratione,ammic6ce ptioni exercere folent. Quapropter horu vnuquodquc ficutl ex proprix naturp vi ab aliis.qux eiufdcm ordinis (ut, diucrfficft.ira excocipiidi rarionc a feipfo differre poteft Reliqua vero effctialiiertatG inter fc difliguQtur. Ea qux feu nomine fcu verbo proferri lolcc.tr ibus ex caufis multiplicem conceptionem admittunt. Prima ex eofumitur , quoniam horum vnumquodque humanx rationis intuitum multipliciter exertere poteft. Sc- cunda,quoniam linguli itUrum conceptus pluribus ra- Cap.*. tionibo» ad v Ium deduci folenr. Tertia, quoniam non c*p-S. voaqu jrque eodem patio poteft fignificar i. Quod ad primam attinet , manifertum <ft. Res hu- uiftnodi non tantbm infeiplisac primb conceptibilia cifcfcufabftamiu&frd etiam, quatenus aliis copulan- tur.fcu dcnominatiuc, quatenus ad alia non referun- tur, feu abfolutc,quatcnus adalia referuntur , fcu rela- tlut, quatenus a nullo eliciuntur, fcu concrete , fle qua- tenus ab al iis cliountut,fcu abftradi*. Sciendum autem, Dctiominatiuam & Relatiuam co- Ceptioncm temper concretam efle: ftmulquc connorare aliquid, cui oppofitx conceptiones conueniant,fub- ftantiua fcilicet 5r abfoluta , conceptionem abductam fempetetieabfolutam ac lubftamtuatn,ipfam vero l'ub- ftaotiuam conceptionem tam concrctxquimabftradx jfTociart: euenireque ob id , vteorumqux Nominis vi primb proferenda lunt, quatenus primb concipiuntur» quxdam fubftanftuam,abiblwam,&r concretam conce- ptionem exerceant, vtputa Homo,quzdam fubftanciua* abfolutam & jbftraitam , vr puta Humanitas , albedo, & patctnitis.Horum vcrb.vt alus copulantur , quxdam Dcnominatiuam S: concreti conceptione inducunt, ve puta Albedo , ex qua oritur album '• quxdam rclanuific concretauijvrputa Paternitas, ex qua nrirtii Pjtcr:qux- dampariunt conceptioncfimplicitcrfubnaniiua Se co- cretam, vt Humanitas, qua ipfc homo conft{;ui:ur. F,i, quibus verbalis prolatio primo &r etienti aliter co oemtffubftantiuam , ablolutamiatquc concretam con- ceptionem non luftinent. namque huiufmodi res. Rela- tionis femina cffcntialttcr continent. Relatio vero ficut Abfoiutiom ailueifatur.ita abfque concreta ac fubftaa- tiua conceptione non datur. Prima igitur illorftcficeptio.qux proferri folcr ex mo do infinito NominO naturitefetete atqut xmulatc, ea- tenusSubftatiiiaatqiAbrolutaappcllari poteft, quaten* coccptio fit abftnda: vt puta dudfcim*atMare,currere. Horum verbabftradio» fi idem infinitus modus ad Nominis natura propius accedar, atque ad verbalia No. mina pctduv.irur,clariusadmodu apparebit: vt putadfi dicitur, Amor, curfus , 8e reliqua huiufmodi, qux omnia cdm abftrada fint, huhftatiua ctu atqm* Abibiuta fune. Eadc,qux Verbis proferri fulet» Dcnomiratiua quoque acrelatiua conceptione admittunt, quarum vnaqufquc femper cocreta eft. Et prior quidc,quunia magis ablolu- ta eft, Participiis qux Denominatione cticntialiter con- tinent,erit proferenda, vt puta Ab dicimus, Amas,8t cur- tes.Pofierior vero verbalem prolationi exercet , vt puta du dicimus,Ego amo»vcl Ille amat: tunc liquidi Relatio vere elucefcet, clarius tamen , feu obfcurius , quaterus res prolara magis ac minus ad Relationi fir prona. horu enimfignificibilium naturx non parum inter fediftant. Idcnque, quxda quibuldam verbis proferenda funt,qu( fi aljiscoparctur verbis, propriori quadam ratione Re« latiua appellari potiunt: vt puta Poteft , Debet, aliiqne nonnul- Contemplatio . r s 1 & S 13 nonnulla. Siquis autem enumerat at conceptionum ra- tione» adinuiceu» conferat, facile animaduerter , duas excremas , Subfhntiuam videlicet, (imulque Abfolu- tam atque concretam, nccnon abflra&am , (imulque fobftamiuam arque abfolutam duabus mediis longe clariores ac tutiores efle. Nam certa conccptibilia f*t- qoecx certiori quadam ratione intuentur, medias ve- ri, Denominactuam videlicet ac relatiuam , fe mutuo arAtflime « Grpi etiam indiflolubtlitcr comple&i: (icut enim Denominatio abfque inhzrentis & recipientis re- latione non datur, ita relatio certam Denominationem inducit, atque etiam ex certa aliqua vi , qux denomina- troara conceptionem non indecenter exercet, nec dia- rio deducenda eft. Ideoque redte nonn unquam ambigi fdec,vtrum conceptio denominatiua an rclatiua fir.nul Ia tamen ratione dubitandum cft , quin denominatiua conceptio, quatenus cx Nomine pendet, his proximior fit, qux cx propria natura fubftantiuam, abfolutam , &r concretam couifeptionem admittunt: horum namqne rationes, Se extera omnia , qux illis virtualiter inhxrct, licet rclatiua voce proferantur , denominatiuc tamen funt concipienda, vt puta, Rationale, in quo hominis ra tio incfl,& Rifibilc,q» in rationali virtualiter cotinctur. Rclatiua vero conceptio vt a fubrtamiuis abfolutis ac concretis longe didar, ita his quim maxime adhxrct qux cr propria natura abftradialunt , quxquc Conce- ptionum omnium ordinem claudere videntur: neque enim res ad infinitum deduci polTunt. Huiufmodi autc videntor clTc ea, quorum abftradlio non i nomine fed i verbo colligendi eft , vt puta Intellectio, vifio, allocu- tio fcu foetetas,.vrcliqua ciufdcni ordini$:horum liqui- fiemvnamquodque cx plurium Rclatiuorum copula- tione atque codcurfu confticuatur ncccflc cfl : nam In- Vile&ioorltUrcxconcurfu inteltlgibilisfle intclledliuf virtuus.St vtfio pendet cxconluncitone vifibilisSc vi- denti»,licuti focietas perficitur ex foderatis recipiendj aptirudine Sc eiufdem indacendx virtute. Ex hoc autem dcmonftratur,fccundam denominatio- nem,qux Ptrficipi| vi proferenda eft, fiuic concipiendi rationi «ftcfifialicer copulari: data enim vtfione , viden- tem actilum non dati impoflibileeft, Animadueriendii veri» efl,dan etiam nonnullas denominationes, quarum fundamenta fumi folentex relationibus rerum non o- maino cohxrcntlutn , fed potius difiundtarum, vt puta In platea efle.feu certo aliquo tempore, nccnon certum fittim conil(taere,& aliquid habere- Ad horum autem conccptibiitum vnumquodque cla riilsdignofLeiidlim,Abfliactx conceptidnis vfus quim maxime prodcflepotcft.Hxc enim exteris omnib. fim- pticiur ac pu • jorjliis omnibus quodam modo a(liftcrc atque ptxdTc vi Jetur Quapropter, quemadmodum Co- ccptibilibus omnibus aptari potclhita, quatenus ad co cretam conceptionem deducitur , Ungulorum naturam optime indicat:cxcofiquidcm percipimus, Hominem expropna natura fubflant(Uam,abfolutam Sc coctetam conceptionem exercere, quoniam ex humanitatis adic- Aionc nullam denominationem , nullimquc relatione, fed proprium tantummodo Efle proponit: iimilique ra- tione intueri licet, Patris coccptionem clfc relatiuam, Albi autem depomtnatiuam.quoniam Pater , ex Pater- nitatis additione, rei,cui additur, relationem obiicit, Al- bos vcx^j, ex ajjacdinis additione , eiufdem rei denomi- nationem dcmonftratjhorumque nullum proprium rei efle*:oocipiend proponit "  De vants 'pmpltait doceptianu deduni- tmCiceprm vnuurfuit s ydinune t ,tn< dn .;c p.trticu/urer. i X f 1 1 c ■ mv s diuerfos fimplicium conce- . ptionum vfus, cx quibus fecundam multipli 1 citer concipiendi rationem pcndeic diximus. Voces, ad fignificandum aflumptx, aliquando folitanc proferende funt, aliquando non folitaric , fed cum additione alterius vocis, qux prioris vim fcu con- trahat , fcu dirigat,fcu determinet. Horum vero vfimm vnufquifque propriam quandara concipiendi rationem exercer. Huiufmodi rame vfus ac addiriones.alitcr ab his qux Nomine proferunrur admitti foIent,& aliter ab his qux verbalem prolationem expofeunt. Igitur,vtfingula tedlc percipiantur, vtrumque Con- ccptibilium ordinem percufremus. Nomina dum foli- tari^ proferuntur , Rei prolata naturam abfblutd atque in fcipfi concipiendam vtplurimum proponunt, vt pu- ta fi dicatur, Homo, fcu Animal:cunc enim ipfam homi- nis fcu animalis natura in Igfpfa rcfpicimus,& propter- ea hi conceptus vere atque abfolutcVniucrfales appel- land^crunc. Aliquando tamen eadem hxc nomina, abf- que additione prolata, Rei quidem naturam proponGc, non tamen abfolutc, atque in feipfa acceptam, fed qua- tenus indirtinfte atqujj indeterminati, feu communica bilis eft , feu iam altu communicata, vt puta ium dici- inus.Homincs, tunc enim naturam humanam iam ipfos homines conftituentcm refpicimus. Idcbque extali- bus vocibus Vniuerfales quidem conceptus colligendi ctunr.non tamen (impliciter tales, fed qui Vniuerfales, vagi.leu communes redlc dcnominentur.illorum liqui- dem vts,dum rerum conceptarum natura id patitur , ita ex certorum lignorum additionibus immutari folct , vt inducit conceptus tum communes, tum medios, tfl par- ticularesdeu vago», fcu pluribus rationibus determina- tos.C6ccptus redduntur communes, dum adduntur li- gna, Omnis, vel Nullus : vt puta Ii dicatur , Omnes ho- mines, feu, Nullus homo.Conccptas redduntur Medij, dum adduntur ligna, Quaplurimi, plure», perpauci, pau- cifiinu.vt pota, Ii dicatur, IMutimi hominum. Hlurcs ho- mines, Pars hominum, Pauci, ac 1’auciflimi homines. Conceptus redduntur particulares, Sr vagi, dum addun- tur ligna, Vnus, Aliquis vd Aliqui. Conceptus reddun- tur particulares, ac determinati, dum addunrur ligna, II- li,vel Ille,lfti,vcl Iftc.vt puta.fi dicatur.llli homincs^el Illi homines, Ille homo, vel lf!c homo. Animaduertcn- dum vero eft, talia ligna dcccntiifimc adiungi pofle co- munibus Nominibus, qux concrete concipiuntur, feu abfolutc, feu fubftantiuc,liucdcnominartuc,liuercIati- ui concipiamur, ab illfs vcrb.qux abftraffe concipiun- tur,non fuflineii.ldeoque,quamuis redlc dicatur, Patifl pars maior, vel Partum plurimi fle. Homines plurimi: non tamen dicere licet , Plurimx paternitates, vel Plu- rira* humanitates, quod afetibendum eft Abftradl$ co- ceptionis fuminx puritati ac fimplicitati. Hxc enim o- irmino abfolute Rei concipicndx naturi artingir, atque ob id inflexibili quadam ratione.Qux autem ex propria natura, fubllantiu.i.nblbluta, ac concreta funt,plures co -cipiendi rationes admittunt non tantflm cx fuptadidlo- rum lignorum additionibus , fed etiam ex propriorum Nominum additione : quod nulli aliorum conceditur, »8« quatenus ad hxc referuntur . Et hxc quidem proprii nomina, puta Socrates 8; Plato, quorum vnum- quodque ccrtun) hominem fignat , minus determinant, quam ligna lftc,vc! ItH. Nomina enim propria, rem, tan- quam fupradi&oruin lignorum vicorurahibilem,vidcn tur proponere , ligna autem modb enumerata.rcm , vt iam contra Aam,ob)iciunr. Prxter iamconfliiuta ligna, qux Vniuerfalibus vagis tantummodo adiungi atque vtplurimum prxponi con- lucueiunt.alia ciiatn recipienda funt, qux non tantum his apponuntur, qux vniuerfaliter concipi folent, fed iis quoque , qux cx propriorum Nominum prolatione obiiciuntur. Hxc duorum ordinum videntur efle : qua- dam enim conditionem feu expreflionem aliquam con- cinent , vtputa dum dicimus.Homo philofophus , Deus iratus.Socrates fanus & fimilia. Et hxc quidem, qucmadmoduip participalibus addi- ta»ca vuumque contrahunt, ita vniucrfalt vagoadiun- Qu illud ad particulare vagum dedueflt, atque ea ratio* ue.vt ex talibus additionibus magis contrahatur, quam ex lignorum qux particulare vagum condituum ; duci? enim dicimus Homo philofophus, Conceptus homi- nis vniucrfalis magis contrahitur, quim fi dicatur V- nus homo , feu Aliquis homo . Quxdam non con- a. liij. Vniucrf. Inft. ad hom. perf. i} ditionem, fed pstuls limitationem ,fen certam quan- dam vim videntur alfctrc.Hic autem ligna duo funt, vi- delicet lignum Quatcnus.Se Cgnum (Juia.leu alta, qua eandem vim continent. Horum vnumquodque Ita pofl- ponitut.vt alterius etiam vocis additionem requirat. Ptimum vocibus communibus decentius additur : deccntiffimc enim dicitur Humo, quatenus homo , & Homo , quatenus ciuilis : quotum vis obtundi videtur, fi dicatur Homo.quia homo.Sr Homo, quia ciuilis. Secundum propriis nominibus rcdlius adiungitur: rcdtidlimc enim dicitur, Deqa, quia bonus, 8r .Socrates, quia philofophus. Differunt etiam inter fc huiufmodi figna , quoniam fignum Quia , vim caulx manifcftx explicat , licet non femper proprijflimain caufam obiiciat: fignum veto Quatentia, aliquando vim caufx non exprimit, fcd rem tantummodo contrahit , vt puta dum dicimus , Homo, quatenus libertate prxditus , dum autem caufam expri- mi r.propr i ifliraain caufam exprimit. Sed iam deueniendutn eft ad enumerationem figno- rum immutantium Conceptionem rerum verbis profe- rendarum.Horum prxeipua atque ipfit Verbis quam ma Xtme confona figna illa videntur elFe.qux temporis dif- ferentias ac partes obiiciuntHjc ideo fingularitcr enu- mctalfc fufHciet, quoniam extera, qux locprum,modo. tum ac reliquarum circumftantiatum diftindboncm of- ferre folent.his refte perceptis , facile admodum coli i- §entur.Signa,qux Verbis adiunfta , temporis rationes, iflferentus ac parte«^roponunt,funt,Semper,Nunqua, Vetis tcmpore,illo tempore, Zc Hoc tempore. Horum autem ptopottionem ad illa qux communibus nomini • bus sdiungi folent numerumque rcfpiciunt , vnufquif- que facilelntucrtpotcft. Conflat enim,Isl,quod refpc- £fcU numeri eft Omnis, feu Nullus .refpcdlu temporis cfTc Scmper , feu Nunquam , fimilique ratione id.quod in numero eft Plurimi , Plutes , 8 c reliqua huiulmodi, rcfpeilu temporis cftc Sxpiflime,Sxpc,Rarb,Rai iffim£, & eiufdcm ordinis reliqua : quod in numero eft Ali- quis,vel Vnus.in tempore clfc Aliquando, vel Vno tem pore : quod in, numero eft Homo philofophus , in tem- pore elTc Veris tcmporc:quod in numero eft llle,vcl Il- li, ifte vel Illi, in tempore eflc Illo tempore, & Hqc tempore. Deftmpha.tm Conceptuum dijferemus,<jut ex TtMttrA rerum conee^nbiludn deduci fetent, T tertia ratio, ex quafimplices Concejftus fw multipliciter exerceri folent, clarius «tingi poftit , animaduertendum cftc exiftimamus, —JmSb !i' Comumbus omnibus proprium effe.cxcom. muni eorum, quibus aptari poliunt, rationeconflitui ac denominari, huiufmodique rationem aliquando eadem omnino cffc,vt puta Animalis conceptio , qux eadem penitus ratione Homini , Equo» Leoni, ac reliquis o- mnibus conuenir . Hotu enim vnumquodque ideo ani- mal appellatur, quoniam lingulis xqualiter cdnuemt fentiendi virtute pixditum efte- Et hi quidem commu- nes conceptus Vniuoci,voctfquc cafdcm referentes V- niuocz appellari folent. Aliquando verb communis Denominationis ratio neque omnino eft eadem, neque omnino diuerfa.ita tamen, vt res communiter acccptx, rcalem.fimulque abfolutum conceptum admittant ex communi ipfarum rctum conceptarum intuitu atque obieltione , veputa fchfcis conceptio , quam huiufmodi j vere cflefuppon imus , idquefuoloco clarius demoa- ftrandum crir. Ipfius igitur Entis vox, neque eadem dfnnino , neque diuerfa omnino ratione prxdicabi- rur de Deo , Sc de rebus qux a Deo fune - Qua- propter ilWus conceptus , cztcriquc huiufmodi con- 16 ccptus, ac voces ex Analogia denominationem ac- cipient. Voces vero, qux rebus pluribus rarionco. mnino diuerfa aptari poffunt, A-quiuocx dicuntur » vt- puta Canis vox , qux animali ac Aellis duabus , qux in Leone funt.conucnit. Hx nullum certum animi con- ceptum referunt, idcoque eliminandx erunt ro tantam a perfcdlis feientiis, fcd etiam i quocumque difcurfu, fi veritatis folius conceptio atque expreftio attendatur. Si quis autem Vniuoca, Analoga, Sc ALquiuoca inter fc conferat, facile intueri poterit, Analoga mediuin lo- cum decentiftime obtinere, idcoque co magis ac miniis certe ac tute animi intuitum atque conceptionem diri. gerc,qu6 magis ac minus accedunt feu ad Vniuoca, quf omnino perfe&c figtuficant, feu ad Asquiuoca , qux 3uammaximc decipere poffunt. Inter Analoga ea vi- entur Vniuocis proximiora , qux fubftantiuam , ab- folucam atque concretam conceptionem exercere pof- (unt: vt puta Ens, quod vere huiufmodi efledemon- drabitur , dum de rebus agetur, huius (fnim denomina-, tionis ratio tjuamuiscx certa aliqua re omnibus Enti- bus communi elici non pollit, elicitur taincn cxquodS rcali quod i nullo Ente fciungitur,8c vere eandem con-' ceptioncm admittit. Analoga verb, (qux 8c denomina- tiuafunt,8r denominatiuam conceptionem requirunr, vt puta , vox fani , qux aptari folet corpori rcipfa fano, Mcdicinx corporis fanitatem inducentiffcinx eandem indicanti, ) licet vete non fint Aquiuoca ,ab illorum tamen dcfctfu non omnino teceduttr. hoc autem nta- nifcftc percipimus.animaduertcntcs harum yocumco- ccptionumquc rationes ita inter fc diftare,vc coceprio- nem omnino diuetfam requirant, corpus enim con- cipitur fanum ex denominatiua conceptione , reliquas verb dicuntur fana cxconcrptionc relariua, qux etianf pro multiplicibus relationibus, multiplicibus lationi^ bus efTcntiabtcr diliundl is innititur. Supradiih tamen fanitatisvox ',‘ac rcliqux eiufdcm ordinis , iEquiuocs appcllandx non funt ,quoniam , vtfuperius conftitu- tum eft.Dcnominatiux atque Rclatiup conceptiones ea intuentur ,qu^iArerfcrautub^r£tiflimc,fxpc etiam in- dilfolubilitcr copulantur, ldeoquc licet diuerfa pro- ponant , ea tamen , non vt diuerfa ,fcd vt fe munio pa- tientia atque ad idem tendentia obiiciunt. Ad Aiqui- uocationem autem facilius deprehendendam, fimulq. ad Analogorum virtutes tutius dignofeendas ,non pa- rum conducere pofte exiftimamus , fi lingula ad abftra- ftam conceptionem deducantur; ipfacnim abft radia conceptio, tamquam cfteris omnibus purior atque fim- plicior , vt animi intuitum non diuerrit, in eundem i quacumque hallucinatione quammaxim£ tutum reddit. C»MT tl. . De rerum eortcepnbdium dtilifithombut ac /eriebue. his, qux de variis concipiendi rationibus hadlcnus didlafunt, quam tutifflmc collige- re licet* plures rerum conceptibilium feries admittendas , cafque ex quatuor prxeipuis fontibus deducendas cftc.* videlicc Exhisquz/ub- ftantluam, abfolutam atque concretam -onceptianym expofcunt.&r ex triplici abftradtorum otdine , quorum prior dcducifolctex Dcnominatiuis puro nomine pro- ferendis , Secundus ex Rclatiuis , Tertius ex Dcnotni- * natiuis , qux participio funt exprimenda , atque criam cx aliis Denominatiuis , de quibus fuperius didlutn eft. Qux fubftantiuam , abfolutam fimulque concreram conceptionem expofeunt , eam Rerum feriem okii- ciunt,quxcxteratum omnium eft prxeipua. Hoc autem ex eo demonftrari poteft , quoniam ex his Concretis ea AbftradU eliciuntur , qux nullam Rerum feriem con- ftituere Contemplatio I I. Pars I. ftinierepolTunt : ea enim ratione Concreti» adiiciun- rur,srtncquc relattuam, neque denominatiuam conce- ptionem inducant , fcd ad ciufdem Concreti eflentlam veri pertineant. Harum exemplum Homoprxbere po- teft e* homine enim humanitas abftrahitur ,qux,licec non fit homo , ficut neque homo eft humanitas, nullam tamen circa hominem denomiiiatiuam feu relaciuam • conceptionem inducit-.ad hominis enim ElTe atque con ftitutionemelTcntialiter pertinet. Idcoquccum homo abfqae humanitate dati non poffit, neque ccontra.ma- nifeftum eft horum vnumquodque ad eandem feriem veri deducendum elTe : hoc autem Abftra&orum nulli conuenit , horum enim nullum Rei,cui adtungitur , cf- fatum complebitur . Qutpropter neque «b eidem fam&um Jeftniitilliat elTe feu coftitutioncm. Et quo deraonllt uur.hotum Abductorum «numquudque cet om Rerum feriem conttirucrc. Sicut igitur illorum.qux fubftantiue, abfolutc con creti concipiuntur » vnica tantummodo lericseft ad- mittenda.cui eriam.tanquam pixcipux.dccentirtimea- ptanda erit fubftantix vox , ita exterorum feries plure» erunt, qux etiam, quoniam fubftantiis inniiuntur»Acci- dencium voce profetri folent . Ad harum autem fe- rierum numerum ac dilpofitionem rede concipien- dam i animaduertendum elfe exiftimamus , Dcnomina- tiuam concipiendi rationem ( feu Nomini feu Par- ticipio innitatur ) inniti poflc pluribus , qux elTcn- lijlrtcr diftinguuntur. Ideoque obiicerc plures etiam feries Abllradorum fimplicitctque conccpubilium. Eorum enim , qux a Denominarim puro nomine pro- ferendis eliciuntur, quxdainipfam fubftantum quo- tam reddunt , vt Numerus , feu Difcreta quantitas, qux diuifionis iam confummatx vim continare vide- tur. Quaedam quanram , vt quantitas Cominua , qux prinum rerum diuifibilitatcmobiicic. Quxdam aliam quandam Denominationem illi addunt ex multiplici feu forma Sc figura , feu paflionc 8 e paflibili qualitate, feu naturali potentia vel impotentia , feu habitu ac d»f- po (itione- Hxc tamen communi Qualitatis nomine fi- gaan folent , ficuti Numerus ac Continua quancius communem Quantitatis vocem admittunt. Animaduertendum vero eft , non tantfim fubjtan tijm vi quantitatis denominati Quantam , fcd etiam Tempus, Locum , Orationem quoque, ac exteras a- dionesfle partiones, quorum tamen nullum Quanti- tatis vocem abflrad* admittit. Neque enim primb di- utfibiliafunt,vt«pfa quantitas. Supradidaium autem Denominationum vnaquxque ex his elicitur aux veri permanentia funt.fic omnino imrinfeca ipfitubftamix cuiadhxreni , f « Relatio verb omnis , qux ex Relanuorutn abftraba conceptione deducitur , atque vnicam conccptibi- lium feriem parit,lice» permanens fit, fubftantix ta- men cui adhxrct non eft omnino intrinfeca , fcd par- titn intrinfeca, partim extrinfeca. Quare ranquam me- dia conftituit ut inter Abftraba eorum quxputo No mine exphcarufir , & eotum qux Verbali nomine funt proferenda, ac reliquorum. Ea qux a Verbis elidun- tur eum Relatione conueniunr, quoniam lubftantix coi inhxrenc partim intrinfeca partim extrinfeca funt. Differunt autem ab eadem, quoniam Permanentia ca tcnt,led influxu quodam conftiruunnir, feu certi Du farionem vtcun- ..c connotant. Cartera veto permaneo tiaq »domi'-..t ,* fcd fubftantix cui inhxrent omnino ' extrinfeca. Qux ex Verbis eliciuntur ad duasprxei- puas feries deducenda videntur , adAdioncm lcilicct & Partionem. Reliqua Subftantix omnino extrinfeca quatttor feries parient. Eam videlicet qux diciiur Vbi* quxque elicitur ex Re , quatenus eft in loco , vt puta Pomi » feu in Platea. Eam , qux Quando appellatur, quxque colligitur ex Re quatenus eft in tempore, vt puta Hoc tetnpore.Hanc autem rerum feriem , ficut 8c feriem Loci , 8c duas pofteriores , ideo permanentia continete diximus , quoniam temporis fluxum tefpi- IS cit , non quatenus eft huiufmodi ,• fed quatenus defini- tur ac permanentium naturam exercet. Tertia Rerum feries , omnino extrinfeca fubftantix, cui aptatur , oritur ex Rei , Quantitatis, Sc fi^urx re- latione , quatenus aliorum quantitatem figuramveaf- fociac , feu aliter rcfpicit , &• fitus denominatur, vt pu- ta Erebus, Pronus. Quarta ccontra , oritur ex relatione alicnx quanri- tatis & figurx , propriam quantitatem 8c figuramaflo- ciantis , feu aliter refpicientis. St dicitur Habere, vt puta , armatus , vcftitu*. His autem fex poftrcmis Re- rum conccptibilium feriebus commune eft oriri ex Re- laiiuorum concurfu . Nam ipfa relatiua , dum adtf concurrant , exuunt relaciuam fimulque donominati- uam naturam» atque, prout vnicuiquc conuenit, deducuntur ad cenam Abfolutoruro feriem. Id4ue ex eo coniicere licet, quod, hac copulatione remo- ta , concurrentes paries ad Relationis feriem reuer- tuntur. Licet enim Adio& Pallio ingrediantur Ad;o- ' nis 8c Partionis feries , Agens tamen &: Patiens icU- tiua funt. Idem etiam facile dcmonftran poceft circa Locum, vt nonadhuc continet, fed vt contentiuoseft, nec non circa Tempus, vt non adhuc definitum, fcd ytdcfinl- bilc eft , circa figuram , vt non adhuc collocata, fcd vt collocabitis , St circa vcftcm , vt non adhuc induta, fed vt induenda. Horum enim vjiumquodque vt fic acceptum , non pertinebit ad feriem feu Loci > feu Temporis, leu Situs, feu Habere, fcd tantfim ad Re- lationis feriem. Harum fericrum vnaquxque complebitur vniucf- falia, Srnon vniuerfalia. eilmeniroca, qux infingu- lis feriebus continentur , neque idem penitus, neque diuerfa elTe polfint , neceflarium eft, vt in aliquibus conucnianc ', (cx quo Communia St Vmuerfalia confti- tuuntur ) in aliquibus differant, quod tandem ad non vniuerfalia perducit. Vniucrlalium autem quxdam fottaffe dicenda etunt Analoga , quxdam Vniuoca. Quod tamen circa Relationis feriens locum habere non videtur. Relatiua cmm omnia ex eadem peni- tus rat ione Relationi fubiiciuiitur, ex eo fcilicet , quod ad Aliud dicantur. De fiignl.rMn Prxdic ementorum pro* frietutibot. Vistantix , vt fubftantia eft , pro- prium videtur effe, contirfere vim primam feu agendi , feu recipiendi. Quinctiam illi fortaffe conuenit , nulla ratione recipere Magis feu Minus , nifi forte refpedu illorum , per qux pcrfebiiis feu impc|febifl» propria munia exercere po- teft, qux maiorem romoremque perfedionem admit- tunt . Quod tamen afcnbtndura eft potius Acciden- tibus, fubftantix miniftrantibus, quam ipfi fubftan- tix. Et hxc quidem conueniunt tantfiin fubftamiis lingularibus, ac particularibus , noo autem vniucr- falibus. Numerus conuenit cum communi fubftantia , quo- niam nulla ratione recipit Magis feu Minus, ab eadem verb "quam maxime differt, quoniam illi nulla agendi patiendive vis decenter aptari poteft. Quantitas ficuti ex diuifionc efficitur minor, ita ex alterius quantitatis adicdione efficitur maior. Inter Qualitatis feries, form»& figura circa quanti- tatem continuam prxeipui vetfantur, atque Abfolu- torumnaturam perfebe retinent. Reliqox verb ad Re- lationem quim maximi propenfx funt. , Formx igitur atque figurx conueniunt cum Quan- # cicace .quoniam refpebu extenfionis adaugeri ac dimi- nui pomint:ab eadem tamen Quantitate differunt, quo- niam timctfi nullam agendi feu patiendi vim afferant fubftantix cui adhxrenc , vtcumque tamen deferuiunt Abioni taquam mftrumencum , Paflioni vero unquam difpofitio. Paffio & pailibilis qualitas, fubftanrix, cui inhxrcnt, agendi vim (eu patiendi aptitudinem videntur afferre, vel certe asionem PafTiondmve confequuntur. Illis e- ciam propriiflimum cft , rcfpebu intentionis admittere Magis ac Minus : quod tamen de mediis illarum gradi- bus eft intelligcndum : nam , quxfummc intcnfx funt, vltcrius intendi non polfunt. Naturalispotcntia vel impotentia , qux videtur oriri exconcurfa duarum qualitatis fpecicrum iam confti- tutarum, recipit Magis ac Minus , rcfpebu virtutis qux firmior, feu infirmior eflc poteft. Huic propriO cft, Sub- ftantix cui ineft afferre agendi vel patiendi vim, feu il- liuspriuationem. Habitus Sc Difpofitio praecipue inferuire videntur Naturali potentix vel impotenttx feu firmandx feu de- bilitande : quare hac etiam ratione refpicient Adtionc feu Paflionem. Illis pToprium cft admittere Magis ac MI nus.idque rcfpebu cum perfebioris ve! impcrfcbiorls gradus, tum firmioris inhxrentix vel minus perfebx. Relationis vis admirabilis omnino cft: nam pluribus rationibus extenditur ad vnamquamque Rerum feriem Sc adfingulas vniufcuiufque partes, feu communes, feu proprix,feu analogx.fcu vniuocx fincatque, vt ad a£tu deducitur, vnumquodquecomungit feu feparar. Illius partes enumerare neque Logici munus eft, neque ccttx alicuius Scientix , fed vnaquxque fpeculatio atqi fcien tia.pro fubicdotum fuorum latitudine atqu e limitibus, demonftrat certas quafdam relationes. Manifeftumca. men eft , cas,qux a noftra hac facultate refpiciuntur,ef- fe exterarum omnium communiffimas , Sr reliquarum omnium rationem vtcumque complebi.Hoc autem cla rius admodum intuebimur, cdm dc totius huiusDobri- nx vfu agendum erit. A&ionis Sc Paftionis feTiebus proprium videtur, re- cipere Magis ac Minus, non tantum rcfpebu Extenfio- nis Sc Intentionis, fedVelocitatis etia ac Perfeuerantif . Quatuor poftremi Accidentium ordines, qui funt o- mnino exteriores Subftantixcui conucniunt .nullum Accidens recipiunt, neque enim Rcsad infinitum dedu ci polfunt. Idcoquc etiam Magis ac Minus penitus fub- terfugiunt. Omnis autem illorum diuerfitas accidenta- lis ortum ducit ex diucrfis extetorum Accidentium con curfibus atque relationibus. Vniuerf. Inft. adhom.pcrf. 20 pulx vero admittent expreffionetn , tantummodo vi Verborum, vt verbalem naturam retinent, & indica- tiue proferuntur. Dum autem Verba, certi alicuius Termini partes fuftinent, femper refolui poliunt in Participium , atque in aliud Verbum , fententia nulla- tenus immutata , vtputa dum dicirur. Homo currit. fententia , Verbo ad Participium refoluto , fundi- ter profertur, dum dicitur,Homo eft currens. Hoc tamen femel cantdtn cuenire poteft : Vetboe- nim femel refoluto, Verbum, Eft, quod Participio anne- bitur , verbalem naturam ca ratione retinet , vtvlte- riorem refolutionem non patiatur. Idcoquc Ctopulx tantummodo munia fuftinet. Huic primx Conceptibilium relationi illa adiungi- tur, qua Termini propriori quadam ratione ad fcinui- De C a r v t V 1 I L Conceptuum ftmpltcutm 9 Rentmefue fimpi ceptibihnm relAhomb*s : fimultjue de T t Copula: de Prtdieato drfnbtedn. >1 't citer con- ' emunis CT r O k’ e r p 1 1 h d x ratfones multiplices non /tantutncdftituunr diftinbioncm ConceptuG ffimplidnm Rerumque (impliciter conceptu I bilium: fed eofdcm etiam ConccptUs, fimulqi Res fic conceptas, idoneas atque aptas reddunt ad exer- cendas mutuas relationes , prout vniufcuiufque naturx conucntt. Harum relationum vnaquxque certas deno- minationes expofcit,certafque proprietates inducic.il* !a vero videtur prior atque fimplicior , qux pendet ex certa Conceptibilium aptirudine mutux copulationis admittendi, 8c ex certa ciufdem copulationis cofum- mandx virture. Exhac igitur relatione, Con iungendi vinus , Copulx : ipfa vero coniungibilia, Terminorum denominationem confecuta funt. Terminis proprium eritjNomine tantum proferri poffc , feu alia Orationis, pane, qux Nominis vim feucxplicitl feu impliciti com plebatur, quatenus huiufmodi vim complebitur- Co* cem referuntur . Nam illorum aliquis necefiarib Co- pulationem ingreditur tanquam manifeftabilis fimiil- que lu ft i nens , aliquis vero tanquam manifeftans at- que fuftinenti adiunbus. Ex huiufmodi autem rela- tione, Terminus fuftioens .Subiebi vocem fortitus eft : Adiunbus vero Prxdicati.Subiebo , vt fubiebuaa eft, proprium videtur efTc Nominis vi, explicftc pro- lati, tantummodo proferri, ita tamen vt Verborum Modus infinitus non repellatur, quem diximus Nomi, num naturam xmulari. Eidem etiam fubiebo Subftan- tiua atque Abfolota conceptio ca ratione? conucniunt» vt fi denominatiuum feu relatiuum aliquod jflumatut ad fubiebi locum, attiimi tantummodo poffit ex fub- ftantiua atque Abfoluta conceptione. }de6quc dum (exempli gratia) dicitur. Album cft coloratum , vox Albi prxctpuc fubiicie rem fubftanttuam atque abfo- lutam,cui albedo ineft. Simili etiam ratione dum di- citur, Pater eftphilofophus , illum prxeipue fubiici- mus » cui accidit Patrem effe , quique vere fubftanti» uam arque abfolutam conceptionem exercet. Hxc au- tem'ftibftantiua & abfoluta conceptio, quxSubiebo quam maxime conuenit, indiftinbc copulari poteft conceptioni tam Concretx i quam Abftrabx. Homo namque concreti acceptus, & Albedo abftrabe, Sc reliqua eorundem ordinum, Subiebi partes deccntif- fime fuftinenc. Ptjrdicatum , vt prxdicatum , fcu expliciti feu im- pliciti Nominis vimcomplcbarur , non incongrui de Subiebo prx dicari poteric. Quatenus enim Nomen implicite continer,Copuix etiam virtutem complebi- tur : vt puta dum dicitur , Homo currit , qux illi xquU pollet qua dicitur, Homo cft currens. Eidem prxdica- to cft proprium omnes concipiendi rationes admitte- re: ideoque illius vi fingulaadiungipoftunr, prout y- niufcutufquc natura patitur . Quemadmodum autem Prxdicatum omnesconcipiendi rationes deccntiflimi fuftinet, ita omnem Signorum additionem repellit; nam ad Subiebi manifeftat tonem pertinet. Itaque fi- cuti ab ipfius Subiebi vniuerficate deficere non po- teft , ira neque proprix vniuerfitatis vim vitra illius limites extendere atque exercere . Subiebi aurem ma- nifcf Vatio, adimplenda Prxdicati virtute, conium ma- ri folct aliquando ex certx alicuius rei adiunbionc.a- Hqttando ex certx alicuius rei remotione. Quapropter ex Prxdicati idiedione femper quidem certa animi concfcptio Subiebo adiungitur : at ex huiufmodi ad- iebionc non femper denotatur Rei conceptx adiebio» fed fxpc fciunbio. Dum rei conce^ *o , 6c res ipfa Subiebo adiungitur , Prxdicatum aifii.natism.j’ an- t pcllartdum erit : illius enim copulatio affirmationem tonftiruit.Dum conceptio tantum a nnebitur, res ve- to concepta reficitur, Negatio conftituctur , ipfumque Prxdicatum Negat iuum dicetur. Et hx quidem denominationes aptandx etiam erunt tpfiCopulx.cuius vi tam AfHrmacio.quamNcgatiocpn fOmmanda cft. Quatenus autem ipfa Copula fic affir- matiua , proferetur abfque vita additione , vt puta, dum dicimus.Homo cft animal. Quatenus fit negatiua, i fignum, Non, illi prxponendum erit , vt puta dum dici- tur, Homo non est lapis. Contemplatio' . De Rehtwmbus tum ufprmatuwsum negattuis, <jujt rx murtus etnccynbrhktn cofkliiuotubtu tum uffimiu- t tuis sum negjutuis inumurjitnul 'ju‘e At dtuerfy, At genere ,de j)' e ese, & At indiuiAuis, - y*' |Naimtii Relationibus illx accedunt» ! qux ortum ducunt ex eorundtm Conccptibi* [ litmi mutuis copulatiooibustutnaffirmatiuis, 5 tum negattuis , Natuiz difpofic ioni congruis- Has autem quatuor ordinum cife manifcftumeft » qua- dam enim conftituuntur ex plurium conccptibilium (ericbus.quatcnusprnpriamconcipicndimioncm re- tinentes lc mutuo rcfpiciunt. Quxdam pendent ex mu- tuo intuitu eorum qux eandem Conceptibilium fenetn ingrcdiuncur. Quxdam oriri folent ex alTociatione plu- rium ferierum, quatenus ex concreta fimulque denomi- natiuaconccptionefeu inter fc copulaniur.feu ab inui- c«m d inunguntur. Quxdam demum exurgunt ex plu- riura tumciufdcm tum noneiufdcm feriet aflbciatio- nc • quatenus ex concreta fimulquc relatiua conceptio- neconcurrunt ad certum aliquod fcu confticuendutn fcu dcfttucndum. Si diftintix rcium Conceptibilium feries ad inuicem referantur, Se fingulx proptiam con- cipiendi rationem retineant, (ita fcilicct, vt qux ad Subitaneum pertinent , concrete concipiantur, qux veto ad Accidentium feries, abftratifc) illatum vna- quxque vni cum his , qux a lingulis contincntur,ab v- naquaque diucrfa erit : nam ficuti fubftantia d.ftingui- tut anumero , i quantitatccotuinua , a quacuma; qua- litate^ relatione, atque a exteris rerum conceptibilium fcncbus.tta illarum vnaquaque ab vnaquaque feiungi- tur.Hx igitur feties fic conccptx , negatiuc tantummo- do inter fc annectentur, non autem atfirmaiiue.Ula,quf eandem conceptibilium feriem ingrediuntur, neque inter fe o tnnino conuen iunt, neque otnnino diferepant, plurefquc vnitierfalitatis gradus complctiutur, duabus rationibus ad inuicem reterri poterunt, quatenus fciti* cet ineodem gradu vniuerfalitacis non conueniunt , 8c quatenus in eodem conueniunt.Exca relatione,qux o ritur cxdiucrfo vnitftrfjlitatis gradu, femper affirma- tiuc inter fe copul.<ri poterunt ,it a tamen vt id quod cft vniuet falius prxdicrtur de eo quod eft minus vniuerta le,& non econtra.Et cx hac quidem prxdicationis exer ccndx virtute fingulx conceptibilium feries certi alicu iosPixdicamcti nomen obrinuete.ficut etiam id quod eft magis vniucrfalc , 8c prxdicatur de alio vniucrfali, Gc.icrts denominationem cft confequutum.Vniuetfalc vcro.quod illifubiicitnr.fpccies appellatur. Hxc autem cum vniuerfal i> lit, prxdicari potent dc particularibus ab ca comprchcnfis , iplaquc particularia cx huiufmodi relatione, Indiuidua dici con(ucu£re. Harum przdica- tionum vnaquxque in Quid exercenda erit ,vt fcilicct pertineat ad rcfponfioncm illius interrogationis, qua Rei natura inquiritur: Przdicatum enim vniuerfalius fpetiat ad effentiam Subicdli minus vniuerfa!is,8r ex eadem ferie accepct.Sicut igitur Genus prxdicatur de Specie in Quid,vt ;>uta dum dicitura Homo cft animal: itaSpccicsdr ’..uiuiduis in Quidprxdicabitur, vtpu- ■ c dum utcltur, Socrates eft homo, . Quoniam vero in vnaquaque rerum concepribi- lium lerie magis ac minus vniuctfalia ea ratione admic tenda funt vt neutra cx parte Res poflint deduci ad in- finitum in vnaquaque conceptibilium ferie , fcu in v- noquoque orxdicamento , adinittonda erum &: Genus cogimuni fumum &: Species, qux dcnullo alio vniucr fali prxdicari pofsint. Et ipfum quidem communiffi- mum genus, Genus genera! i llimum appellatum cft, Spe cies vero.vltimum locum obtinens inter vniuctfalia, Speciei fpecialiffimx denum: nationem accepit. Media vero dcccntiflim^ dici folent Sc Genera fubalterna 8 c fpccies fubahcxnx-quatcous enim de minus vniucifalt- . ' 21 bus prxdicantur Generis munia fuftinent, fpceiet vero quatenus de magi» vniuerfalibus,fubiiciumur. Vniuer- falia, quibus conuctiit affirmari dc multis^ quatenus re- fpctiu Pixdicabilium vniucrfaliorom retinent parces fubictii,admutunr additionem lignorum tam commu- nium quam particularium > Mediorum autem omnino defugiunt : facut enim deccntiiTimedicitur, Omnis ho- mo cft animal, & Hic homo cft animal , ita nullo pafto dicendum eft, Hominum pars maior cft animal. Copula quoque, dum Prxdicaium cft huiufmodi, proferenda c« iit abfquc vlla additione : ueq-, enim dicendum eft, Ho- mo verti tcmpore/cujioc tempore eft animal : nam ea quxvniuerfalitm irtfunt,ficu:i lingulis infunt, ita fem- per Se ybiquelnfunt. Vtrum autem Analoga conceptio aptari fcu n6 aptari poflir fingulis Retu ordinibus, vt ab aiiis feiungfiturpto Ura hfc Contcplatio nihil cotinere videtur quod ad id fcu allerendu lcu negandu nos dirigat.ldc6q; id ex Re- rum lpfarumfpeculatianibus eliciendum erit, illud ta- men compertum cft , admirrendam effe Communiffi- mam conceptionem, qux de vnaquaque Rerft ferie prx- dicari poffir , hineque Analogice ncccflarib prxdicari. Analoga enim conceptio, qux neque re commune, neq» communem rerum gradum obiiett, fcd commune tan- tum conceptibiliratcm, communior cft vniuoca conce- ptione,qux femper rem communem feu rerum cororau nem gradum attingir.Siquis autem interroget,an com- momliima hxc conceptio concreta vet abftratia fit, re- fpondeudum fortafte crtt.vtramque harum conceptio- num vel indeterminate ab ca recipi, vel vtcumque in ca copulari.Superius enim conftirutum eft, neque concre- ta dc abftratiis, neque abftratia de concretis ita affirma ri polle, vt concretam fit abftratiu.aut abftratium con- cretum. Quaproptei.fi communiffima conceptio eflet limplicitcr c6creta,rctic quidem prxdicarctur dc Sub- ftantiarum ferie concrcta. fed de Accidentiam fenebus, qux Abftratia tantummodo compt-tiuntur «dici non pdTet. Ecoiura veto, fi fimpIic«cr*bftiatiaieiTer,apta- rctur tantummodo Accidcnciii fciu bus, non autc fub- ftanciarum fcriei. Prxtetea , ptxftantiffimarum rerum narura eft huiuf- modbvt concreta 8c abftrafta illarum conceptio nihil dtuerfum obiiciat.vt puta Deus Se Deitas. Itaquemani- feftum cftiCommuniffimum genus analogum vttoque modo dc his prxdicari polfc ; ficut enim retic dicimus, Deus eft Ens, ita etiam qua^utiffime dicere licet. Dei- tas eft Ens, quod nullo patio liceret , fi communiffima Entis conceptio feu fimplicitcr concreta elTct , feu fim- pliciterabftratia. Animaduertvndumtamcn ex illima- mus,fi res(vt rcipfa^mt)Jtrcndantur,CommunilTimam hanc conccptionem concrctam potius elTe , quamab- ftratiam, qux ex rationis conatu dici folct; patet enim neqi quantitatem, neq. qualitate alia ratione d3ri polfc, nili quia Quantum & Quale datur: idcmqUc compertu cft euemre tum in exteris rerum leriebus,tum etiam in his in quibus abftratium& concretu idem funt.Quam- obrem retiiffime aflciucre diectes, horum vnumquod- * que appellandum clfc Ens, non quia Ens,fed quia Entis. Eandem ob caufam etiam feientia exercenda erit prt mo circa bubftanttas, confequcnter vero circa Acci- dentia. Numerus tamen & Quantitas, quoniam magis adhx- renr*fubftantiz,propriori quadam ratione contfplstio- ntm admittunt, licet non ex proptiaexiftendi vi,fed po tius cx hutnanx rationis conatu. Ac quoniam fuperius a nobis fancitfi cft, Ea, quf Par- ticipio proferuntur, Denominatiua potius qui Subftan- tiuatn conceptionem exercere , animaduertendutn vi- detur,Genus analogum communiftimum, licet proferri foleat Entis vocc^ux Participi; naturam retinet , verd tamen requirere lubftantiuam cunccpt ionmi,h-ud fu- cus qui fi Rei nomen proferatur. Idedqi decentius lo- qui videntur proficientes noEns,fcd id quod rft. Comti niffimo igitur generi, quod neccftarib eft analogu, pro- priiffirou erit lubftantiuaSe abloluta conceptione ca r* tione rcciycrc,vt coctet x Se abftutix f occpttonis \uu V » complebatur. Ideoquc de omnibus, qux fcu cocrctam feu abfhabam conceptionem exercent , affirraatiuc przdicari poterit. Specierum aurem analogarum, quzdam prxdicabi- les erunr>& iccircogenerisvniuoci commumlTimi par* * tes exercere poterunt, vr puta Corpus corruptibile: quzdam vero non erunt prxdicabiles, vtjrota Deus. Et hx quidem ita Spectes fpecialiflimx appellandx erunt, vt dum propriz natur* vim indiuilibiliter complebun* tur , limul indiuidui furti neant partes '. qux tamen Indi- uidua dicenda erunt potius lingularia quim patticula- ria.cilm eaquzfpeciebus fpecialiftimus vniuocis fub- iiciuntur , particularia potius quam lingularia appellari poflinr. Horum autem tum lingularium tum particularium conceptio nullam lignorum additionem patitur : ne- que enim dicendum eft, Omnis Deus, Aliquis Deus, Hic Deus , liue , Omnis Socrates, Aliquis Socrates , Se Hic Socrates, nili fort£ dum Vocum zquiuocatio ti- menda cft. Vniucrf. Inft. ad hom. perf. De differentia ac proprietatibus de Defmbih ac propno Jitbiello. ’ E i v m conceptibilium eandem feriem in- gredientium, atque ex vario Vniuetlitatis gra I dudifiunbarumRclationcs ita cxplicatf lint. • Quantum autem ad earum relationes , qux eandem limiliter feriem ingrediuntur, limulqueean. dem vniucrGlitate retinent , fciendum eft, harum quaf- dam fufeipere affirmatiuam tantummodo copulatio- nem,quafdam vero negatiuam tantummodo. Qux aftirmatiuc tantummodo copulantur , ea ratio- ne Imi mutuo inh*rebunt,vt non tatilm fubiedtum abf. que Przdicato dari no poffit,licut in generis ac fpeciei copulationibus cueuit , fed neque Przdicatum extra Subiebum reperiatur , quodeifdcm generis ac fpeciei copulationibus negatum eft.-ctenim genus, cdm Iit fpc- cie communius , ncccffc eft etiam extra illam inucniri porte . In huiufmodi autem copulationibus, Przdicatum duorum alterum fubiebo adiungit» videlicet vel iplius fubiedi conftituentcm , ac maximi cffcntialemvirtu- tem,vcleaquz eandem virtutem primo atque effentia- liter confcquuntur : neque enim pixter hzc aliquid in- ueniri poteft quod Subiedoafiumariui addatur atque vniuerfale zqualiter fit. Dum Przdicatum profert virtu- tem maxime clfentialem ac conftieqcntem,alfumic no- men Differemixconftituenos, limulque adzquatz ac defimbis. Subiebum vero ex huiufmodi relatione De finibile dicendum ccit.Horum exemplum cx ipfo homi ne ac rationali accipere licet : rationale enimeft horni nis differentia adxquata atque conftituens , homo verb .cxrationalis adicdione definitur atqt explicatur. Dum Przdicatum ea proponit quz primo ac effentialiter con fequuntur propriam Subiebi vinutem , przdicatum ex huiufmodi relatione Proprietatis vocem confequitur. Subiebum vero Subiebum proprium dicendum erit. Horum exemplum prxberc poliunt Homo, atque rifi- bilis : rifibilis enim eft hominis proprietas , homo au- tem huius proprietatis fubiebum proprium. Huiufino- di autem ditfercntiz ac proptietares eacenus Subiebi przdicamentura ingrediuntur, quatenus limplicitet re- ferunt internam illius vim in quavirtualiter continen- tur. Quatenus vero huiufmodi vis, in qua continemur i- niria relationis , efHuir, ad aliam Prxdicamcnti feriem deducenda erit , neque proponet amplius differentiam feu proprietatem , fed differentiz ac proprietatis vfum. Hx autem diiferentix ac proprietates conuenittnt tan- tummodo vniuerfalibus atque lingularibus , quxfpe- cici partes fuftinere poffunt , particularibus veto non apuntur : neque enim Socrates , fcu Plato ex certa differentia particulari conftuuirur , fed ex cena tan- tummodo concradionc communioris diffcrcntnr.Qga propter , certas limiliter fpecificarum proprietatum contrabiones recipient.lpfz autem differenti* ac pro- >rietates propriori quadam przrogatiua conucmunt iis qux fubftantix prxdicamcntum ingrediuntur. Dif- ferentiarum tamen ac proprietatum vfus clarius reci- >iuntea prxdicamcnta, qux abfolura ac permanentia unt.vt puta Numerus, Quantitas, & Qualitatum ordi- nes. Relationum vero differfriz ac proprietates omnes vitfemur confequi tantummodo rerum relatarum natu- ram, idemque Abioni ac Paflioni fortaffe euenit : harfi enim vnaquzque oritffr cxrelatiuorum concut fu. Reli- quis remotioribus Rerum ordinibus nullz differentiz fcu proprietates aptari poffunt, nili forte cx exterarum rerum annexionibus. Et hzc quidem Rationi omnino confona func.nam, R vnaquxq; rerum fefies cx propriz differentif ac proprietatum vi poffet remotiora recipe- re & noua parere, infinitx Rerum feries exorirentur* hanimque copulatio confummatione careret, quam ta- men decentiflime adimpleri manifeftum cft, dum rcmO tiora i prioribus pendent , 6e priora a remorioribus de- terminantur. Vniucrfalia autem , quibus differentix conftituentef & proprietates rcbi aptari poffunt, neceffario funt feu fpecies,feu genera , atque horum vnumquodque non e- adem ratione. Differentiarum igitur ac proprietatum, quxdam Gcnericx erunt, quzdam fpecificx. Eadem ©• tiam admittet denominationem tum Spccialiflimarum* tum Subalternarum,atquc etiam Analogarum,& vniuo carnm , quatenus fcilicet proponunt vinutem primam Generis, vel generalidimi, vel fubaltemi , & fpeciei vel fpccialiifimx , vel fubalccrnx, & Analogorum, liue Vni- uo eorum , atque ea , qux primam virtutem coufcquun- tur.Eafdcm etiam oh caulas, tam differentiarum , quia proprietatum, quxdam erunt magis communes , quxdfi vero minus communes, prout aptari poffunt generi- bus ac fpcciebus magis ac minus communibus. Ee illx quidem , qux magis communes fune, prxdicari poterunt de minus communibus tum fpeciebus tua differentiis ac proprietatibus, neque ideo infirmabunt veritas eorum quxfupcriusconftituta funt circa gene- ra aefpecies.-ditfcrenci* enim acjproprietatcs,quatcnu* de minus communibus prxdicantur , fufeipiunt atque exercent naturam generis:quatenus vero eifdcm ftibii- ciuntur.Speciei. Quamuis autem propriifllmum Diffc-* rentiz opus iit conftitucre, illi tamen decentiffimd a- ptari poteft etiam Dtuifibi!itas,exqua colligenda cft o- mnisrct utn diuerfiras.neque enimGenus,Specicbus v- niucrfalius, ad Species contrabiores deduci poffet, nlfi differentia, ipfura conftitues,diucrfimod£ contrahi pof- fet,atque cx huiufmodi contrabionibus coftiruere plo- res fpecies fub eodem Genere. Hoc tamen non couttZH nitDifferentiis,lpecics fpecialiflimas conftituemibus: hxenim indiuilibiles funt. Proprium autem differt ab i- pfa Differentia, quonia conftituendi vi caret,flteffentia- liter eft confecutiuum. Differt etiam ab eadem differta tia, quoniam ipfa refpebu cuiufcunquc generis vel fpe- ciei,(cuiufcunque ordinislint)vna tantummodo eft. Proprietates autem fxpiusfuntplurcs. quemadmo- dum enim Dolito aliquo genere, vel fpecie aliqua, atque vniufcuiulque differentia conftituta , aliqua Proprietas confequitur, ita etiam accidere poteft, atque fzpius ac- cidit,vt prima proprietate polita ali. -onfcquatur quz fecundum teneat locum , Secundam c '’r'iuar*»r ier. tia,T ertiam quarta, atque ad ampliorem etiam numeifi dcucniatur.ita tamen, ve infinitum omnino vitetur , fed in illis terminus conftituatur,cx quibus apparete poteft quonam pabo Res,cuius proprietates rimamur , com- munem Rerum omnium ordinem ingrediatur, in coque proprium bonum fcu aliis imperriarur,feo ab aliis rcci- piat,fcu etiam vtrumque prxftct. Euenic etiam , dum id quod conftituitur fimplex non eft fed compofitum , vt dux proprietates feu duo quz ad proprietatem pertinent , Rei conftirutionem primo confequantur , quod rebus corruptibilibus quam maxi- me conuenit,vt ex fetentia Naturz conftare poterit. Proprietatum autem, (prout magis minufvc Effentk adhx- Contemplatio 1 1. Pars II 35 4 dhxrent)quxdam erunt magis abfolut x , quam relati- ixquxJam magis rcbctux.quam abfolutz. Abfoluta- um etiam, quidam erunt Primx , quxdam Non prim£, Icut relatiujxum quadam conflirucnt relationem in- ternam , quzdam vero externam. Horum ramen vnum- auodquede illis proprietatibus e(l inrclligcndum,quz Subdant las contequnntur. Reliqua veto, auzexRcla- liuorum concutfu exoriuntur, vel paucis.vcl nullis pro- prietatibus fulciuntur, liuc quoniam iam ingrediuntur communem ordinem , liuc quoniam ita ad illum acce- dunt ,vtproprictaium multitudine ad illum deducen- da non fint, i‘cd vel pauca fuJficianc, ve) 'nulla requi- Dt Jtjftrentumm propriet a/umyat analogarum ac -j>MUC.mun natura e r propner.uibui. iVjtTiNTiroiv» abfolutorum ac f concretorum differentiz femper rcfpiciunt a- H liquam fubicdri virtutem , prout illius naturp l?conucnitcpotcft. Et fiqaidcm differentia fit analoga & commun illima , illi proprium eric a nulla ccrra determinataque virtute procedere : ita enim tan- tummodo communiflfimo generi abfoluco, omnia cora prehendenti proporcion e rcfpondcbit. Differentiis a- nalogis fpecificis proprium erit inniti varits operandi ac dlcndi modis, jttonimquc virtute fpccierum natu- rirocxpritnere.Ec hz quidem prius Nobiliflimam con- ftiruent fpecicm . reliquas vero pofter ius,ca ferie ferua- ta qua a Pcrfe&if&ma recedunt : cdm entm innitantur operandi modis, nili pctfctf iffimi przccdanc conceptus, Imperfectiores oriri aut dari non polfunt. Different iz vniuocx.Stibftantiuum atque abfolutum aliquod tonftuuentes, femper innitentur alicui actio- .-rideterminatz'. ha enim tantummodo Entireali atque ▼niuocoredlc aptari pofTunt.Pnus igitur Rerum eflen- tiam proponent , poflea vero efTcndi atque operandi nodos. Et fi quidem fint gene ral illi mx, innitentur illi rei aut aftioni quz exteras omnes , qux fub eodem gc- i ere continentur, przccdit, & ab illarum vnaquaque ‘.apponitur ,ob idque exterarum omnium eritimper- faflnfiuna. Differcnrix vnioocx fubaltcrnz ita communiffimatn «.omrahent.vt prius impcrfctliffimaro conftituant Ipe- ciem.gradatim autem pcrfcdtiorcs .quoufquc ad perfe- vfiffimam dcueniatnr ,quz comprehendens omnes hu- :ofce generis perfectiones, perfettionem maiorem non admittic-Et harum vnaquzqucpro Spccicrum dignita- te iUnitctur virtuti nobiliori vel ignobiliori. Dum au- tem perfedtiores gradus imperfectioribus adduntur, neque commifccntur rerum naturx fpcciClvc , neque 5 lutes fpecics conftituontur, fed vnica fpecies, quz, icet virtute fit multiplex , rerum tamen perfectarum multitudinem omnem repellit, minus enim pcrfcCM radus ex pcrfc&ioris additione perducuntur ad no- ■»um ElTendi ordinem , ex quo rerum fpccies vere con- fidunt. Proprietates eorundem abfolutorum fubflantiuorum ac concretorum , anatenus pendent a generibus analo- ^is.ion Moctdr genere ,tanquam i caufareali.nam v.„* certo rerum gradui non innituntur , fcd abeo ■rtum ducunt, quatenus ratione percipi potclt. Data ilquidcro genetici conceptus veritate, multotum etiam diorum vcritarein dari ncccllc eft. Hx igitur propticta- < es quatenus gcueraliffimxfinr, erunt omnino indeter- minatz, quemadmodum etiam cil indeterminatum C6- •nu^iffimum genus res omnes comprehendens, & illius differentia conftitutiua. Quatenus vcio non fint gene- raliflimx, contrahent proprietates gcucr;liflimas, vir- tute diuerfot um modorum , prout dc analogis differen- dis ia rn dictum cft.eadtmquc ratione plenam determi nationem recipient prius nobiliores , poiterius vero '^nobiliores. Quzlibet aurem proprietas aliis rebus incommuni- cabiliscft, ideuquc dum recedunt i perferi illimo mo- do,ncccflarib deducuntur ad naturam omnino diuer- fam, quod analogis etiam differentiis cucnjre diximus. Vniuocz prooriecatcs, eorundem SublLntiuoruin ^ rationibus iamfonftitutis, fempet oriri folenr ex ccr- I tis rerum apcitudinibus,ob idque ctiatn determinari prius ad imperfcdifsimam fpecicm , pofiea veto ad eas qup perfectiores fuiit. Ita tamen vt proprietates, qux coucniunr impeifedioribus fpecicbus.rarioncpioprij gradus fint omnino incommunicabiles , licet quatenus perfectioribus anncriantur.ad perfectiores modos at- que vfus perduci poffint. SpccialifTimisproorietatibus vniuocis proprium erit# nullam abfoluum determinationem admittere, fcu re- fpedu modi cffentialis , feu refpeCtu Naturx. Quam- obrem omnis illarum diueriitas ortum ducit feu ex variis relationibus , feu ex aliquorum Accidentium additione. v CtMT XII. De relattombiu , ex quibus plure t res , vnum yfru non tnutn.pluribiu modis appellari folenr taiijue de va- nis ear undem oppojuio) ibtu. Is ficconflirutis explicandz funt relationes J ac relationum differentrx illorum quz fnne i ciufdcm fer ici ,fcu prxdicamemi , fimulque ciufdem vniuerfalieatis, & ncgatiuc tantum- modo copulari poffunr. Accipimus autem vnicuique rerum conccptibilium ordini commune effc, contineri fub genere aliquo commun illimo , tum vniuoco , tum analogo, ( quod vniuoci communitatem excedit^ fi- mulque complcdi genera Subalterna , quz Genus ge- neraliflimum diuidant,& Species fpeciatiffimas ,qu« eadem genera Subalterna diuidant, atque etiam Indiui- dua.quz Species fpccialilfimas contrahant. Sicut igitur hxc omnia refpcdu gencraliflimi generis vniuoci vnfi funt, ita, quatenus communiffimum genus diuidut , ne- ceffaTio diucrfa erunt , Siquis eniin hoc neget , conce- dat ncccfTc eft,Oroma vnum atque idem efle, omnemq; differentiarum vim aufferedam. Hxc vero vniueifaliras plurium ordinum cfl : Inque ea , ex quibus gcncralif- fimi generis difiundiones priores pendent, in ipfoge- ncraliffimo genere Vnum tantummodo appellandae- tunr : In genere vero Subalterno Diucrfa, vr puta Cor- pora inanimata Se Corpora animata , feu fcnrientia non fentient ia,uux,vt corpora , vnum luuc,vt talia cor- porum genera, diucrfa, Ea, qua ipfa etiam genera fubal- terna diuidtmi.abac Species fpecialiffimat deducunt, Vnum' erunt Qpn tantum m genere generaliffimo , fcd etiam :o generibus fubaltcrnis. Kcfpc^lu vero Speciei diuerfarveputa homo,leo,bos. Indiuidua demum , quz ab eadem Specie continen- tur. atque eandem multipliciter contrahunt. Specie v- num funt, &’ folo numero diuerfa. Siquis autem ca,quz continentur 1 genere vniuoco, illis conferat quz omnem vniuocationcm excedunt, iu tamen vt eidem analogo fubfint,vtputa Deus,& homo, percipiet hzc piufquam geneic differre. Et hx quidem tam diuetfitatum quam vnicatum rationes multiplices, communes funt lingulis feriebusrerum conccptibilium ita tamen vt diucrfitatis vis pro vniufcuiulqu^natura non parum immutari poffir : quod intclligendum cil de diuerficate Generum ac Spccicrum.Indiuidua enim fem per retinent fimplicem diflinttionem exfi^o numero acceptam. Eucnst igitur vt Subfhmiarum diuerfitas fiinpiicicer foimalis appellari poffit, quoniam virum- que oppofitorum continet certam agendi vim, cui a&io oppoiitis generis fcu fpccici non aducrlatur. Numerorum ac continuarum quacitatum oppofitio- nes in eo diferepare videmur a Subftantiarum oppo- fitionibus, quoniam inducere lolcmnon agendi viro, b. ). VniuerC Inft. ad hom. pcrf. vr fcd pafliuam aptitudinem, qtndiuifioncm recipere feu non recipere poflunt .Itaque tales oppofitiones appel- ljndz erunt non formales , fcd materiales. Figurarum oppofitiones , medi* videntur elTe inter oppofitiones Subftantiarum , & eas quz aptantur numeris ac quanti- tatibus : et eo enim quod agendi virtute carent* forma- les non funt , ex eo vero quod adioni deferuiunt, rece- dunt i natura illarum quz funt (impliciter materiales. Oppofitio Paflibilium qualitatum acpaflionum, non tantikm formalis eft , fcd etiam contraria. Nam, quz ta- liter opponuntur fe mutuo definiunt. Naturales potenttx &c impotemix ia inter fe oppo- nuntur,vt alterum oppofitorum ex fola oppofitx virtu- tis priuatione confiituatur. Idcoque talis oppofitio Pri- uatiuz nomen fortita eft. Habituum ac difpofitionum oppofitiones, pro habituum difpofitionuroque differen- tiis &: contrariz&priuatiuz appellari pofiunt. Relatiuorum oppofitio, quz pro relatorum natura ac relationum variis fundamentis diucrfa eft , dum oritur ex fimplici relatione , continet minimum oppofitionis, & dicitur rclatiua. Oppofitiones adionum ac paflfionum confequuntur natuam agentium &r patientium. Qjiaproptfer appella- ri poterunt feu (impliciter formales, leu (impliciter ma teriales.fcucontrarix.fcunoncomrarix. Quatuor t>o- firemz rerum conccptibilium feri es, vt cx fuperioribus colligere licet, nullam oppofitionem admittunt , atque iccirco optime deferuire folent diftindioni Indiuiduo- rum , quz carent omni oppofitione. At filcntio deman- dandum non eft , Subftantiarum oppofitiones aptari primo concretis» & abftradis confcquentcr. Econtra veto Accidentium oppofitiones aptari primo abftradis & concretis confcquentcr : ficuti enim humanitas op- ponitur formalitcr cquinitati*quoniam homo 6c equus formaliter differunt, ita ideo calidum dicitur cotrarium frigido, quoniam calidi tas eft contraria frigiditati. 2* C a p v r XIII. De primo ordine relduonion,qu e aptarifoftt rebus ejua tentu cxtflunttM(]Ke ob mutuam copul.atonem .<ou- crete conapiuurwjex /fuibtu deducende funt tepm- norutn copulatione} EjfentiaJis &nec efjarta , Effen- tudts dr non NecejjartA.NeeejJanA erno c fient ta- lis , N ee ejfentialu nec necefiaria. sEt. atiomss quz aptari folent rebus fub- l fiftentibus,quatenusob copulationem rerti \ plurium otdinum concretam conceptio - k nem admittunt , duotum ordinum funt. Pri- mus eas relationes complcditur quz oriuntur cx apti- tudine,qua i es, plures rerum feries fcupluxa prttdica- menta ingredientes , varii copulari poflunt Subftantix, & fibi inuiccm,fcu etiam ab inuiccm difiungi. Secundus ordo continet eas relationes, quz oriri fo- lent cx mutuo intuitu plurium fubftitiarum feu per- fectarum,feu imperfedarum, feu propriam vim rctmen «ium,fcu eandem immutantium , feu agentiulii,fcu non agentium , necnon cx his quz eafdcmadioncs conco- mitantur. Earum quz primum ordinem ingrediuntur, quzdam funt Effentiales, fimulque abfolute ncceffariz , quzdam Effentiales 6c neceffarix.non tamen abfolute, fedex a licuius conditionis additione , quzdam Nccc(Tariz,fcd non effentiales, quzdam Eficntiales & accidentaliter non ncceffariz , quzdam Effentiales Sc abfolute non ncceffariz , quzdam omnino Accidentales , nulli, que ex parte feu Effentiales feu neccffariz. Ulz funt Effentiales atque abfolute ncceffariz , quz oriuntur cx v» alicuius natur* proprietatem (ibi cffentialem ad v- fum deducentis, atque cx certa quadam externi Subie- t\i aptitudinc:vt puta. Animas hominum i Deo creari, fimulquead beatitudinem dirigi. Et hzc quidem prz- notari poffunt communibus ac particularibus fignis; fcd non mcdiis.Sicutenim decentilfime dicitur, Omrfes humanz ammz a Deo exeatz funt .atque ad beatitudi- nem dir(guntur,nccnon,H*c,{cu illa, feu Socratis ani- ma a Deo creata eft, atque ad beatitudinem dirigitur, ita afferere non licer,Animatum partem a Deo creatam effe 3c ad bcatinidincm dirigi. Illz funt Effentiales, atque etiam ncceffariz ,non ta- men abfolute » fed cum alicuius vel aliquarum condi- tionum appofitionc feu fuppofitionc , in quibus Praedi- catum ita eft edentule & neceffarium.vt impediri non poftit : vc puta dum dicitor , Animalia omnia confcquft- tur propriz fpccici figuram , nifi Natur* opus impedia- tur feu corrumpatur, &, Omnis hominum manus habet quinque digitos, nifi Naturz opus impediatur. Harum autem Subicda decentius videmur proferri vage atqi abfqucvllo figna lllz funt Ncceffariz , fcd non effentiales, quz oriun- tur no cx forma fcd ex neceffaria difpofitionc materiei, vt puta dum dicitur , Omnis coruus eft niger. Hz in eo conucnirc videntur cum gencrisac fpccici connexio- nibus , quoniam illarum Sobicdum non inucnitur abf que Prxdicato , Pxzdicatum aurem abfque Subicdo inucnitui. lllz funt Effentiales & ex accidenti non ncceffariz. quz recedunt a ncceftitatc, atque ad contingentia de- labuncur ob alicuius conditionis remotionem, vt puta. Hominis manus habet quinque digitos. Harum conne- xionum veriras cilm a ucccffitate recedat , tutanda erit cx Signotum mediorum additione. Illarum exempla facile colligi polfunr cx exemplis Superiorum, dicendo fci licet, Animalium pars maxima propriam confcquirar formam , Bc , Hominis manus , vt in pluribus , habet quinque dicitovHarum autem connexionum vnaqux- |Uc etiam aifiundionis vim continet:cum enim conce- las , Manus, vc in pluribus.habcre quinque digitos , fe- quitur . Eas quinque digitis aro carere . Et hoc qui- dem facile dcmonftrarc poteft harum connexionum in- firmitatem. Tales connexiones, (dum illarum Subiefla funt par- ti cula ru,fcu cxSignorum additione patticulatium vim recipiunt ) probabiliter tantum veritatem proferunt^ vel certe fcnfuum tertimonium exquirunt, vt puta dutn dicitor, Socratis manus habet quinque digitos. lllz funt Effentiales & abfolute non ncceffariz, quz ex vfu differentiarum conftitucntium feu proprietatum ca ratione colliguntur, vt neque femper neque vt in pluribus maneant , vt puta dum dic itur , Socrates adu ratiocinatur , adu ambulat , feu adu tidet. Hz fempet particulares erunt , & aliquo pado attinebunt ad Sub- icdi feu bonum feu malum , magis tamen leu minus, prout funt magis fco minus cffcmiaIes.His totidem ne^ gatiuc adiungi poffunt. lllz neque Effentiales, neque Ncceffariz funt, fcd o- mnino Accidentales , quarum Subicda fimiliter parti- cularia funt , Przdicata autem non pertinent ad Subie* di feu bonum feu malum, vc puta dum dicitur, Socrates eft albus, & alia huiufmodi , quz Accidentia per Acci- dens dici confucuere. In horum autem terminorum copulationibus Prxdicatum ea ratione Subiedo adiun- gitur.vc vtrumque ab vuoque difiungi poffit. Idcoque in eorundem difiundionibus ipfi Termini eo pado in- ter fis difiungentur , vt etiam coniun«.i poffint c a »• v t x 1 1 1 De fecundo ordine relationum tju* rebus exigentibus a- ptanturxxejuibsu co/ijhtuitntur plure s rtjfechuT o- ttus tum permanentis . tum fuccejimt , ac parvum fuarum. N t t % fecundi ordinis relat iones illa cotn- ? rnuniffima eft, atque ob id etiam prima, qua * T o tum comuniter acceptum refertur ad par- £ccs conftitucores communiter acceptas, & tales 29 * tal Contemplatio 1 1. Pars I. Se talctjpnet ca;u ad Totum quirn ad fc inuicem- Ha . ompfcSumnrcxtcias omnes, tanquim fpccial. Hl- mm veto fpecicnim .quidam fuccclTioncin non com- □Icduntur , quidam fucceflionem rcfpiciunt. Qui 'nccellionem non comploduntur, rcdeiomnino per manenribu» ortum ducunt.itcrum diftmguer.di erunt, atque ad quatuor oldinc» deduci poteinnt. Primum ordinem ea ingrediuntur, qui iuconftituflt qooddam Totum. vt Totina ac panium lingularum a«io fit ciufdcm uatun , idcoquc partta 1 toto dtfiun- Cn proptiam virtutem confcruam : vt puta Aqul.Ac- rh^e Terti panea. Et hic quidem patiunt Totum ho- moeenoum . Se pane» homogencas. Ad eundem otdi- netn poctiuctc vidcntnt ictum coacctnatatum collc- aio , 8c tdiqua , qui ad inuicem copulantur fcu re- fpeflu foliut numeri . fett refpcdu foliua quantitati!, inducfmequc Toiumfeu numetale , feu qua um anuum. Ad fecundum otdtucm deducentur illa qui plura funi, 8rTutum qnoddatn iu confluuunt.vt vnaquique par- tium propriam vim amiuat . TotiVuque tantummodo operetur, partee veto itoto dtliungt non polnnt , vt pu- tadum liquida mifcentut , St icliqua , «quibui ontur totum ex corammione. Ad eundem otdmem pettine- revideneue gradua qualuatum paffibilium . potentu fit Impotem ii , habftuumqoc ae difpoiitionum.cx qui- bo» oriti folcm pariet giadualoa.feu poientulea.teu in- teniionia- In tertio Oldinc illa collocamur , qui cum finrpturaac Totum quoddam cnnftituaut. umanont quidem partium lingulatum vituucs. qui etiam dimr- Ufum , fcd ipfx pane» propnam viriutcm amiltunl,- n v» puta animalium mcmbia.llie pariuntwtum organi- cum fir parte» organica» , inducunt enam ligularum pattca.Qn artu» ordo ea continet qui ua aijbaantur.vt paititam vnaquique Sr ptoptiam vim retineat, St pro- pria quadam tauonc eandem cacrceae , atque etiam quatenus driiungi polTie.poll diuifionem piopiiumtOe confctnet. Huiufoiodivideniur cite Vniuerfi Icr.libilia partes, atque;fi humana rcfpiciantur )^om,nuJV !udo ad decent i* foci erat ii formaro rcd*£U.Talts etiam eftatqac longe pr*#an*ion ratione allocutio lingula- -iatn. qux vrnuocam ptxdicaiioncm non admittant, ipfbtuirlTc illcct i ntettigib --I tu :n. * Qui pariunt Torum aliquod lueecMiuom , Se tonut lUeccfliut fun: paites.iluoruoidinu videntur cIVc : qui- dam enim ad iplam ftccelSqncm fimplieitct pertinent, quida.n vcib ea piitetea cnmplcflnntur , nux ad hu- iufmod! fuccclluv Mctcifldoa atque confummamlos a- liqua ratione coticotruu:. Priotct igitur dicfndx erunt Paper fubordinatiof-.iviii-m «quadam fnbotdinatto- neadfucecdionenapcttinem pqftcriorea Panium coocomitantiunl vocem admlt- teut.quoniaui fucceflionem copcomftantalt. Partium fub tdioataium quidam lunt Uieccltioni eOeutialcs,qu idam accide ntilas, fiflenttalmmcllibe- risatlionibut erit crcmp!om>confulcatio,delibcrano, commlflio , citccucio. H* pro asionum dmeifiutc ferapet diucrlz criuic , Orpc etiam pauciores & plores. Innue in aediUcationc 1‘attcs fubotJsnauc lunt funda* mcntocur.initio . murorum, conftrudho » culminufu oerpo/tro ,& conus opemconfummatio. In otatiooc «ordium, iMirraiio, confirmatio , confutatio, Sepa - ratio H* tamen omnes ncccffarn» nettincot vel ad rium vel ad proce»1*- , vel ad contumroatiooc.n, rarfcSiiW .inuuiiit aef dentales ilUfunt, qux o-a.uiuo« accidens requiruntur ,vi mira fiqas* nm ettlUns , 5»' aliquid Senatu. perruadere nuendent. dsedam confcciidat , ciuitatern ttiprediatut » togam accipiat ,atquc subnatam venia». Kxc tfllm omnta accidenta’. iter jfctfujfiori»®- ptrecdanc. Nam , Ii in Senatu exiflen* hoc detreuiflet tyruni nttUup agen- Panium concomitantium qy/dam nGionemdeu lue ceffioncmparitinc .idcoquc clTcnuales dicendr fun:, -ardam veto attiatiem ipfam ndn conn.|iiunt,fcd ab ca non difiungumur.ob ijique Accidcnn^J videmur effc , licet fottade necdftri*. 30 Partes con comitanti* cflentijlcs ad denarium nu- merum redigi pofiunr,cttinrquc primodpfa rev operis, 9 quf ctiamCauf- clfiticnvappcllan fbler,rtputa Homo. Sccund6,V}* illa, qua: moucntem impellit , vtputj Ira, ' fcu cupiditas,fcu amor, ftunriorcfia. Tertio, aes cui I bonum vel malum cxjAiunc infertur /vel linis Cui , vt , puta Patt ia. Quarto, Bonum quod agens intendit, atque j ad illud tanauamidfincindiriguur/eucaufa fina!is,vt j pota Patti* libertas. Quinto, Media, per qtur linis ob- «o - tinctur , vt puta Tyranni cxpulfio , Bonocum congre- t at io, at que optimarum legum promulgatio. Sexto, csciroquam vel circa quas idlio veifacur. Septimo, Vires praecipue quibus vtendum cft in a&ionis confum- inarione. Odaub, Auxilia qur ad idem conferunt, in- ter qux Inftiomcnca etiam ponenda lunt. Nono, Ea quaecx tali aftionc circa alia vel ab aliis cucnicnr. De- ciiub. Agendi atque oprtanJtmodi. Hxcomniaef- fcntialitcr A&ioncm concomican videntur, quoniam agens per intsIJc&um inquxhbet asionis parte ad illa icfpfcit. Panes Contomitantix non efTemiales fune quinque. Pumi» ci:im attendendus cfl Rerum flatus ante* Clionia initki®,Sectmdb,Agwtdi occalio.Tertib, .Aliquorum prxfcuti i fcu abfemia , Quarti» , AdlionJs rcmpus.Qu uno, A flmnis locus. Adn:maducrtendu<n tamen cft , nonnunquam Wqm rcfpe^tu diuer forum, Totius A: paitis munia fu P.uicrc, Rtinque candem plurcs relationis modos fullincie, pluu-fquc denominationes ad .nittci e. * , C*rv r xv. DrCtpul.muH dtjprcntiit jr/pie i tnb*n hmlrp 'uilnu. »0 » v explicationem relationum , qux inter ^ferminos i nu eniti pr*lfunt , aliqua c«rea illas ^relationes dicenda funt.qux oriri Iolen* cx ;vari* copularum natura, ac variis earttndcm veribus, quamuts erum Copuit et tatione copulationi perflcijnt, qua Teimini copulationem aduiittetepof- funt , nofliz utnea Contemplationis ratio non parum roboris adipjftetur, G nfqux ex terniiaonun relatio- nibus funt pcrloflrara, etiam ex Copularum intuitu fuflr trf potnint: : frpe cnimcutnit , vt qux cx vno re- latiuo non aninguuutur , alterum obiiciat fcu Jongc fa- cilius teddat. Prxcipui: verb flatucudqm vidctni.Ver- bum rfl , quatenus fcm^l a Participio feiunflum vlre- riorcmrclolutioncm non admittit, Copulx partes fim- pbcitcr fuflincicj neque nliqui Icomplcili quod per- tineat ad Przdicaium/cziera autem Vcrb^ , quamuis In dt catille prolata , Copulx munia vere 0 flincant, ali- quod pixtetea compleitiquoJanioct ad prxdicatum magis tamen ac minus, prout magis ac minus rclatiaa funt: ea enim qux minus funt relatiua , foliraii? prola- tafcntentlam magisfifinant , idc6.qucPr*dicatt potius quimCqpulv naiutam videmur alfetre. Econtra.qu* lunt magis relatiua, 'nili *1iud fcu Verbum fcu Nomefl ” nt mtum >>arjuni4'Qoiproptcr,Co-. joiiq “ ctbomfci addatutToullarofciMentumpatiiirtl^ Q^tpro oecm prdprioU quadam ratione Tufcipiunt. pol: Quamvis autem hafum relationum plures dentur adus.adidt Ihcietea veil ileque appcl ommiio relatiua. tainrn quod intendimus perficiendum v :ba fcleeiife quxfunt maxime relatiua, re/leque appellari polfljnt fontes exterorum qu* fune Hxc funt , Habee .Pbtcft, Scit, VuIt,Debet,& Con- fuihiit.Hiscomaiuuls /Ailllonis vox accedit: reliqua c« mm vetbaqu* Omnino relatiua non funt, fcd relatio- nem Vteumque retinent atqoc Copulx vires fuftinenr, cpiue alicuius adtionis vim conrincnt. Exfuperioribus auici» pater, Cepulam is jddfdara feu potius prx- fSrcfulj rfle-Omqlum igitur copularum radices ac fon- tes ad oftoiiaxjum namet tim non incongiue deducen- tur, ensufquc EH llabcr.Pofefl.ScitvVult, Hebet, Con- fueuit(8r AgftiHi mocopularulhfontesquatuor ratio- nibus diffundi*£V extendi polTurtt. Prima raoooritttr ex vatio illarum vfu. Secunda cx illarum adiua feu patiTtuJ fignificatione, Tcriia ex perfeda fcu unpcrfc* b. ij. V iiiucrf. Inft. ad hom. pcrf. 31 fla copulatione. Quarta ex honifn copulationi» feu ae- qualis fcu inxqualis initio, fcu perfcuerantia.fcu fine. Si attendantur varij vfus, dicendum erit Copulam Eft manifeftarc Aliquando vocem fcu conceptum,feu ora- tionem,potius quam rem aliqua: vt ptitafi dicatur, Vox canis cftxquiuoca , Entis conceptu» cftgcncricus , & Propofitio hxc vera eft vel falCi, refte fcu non reflcco- pofita, Aliquando perfonam feupcrfonx nomen, vt puta dum dicitur , Hic eft ille quem vocant Socratem , Ali- quando rem aliuuam , quod pluribus etiam rationibus efficere potell. aliquando enim nunifeftat fubftantiiu abfoluta, aliquando denominatiua , aliquando reiatiua, • tdque vel abfolutc.vt puta dum dicitur, Socrates eft al- 1 bus,vcl comparatme>vr puta dum dicitur, Socrates eft magis albus, quam Plato, vel /impliciter, vt puta, dum di cimus , Homo eft animal , Homo eft albus, &: Homo eft I pater.vel cum additionibus lignorum, qux vetbis apta- ri polfunc,vt pura , dum dicimus , Omnis homo eft ani- 1 mal» Alibilis homo eft albus, & Socrates eft pater. Copula Habet, catenas d logica refpici folct.quatenus coniungirrcs petmanetes, atque aliqua ratione inter fe diuetfas.-nam dici refle non potcft,fcu Aliquid illud ha • bcre quod eft, feu Aliquid illud clTe quod habet.Itaque tlc homine cui anima ineft vere dicitur Homo habet animjm,cum dici non poffit Homo eft anima :5edc eo- dem vere dicitur Homo eft animal, cum dici uon poffit Homo habet animal,ni(i quis fotteabftraflum accipies, dicat.Homo habet animalitatcm, quod etiam in Acci- dentalibus admittetur. Nam ,cilrn vere dicatur Homo eft albus , vere etiam dicetur Homo habet albedinem. Differunt autem tales loquendi modi : nam dura dic a- mus,Horao eft animatus, vel liotuo eft albus, totum ho minem rcfoicimus.Dum vero dicimus « Homo habet a- nimam,vci Homo habet albcdinemjion refptcimus to- tum hominem , fedipfiiismatctialia aefuftinentes par- tes, quibas & animam & albedinem incile alferimus. Copula Potcft, tribus prxciptii rationibus ad vfum deduci folet: aliquando enim explicat intrinrceas vir resarque omnino efTenttalcS, aliquando explicat eaf- dem vires quatenus naturalia inftiumcnra illis perfe- fle vel imperfefle deferuiant , aliquando rcfpicir exte- riora fcu fubiefla feu inftrumenta , necnon externas vi res ac impedientia. Priori modo -dic imus de infante nuper nato, cum polfe currere , licet curfirm aflutunc exercere non poflit. Secundo modo idem afferimus de viro perfcflojlicet vel xgrotcr vclin vinculisdetinea- tur Tertio modo idem dicimus de efcdcm viro perfeflo in optima faniutisdifpofitionc conftuuroac plena li- bertate fi u ente. p , 4 Copula Scit, Sc copuja Vulr , fignificane quandoque internos habituc.quandoqueinternos actus.Dum ligni ficunt internos habitus, cn referunt qux admittunt c- tiam vim copula: Lft»& copulx Habcrnatn refpcfln ha- bicty idem eft dicere Socrates feie , te dicere Socrates eft feiens, vel Socrates feientiam habet Dura propo- nunt internos aflus,concurruM quodammodo cum co- pula oflaua. Copula Debet, fex rationibus prxcipuisad vfum de- duci folet : aliquando enim decentiam fignificat, vt cfa dicimus Surama bonitas debuit fcipfam communicare, quod idem eft ac fi dicatur, Summam bonitatem decuit fcipfam communicate .* aliquando 1? gnificat confonan- tiam,vc puta dum dicimtls , Qui incepit, debet perfi- cere : fciiicec confonum eft , vt ,qui incepit , perficiat: aliquando fignific at debitum non declinandi a virtute morum feu debitura gratitudinis, vt dum diciraus.Qui beneficium recipit, fe erga bencfi&orcm gratnm often- dere debet: aliquando fignificac debkntn Prudenti*, fcu proprix ac vcrxvtilitatis, vt dnm dicimus , Vnuf 3uifquci feipfumad perfeflionetn atque irigere debet : aliqu ando.fighificat debitum ex paflo, vel cx humana lege.vt puta dum dicimus, Vnufquifquc paftis ftare debet ac Rcipubl. legibus obtemperare. Aliquando fignificat debitum et Naturxac Dei opt. lege impolitum, vt dum dicimus, Vnufquifquc Deo inlcruirc debet. 3« Copula Soler. pliu es vires non videtur admittere , 1- demque cucnire cojbalz agit , quatenus copulx partes fuftinec, quatenus autem afliones diuctfas obiicic alte- rius eft contemplationis. F.x AAiuapafiiuiuc copulandi ratione, copula Eft.co pulaPoteft.St copula Soler,non immutamur : prima c- mm femper neutri profertur: pofteriofes vero imitan- tur naturam Verbi, quod illis adiungitur. Copulx vero Habet accedit copula Habetur , copulx Debet copula Debetur, copulx Scit copula Scitur, copulx Vult copuU Defidcrjtur,fcu alia, eandem vini referens', copulx A- git copula Agi-.ur. Ex perfefla feu iraperfefla copulatione , copulx du- pliciter adaugftur : quandoque enim demonftranc pro- grcfTum 1 gradu perfefliori ad minus perfeflum , quan- doque ccontra. Deducuntur igitur h copula Eft, copulx Efficitur ac Dcftiuitnr , i copula Haber,copu!x Acqui- rit & Amittit, Acquiritur & Amittitur , j copula Se», copul^Difcic acDedifcit.Difcicur 5cDedifcitur,icopu la Vulr, copulx Accenditur & Remittitur in vdlcndia- fln , & qux his paffiuc refpondent , j copula Debet * copulr Adfttingitur feu Soluitur debito , IScqux his paffiuc refpondent , a copula Soler .copulx Affuc- fcirflr Defuefcit ,& qux his paffiuc rcfpotidcnr, Co- pula Potcft&r copula Agir, quantum pertinet ad carum propriiQimam vim , femper perfefle comungunt , licet ea qux eoniungumur quandoque fint perlc&a,quando- qne imperfefla. Ex quaita rarionc^CopuIx eatenus adaugentur, qua- tenus teferunt duratronem , fcu fluxum, huneque fcu $- qualem fcu inxqualcm. Itaque ex hac rationeadauge- buntur copularum vires, quatenus ad ea referuntur quf particularia fcu lingularia fbnt , prxfcrtiinque refpcfla illorum qux omnino effcntialiter omninoque ncccffa- nc ijpfis non aptantur.-ficntienim reflenon d:citur»Ho mo incipit, fcu perfeucrat efle animal, fcu Socrates per- fcuerat clle hominem, refpcflu fubftanttx: ita decen- tiflim? dicitur,Socrates incipit currere , pcileuerar in curfu, & definit currere. At filentiodemandandum no eft. Ea qux copulamur vi copulx Eft , aliquando efle Verba infinita, aliquando Nomina. Dum funt nomina, i.fiueSubicfli fiue Prxdicati fuftioeanr partes) fempet ponuntur in primo cafurcdra enim aliquid prxtcrca afluamur extra primum Cafum, id neque Subicfli ne- que Prxdicati munia fuftinct ,fcd pertinet tantum ad horum contraflionem feu determinationem. Copula Habet «nomen nomini femper adjungit^ ea tamen ratio- ne vt femper Prxdicartim a pritno Calli amoucat. Co pulx Potcft, Debet, Sc Solet, femper adiungu nt Subic- flo verbum altqtiud Modi infiniti: dicimtls enim exena- ta fi dicatur, Socrates poteft ftudere Euangelio.CopuU Scir,8c copula Vulr.vidcntur aflbciai enaturas tam co- pulx Habcr.quatn harum quibus Verba infinita adjun- guntur : dicimus enim, Socrates fcit Grammaticam , Sc fcit canerc.Vulr equum, 8e vult equirare. Copula ofla- ua vtaflus externos obiicit , femper Prxdicati partes perfefle fuftinct, ita tamen vt tale Prxdicatum contrahi ac immutari poffit ex adieflione illorum qux Afliones co ncomitantur. Itaque dicimus, Socrates curm,nccno, Socrates currit in pLuca, hodie, coram Platone, atque hufufmodi reliqua. XVI.- I De rerum aneephbilunn difjmjitioHibiu. jOs 1 fimplicium conceptionum enarra- tionem tum vt rationis intuittl abfolucdexer- r* cent, tum etiam vr fe mutuo Intuentur, nunc, B quod tertio loco traftandum eraf,pcrquitcn- dx atque explicandx funt carundc fertos ac difpofitio- nes , veritatis conceptioni deferuientes. Hx fumendx funt * 1 • \ , XVj, 33 funcexum dcmonftratis rerum conceptibilium rcla- 1 rienibus, cx illifquc prxcipuc quibus res afTociantur ad inuicem,&afrirm itionibus deferuire pofluntiquam- uis enim concipiendi rationes &rrcsipfx conceptibi- let abfolatc acceptx,cerra quadam ratione inter fc dif- ponantur , redeque ob id quidam pritnx , qu idam po- ftrcmx.quxdam propria quadam ratione Mcdixappcl lari polfin: , harum tamen difpofitionum vnaqux- qiccontinctur virtute inaffirmatiuis eorundem con- ccptibilium relationibus rcalibufquc copulationibus, cx quibus etiam non dilfimili ratione effluunt difpofi. tiones rerum ab inuicemdifiundarum ac negatiuarum relationum,!) aud fecus qu jm negationes*ab affirmatio- nibus ortum ducunt. Difpofitiones verb conccpcibiliu quar td inuiccm adoriantur . ( vt ex fupcrioribus colli- gere licu)funt duorum ordinum, quorum vnoiquifquc iterum cft bipartiendus. Primum ordinem ingrediuntur conceptibilia , qux licet concurrant cx vi certx alicuius relationis, rclanuc tamen proferri non folent.fcu certe tclatiaam vim non refciunt.vtputadum animal icu rationale prxdicantur dc homine. Ad fecundum ordinem pertinent conceptibilia, qnf veri telaciuc accepta ad inuiccm adoriantur, vt puta dum dicitur, Totum conflat cx fuis pat ribus. Primus ordo iterum diuidendus cfl quoniam eorum quxabfolutc accepta afTociantur, quxaani ad fc inui- cem referuntur, tanquam genera Se fpccici, fi-u Indiui dua,&r funcinxqualis vniucrfiratis, hotitmque difpofi - tio.fcu feries, longitudinis feries dicenda ctit.t^ttxdam cum intuitum exercent qui exerceri foleti Dchnibili, adherentia,! proprietate & ab Accidentibus , dum ad inuiccm copulantur, ac eiufdem vniucrlaliutis funt, ho namque difpoficio vocabitur non indecenter Latitudi- nis feries. Secundus ordo rurfum fimiliterfcindc-iuserir, quo- niam eorum qux rclatiui accepta concurrunt, quardam pariunt totum aliquod permanes ,ac laticudmisferiem quodam modo imitantur , quidam totum fucccfliuum, leu certam aliquam adioncm.&r quatenus fibi inuiccm foccedant, Longitudinis ferietn rcfcrunt.quatcnus verb fc inuiccm concomitcntur , fer ici Latitudinis naturam redolebunt. Harum ferierum vnaquxquc fi referatur ad rationis humani intuitus ac perceptiones, certe alicuius vix mu nia fuftinet.Iraquc cum illarum fingtilx cerris limitibus Vtrinqueclaudanrur(neque enim datur Infinitum ) du- plicem curfum admittunt: nam vtccque terminus Scpri mas Sc extremus occurrere poteft , quod neque fi uftra neqi inutiliter eticnit.fcd quam maxime ncccffarib; no- uimus enim hominum rationi duplicem intuitam apta- ri, quorum alter dicitur Primus ac naturalis «quoniam Nauu impellente abfquc vlla animi reflexione primo loco exerceri folet, alter Secundus Sc rationalis, quon ii Vchemcntiorem animi conatum expofeit, vt prior & naturalis cognitio perficiatur. Ratio igitur ex priori in- tuicu.qui facilior cfl,fcd imperfedior.ficuti prius fluen tia, mox firma, prius reljt iua , mox abfoluca cognofcit, ita in his qux Latitudinis fcricmvcl imitamur vel pa riunt, primo remotiora ac minus tum cflcntialia tum ne ceifarla attcndit,poftinodum magis nccefTaria magifql cflcntialia ac intimiora, 8c in his qux Longitudinis Ye- rtem vel redolent vc! ve ri conflituun: , primo particu- lari? ac poflrrir .poftmodum vniuerfaliffima ac prio- ra .ationali reto progrclfu,qni perfidior ac difficilior cfl, quique prioris vfum vtcunque fuppanit, fingula commutantur in co enim primoloco infpiciun tar qux cx priori intuito occurrunt poflrcma , Sc prima poftiemas occupant panes. Fa tamen, qui adiones concomitantur,fingulaic quoddam obtinuere, vt fcilt- cct.-cxordia , qui refpcdu vtriufque intuitus rationi funt propria , pro diuctfarum adionum natura diuer- (imodd commutentur: cum enim in his ( vtnouimus) cetta ferie attendenda fint Vis agens , Vis impellens ad agendum , Finis cui , Fiois propter quem, Media, Sub- 1 ieda, Agendi vires, Inftrumenta ac Auxilia , Concomi- 1 Contemplatio  34 tatia,8c Agendi morjyi adus attendrntur in fe fcu emn muniter. Modi refpedu adus cognitionis tam adiux quam palfiuiicx Natuu intuitu poftremo loco occur- runt,& ex intuitu rationali primo loco obiiciuntur,ho- rumque ModorUm perceptioni annedunrur.primoCo- comitantia, fecundo fnflrumcnca , tertio Cognitionum vires, quarto Subicda.deinccpfquc reliqua quxfcquun tur. Refpcdu verbexterotum aduum, hxc feriesin v- troque rationis intuitu omnino commutatur; nam ex intuitu Naturi adionum cedi modi primo objiciun- tur,ac fenfus mouent,8c agendi vires vltimo loco attin- guntur,qux tamen cx rationali intuitu primo occurrut: contemplantes nempe prius rerum naturas ac agendi vires intueri debent, mox vero, prout lingulis contem- plationibus conuenit, attendere vires qux ad agendum impellunt, ea ad quorum commodum diriguntur, ac reliqua. Hxc veto refpedu cognitionum ideo commutantur, quoniam ex Natur$ ordine cognitionis adus exteris o- mnibusadionibuspiXcfl. Itaque fola rationis noflrxa- d orede inhisLogtciscontcmpLtur, no prout effluit a rationis virrute,(cuius fubfljtia adhuc ignoratur) fed in fcipfa.acproutprilltyoris cuiufdam neceffitatis le- gibus deuinda, exerceri potert. atque ab externis attin- gi.Neque alia ratio adduci po« A,cur hf c rationis fcntia fciundjmfpeculationcm e xpofeant , neque plene dc- monflrati polfint fcu a prima fcicntia.feu 4 naturali phi- lofophia , licet illarum vnaquzque verfetur circa Sub- flaciam humanz animf ,ac rationis, 8c ea dcmbflret qup illi efTentialiterannedun.ur. At filentio demandandum nb cfl, ea qu$ cx naturali intuitu rationi primo loco ob- iiciuntUr,femper ex ea parte rationis vim primo actin- gctc,cx quibus poflmodu rationalis intuitus etit exor- diendus,idquc veritatem continet refpcdu cuiufcuque ferie', feu logitudmcm fcu latitudinem pariatiqucmad- modum enim dum remotum aliquod intuemur.loge tu tius affirmamus illud cltc quoddam Ens, fcu quoadam corpus, qua illud effe viui-s.fcu aninul>fcu homini , fcu Socratem vel Platonc.quorum tamc vniiquodquc pro- ximius poftmodu accederes , certa quadam ferie cofpi- cimus : Ita in primo noflrarum cogmtionu exordio , ia quo omnia nobis ignota funt, prius attingimus circa ea qux fcnfibusobiiciuntur, (licet omnino confufe)ratio- nem Entis feu corporis, mox vero cadc , prout vuicuiq; couenit, certa ferie intuemur vt viuccia,vt animalia , vr homines, &* vt talis homo.Simili etiam ratione ex code redo intuitu licet remotiora ac minus cflcntialia primo fenfum moucantthoru tamc perceptioni ncceflatiban- nedirur aliqua confufa ac valde remota conceptio efsc tialium ac internorum.Harurn veritatum fignum no in- fiimum afferre videtur puerorum cofiictudo: hi nempe cdm circa parentes communia peius cociplant, omnes homincs,raquam eadem communia referctes,Parres vo cate folet,c.ifdcmquc ob caufas omnes fr minas Mati es, mox vero ptopriora attingentes, fingulosdiftingunr.li- dem ctia,fi ira fcatur, vcftcm alicuius pcrcuti£ces, exifli- matfe illum vbrv percutere. Ideo autc hxc comuniaSc interna tunc rationalem intuitum no admittunt, quonii adhuc no petcipiuntur vt vniueifiilia,feu vt eflcmialia, neque enim adhuc attenduntur rerum conucnientix, different .fcu confequentic,ac longe minus attingun- tur horum rationes, auatum perceptio paratos nos ted- dit ad rede aftiimandum.quidn im fcu gencris,feu fpe- ciei.fcu differ£cix,feu proprietatis vocem admittat fcu fubrerfiigiatipatet amem , nihil vete vniuerlalitcr fcu cflcntialiterconcrpt , nili his rationibus rcd£ conce- ptis perfpiciamus harum aliquam rei concepti vere a- prari: nam, qux funt vniuerfiiha & efTenriilia, ncccffa- rib funt vnuraexhis.Igitur,cdm vniucrfalium ratione* a Logica dcmonrticntur , conuincimur abfquc ipfius Logicx dodrina nihil vcic vniurtraliter feu edentia- liter concipi poffi , licet concipiatur communirer feu vag£:h*ceuim conceptiones ex redo rationis intuitu prxccdont vniuerfalibus perceptionibus , haud fecus quam repetiti Mcnionz adus prxccdit experimetis co- inunibufquc pciceptionibus , & varix fenfationes b. ii). 3S Memoris con fiitutionem prxcunant. Itaque fenfu de medio fumpto cetera confcqucmcr ruunt : reftiffime- que di Aum efl, fenfu aliquo deficiente Scientis partem ex neccflkatc deficcrc.nam Cf cum ex naciuitatc de co- loribus difpucare inapoflibile Ex ipfo autem rationali progreflu Abfolutorum lon- gitudinis ac latitudinis feries femper anne&endq erunt. Itaque concepto communiflimo genere analogo, quod . ex longitudinis feric primbobiicitur,abeoreccdcdum non erit , donec omnia pefluftrentur , qus illi adiun&a pariunt primam ac communiflimam latitudinis feriem. His vero reft£ collectis , ex decenti diutfione Comma, niflimum genus per different iaf eidem efTcntialiter con fonas.ad Species proximiores contrahendum et it,ipfa- que longitudinis feries cx primo gradu protrahenda, tnoxque reuertendum erit ad latitudinis feriem, quz Ibecie i primo oblats aptatu r. Et hs quidem feries eade (eruata methodo coulqueprotTahendx ac repeted* e- runt, donec deueniatur ad illa qus vlteiriotem diuifio- nem non fuftinent,rctt£que ob id Indiuifibilia appella- ri folent. Hsc vero ( vt nouimus ex fuperioribus ) funt duorum ordtnum:qu*dam enim tdeo dicuntur Indiui- fibilia, quoniam cx certa quadam ratione diuidendi oc- currunt vltima.quzdam, quoniam omnem diuidendi ra tionem effugiunt. Sicuti igitur cx confummatione pri- mz diuifionis prima fcieria confummatur.ita ex decen- ti vfu diuifionum omnium, qus abfolutis aptari poliunt, abfolutorum fcientiz omnes ad proprium terminum perducuntur. Tunc vero ad ea erit deucniendum, qus relationum vi fciccias exercere ac parere pofTunr, quique haud fe- cus aftionibus przfunt quam logica contcplationibus. In his omnibus pertradtandis ratio noflra femper pro viribus alfociabit vrrumque intuitum , naturalem fcili- cet & rationalem, vt ea qus obiiciuncur rationis vi, con firmentur fenfuum ac experientis virtute, fimulque re- bus cenis aptentur : ea enim rationis perceptio infirma atq, omnino fluttuanserit exiAimanda,auxaiVerit,exc- pii gratia,Dari animal rationale, dum nulla experientia confirmare poteft,Hominem ver£ ac reipfa talem efle. Sicuti autem fcientiz vniufcuiufque partes ex his red- dentur faciliores ac firmiores , ita non parum conducet ad pleniorem vniufcuiufque fcientiz cofummationetn, fi completis dcmonflrationibus qus defiderantur circa lingulas fpecics.qux in ea tanquam indiuifibiles atten- dende fune, animiducrtcntur carundcm fpccierum re- lationes, quibus feinuicem intuentur ac fibi inuicem alfociantur.vt genetis ac illarum natura patitur, tunc fi- quidem intueri licebit , quonam patto ea qus in vnico genere copulantur, ad vnurn quoddam eonflituendum concurrant, lll* tamen relationes femper attendendae erunt, qus oriuntur ex principiis Se caufis eiufdem or- dinis.rehtiones enim qus pendent a principiis Se cau- fis diucrforu ordinu.i diuerfis fcienriis fpeculandz funt. Qus ha Aenus diximus , Copularum etiam feries dc- mon Arare poHunt .prxfcrt im quatenus perfere coniun gununam Copuls eadem ratione coniungendi adlum exercent, qua termini inter fc coniungendi funt. Quod autem attinet ad imperfeftas carundcm Co- pularum copulationes,admonuiirefufficiet,In his, qus fluxum admittunt,Natur* progreffum prius Rerum tnu tationes concipere, mox ad earundem mutabilitates perduci, poflremb verb firma atque immutabilia intue- ri, hiincque ordinem omnino commutari rcfpe&U ra- tionalis intuitu. VniuerC Inft. adhom.pcrf. De terminorum propr.eunbui tpu ex tHorum diJpofuio- ne pendere folent , ac de tUorutn denomtnatto - mbutJifniiLfue de depnteudi ruttombut. 'Em i n i,quatenus ingrediuntur vel ingre- ' di polTunt longitudinis fiuc latitudinis feries. Proprietates fimulque denominationes quaf- ' damadipifcuntur: illi enim qui primum lo- 36 cum obtinet, termini Primi vocantur>qui verb non ob- tinent,primum iocum,vocantur Non primi. Termini, qui ad alios relati illis ita funr proximi , vt nullus alius intercedat, vocantur termini Immediati.Qui vero ad a- lios relati illisnon omnino funt proximi, (quoniam alij interponuntur ) vocantur termini Mediati Accidit igi- tur vt terminorum quidam fint Primi Sclmmcdiati.-qui- da Immediati, fed no Primi: quida nec primi,nec imme- diati.Et hz quidc term inoru differentis ra in longitudi- nis quam in latitudinis fer/e admittendx erunt. In natu- rali autem progrcfsu, termini primi fimulque immedia- ti non dantur.nam fi longitudinis feries attendatur ( vt ex fuperioribus patet) particularia, qus in ipfo Naturs progrefsu primum occupant locum, cxcomtuunifsinu- ratione ptimb concipiuntur, Quod fi refpiciatur latitu- diois feries, patebit fimiliter in eodem progrclfu priuv attendi minus fubflantialia, fed ea ratione vt ab his que magis funt fubflantialia non diliungantur. Horum autem vnumquodque quam maximi inter fc diflat.Ea igitur qus fimul funt prima atque immediata , dedocenda erunt ad rationis progrefsum. Et hsc quidc aptilsima inucmctur ad Scientiaru principia con Aituc da.horu enim copulatio ex feipfa ita cuidcs efl, vt huic euidentixvterque rationis intuitus afsentiacur. Termi- norum mediatorum copulatio ex fui natura efl ignota, feu termini fine primi,lcu non primi.ldeoque hpc fem- f>er fcibilisexir,acquc Immediatorum vi demonflrabi- is. Hoc tamen intclligendum eArefpedtu illius fcrici quz latitudinis dicitur: in longitudinis enim feric nihi! obflat mediata etiam per fc nota cfTc, licet accidet aliter Se aliquo modo demonflrcntur.In ipfa autem latitudi- nis ferie , Immediatorum fed non primorum connexio cx fe quidem nota cft , non tamen abfolatb , Se omni- bus , fed illis tantummodo quibus prscedcntia funt cognita. Termini qui in latitudinis ordine primi fune femper ex differentia accipiuntur. Quare horum vnuf- quifque pertinet ad Definitionem , ad ipfutn fc ilicee quod quid efl. Hi etiam , quatenus dcfinibile fit communiffirnum, conflitucnt definitionem communiflimam iliique a- ptiflimam . fin autem definibile non fit communiffi- mum , fotiuric accepti , definitionem non videntur conflituere. definitionis enim munus proprium efl» Rei definibilis conceptum diflinAurn parere, non au- tem confufum , veexfolius nominis prolatione cucni- rcfolec. Vera autem diftin&io in his quz cum aliis conuc- niunt , atque ab aliis differunt , oritur ex huius conue- nientis & differentis copulatione. Definitio igitur ab- foluta definibilis non communiflimi ita deducitur ex differentia , vt illius Se generis comunioris connexione requirat. Conceptus verb fpccierum fpecialiflimatum 3uatenus oriuntur ex genere plene percepto , & cx itferentix proprix conceptione , adipifeuntur non rantbm diftin&ionem , fed omnimodam etiam refolu- tioncrn , prout fimplicibus conceptibus id cuenire po- teft. ratio efl , quoniam fpecies fpecialiffims diuifio- neni efTentialem non admittunt. Itaque in ipfarutn perceptione mens noflra , quantum ad longitudinis or- dinem attinet , vere conquicfcit. Et hsc quidem de- finiendi ratio, qus generi differentiam fubiungit , vc- reque formalem definitionem conflituir, conucnit prx- cipuc vniucrfalibus.quxi Subftanr e genere comprat- henduntur, reliqua enim vniuerfalia , q.. * abflr?rt£co- cepta formaliter definiri poffunt,definiuntui perieCUuS, Se impcifeftius, prout perfediori feu imperfediiori ra- tione differentiis cfTentulibus fubiiciuntur. Ea etiam, qus non funt omnino firaplicia , fed illoda forms materialiter fuflinentur , cenaque deferuientix cxpofcunt,tunc tatummodo perfecte definiuntur , dum definitio materialis, hsc adiuuantia ac fuftincntia c«m- plc&ens,adiungitur definitioni formali. Ipfa verb definitio materialis demonflrabilis erit, ac formalis definitionis virtute femper dcmoArari poterit. Hsc tamen circa illa Entia funt intelligenda , quzcdm abfolutafint alicuius a&onis principia funt : Numeri enim, Vnlnft.ad hom.perf. Cont. It. Pars II. 37 enim» Quatitates COfitinux, ac figurx omnes , quoniam ex fui natura nullam artionem pariunt, cx fola formali definitione rerte percipi pofTunt. Exquo eucnitj vt numeroru ac quantitatum fcientix fciunrttmciififtant, cu neque fubftatix materiales» neqi alix accidcntni feries fciunrtim feietifie* percipiantur. Quoniam autem definitio confiat cx genere & diffe- xentiaconftuuentc,qux conucnit tamilm vniucrfalibus & feu lingularibus vniuerfalium vim complcrtentibin,fc- quitur Vniuerfalia tantummodo vcii definibilia e fle. Qux vero vniuerfalia non funt»defcriptione aliqua po- tius quam definitione» explicari poterunt. idem eueniet Accidentibus omnibus» quatenus con- creti concipiuntur. Harc tamen fignaocur potius quam explicatur» vt pu- ta,dum dicimus. Album cfi res cui iucfi albedo. CONTEMPLATIONIS S E C V N D AE, Pars Secunda: IN Q_v A A GITVR DE COPVL ATI ONIBVS limplicium conceptuum , fcu dc Propofitionibus, aede variis Propoficionum differentiis» C A pr T /. De prepofiriomim natura , partibus, pantumque mun eribus, in quibus Propofinonet omnes eo nuentur*. I m p l t c t v m coceptuum concUrfus, qui illorum relatiuam confequitur virp, Propofitionem confiituit. Huius prxei- puum munus efi»incomplexarum cogni- tionum feu conceptuum copulationem explicare , feu ad illius veritatem perci- piendam dirigere; ipix fiquidem voces fignificantcs» dum fciunrtim proferuntur. Res ipfas feiunrtim intue- dasobiiciunt. Ideoque illarum aflociatio vana & inu- tilis effet , nili dum adinuicem copulantur , objicerent carundem rerum ac conceptionum copulationem. Par- tes autcm.ipfam confiituentes, tres funt: neque illarum numerus feu augeri feu minui poteft. vniufcuiufque enim propofitionis conftitutio pendet exeaaptitudine limplicium coceptuum, qua alter alteri adiungi, feu al- ter ab altero fufiineri poteft, necno ex ea vi qux vtrum- que coniungit ac copulat. Id vero quod adiungitur ipfum fcilicct Prxdicatfi , neque libi ipfi neque ex pro- pria virtute alteri adiungi poteft. firnilique ratione, Id S>d fuftinct, ipfum videlicet Subiertu, neque fcipfum inerc, neque id quod fuftinedum cfi ex propria vir- tute fibi ipfi adifigcrc aptum efi,(icuti nequ c virtus Prx- dicatum Subiedtoadiungens,ipfa fcilicct Copula, valet cxvnica copulatione plura Prxdicata eidem Subiero adiiccre , vel plura Subic&a eidem feu pluribus Prxdi- catis fupponeic Itaque aflerendu cfi in vnaquaquepro- politionc ita ttia hxc necefiaria clfe, Copulam fcilicet, Subicrtum , 8e Prxdicatum , vt vnicam propofitionem ingtediatur vnica tantiim Copula, vnicu tanci\m Subie- d am,& vnlcum Prxdicatum etenim fi mulex fint copu- 1/, dum vnaquxque propriam vim coniungedi exercet, tnalta|pctficicP' jniunrtioncs acmul^asconfcquen- rZxpTt'r'r<:':' -conftituent.(nam illarum aliquam in- u^on clie Natura non patitur.) Eadem ratione fi ter- ■aioi binarium numerum excederet , vel ad propofitio- nem non pertinerent , vel pluribus copulationibus co- pulandi clTcnt, plurcfque propofitiones cofitrucrentur: nam vnica copula ex vnica copulatione duos tantum- modo terminos coniungere poteft. Siquis autem ad no- nullis propofitiones rclpiciens , (quarum aliqux Conti- nent piures voces, reroariiimque excedunt numerum. aliqux vero duas tantum)circa hxc ambigar, hic admo- nendus erit, ipfas voces ex eo tantummodo ad propofi- r ion em pertinere , quoniam aliquid iignificant , propo- ittionifque panes fumendas dfenonex vocum,fcacx fignificatlonum numero. Igitur, fi voces omnei , qtix Copulam prxcedunr, proferuntur advnam tantilmE- ;nificationem conficiendam, illx autem, qux copulam 'cquuntur,ad aliam, fi his duobus addatur copulx ligni- ficatio, inucnienrur tres tantummodo fignificationes» licet maior fit vocum numerus. Quod fi dux rantfim fu- mantur voces. Copula ipfa , tamquam Participium vir- tute continens, Quarum partium vim obtincbit.fi enim hac eflet deftituta virtute , propriam coniungendivitn exercere non pollet: omnis namque coniunrtio con- jungendorum multi: udinem ex neccffitatc fupponit. Quapropter idem dicet dicens , Deus eft,&, Dens cft ens. His lic conftitutis circa propofitionti comune opus ac eiufdem partes, nuc lingularum partium munus pro- prium explicandum eft.Id vt rerte fiar,accipiendum cft, vim totius propofitionis partes has coniungentis hu- iufquc coniundionis veritatem ptoferentis , intendere bonum ac commodum , fcu tnanifcftationcm certx ali- cuius partis,atque etiam id quod intendit vere perfice- re, virtute alterius panis. Patet autc partem, cuius bo- num intenditur, clfe propofitionis fubiertum, 8c virtu- tem , qua id bonum perficitur, Prxdicato aferibendam eflc: licuti enim Copulx fufticit proprium conjungendi munus , ita impoflibile cft id quod additur manifeftari abeocui additur. Proprijftimx igitur panes Prxdicati erut.manifcftationem inducere, Subicrti vero manifc- ftationem recipere, Copulx, dum Prxdicatum fubierto adiungit eidem manifeftationi miniftrare. Hxc crjjo femper erit notior Prxdicato, licuti Prxdicatum fubie- rto cft notius, manifcftatio fiquidcmfubicrti,vtfubie- rtum eft, femper perficitur ex additione alicuius rei feu conceptus. Prxdicatum, quatenus eft Prxdicatum, ex nulla vei rei vel conceptus additione eft manifcftandG,- fcd Nominis tancGm interpretationem adminet.quod conuenit Grammaticx potias quam Logicx. Copula vero ipfj*'quacenus copula eft, tanquam maxime nota, nullam feu Rei fcu Nominis expolitionem fuftinct. ne- que enim Verba , quoad indicandi modum , nouam ali- quam explicationem admittunt.Quare,fi aliquando ex- plicanda fint , ad alium Modum redigi folent .prxfer- timque ad Infinitum , in quo nihil obftat quin fubierti etiam obtineant partes. Itaque dc Copula prxnofcendu eft , Quid vox prolata lignificct , Se, illius vfum tertum c fle. De Prxdicato tantummodo, Quid lignificct, reale enim illius cfte feu non cftc, cum cx inhxrcnria pcdcar, b.iiij. 39 ex tora propofitione colligendu ctit,T>c SubicAo, eco tra, reale illius fcfle ex neccfficatc prxnofcitur , non au- tem quid fignilicct.nam proponimus etiam circa Inno minata , ac quibufdam circa ea perceptis , noineo illis imponimus. yniuerf. Inft.adhom. perf. 4 o De Propofitionum dettom i >Mitoutb.u,jM r ex diuerfi ter- minorum n.UHr.t deducuntur , de que vurui ejrutidem ferinis. E V * fuperius diAafunt.ea complcAGrorqux t ptopofitionibus omnibus funt communia. \ Nunc igitur earundem differenti» ac pro- " prictates explicandi erunt. Prxcipuc vero diruendum videtur, Pxopofitiones multipliciter denominari ob multiplicem naturam ter- minorum ex quibus conftituuntur , ita tamen vt talium denominationum qufdamfequanturSubieAi naturam, quxJa n naturam Prxdicati, quxdam deducende finr cx vttiiiffiue termini relationibus ac dilpoficionibus, quxdam demum oriantur ab ipfa Copula. Hlx, qux pendent a fubieAo, reddunt propoficionem fcu vniueifaiem.fcu mediam, feu particulari dato enim fubieAo vniucrfali , vniucrfalitcr accepto , propolluo vniucrfalis dicenda eft , ficuti eodem lubicAo exiftcn- te fcu medio, fcu particulari , propolitio fcu medu feu particularis appellabitur. Illx, qux eliciuntur a Prardicato, efficiunt propofttio- nem feu Analogam, feu Vniuocam. nam Ptxdicato exi- ftente analogo, propolitio analoga dicitur, licet Subie- Aum lit vniuocum, fle eode exirtente vmuoco.ccnfctur Vniuoca. Illx , qux confcquuntur varias terminorum relationes ac difpoficiones, in caufa lunt vt propoficio- nes vocentur Eifentiales, feu pluribus rationibus Acci- dentales,necnon immediatx feu mcdiatx.primx ac non primx. datafiquidem terminorum relatione clfcntiali leuaccidctaliA’ difpolitione feu immediarafeu media- ta, propofitio dicenda erit Elfentialis feu Accidentalis, Mediata feu Immediata. Excadcm etiam difpolitione propoftt lones vocantur Primx ac non Primx, ita tamen vc refpeAu rationalis intuitos, Prioritatis ratio in Lon- f;itudinrs lctie fumeda Iit ex fubieAo maxime vniuerfa- i, in latitudinis veroferieex prxdicato maxime clfen- tiali, refpeAu naturalis intuitus ecotra.Ob Copulf dif fcrcntias propolitio dicirur fcu Aflirmatiua fcu Nega- tiua.nS exiftente Copula affirmatiua, propolitio dicitur Affirmatiua, fle, dum eadem cft ncgatiua, propofitio di- citur Negat ma. Et hx quidem ditferetix acccptx ex ipfa Copula propofitionum qualitatem cflftituunr.lUf vero, qux a SubicAo pendent, earundem quantitate pariunt; reddunt enim iplas propofitiones lcu vniuerfilcs , fcu n»edias,feu particulares. Cxtcrx, de quibus ia di Au eft, immutant fubftatiam potius propofitionu, quam quali- tatem fcu quantitatem ,non tamen refpeAu formx, fcd refpeAu materne : oriuntur enim ex diucrfa natura par- tium propolitiouem conftitucmium. Itaque reAi ap- pellari poterunt Materiales. Prxter has omnes propo- litlonu differentias illx admittendx erunt qux vere for-' males dicendae funt-* effluunt enim immediate a propo- fitionum munere multipliciter prxftito .mediate vero ab ipfarum partium munere decenter fcu indet eter ad totius propofitionis opus exhibito : quotu vnumquod- que aAionem rcfpicic.ac formf afcribcdumcft. Neque verb in dubium teuocarc licet, quin Copula poffit per- feA£ S/ imperfcAc coniungcrc, Prxdicatum pcrfcAe fle imperfcAc manifcft*rc,fle fubicAum pcrfcAe fle im- perfcAc fuftinerc. Itaque, dum partiG vnaqtixque pro- prium munus deccnttflimc fuftinct, propofitio fructur perfcAiffima forma propriumqi opus decem illime per- ficier: cx Copulx nempe vi vere aiicrtiua erit , (tmulque affirmationem ac negationem admittet. Ex Prxdicati munere decenter prxftito , determinate ac refolure feu affirmabit fcu negabit, & Determinata dicetur. Ex eoo- i fummatofubicArmunere affirmabit feu negabit abfo- | lute, fle abfoluta denominabitur. Hx vero propofitiones fimul Alfcrtiux, Dcterminarx, 8e Abfolutz , vmci voca PcrfcAx Cathcgoricx appellari folent: quarum exem- plum erit, A eft B.5e,A non eft C. fcu, Homo cft animal • Sc Homo non eft Leo. Dum prxdicaru proprias partes imperfcAe fuftiner, propofitio no vnicum tantum prxdic atum fcd plura re- cipiet, qux etiam pro huiufmodi infirmitatis gradu ali- quando Certa erunt, vt pura dum dicimus, Numerus eft par vel impar , fle, Animal cft rationale vel irrationale, aliquando incerta, vt puta Hic numerus cft vel par vel impar, Accidens cft vel bos.vel equus, vel mulus. Dum prxdiCata funt certa , deficit quidem in refolu- tione.fcd determinationi retinet : nam ea ratione pro- ponitur, Nutricium parem vel impirem, Animal ra. tionale vel.ii rationale clfe.determinaturquc veri, dari ^ numerum parem fle numerum imparem, necnfi animal ^ rationale fle animal irrationale , vt tantummodo rema- neat dubium, quifnam numerus fir par fle quis imparA quodnam animal fit rationale St quod irrationale. Qua- propter tales propofitiones Diuifiur appcllandx ei unr. Dum prxdicata non tantdm funt plura, fcd etijm.in- certa propofitio omni refolutione ac determinatione deftituctun neque enim praedicatorum vnumquodque lubicAo vere adiungirur,fed vnicum tantum, ob idque Indeterminata nome accipiet. Propofitiombus( rn qui- bus prxdicaci virtus infumatur.fcu fint Diuifiux fcu In- decetminatx, 'commune cft, aftitmationcm tantumoJo reAc admittere, negationem vero omnino repellere: nam, dum dicitur exempli gratia, Numerus cft par vel impar, feu , Harum litcrarum numerus cft vel par vel impar, licebit furtafle talium propofitionum falfitatem vel veritatem fimplicitcr affirmate fcu negare. Licebit etiam illaiu vnicuique duas propofitiones pcifcAc af- ferentes obiicct c.i.umcrfi fcilicet parem non effe fle nu- merum non cllc imparem, fcu, Harum literatu numerfr non clTe parem & harum litcrarum numerum non elTo imparem-* fcd impoffibile omnino erit , vnicam propo- fitioncm diuifiuafeu indctci minatam , fimul que nega- tiuam illi opponere. Dum fubicAum proprias luftinen- di partes imperfeAc obit.idc fubicAb alterius propofi- tionis vi fuiclcndu erit. -hac enim dcftitutum.Prxdicato nulla ratione fubiici pollet, quod tamen his adiumentis accedetibus vtrumque fuftinct. Hx vcio ptopofitiones omni abfolutiorie c arebunt >idebque dicentur C odit >o- nalcs.vt puta dum dicitur, fi A eft B, A cft C.ft u,fi homo eft animjl.homo cft fenfitiuus. Harum propofitionu prior pars vocatur Antecedas, pofterior Conlequfs, prioris enim veritatf cofequitur. Conditionalis proponedi iurm a admittit affitmatio- nem ac negationem: quarum tamen vnaquxquc dedu- cenda cft cx qualitate folius Confequcmis: datn enim Confcqucti affirmatiuo, Coditionalis affirmatiua dice- da cft, licet Antecedens fit ncgatiuun, , 8e dato Conle- quenti negatiuo Conditionalis erit negatiua , licet An- tecedens fi: affirmatiuum. Dum Copula i proprio munere recedit, nulla termi- norum ieu coniunAio fcu difiunAio confummabitur» ipfaq, propofitio omni affertionc deftituetur, fcd metis noftrx dubia tantummodo proferre poterit : Ideoquc fimplicis interrogationis vocem admittet, vt puta dum dicitut, A cft B,vel rion. DefcAus autem qui fingulis prope: panibus aptari pofliint.ita ab illatum vnaqu.ique admitti iwi«.nt, vt altera alterius dcfcAum nullo modo recipiat. Quare prxdicatum no fufeipit ambiguitatem: fcu conditione, fnbicAum non patitur ambiguitatem, ftudiuifionc, fea indctcrminatio’ucm.Copula itidem neque diu ifioncm, neque indctcrtninationcm, neque conditionf recipit. Propofitiones veiu ob 1'ola ambiguitatem ita infirmae ac imbecilles reddutur , vt nullum aliud malum fcu de- fcAti fuflincat abfqi omnimoda deftruAionc.aut ccrt^ abfquc ftuAusamot onc. fi enim dicatur hoc paAo , A cft B,vel C.an non cft B.^el C. feu hoc paAo , fi \ oft B. cftne A vel C- vel no C. ex huiufmodi piolationib. vel »d. 0 41 id, quod in priori parte videtur proponi ,pofterioris panis vi omnino rcmouctur, vel nihil omnino propo- nitur. Rcliqur pTopofitionum Jmpci fcftiones , qux ortum ducunt cx detectu tam Subicfti quam Prxdicati, copu- lari portum non tantam abfque compoficionis ruina a- nim»qucoifenfionc,fcd etiam cum aliquo fruftu.coniu- gentes enim conditionem cum diuifione.feu cum inde- term in.it ione, dicimus, fi homo eft animal, eft vel ratio- nalis vtl irrationalis , & , fi id quod in ftabulo cft inclu- fuon cft animal ,crit vel equus, vel bos,vclcapra ,vel afa- nus,vc! aliud certum animal. Hi etiam prxdicati defe- itus admitti portu nc tam a Conditionalis confcqucntc, quam ab antecedente, ita camen vt quatenus in vtroque repet tatur, Antecedens artum at plura prxJicata certa, .Confeqiiens autem plura incena , Se non econrra. cum enimConfcquens ab Antecedente pendeat , ab illius peric&ione deficiat necefle cft. Propoficioncs vCro^tnr plure* complectuntur dcfcdus.ci Incommoda patien- tur qux ab illotum vnoquoque^ndete fuperius de- naonftratum cft': ideAqucob Pntdtcati defedtum aflir- mationem tantummodo admittent. Si quis enim expe- riatur propoficinncshas ad negationem defledere, di- catqutf. exempli gratia, Si viuum quod intuemur noneft Contemplatio I f. Pars I L rationale vel irrationale, no cft animal, fac ile percipere poterit, Antecedens vel nihil m ferre ,vc! duas negari- uas per felix fornix complcdi.ac fi diceres , Viuum ne- que cft rationale neque irrationa^ , Cirvr m. M * • * »• , De propofutuuw proprtcrMib*u qiu pendent e * fanriiimn jlc m.utricnon rcl.thembw. fuperius enarrata funt,fuflicicntcr(u i faltp Qmar) dcmonftrarc poflunt propofitionum dif- jfercmias.fcua matctiJ.fen a forma peadcanr. 5 Rimabimur nunc earddera propofitionum propritates-Hx autem deducendx erunt ex his relatio- nibus, quibus adanuiccm referri poflunt tum formarum vnaquxqucad vnahjquimqtic materiam, cu rn ipfp pfo- pofitioncsad inuiccm, nec non ex certfs viribus quibus ob haram relationum concurfus varios , propofitiones /olent feu deft itui feb decorari. Noftra vero hxc con- templatio vnamquamque propofliionuny eatenus rc- fpicere debet , quatenus Sc vera fit &r vafeac veritatis vim feu ad alias extendere, fcu ab aliis recipere, fimu{qj JalCis propofitiones deftruerc. Quaiquis igitur fcruita proponendi fonnaj , liceat vnumquqdquc vuicuique copulare, atque etiam I ditin fpfa forma id fiiftincc , tam afiinnariu£ quimbegyltoc ; mamfcftutn tamen eft, non v~nmquodquedevnoquoque vere affirmari feu negari pofle , neque vminStpiodque de vnoquoque decernet atque vtiJicePintenbgarT.quxdarn epim quibufdam ta- nimmodo addenda funtacccru» tantummodo propo- nendi formis :*quf dam etiam proponenda funr affirraa- twc tantummodo, quadam negat luctarnummododimi. lique ratione, quxdam decenter ,quxdam indecenter interrogantur. Exordiamur a perfcfliflima proponftldj forma. Hxc 7erfeturcir<£ omnes materias ac mater ierunf diifereo- rias, illis tamen exceptis qux accipientes gentis aliquo^ canquam fubicdu"-, illi adiungtinttanquamPrxdicata1 dium»' fr—r.'7-» differet us, quibus idem genus drai- ditor e/fcntialiter *.'vtpata dum ‘dicitur. Aounal cft vel rationale vel irrationale, &, Numerus cft vel parve! un- par : huiofmodi enim tc|piinorum relationes ( vt vhi- cuiquc facile pater^poteft ) Dmifiux formx aptantur, Siquis autem interroget, quxnam pars maierierum propriori quadam xuion^aptetur huic-f erfqdiftimx fonrtfc»refpondcndurq^ric, calla erte ea omnia qopeom- muniffimam latitudinis feriem conftituunr , atque eo magisquo magis fibi inuiccm immediati copnlantut: harum enim connexionum veritas euidens cft, atque itarefoluens ,vt neque interrogationem neque vllam aliam proponendi fornum admittere poflit , nili forte * 42 ad alicuius peruicaciam comprimendam. Talia vero nontanrilm nullam aliam proponendi fornum admit- tunt prxtcr perfcfli (limam ,(e<l neque negationes eiuf- dempcrfeliiftimx formx.nam, qux omnibus fiint com- munia , de aliquo vCrc negari non poflitnr. Ea etiam, quai longitudinis feriem rcllc ingrediuntur , propria quadam ratione conucniut eidem per feltiffimx formx. hortato cnfo verius (vt cx iuperiotibus putet ) euidens eftjfolimque affirmationem admittit. Diuifiiu proponendi forma exerceri iolet circa vni- ucrfalia , 8 c circa particulafla , ita tamen vt , quatenus circa particularia vcrfctur.exaccidctali rerum politio- ne veritatem proferant .• ytputa fi dicatur, Qui in Pata- uinogymnafio fludiis incGbut,vd philofophif vel legi- bus incumbunt. quarenus vero exercetur rirca vniucr- falia , femper accepto genere , canquam fubicflo ,prf- dicat de eo diiferentias diui(iuas,vt iunt diuifiux: vt pu- ta dum dicitur, Animal cftrationale vel irrationale. Et hx quidem materix huic formx non tantum propriifli- me conucniunr, fed etiam folx conueniunc rcfpc&u il- lorum qupeflcntialitcrvcrafunc.lndctcrminata propo- nendi forma verari poteft circa eadem qux Diuifiuam formam admittunt, cnamcn ratione vt affigoct con- tracliotibus locUmSubicdU.Qiiamobrem,duni cx diui- fiua fqrina dicitur, Studentes Patauij, feu Philolophi* incumbunt , Animal efl rationale vel irrarrbiialci ex torina Indeterminata dicendum crit,So- crat<^j quiPatauijftudct, Icu Phslofopliix fcu legibus opcs.i dat ,Homo cftvcl rationalis vel irrationalis, for ma proponendi Conditionalis vtifatur circa omnia in- difliuftcdm tantummodo exceptis , qux in dubium re- uocari non poflunt, ad qux tamen decenter extendi po-. terit ,‘dumaMcujus pcruicacii comprimenda clt.llli au- tem propniffime aptantur ea, in quibus Subiculum eft particulat c,fed Ignotum : vt puta duin dicimus, Si acce- dens cft homo , accedens cft rationaliSi Intcrrogati- ua forma (qux exter^ comparata inuenicur omnium ntnpcrfedbfftina^b his apt?" admitti non poteft, quorum relatio cft immediata , lcu ab hfc qux panum longi- tudinis ordinem 8e ad lc inuiccm referuntur , tau- qaam genus addpecies , licet, termini non eflent im- PscdMti. namdaia horum tbtminnrum notitia, illotum copulatio clipei per fenora, vel talis vt Prxdicatico- gmtjjOtqntineaturfaltcm/onfiifc in Agnitione Subic- di.j Ttaque repellit omnem ambiguitatem , cx qua rc- &e furaitur interrogandi occSfio Reliqua omnia de- center fntctTogationctn recipiunt. Particularia veri pfopiiiflimc.nam de illis(fiuc fubicol fint ignota, Prx- dicara vero nota , fiac Prxdicats ignora , fubicdfa vero nota) decctiflimc iutcirogamusivt puta dum qiifratvr, an animal ia ftabulo pofitum fit Equus vel hou , Sc , an Socrates incumbat philofdphix vel non. Horum autem vnumquodque decent^ffim^lntcrroga?i cx eo manife- ftumeft , quoniam cam impcrfcAi quam pcrferiifxpc ignorant & quxrunt ulia , quorum veritas pendet uon a rati6iic fcdafcnfu. Cxtcraverbab imperfedis ran- tum interrogamur, quoniam iliorum certitudo ratibue colligitur. ♦ c \ p ♦ r • t i x i. De relMiotubut ac vinbw prop+fitioxHm.s 'i qmbus certi forrne 'certu mmertebm .iJfeciMtrur. Exci ri i» propofitionum proprietatibus prioribus , magifquc internis ac abfolutis, nunc^oftcrtorcs,rcmoriorcs,ac magis relati r_ ux explicidx funt.H* dcducOtur non eif pro- pofitionum formis ac materiis , prout fc inuicein com- patiuntur, fedex carum^propofitionum rclacionibns, fimfilque ex vicibus quibus funt , vel prxdttx vel defti- curx , &r fc inuiccm fcu commodis fcu incommodis profeqiinntur. Deducuntur autem ad fenariu numcru.vt res ipfa fa- cile demonftrarcputeft.Ec primus locus decentcrapta- bitur relationi, qua propofitio cx propriotfi rerminoru Viiiuclf. Inft. ad hom. pctf. 43 ■ ctuvietfionc fcu commotitianc aliim propofitioncm coii ruere ro.cR,vt puta a»m pofiw^orwncm omnem eflcanimil» afferimus, Aliquod annnal tlfc Itaque hic virtus appellari porerte Vinus CooRtu» ra» cx terminorum conuerfiouc. Sccut.dx.el.tio critrUa, qua propolitio alteri propofrtion. cr^prirr.quufetrarn 2, eaPc.lli, icar , v, pura . .Ium J„o Ouuren, ihommen. animal cire.colligimut, xl.quc homini animal cffe.q. - propter hic v irtur dicetur Collcama excorellano. 1 Tcrtiarelat oe.it illa , qua ptopofit.o ex futute po- (Itione alteti propolium, . rtaaducrfatur ,vt illm. de. ftruat:». puta Ilum polito, Omnem hominem #aq£ Qua Ita te 1 at io erh !l“fq« propofitio j"°P,ilm v,!™ in alum propoluioncm extendit ac jaculator, quxq Effctf.u* vinut,* vocem tc&e admittet. Hxcpiopt.um opu. non petli.it .nili certa quidam ptopofit.o alh.p-. ponatur, qui quintam iclat,0iie,n caeiceat il amlc‘ cct qua ptopoutio alter iua propoli., onu «‘«WMK tutein admittit »ac Receptiua poteuua retlc denomi nl H^um virtutum exemplum duipropolitionca pro- ponent , quarum prio. d.cat , Omnis homo ell animal, Secunda veri. afflm Sdcra.es ell homo • licu. ciimt orior pudita efHciente virtute earn.n podcrtot^l in- ficit, ita pofttrior, exercens Recep.ruam pnijjjOTh prioris , im recipit, fimulque conumc.t rpfum Socratqm a“se«aCd!mum rciltio illa erit qua propofitio auxilii tuecouRtuilion, alterius nropofitionis, q^Wj^a poteft crigete: vt puta dum dicitur, Hic humo cl ratio- nalis.hic enimptopofitio licet noprobet Anuem ho- minem effe rationale, illius tamen veriAtl fanet, tdcoq, talif virtus Iiidniliua dtceoda erit. Hi ptopolitiounm vires (vt diximus) co ilequiintut illarum formas.quatenusmateriis adiuilas. Itaque tam ex formiquamcx matetietum dilTeientlis «tie immu- tari, extend». ac contrahi potcruot: formatum tamen vi tes elatius apparete poterunt. f‘ materi» «x ea parte at tendantur qui propolitionUm tantummodo qualltalcn» ac quantitatem immutant , h* enuu ditfercntiionqh- tur ab hi. qui rr^is abfolura funt , qu^ue ormjruu vim ita fullinent, stillarum punrateus nulla raHon perturbent Incircris, niaterii »is vi»utcm formarum videtur excellere, idedque, nift decens cautio idhrbea- tur.ea qui pendent icetta materia propolitionum fol- misalcxibi portent , quod aliajnal«na’a(rumpra lallita , rem inducerer, luitur, vr ab fflblmus tutiore/, fcccrncq di erunt i prwcmi contcmpJ-*»!'c differ® ix.quibui prupulitioi.es denomi. lanruf Elfenr.alesTcO Ac.ldcn- tales,Primi feu non pr.m»,ln.tneJ.*ll feu Mediaii • % # ^ w Cauri V. Ut imbui pe^e«#nvrpropone/«,>rr;r^»r/^7».i Indu juj’iiuAiif;utJititTy.iiii um , parum tiurr faAflu-lt^ 1 s anlmaduetf.s , non difficile decernemu. quinam vires, & quoufque lingui s propone- di formis aptari feri non aptat, pollSn. Igitui Jj U, formis iptarifcii non aptari polmn. Igitur i * Ipcrfedtiffinia «mdientes , dici nusilli has omnes vires Ita aptari , vt quam maxime vigeant. Priot quidem (quam ConRtutliuam ex tou«(ioneappellan- dam diaimusjdum propolitio ell affirm.nua Se vniucr- falis, inducere uoteR" aliam affirmat iliam , non quidem vniucrfalcm fcJ particulare ‘omnino indeterminatam, nam dato',excmplugtatia,Omne A cilc b, necellariblV lendum cR Aliquod Bclfe A- aliter enfin lueterfiimif lima certitudo ouneipij, ommuuilTimi. Dum propoft. tio ciu' dem petfcfliifnni fbrmi efl uegatiua, fimulque vniuerfalts vel communis, conftruet ex eadem vi nega- tiuara eiuffiem quantitatis, nam. Ii veri dicimus. Nullis 44 A cR R.vetd etiam dicitur( tdqueexfola eiufdem com- muniffimi ptincipij virtute) NullumB cR A Neque ta- men cxiRtmadumcrt negatiuam vmucilalem excellere pcrfcflionem affirmatio* vniucrfalis.quf confltuit tan- rum particularem, licet conRruat negatiuam vniuetU- Icm. no enim oh excellentiore virtutem hoc illi euemt, fcd potius ob dcfeiluin maiorem, nam negationis con- Rrutlio DciliuClio potius eR appellanda quimCon. fttudlio.ldedquc iicuti facilius eR drRrucre quam con- Rrucre, ita etia facilius cR negare, qulmafnrmaic. Pro- poritioncscluIJcmformz.fetlrefpeau quantitatis Me- dii feu Patticulates.tlVag* quam Determinati , qoa- tenut refpcdlu qualitatis funt afntmatiu* , cotiRitucnt alum afHrmatiujm particularem feff vagam , feu d«er- minatam. dum enim vere dicimus , Pauci hominii lunt philolophi . vel Aliquis homo eft philofophus , fimul v erectum dicipotcll, Aliquis philotophus cft homo: ficuci ttfam.fi ver* dicitnus, lfte homo cft philolophus, vere afhunabitur.lftc philofophus cft homo. Ncgatiux eiufdem p^rfcdlilfimx formx tam medix quam particulares vagXiWrcnt hac conftrniltua viitu- tc quainuis enim tere dicatur Plure* homines nolunt philolophi. f«u Aliquis homo no cft philofophus , nott came vere jjiciiur Plurcs philolophi non funt homines, feu AliqilWjjhilorophas non cft homo. Quatenus ailte cadcmnegatiua pat cicuraris alfumit SubicCium cetcum atque ctumin» addit, 1’cxslicatam cenum .conftruete potetitex eadem tciiiynorum conucrfione propofitio- netu fihifimilcnv.nam fi vete dicitur Hoc A no cft illud B, feu Socrates non cft Plato, vcr| etumdjci pocctic Uldd Unon cft hoc A ,feu Piato non cft Socrates. Eidem pet feti iffima proponendi foima Ipr^ditacft ctiifq fecunda yirtute, quam dicimus C oftruftiuam cx corrcl^rio , feu collcdliuam. Hxctamcn v^tus quam maximi roboratur in his pYopofitiombus, dum vniucr- iolcs at coihmuncsfunf. data namque vninerfali affit- matiuii vt puta, omnem homihem cfte vifibilem) col- ligitur nngulos quibosconucnit eife homines, vifibile* cllc. !>4ta autem vniderfali nc|atiua(puta, Nullum ho- minem cfte Leonf) Cadem ratione quam tuuffimccol- liAntur piopofitioncs negattux , m quibus alfciitur llnac & illum hgmiqc,nccnonfingu!os homines, Leo- nes rtbnc (fe. | Dum propofitihnes, neque vtihierfalcs funt ncqoe Sbjnmuncs /fcdmedi^exiMarumpofitione colliger», rur alix prppofitiones medix opponti ordinis : nam, fi homines vt m plui ihoshaWtquinqi digitos, colligitur eos raro habere feu paUcioics, feu plurcs digitos ,& econtra. Fxcifdem propofitionibus mediis colligutur ctia ptopofiiioncs particulares Indctcrminatx. Ex par- ticularibus autem feu fint ind^tcrmiitaix feudctctmi- natx) nihilcolllgittir. Eade pctTcainima proponendi forma cxercct quam tutilfime. tertiam vjitutem , Deftruftiuam ftilicet. dara enioipropofuione^huiusformx ,qu? vmucrfinis fitfeo communis,(fiuc fitaftirmatiuafiuc ncgatiiia)dcftruen- tur omnes vnluctfales feu communes oppo(it$, necoon omnes medix ac pawiculaiCTiqux continemur Tubvnl- ncifalit ;.te propofitioDum oppofuatom. Prjicr hasde fttuemur etiam ointicspropoiitiones medi^qnx com- plefli poffent ab hac vniucrfalitate feu cbmmuniute. Hx tantum non dcftroeutur omnino , fcd t antummbdo talione modi.. Quaie , fi quis vere dicat, Attimal clTeo- tialitcr cft fenfitiuum.vel^Omncanimnl eft fenfit.uunr. hic dcftruit omnino jitopofiiioncs uicentcs, Nuuuc» animal cft lenfuiuum, Homo, Equus, & cftera anima lia non funt fenfitiua , Homo vt in pluribus non cft feo- fitiuus . Deftruci ctfam non omnino, fed ratione mod., e.Uxn ilir-AntuA . H s\m vr r n nlirr ii.HA rt} Ur . eiufdem Dcfttu&iux virtutis, imbas vniuetfalcs ac co- munes , ncc non omnes medias oruinis diuerfi , qux in qu ditate conueniunt , atque etiam oppofitas eiuldeci ordinis, fed diuerfx qualitatis. Quare ,fiv credit itui, HomoYt iu pluribus habet invnaquaquc manu ac pede quinque 4$ quinque digitos, vere negatur Omnes homines habere quinque digitos, Nullum hominem habere quinque di- gitos, Homines paucos vel paucifsimos habere quin- que digitos, Homines, vt in pluribus,non habere quin- que digitos. Particulares «quatenus (unt indetermina- tx, dcftruunt tantummodo vniuerfalcs qualitatis oppo- fitx.nam affirmatius deliruunt vniucrfalem negatiuam, negatiuz vniucrfalem affirmatiuam. Ideoque liqnis ve- ri dicat, Aliquis homo cft philofophus , hic certe de- ftruet nullam hominem clTe philofophum. Et liquis di- cat , Aliquis homo non cft philofophus, hic deftruer, Omnem hominem elfe philofophum. Quatenus autem particulares funtdcterminatz, de- finient non tantdm vniuerfalcs ac communes oppolit* qualitatis, fcd particularem etiam fibi oppofitam. nam.fi veri dicatur Socrates eft philofophus, vere dici no po- tcft Socrates non eft philofophus. Huiufmodi autem propofitionum relationes oppofici certas proprietates adipifcuntur,&r cenas denominationes cxpofcunt.nam Vniuerfalcs adinuicem oppofitx appellatur Concrariz, quz fimul veritatem fuftinctcnon polfunr, licet ambz fxpius falfxfint. Mcdiz, quatenus adinuicem oppofitx, ditipoIfuntSubcontrarix.Hx lc inuicc dcftruunt, fimi- 1 iterque timui vei itatem n6 fuftincnt.fcd illarfi veraque a veritate recedere pot cft. Particulares indeterminati atque inuiccm oppofite Subalternarum nomen adtptx funt. Hz fimul a veritate recedere non polfunr, led am- bas eam fuftinerc non repugnarna fi aliquis humo cur- rit^c aliquis homo no curru, vel illarum vna vel ambz vene erunt. Particulares determinati dici potciut fub- altcrnar determinati. Et hi quidem quatenus allumlit idem fubicdum, a veritate fimul recedere non poliunt. Quatenus alfumuntdiucrfafubicda, non critinconue- niens vt aliquido ambz fint veri, aliquando autc ambz a vedtate recedant, nam impolsibile non cft Socratem aliquando currere, & aliquando non currere, & ,du So- crates curi it etiam Platonem currere, fcu,dum Socrates non currit Platonem etiam non currere. Vniuerfales ac particulares indeterminati, quatenus ad inuicem opponuntur, Cotradidorix appellati funt. Harii vero altera cx necefsitate vera cft, altera falfa Par- ticulares determinati , quatenus referuntur ad cafdem vniuerfalcs oppoGtas , eandem vim cxcrcctc polfunr. Eidem particulares determinati dum refetutur ad alia particularem determinata , quf idem lubiedu alfumat, Contradi dor iz vim exercet. Idetn etiam eucnit Mediis ptopofitionibus, quatenus, eadem quantitate rctcta.dif- Ccrunt tantummodo in qualitate. Itaque harQ etia pro- poftcioMum oppofitio Contradidoria vocanda erit. £*dc pctfediftima proponendi forma ptccipua qua- dam ratione retinet ac excreet Adiuam ptopolitionum virtutem, (cui fuperiusaistgnauimus quartum locum) nec no Rcccptiua potentia, quz Quinta polita eft. Harii virtutum nulla exerceri poteft i propofitionibus leiun- dim acceptis, fcd tantummodo quatenus ad fc inuiccm referantur : ca enim quz agendi virtute przdita cft, re- quirit fubicdionem alterius propofuioms in qua iniit Rcccptiua potentia Agendi virtuti confona. Quatenus igitur hi ptopolit iones accipiuntur cx latitudinis feri e, iUarumq*termiaifunt fqualiter vnidcrfaleijtam Adiua virtus quam Rcccptiua potentia conftitucntur , Sc ad acbim perduci poterunt cx folo proferendi ordinc:pro- „oftr;- Equidem. quxprimoprofertur, exercet Adiuam virtutem , UU vero, quz profertur, fecundo loco.fobii- cic Rcccptiua potentiam-Aditia tamen virtus propriif- fime conucnic magis elfentialibus. ac , li propofitiones vd ambz, vel pofterior, accipiantur ex longitudinis fc- rie, virtus Adiua aptabitur propofitioni magis vniucr- fali,fcu minus detcrminatzia^propolitiones minus co- jnuncsuut certe fubiedi minus determinati, cxercebuc Recepti uam potentiam, ideoque ab agete ptopofitionc recipient tam proprium Pridicatum quam propria Co- pulam.Hoc tamen de illis eft intclligenduoiiquz neque medi( funt, neque particulares vagc.lix enim Rcccptiua potentiam non admittunt, licet Adiua vittucc fint prz- diut. Ipfx autem propofitiones vniuerfalcs huius per- Contemplatio II. Pars II. 4« fedifsimz formz , (fiuefinf affirmatiuzfiuc negatiuz) agf di vim ira exercere polfunr, vt Ptzdicati ac Copulz communicationem inducant, dato enim Omnem ho- minem efle rationale, liquis fubiictac Socrati elTc ho- minem , ipfa vnhietfalis propolitio ita vim luam adiui diifundee , vt ex necefsitate lequatur Socratem elfe ra- tionalem:&. Si nullus homo volat, dato Socratem elfe hominem, eadem ratione fcquitur ipfurn non volare. Propofitiones vero mediz,quz eade vir ture adiua pr«* ditz funt, effundere quidem poftunr propria Przdicata, in propofitiones particulares determinatas, fcd no Co- pulas. neque enim patiunt nccefTariam illationem, fcd probabilem tantum : polito enim , Hominum manus vt inpluribus habere quinque digitos, liquis lubiiciac,Hac die hominis manfi,i'cquiiur probabile elfe, ipfam quin» que digitos habere, at non reipfa habere. Propofitiones particulares vagz neque recipiue adi- uam virtutem ab alia communiuri , neque illain parti» culares determinatas aliquo pado ditfunduc nam.lnqr Aliquis homo curra r,& Socrates fit homo, neque cxjiC. ccfiitatc neque ex probabili fcquitur Socrate currere. Particulares deter minati, fcd no oranin*,(vr puta ilis quarum fubicda determinatur, vi Nominis propri;,fcu ligni, )adiua virtute funt priditi,eimque ad omnino determinatas propofitiones infundunt , quz Rcccptiua potentiam tantummodo retinent: Adiua verb virtute penitus denudantur, idque ex neccffaria illatione, dato enim Socratem clfc philofophum , fi fubiiciatur Hunc elfe Socratem, fcquitur ex necefsitate eundem eflephi- lofophutn. Eadem perfedifsima proponendi forma przditaeft etiam poftrema propofitionum virtute, quam I reducen- tem fcu Inchoaram appellare decet.Kzc femper intcdic conftitutioncm propofitionum feu minus deter minata- rum,fcu magis vniuerfalium. In vniuetl aliu tamen con- fticutione valde infirma eft atque imbedllis .ideoque proprium opus aggredi non poteft abfquecocurfu plu- rium propofitionutn.quz cande conferant vim. Hts au- tem acccdccibus, rede exerceri 1 olet, dato ei im, exem- pli gratia , Socraten> Platonem , Antonium, Oc Ungulos homines quienumersti polfunt, paucis exceptis, aptos clfc ad philofophandum : colligitur maximam homihfi partem ad philofophandum elfe aptam. At, fi horum vnufquifq, rationalis apparet, videtur fcqui Omnes ho- mines clTe rationales. Quoniam vero impofsibile nobis cft particularia omnia cnumerare,hzc vutus, quantum ad vniucrfalia pertinet , proprium opus inchoat potius quam perficiet. De vinbns ac irifwitMibuJ propofitcrm Dmifiut , Inde- tcr mnt AU, Conditionulu^? Inur.oganux. Ir i » r v a proponendi forma, quz fecundu a perfedifsima locum obtinct.eiufdempcrfe- difsimz formz vires przftantiorcs zmulatur, atque etia aliqua ratione excellit, virtus enim Conftrudiua ex conucrfione in ca ita roboratur , vt conftruere pofsu duat aftirmatiuas particulares inde- terminatas. etenim, fi vere dicitur , Omnes qui Parauij ftudent, feu Philofophix fcu I.egibus incumbunr, veri etia dici poterit, Aliquis qui Pbilofophix incumbit, Pa- taui) ftudet, 8r, Aliquis qui Legibus incumbit, Parauij ftudet. Et hzc quidem rcfpcdu cuiufcumque maceriz, veritatem continenr.nequc enim (vt diximus) materis cflTenti. lcs nunc act edendi funt, in quibus ex Diuifiuz propofitionisconuerfionc duzafKrmatiuz vniuerfalcs videtur cbftrui. Eadi proponendi forma decoratur vir- tute Conftrudiua ex correlario, feu Collcdiua,eamque ita exercere poteft, vtczrt a» quafdam propofitiones ef- fundatnon tantum exSubiedi contradionc cerrfque vnius Ptzdicati adiedione, fcd etiam ex mutua duorft prfdicatorum relatione, nam, dum veri dicitur Omne animal cft vel rationale, vel irrationale, vere etiam dici poterit, Aliquod Animal cft rationale , & Aliquod ani- 47 mal cft irrationale, necno Animal rationale no cfl irra- tionale,8 c Animal irrationale non eA rationale. Ex vfu veto DcAruttiuxvirrutis, eadem Diuifiua proponendi forma deAruet quatuor propofitiones vniuerfalcs, qua- ru dux fune affirmatiux, dux vcrA rtegatiux. dato enim omnem numerum effe parem vel imparem, deAruitur Omnem numerum effcparcm,& omnem numerum effe imparem, Nullum numerum cfTeparcm & Nullum nu- merum cite imparem- Ex huiutmodi autem forma non deAruitur aliqua prupofitio fcu media fcu particularis. Aeli u a huius Diutfiux fotmz viitus fatis infirma cfl. neque enim parere poreft aliquod determinatum , fcd partt tantummodo indeterminata , ita rame vt inducat Dccellariam illationem, dato enim vere dici, Aniinal elt rationale vel irrationale ,fi fubticiarur , Homo ell animal, fcquetur neceffarii indeterminata illa , qux af. ferit Hominem efTe vel rationalem vel irrationqlc. Hxc proponendi forma Receptiuam potentia no admittit: nam ex propria natura inferiora intuetur, qux ab ipla Recepnua potentia refpici no poliunt. Idebque eadem hxc Diuifiua forma fimilitcr caret Indudtiua virtute, qux femper ad ltiperiora dirigitur. Indeterminata proponendi forma caret virtute Con- fhuftiua ex terminorum conuerfione : illius enim Prx- dicata addurui proprio Subiedto indeterminate arque incerti. Quapropter inferri non potcA, Subiediu prx- dicari de aliquo illorum. Collediua vero vittas ea ra- tione retinetur ab Indeterminata proponendi forma, vt illius vi quatuor Conditionalcs colligi ppfsint. dato enim Hominem elfc vel rationalem vel irrationalem, vere dici poterit, Si homo cA rationalis, non cA irratio- nalis, Si homo non cA rationalis, c A irrationalis: Si ho tnocA iirationalis ,nonefi rationalis:& ,Si homo non cA irrationalis, eA rationalis. Hxc forma penitus denu- datur deArudiua virtute : nam nihil certi proponit. Idebque illius veritas neque alteri atfertioniaduerfa- tur, neque ad aliquod dcAiucndu lufficcte potcA, A£ti uam vero virtutem exercere quidem poteA, led quam maxime infirmd. nam fitfum quidem couincit,fednul lain internam illius rationem adducit, datoenim, Harii lircratum numerum effe parem vel imparem , necnon Hunc numerum non ciTc imparem, colligitur ex fadV confcquentia Hunc numerum elfc parem* fimilique ra- tione, dum dicitur, Hunc numerum ctTe imparem, colli- gitur cum non elfc parem. Receptiuam vero potentiam, atque Indu&inam virtu rem ab huiufmodi forma admitti non polle, manilcAc apparet ex iis, qux didta funt circa Diuifiua proponen- di formam: qux etiam facili confirmari poliunt ex In certitudine pr.r dicatorum. Condicionalis proponendi forma virtute A&iua eA tantum prf Jit J-ficuti enim ob propri; Subiedli infirmi ratem feu Przdicaci , partes illi demandare non poteAi (quod in Conuerfiux virtutis vfu prjAandum cA) feu illud contrahere , (quodcolledliua virtus-expofeit) ita, quoniam nihil abfoluciaffcrit, nullam aliam propofi- tionem deArui t ,ex quo oritur vinus deArudliua. Caret etiam tam Reccptiua potentia quam virtute lndudli ua, quoniam illarum vnaqukque ex propria natura im- pcrfedla eA,ac» nifi fulciantut robore perfetf ifsimf for- m t, omnino deficiunt. Siquis autem interroget, quana ratione forma conditionalis , exteris omnibus virtu- tibus dcA itura, agedi virtutem fuAinere poftit,qux ex- teris omnibus videtur firmior, refponde Jum erit, huius Adtiux virtutis duplicem vfurn admitteudu cfle. Alter cA ille , quo ptopolitiones formarfi pcrfediortitn effun- dere folent propriam vim ad altarum propolit ionu per. feAionein ac bonum. Alter verb,quo propoficioncs for- marum imperfc&iorum conantur propriam imperfe- ttionero expellere. CbJitionalis igitur propoficio.ncc- non lndetcrminatx omnes, hac pollcriori ratione tan- tummodo prxdirx funt A&iua vittutcjharu enim vna- quxque conatur cx illius vfu exuere propriant imperfe- ctionem atque perfeihorem formam induere. Indcter- minata fiquidem profequitur determinationem: Con- ditionalis veto abfolucioncin. Quapropter, duro dicitur Vniucrf. Inft. adhom.pcrf. 4* excpli gratia, Si homo no eA irrationalis,honio eA ratio, natis, vel, Si homo c A animal , homo cA fcufitiuus» nihil aliud inttfditur,nifi vt, accepto, Hominem non elTc irta. tionalem, colligamus cum effe rationalem, 5t,acccpto, euode effe animal, colligamus ipfum elfc fcnfitiuucu. . Intcrtogatiua proponendi forma denudatur viribus omnibus. nam ,ficuti propofitionum Effe deducitur ce fola afferendi virtute , ira virtus omnis ab aliquo certo EfTe deduci debet. Interrogatio igitur, qux caret affer 5- di virtute, deficirqueob id ab ipfarum propofitionuai EfTe, ab illarum etia virtutibus deficiat nccelfe cA. Pro- priifsirnum ergo illius opus crit.profcrrc mentis nnArz dubia iplamque excitare ad eoiumde determinatione- Harum autcdifficultatu amotio , fimulquc animi pleno quies expetenda erit certa quadam ferieex pcrfcttioiu lormarum vfu Indeterminata fiquidem propolluo, dum plura incerta proponit, ita interrogationi latisiacit , vc fiintil dirigat mentis noArx aciem ad illa qux funt atte- denda. Conditionalis vero, dum quidpu apponit quod certum quidem cA ,fcd non adhuc ablolutum , videtur prxtereuobiicerc lumen aliquod , cuius vi mens noffra tuti verfari pofsit cuca ea qux percipienda funt. Diuifiua proponendi forma, dum plura cena propo- nit,ea ratione miti noArx quieti affert -.vt cande impel- lat ad perquireda lingula quibus plura hxc apuda fune. Ipfa demum perfc&ifsima proponendi foima.rcfpe- ttu rerum propofitarum^ffere fumma quietem metibus no Aiis. - De bif m entibus propofitionum v tres feu eonueniurt, feu non eonuemunt , & de pro' op- tionum tiijfafuwulus. Mniiv» propnfitionum viribus cbmune cft,dG ad vfum deducuntur, animi motfi ex- citare., quem tamen no poffunt petficcre vir- tutes ConAruitiua cx conuerfione, ConAru- fliua ex correlatio , & DeArudtiua. A&iua vero virtus & Receptiua potentia , quatenus ad inuicc copulantur» n£cnon concurfus plurium inducentium virtutu ad id6 conAruendum.talem animi motu vere perficiunt. Tales vero motus, prout confummantur,Difcurfus vocem c6- fecuti funt, licet non eadem i atione, quin potius longd diuerla, vt poAmodum demoArabitur. Virtutes autem» qux animi motum exordiuntur & non pcrficiunr,feiun- ftim proprios aftus exercere poffunt ablq, vllo alterius propolit ionis acceffu » cx coinmunifsimx tantummodo certitudinis virtute. Atf iua vero virtus, Receptiua po- tentia ,8c victus Induttiua abfque communi amplexu infecundx funt.Et hxc quidem ex his facile dcducumos qux luperius funt conftituta. Ex quibus etiam colligere licet, Conftru&iuam vii tutem per conuerfioneni.Con- Arudliuam ex conciar io fcu Collcttiua, atque etiam 1q- ductiu jm , eas tantummodo propofitiones con Aruere qux eiuldem funtqualiiatis , cx affirmatiuis fcilicec tan- tum conArui affirmatiuas no autem negatiuas, eadeque ratione cx negatiuis negatiuas non autem affirmat i uas. Deffruftiua vct6 virtus oppofita legem videtur admic- tereteas enim propofitiones tantummodo dc(iruit,quc diuerfx funt qualitatis. negatiuz finnidem dcArunntaf- firmatiUiS non autem negatiuas, 8c -.nimatiux i.rgati- uas non autem affirmatiuas.Quod fi obuciantur ptopu- fitiones fornix diuifiux,qux Affirmatiuacappellamur,& conAruunt no tantiim affirmat tuas fcd etiam negatiuas, deAruuntque non tantum negatiuas fcd etiam affirma- tiuas.dicendfi erit hoc ideo cuenire expropofitionibus diuifiuis, quoniam licet^rmalitcr fint afrirmanux illa- rum tamen vis affirmandi obtunditur ac infirmam , ob affociationem duorum Prxdicatorum qux fcinutccm pati non poffunt. Quapropter negationes et ia virtute cotinent: ex quo fattumeA vt primf ncgationcs.veritaticonfon^cxillis pendeant , ficuti ab eifdc etiam oriuntur propofitiones indeterminata ac condttioualcs.ld£ de propofitionibus mediis 49 medii* fcnticntluin eft.qtx fimiliter conftiruunc ac dc Uniunt propofiriones altrmattuas ac ncgariuas , virtu- te enim vtramque qualitatem fimiliter pompleduntur. nam, quae dicit exempti gratia , Manum yt in pluribus quinque digitos haT)cie,(rmul afferit, Minorem partem quinque digito* non habere. Si quis autem exiftimet, cxvmuerfaii affirmariua dicente exempli gratia, Omne A eft D.conftrui negatiuam vniuerfalctn dicentem, Nui lom A cft non It, & exnegatiun vniuerfili dicente cxc- pligratu, pullum C cft D.conftrui affiematiuam dicen- tem, Omne Ceft non D , fimiliqne ratione ex particu- lari ainrnutiua dicente, IftuJ A cft n , conii tui negat iui dicentem , Illud A non cftnon U , atque ex particulari negat ina dicente , Aliquod C non cft D , conftrui affir- outtuam dicentem , Aliquod C cft non D. , hic admo- nendus erit ,cj1cs prppofitiones rcipfa non diTcrepare iqoditatc illatum ,a quibul eliciuntur, licet qualitas ^fleatur oppofica Sicut enim vnicadiftunltio(vt fupe- riul demonftranim cft ) negatiuam qualitatem coni] i tuit, it» eadem bis repetit a(liucexplieitc fiue implicite idfiai)ncgationcm rcynclltt &: affirmationem inducit, df&ua Veto vinus & Rccepriua potentia vtraquel^ge quodammodo lolutx funt-nam ex harum virtutum vfu afium jtiux paviunt affirmatmam He negatiuam, ita ta- men vt, veraque exiftente afiiimatiiu » affirmat itu tan- rummo Jo colligatur. At dc his poftmodum diligentius traAaudum erit, dum agetur dc Argumentationibus- Contemplatio  Dtffffiflinlim rfj f tfuumhu. RorotmoKv „ JtTpofitioncspnccipuj J.- ducciJr fun: cx ftifpolltio.-iibu» tuatcricrum acpei£eptio:inm, qux cifdcmmatencbusa- Ojff-ptjri potiunt, nccnoitcx ci iTpof; lonibm cmz nftftn tormi, couueniunt- Wiicrierum difpolitio- ou pendent ex ilirpofiiionibu, terminorum ac copula, nim , dequibu, lira diftum cft. Petccptionci itidem c* eorundem tcrniinotum ac copularum coueeptionibucfunc deducenda;, quapto- pterio rationieordine perceptione, vniuerlalrum vni- uerfaliwreonfccptorumita prccedcnt ceteris omnibus, ,t fubmintftrcnt aptKUmd ptineipia omnibus fcicMifi- cUpeiceptioiiibua : ld velo ( vt cx fupcrioribu, patet; tunc eutuict.dnmtain SubicdtumqiuoiPrxdicaium ex ce,, a vniucifjli^ani ratione concipientur: quemadrno. dani enim rion percipientes, exempli gtatii.id quodde omnibus ac Jc finguliUiominibus in Quid primo pn- dlcaii poteft , UOM concipimus hommem vniucrralitci ac vt Ipcclrm . ac non attingentes tatiocinandi vim, tant,aameonftitoeuient Nominis (peciem.ndnconei- pftnus rationale vniuctfiliter ac vt ver» dilfctctii mu- «ijfuftinet, ita, nili hotum vtnimqucvniueililitet con- ceptum allicietur , non affirmatur vniuetfalitcr Horni- acuirfte rationalem, iWfUcionale clfe hominem. Siquis aUc.n non eoncipien, hominem, vtcettam adandanfreruin fpccicm \jk Rationale vt illiosditfc- -entiam cooftif uctuem, proferat eafdrm ptopofitiones -Ile pCtacorum more cnunclabit.vel certi- non ittmgct roiuerfaicm doftritjam. CardemobcaufasfiqiusiUeJt nsl ntiueilal, ter. Rationale cft rilibile , fcu Uffibilc cll nl-nale . hic neccffatib concipiet Rationale tanquam nF ..U.jiti, Srrifibilc unquam proplumiquoJdam, raod ab hac caufa etHuit. Specicrum autem ac generum conceptiones vniucr- ralcad:fferunt a pcicrptionibm differet, aru ac proprie, tattim, quoniam ipccles Sr genera duA concipiuntur vuiueifal it cr , abfque diiCctc.ini perceptione , conci- piuntur abfoluicdcd contj(c,rfon autem diiliu^te. Dif, 'c tentur ccontta.ft abrqiiefpccic cohclpiantur ,Cqnci aiuntur diftinae ,lcd telitiui, iton autem abliflijR : i- lipiqueproptittatuinconceptlonibuscu eniti excepto euH '*™ muts ho juodh* magisdiftantab ablolutis. Itaque, qtUu -.xtcfpicntcs exempli gratia , Hominem de lingulis libibus in Quid prxdicari.petciphimas hominem vni .-crGiUter, neque vlrcrlQs ambigere liceat, au talia con- 50 ccptio fit vniuerf. lis.igunramus nmen adhuc hominis rationem', ex qua diftiulia illius cognitio deducenda cft.Gmiliquc ratlbne, percepta rationalitatis trimonu- men adhuc concepto homine vt cftenriilirti rarionBr, conft-tuitur quidem perceptio vere vniuerfali* ecdi- ftindla/edrdatiua tantum, non autem abfoluta. Itaque driferentiaru perceptiones impellunt ad conccptusfpe- cicifeu genetis ex quibus perficiuntur. Proprietates vero dirtindicac refolutc perccprx,n6 autem abfofute, impellunt non rjnttim ad Subicdli generis fcu fpecici, fed etiam ad ditferent ix perceptionem , nccno ad prio- rum proprietatum conceptus, dum ipff prim{ nqn funt. Diifcrcntix autem cohftitucntcs , & rationis & Caufx munia iuftinere folenf, rationis quidem, quatenus tfefpi- ciunc fpccicm feugenus: nom ohiiciune intuendam il- lorum rationem, feu quod quid eft.caulir vero, quatenus pariunrproptiecates. Quapropter refliftime diclum cft, quxftionem in qua quxritur Quid Gt,& quxftionem, in qua petferutatur Pioptrrquid fit , in idem cadere, 'in i- piius fcilicetdilfercnt ix perceptionem , ex qua <o1Jig£- da eftfoloriovtrinfqnc quxftionis. Dilpofitio carunde propofitionum, quatenus ex fimplici forma deducenda Gr,his Legibus erit courexeuda, quibus terminorum ac copularum difpofitioncm moderandam diximus, nam rcfpcflu intuitus fimpficioris , (cu naturalis , impctfb- diora pcrfcAioiibusprxfcruntur.rcfpedlu veru incttU tus rationali* ccontra.Patetautem propofitionum per- fetlilGme afferentium foim5s perfirdiiffimas effc, Diui- Guas obtinete locum dignitatis his proximum , Tertii jpt.iricondttiona!ibus,Qua[tu indeterminatis; ipiam- que Interrogationis formam imperfedtilfima effc. Ideo autem afferendum eft , condicionalem excedere digni- tatem Indetcrmtnatx , qux cx Diuifuu immediate dc- ducitur, quoniam pcrfciittot» ratione afferit, ^Inderer - miuarx prupoGcionis infirmitatem non paruin corrigit. Hitltnen dignitatum gradus, qui aptantur propofuio- oibus , ob diffcicntiasfqliusformx , facile commutari poliunt ob varias materierum adicAioncs. propoficio- nes enim pctlcAiffimx fornix dum verfantur circaea qux lenfus moucnt , quxquc vt talia , obfummam ccr- titudine,intcrrogationcrii no videnturf ecipcrc.impcr- fcftiorcsccnfendz erunt interrogationibus rerum prx- ftaatiorum. quodexeo mmifeftc conumcitur , quonii tales intcuogationetcx fimplicis Natur* ordine fujJ. ponunt certa* aliquas rerum fcnfibilium perceptiones, nam dau rerum omnium ignorantia, interrogatio dati non poteft. Sicuri igitur ptopofitiones perfcCi ilfirax e- tunt.durn in cis foiuurum dignitas concomitatur ma- tencium dignitatem fvt nullis cucuit qux verfan- 'tur, circa communiffimam latitudinem rcrutn con- ceptibilium ) ita illarum peifeAio ac impcrfcAio diminuitur feu atiget#r, dum formarum perfedtioni aduerfatur materierum impcrfeAio , fcu ccontra. Hinc fiilum cft*rt Condiuonalii propoficio ,qtiz ref- pcflu formx ab vtroqiic excremo eft tertia , etiam in materierum trjnfctmu Mediati icis munia vt plurimum exeiccrcpolfit,idqucGuc c« Natui* ordinx ab nnpcr- fieAioribus coguolccndi gradibq^ tendatur ad perfe- ftiores, tiue cx rationali intuitu vis pctlcAiotis cogni- tionis ad inferiora fit deducenda. Si quis autem eofdcm dignitatis, ac pcrfcAionisgta- dusenl circa piopofitionu vires difccrncre exoptet, hic ex iitoftitutttcolliger e prftcrit.AAiua virtute, qifaten* atfociot pcrfcfiHfliqia proponendi forma, effc exteris o. mnibusj>tacftiuor6,caiidc, vr ineft propoficionibus Di- uifiuis.lccida in dignitate cclcnda effe , TertiQ locfl a- ptari potcti* Rcecptiux, Quatt u Actiu* virtuti propo- fitiomsedJUiotulis , QuIntQ A Aiux virtuti propofiuo- nis Imerininatc.pofi has vero collocadas effe , virtutem DcftrucliuijVirtuteConftruduu ex corrclario, & vittu t^conftrudiuacxcoueifioiie ipftmq,InduAiiu vinutc omniG impctfcftilfima cire,idc6q-,refpcdu naturalis in- tuitus primo loco exercenda cft rcl pcftu vero intuitus rationjlti,<pinucfubicda materia patitur) poftrcmoju optimtis.Mcdicusruc digtiofci:u:,duadamut>im mrerro gare poteft ca omnia/qux coducut ad xgroci infirmita- te optime difccracdiiSf in cftcris facultatib.idc cucnir. 4 Sl ii contemplationis : IN <*& V. 24' -t7* QVA AG1TVR DE VARIIS COPVLATlONf- bus propolilionum ad nouaro veritatem elidendam , fcu de Argumentationibus. ~ . De Cornmtni A rgonematiotnan ruitur j. H CHorostTioNYM decens appofttio ^Argumentatione patie, haud lccus quam .,fimplictum conceptionum conucnicns 'copulatio Propofitiontf conftituit.Tunc juitem propofitiones apti atque decet er apponuntur, cum ipfarum Vires ad idem confttrticdum atque probandum concurrunt. Hoc pluribus rationibus adimpleri foler, pro diucrfa propofittonum natura, atque etiam pro multiplici ca- rundetn aflociaiionc. confiat vero plurium propoli tionum vires tunc tantummodo ad idem confirmadum decentifsimc copulari , cum illarum vnaquxquc conci net aliquod proprium &r aliquod commune: propofi- tiones enim ex eifdem terminis conftitutxplures pro- pofitiones no funt,fcdcad», licet fxpius repetii». Qubd fi plures fine , ex fola conucrfionc fcu ex collcdtiux vir* cutis vfu abinuiccm dtftinguuutut , neque Argumerv- cacionem perficere poliunt. Propofitiones vero ex ter- mino vtroque fciun&x , nihilquc commune continen- tes, neque fibiinuicem copulantur, neque aliquod pa- riunt: patet enim propolilionum ccpuIationem*ic pro- politionum copulatarum partum , a limplicium conce- ptionum copulatione atque ab earundem partu omni- no dilfcrre. Simplices quidem conceptiones quoniam indiuifibiles funt, tertio aliquo omnino extraneo , tpfa fciticcc copula , coniungi folciir. Nullum autem extra- neum patiunt, fcd omnis illarum vis non* huic copula- tioni incumbit, nonamque illius cxprcfsiooem imedit. Econtra propofitiones. quonia duiifibiks fune, ex certa vniufcuiufquc parte fin gulis interna (communii Icili- cet termini virtutejadinuicem copulatur, & externum quodquam patiunt, propofitionem icilfcct.qux tiquam totius Argumentationis iVu^us i producentibus ea ra- tione Jiftinguitur , qua ipCr propofitiones pio ducente* inter fcdiftinguuntur. Hat uni autem propofitionu vna- quxque propriam vocem fortira cft: cafiquidcm , qux ex prxe edentium concutfii pender, Ctfnclufion is nortif obtinuit. Propofitiones vero prxcedctes,|*rxmillar ap- pella» funt. Termini etiam .quatenus Arguinenrario- nes ingrediuntur» certas quafdam denomina tioncs ob- tinuere. It aque.qui in Conefufione prodicatur, acPrx* milTarum vni eftproprius, vocatur Terminus Maior. Qui vero in eadem fubiiciuac , ac alteri Pncmilfarnm eft proprius,dicitur Terminus Minor. Horum vnufqulf- que , Wxmtflaium aliquam fingulartrer ingreditur, Se ad Conclufionis cotiftinirionem cranfnmiirur,quoniam Premiffarum vnaquxquc Certum aliquod Conclufioni Confert. Ideo autem' Conclufionis prxdkatuin dicitur Terminus Maior,nuoni ara ( vt alibi demonftraturo cft) fi plura non comprehendar quim Subie&um , ab illius vniucrfitate numquam deficit. Simili ratione, Conclufionis fubiedum appellatur Terminus /Minor , quoniam fubie&oeflcntuJitercon- ucoit i Prxdicati vniucrfitate deficere polle, eam vero numquam excedere. Terminus vtrique PrxmiiTarutn communis , ob non difsimilem caof-m Terminus Medius ‘diAtis eft. nam ncqucMaioris termini vniuerfitatcmtranfccnderepoi teft, neque pauciora , quim Terminas Minor , compre- hendere : ideoquetanquam inter vtrumque medius fft accipiendus. ti|dcm etiam rationibus ex Prxmiiiis ilis» cuius terminus prxdicatur in Conclulione, dicitur Pto- pofitio 'Maior. Illa autem, cuius terminus In eadem Conclulione fubiicitur , vocatur Propofitio Minor. £i Maior quidem propofitio priore locum ubtinebir,quo* niiin rationis ordine magis vntuerfalia minus vniuer- falibus prxfcruntur. Quamuis autem hx terminorum ae propofitiontub voces ex dmerfi* vnruetfiilitatis gradibus prxeipuede»- duci foleanijCjdctn tamen eifdem rcdtifsimc aptari po- te nmt , dum latitudinis feries decurritur , in qua nuIU datur vniuerfalitttts dift milio: tunc fiquidcmdicet An- guli urmini ae propoiiuoresfiugutx commutaripof- fint,reila tamen horum omnium dtfpofiriofiimendj eft ex relationibus magis fcu minus eflcutialibus: nam ma- gis cflcntialu ,qux rn eodem rationis ordine prcccdunt ramus clTcntialu, obtinebunt locfi magis vniucrfaliiP. Se minos cflcntiali^coium qux fum tntntts vniucrfali/ In iplis vero Argumentationibus Conclufio acefc I . | ■■ . fcipliiumqued curfiuam ex prxcxiftcntt cognitione fieri. Patet tamen , in Argumentationum vfu.propoEriof num prxcognirfoncru praecipue fupponi : terminorii enim ac c«»pulx cognitio ad icctam propoficionis per- ceptionem attinet. Sicuti autem (ve alit»i diximus) ad propofitionu per- cepuoncm,de Copula p»nofcimus Efle, 8c Quid figni- licetjdePrxdicato , tantummodo Quidfignificer, Sede SuWcdo(quod ex innominatis etiam fumerelicet)rea- le tantummodo Efle , Ita drea Argnmentatiomnnprx- miflas,iUanim vetitas erit prxnofccnda Siquis autem Terminos Argumentationum attendae, acfingulorum perpfidat munia, facile percipere po*cdt Minorem terminum in tota Argumentatione re.quod in vnica propofitione bubicdio conucnlt.fimi- lique ratione terminum maiorem Prxdicati, Se termini! medium Copulx .munia proportione quadam iuli i nere. Hinc eucnit, vt de Minori termino haud fetus» quim de propoficionis fubiefh», illius catum Efle ncccUarib prx- ^lofccndumfit determino maiori , Qoid voi fignificefc de termino medio vuumque. nam tam ad fiibie&i quam ad Prxdicaci partes fuflmen Jas , prout fcu maio- rem fcu minorem terminum rcfpicic.eft aptus. Quarum autem 'propofitionom vexitas abfquevllo Argumenta- tionum vfu tute anticipetur , ex his manifolium cft qux fupenus de Tcrminoium relationibus ac de Propofi- t tonum 1 $5 tionum differentiis enursta funt. Contemplatio  C*»tt I L Or Argurrunt Atianum gtnenb::i, jf eae b tu, figuris. Ai o - dis, ac Perfeil sonum gradtbiu. jRoTKtWTATioNV»* diffcrccix com- k muniores colligcndx lunt cx viribus Dropofi r ttonum ipfas Argumentationes primo ingre- * diemifi- Hz(vt ex conftitutis patct)funttres: ftiuafcilicct virtus, Rcceptiua potentia, & Virtus in* ■iudiaa.Duz priorcs.nifi ad inuiccm copulentur, infe- rsodx funt. Virtus autem indudiua, fimili virtuti adiu- l*,stiquid vteumque arguit. Duo igitur prxcipuaAr- umentattonum genera admittenda erunt. Primum Attiox virtutis ac Recepriux potenti* vires unifefte exercer, atque fyllogifttcas Argumetationes ompleditur,qux,ficoti perferioribus propofitionum vitibus vtuntur ac ver £ pcrfedp funt, ita cx vnico tum Adiuz virtutis tum Reccptiux potenti* vfu proprium opos(C6nclufionis fcilicet illationem) ad confumma- rienem perducunt rcdifsimc fiquidem didtum cft.Syl- logifmum efTe otationem , in qua quibufdam politis ac concefsii>aUud quid ex necefsitatc,fcu lalicm probabi- liter, fequ it ur. Secundum Argumentationum genui eas Argumen- tationes colligit, qux cx ipfa Propofitionu vi quam cx- etcet.IndudioueJ appellati folent.Hx, quoniam imper- tediori propofitionu virtuti innituntur , licet non duas canrum Vt Sy Ilogifmus.fcd plurimas propolitionp pi c mittere folcant , nihilotflinus quantum ad vniuerfalia pertinet, nihil ex necefsitate cocludunt, fcd ad id quod inteduot tantumodo dirigunt atque inducunt; idcoque tam Prxtniflarum vis quam tota Argumentatio tale de- nominationem obtinuere Siquts autem Induttionum robur cerfe pernendae, factlc alfentietur eas nihil altttd «fle quam quendam fyl. logifmum diminutum, nam , curti fyl logi lini cx duabus prxmifsisconftaredcbeant.dum vnica tantum prfmifla aflumitur, alia vero vtcuque fupponitur, fyllogifmi vis uon omnino profertur neque apcri£dxercctur,hoiuf- modique Argumentationes Enthymemata vocari folec. Harum illa perfrttior eft, qux maiorem propofitio- nem profert, minore autem fupponit, vtputa, fi dicatur Omnis homo cll animal , trgo Socrates eft animal. Illa reto eft impctfcCiior , qux Minorem obiicit , Maiorem tacens, vt puta fi dicatur Socrates eft homo,Ergo Socra- tes ed animal. Ad huius imperfe&iorem Enthymema- tum ordinem Indudio pertinete videtur : facile enim intueri licet illius propoficionis prxmiftas, licet fint plu tlmx(nequc enim catum aliquem numerum expofeut) continere tamen tantummodo vim vnicx propofitio- nis Minoris , in qua plura fubied a copuletur. nam idem ed dicae cx plurium propofitionu vfu Socrates cll rifi- bilii, Plato eft rlfibilis, Petrus cll rifibilit,& reliquorum qui vifi funt, vnufqutfquc eft rifibilis.quiin fi ex vnicx •ropofittonis vfu dicatur, Socrates, Plato, Pctrus,8c rc- Uquorum.qui vifi funt, fmguli funt rifibiles. Sicuti igi- tur hac ptopofioone vnica fic propofita nihil infertur, abfque alterius propofitionis , qux fubticetur, virtute, ^ ,'v t puta lingulis hominibus, qui apparet, nfibilibus exi- denuuus i probabiliter colligi polle , Omnes homines dTe rifibiles) ita nifi eiufdem Maioris vis fupponatur,cx »fii plurium propofitionum inducendi vi prfditaruin, nulla erit concludendi ratio, luco tamen Inductiones imperfedum Enthymema excellere videntur, quoniam Vt plurimum circa cavetfantur quibus ptimx accom. munifctmp certitudinis vis proptius opitulatur.! deoque abfque vllo Maiotisptopolitionis vfu McsnoftraCon dufioni tutias aflcntitur. SyUogiftnorum plures diiferentix ac fpecics admir- tendx funt.conllac enim aCtiuam propofitionum virtu. tem, cuius in Syllogifmi opere confummando partes uotilsun* funt , non tantum perfectifsimx aediuifiux 5+ proponendi formz aptari, fcd etiam conditionali' Se in- determinatx , necnon his qux fimul feu conditionales aediuifiux funt, feu conditionales ac indcrcrminatX’ Propofitionum autem formis immutatis • lllarumque prxlcrtim qux onpscm agendi virtutem continent, lyl- logifmoru formas non immutari impofsibile eft. Sicuti igiturcommunifsimi generis , Aigumcrationes omnes ampIe£lcntis,diftin&;ocx virium qux in Aruumcnra- tione exercentur diftindione pendet, ita fyllogirticx Argumentationis fpecics ex fotmalibus ptopoficionum differentiis deducendx erunt. Induttiua autem Argumentatio, quatenus a fyllogif- misfeiungitur , quoniam poifedUfsimx tantum fotmx vfum admittit, in plurcs fpecics non dtllinguetur. SyU logifticx Argumentationes admittere pofTunt propoli, tiones formx perfeCl ifsimr, fotmx diuifiux, fornix con- ditionalis, & formz indeterminatz. ideoque ob huiuf- tnodi przmiiTarum differentias ad plures deducentur fpecics. fyllogilmi enim , qui propofitionum feu perfe- dtfsimx formx.feu formz diuifiux vfum recipiunt, Ca- tegorici appellandi erunt : fimilique ratione, qui con- , ditionalem propofitionem alTumunt, Conditionales, Qui vero indeterminatam, Diuifiui. Hi autem ideo di- cuntur Diuifiui , quoniam diuifiux propofitionis vi de medio fumpta nulla indeterminatarum propofitionum veritas admitti pollet. Catcgorici fyllogifmi in in Piz- milfarum coullitutione trium tcrminoium vfum reti- nebut, vt duorum propriotum «ullus in ipfis prxnulsis tcpccatur, illorum vero vterque Conclufioncm ingre- diatur. Huius fyllogifmi exemplum ait, Omtu jnimji e]l fcnfitwuM . 0» au homo tfl arum il, Etgo Omnu bomo tflfenfitiont. Conditionales fyllogifmi ac Diuifiui conueniunt cum Catcgor icis, quoniam tres tantummodo terminos coinplcbluntucied ab illorum natura icccdunr.quooii terminos proprios in ipfis prxmifsis bis repetere fo* lent : Conditionalis fiquidem propofitio,qux in condi* tionali fy llogifrao primum occupat locum, ex tribus terminis cor.ftituitur > huicquc aha propofitio form* ! perferioris cfl fubiicienda , qux , ne terminorum nu- I merum ternarium tranfgtcdiatur , eofdem repetat ne- celTc eft. Indeterminata fimiliter propofitio plura prx- dicata compleditur : quorum aliquod iu Minori repe* tendum eft. Et hxc quidem in Conditionalibus ob fu- biedh , in Diuifiuis veto ob Prcdicati infiimicacetu cucniunt. At fileutio prjtereundum non eft, virtutes conftru- dliuas cxconucifionc.df cxcorrclario , atque ctiaDc- ftru41 iuam, quarum nulla perfc£lu dilcurfum parir,per- fedis difeurfibus , ipfifquc ptxcipuc fyilogilmis fxpius inferuire. ipfrenim virtutes conftrudiuz cx conuer* fionc , feu cxcottclario,piopofitionum,fyllogifmos in- gredientium, infiritutati mcdcii folent.Deftrudiua ve- to virtus , totam Argumentationem fulcit, quod , dum accidit , Argumentationum fotmx quodam padto im- mutari videntur. Jdcoquc Categorici, qui abfque vllo Deftiudiup virtutis vfu proprio muneri mcubunt.Rcdi appellantur, illi vero, qui Dcftrudiup virtutis adiumeo- ta recipiunt, Obliqui dicendi funt.Simili ratione lyllo- gifmi conditionales, quatenus no vtencur Dcllruttiua virtute, conditionales confttudiui appellandi erunt: quatenus verb ea vientur, erunt conditionales Dcfttu- aiul. Syllogifmi Diuifiui Dcftrudiux virtutis vfum non admittunt, quoniam Prxdicara propofitionis in- daerminatx , quatenus diftinguotur, Diuifiux propofi- tionis vi non deficiente , plures propofitiones confti- tuunt , qux Contradidoriarum propofitionum viin continet. Indudiones , dum non alfumunt Deftrudiux virtutis vfura,fimplices,dura vero airumunt,Compofit^ diccndxerunt. Singulf autem Argumentationum fyllogifticarG Ipc- cirS,categoricavidclic« conditioiulis & diuifiua, qux ex formalibus propofitionu difteteriis ab inuicc djft m- guuntur, plures fyllogixadi formas copleduntur»qua#u vnaquxquc plures modos admittit , quotum itidem c. ij. $5 vnufquifquc non paucos perfectioris ac impcrfcdriot is gradus, aeque etiam plurcs denominationes fufeipere folct. Et jpfx quidem figurae, lingulas fyllogifticaram Argumentationum fpccics contrahentes, ex multiplici terminorum, propofitiones ingrcdicntium,difpofitioue deducende iunt. Singulx veto figurx Modiearundem prxmiffarum qualiratcin ac quantitatem conlequuntor. Perferioris autem gradus , quibus finguli modi di- flinguuntur , ac certas denominationes inducunt, eas terminorum ac propofitionum differentias comitantur, quibus ipfr propoliticiones eftentiales fcu non elTcnua- les , Neccrtar ix fcu non Ncccffarix , appellari foleucAt horum vnumquodque diligentius perquirendum atque explicandum cft. Vniuerf.Inft. adhom perf. S« C A P V T III. De fyllogifmorum reUormn figuris. «Ru termini , ex quibus dux Categoricorurr. ^fyllogifmorum ReCtorum ptxminx confti- & tuuntur, fi omnes fcricrum Modi poffibiles at- I tendantur , quatuor rationibus difponi pote- runt,terminus fiquidem vtrique communis , quem Me* dium terminum appellari diximus , poteft fubiici in propolirionc Maiori, ia Minori autem prxdicari : in Ma- iori prxdicari, Se in Minori fubiici, in vtraque prxdica- ri,8c in vtraque fubiici. Horum quatuor modorum priorem » rerum ordini quainniaximcconucntremanifeilumeAiin eo enim ter- minus maior, qui exteris duobus vniuerfalior, vel certe non minus vniucrfalis elt , tanqunm magis vniuerfalis ingreditur: prxdicatur enim determino communi,feu mcdio,qui de termino minori prxdicatur. Secundus modus (vt carumlc rationu vi dcmonftrari poteft ) rcru ac Nature ordini omnino pcructticquarc veritati nullo modo inferuiet , & inutilis omnino erit. Duo autem modi pofteriorcs,quoniam Naiurf ordi- nem neque penitus retinet ,ncqUe penitus peruertunt, 9e prioris quidem modi perfc&ionc longe deficient , V- tilcs tamen in quibufdam erunt. Et hi quidem fyllogifmorum modi vtiles.trcs eorun- dem fyllogifmorum figuras conftituct, primam fcilicct, fecundam , Se tertiam- Prior autem, quoniam perfeda cft ac Naturx ordini omnino confona, non tantum per- fcCtillimam proponendi formam , fcd Diuifiuam etiam atque Indeterminatam admittet, atque circa omnes matericrum differentias verfaii poterit, conclufionem- que tum aftirmatiuam.tum negatiuam , veritati confo- nam parier. Figura fecunda affirmatiuam Conclufionem non pa- riet. nam in ea terminus medius prxdicatur in vtraque prxmifiarum.accipiturquc ob id ranquam terminus Ma lori ac Minori communior. Impoffibile autem cft, hu- iufmodi medij virtute, terminum maiorem de termino minori affirmatiue prxdicari. Quare negatiuam tan- tummodo Conclufionem educet, qux tamen exparte quantitatis plure s differentias admittit. Figura tenia,in qua medius terminus in vtraque pr$- mitrarum fubiicitur , particularem cohclufionem tan- tummodo pariet.impotTibilecnim efl terminfi maiore, virtute Medij termini cui fubiicitqr, de minori termino cui idein medius terminus fubiicitur, vniucrfaliter prx- dicari. Quare tertia hxc figura fccundfi erit imperfectior. V. triufque ramea fyllogifmi ad prima figuram deduci po- terunt,vtin ea decente confymmacionem recipiant, ac roborentur: na imperfeto ex Naturx ordine pcrfc&io- nf exquirunr eamque a perferioribus confcquuntur.I- pfius igitur primx perfcdliffimxquc figurx non tantum Modi , fed Modorum etiam fingulorum materiales dif- ferftix, diligenti examine perquirendj aeque explican. dx funr.his enim re&e perceptis, exterarum figurarum ac Modorum omnium,quz ab illarum vnaquaque exer- ceri poffunt materix ac matericrum differentix omnes percipientur. t * r r t iir i. DePruno Ai odo fyllogf morum reil orum fgure primo , uofue de mMcnerwnjcux* jum exerceri potesl, dif- ferentur. fimulque de Demonflruttemltiu potifimue. Propter quid , $igm,& Qui a. Rima figurj primus modus ille erit, in quo vtraque przmifforum eft affirmatiua, atque etiam vniuerfalis,vr puta fi dicatur. Omne A efl B, Omne C efl A , , ErgoyOmne C efl B. Modus ifte , quoniam affirmatio negationem digni- tate prxftat , Se Vniuerfalc , non vniuerfile, exteros o* mnes dignitate excellet. Quare affirmatiue atque vnf- verfaliter concludet, quod nulli aliorum datum eft. Il- lius etiam illatio non tantum firmiffima atque tutiilinsx erit, fcd exteris illationibus omnibus, affirmat iuifque prxfcrtim.vim ac robur fubminiftrabit. Apparet enin» ex fola communiffimi principi; vi, illud quod alicui pr» difato affirmatiue Se vniucrfaliter fubiicitur , illis o- mnibus affirmatiue Se vniuerfalitcr fubiici , quibus idem Prxdicatum affirmatiue atque vniuexfalitcr fub- iicitur. Siquis enim hoc neget , afferatque , exempli gratia, Viuens ( quod de animali vniuerfalitcr affirmatur ) de homine, de quo animal vniucrfaliter affirmatur , non affirmari vniuerfalitcr , huic fatendum effet , Viuens i- jflumde animali Se vniuerfalitcr affirmari Se viuerfali- ter notf affirmari , quod primaac omnium firmiffirag certitudini repugnat. Tribus autem rationibus ex vniuerfalibus affirinati- uis licet fyllogizare. Prima cft, dum prxmifTartim vtraque accipitur ex la- titudinis ferie, atque etiam ex eadem fetie: neque enim aliter communem terminom complc&i portent , fed ex quatuor terminis ncceflarib conftjcuercntur. Secunda cft ^um vtraque ex longitudinis ferie futni- tur.qux feries cafdem ob caufas erit vtrique comunis. Tertia ratio cft, dum vno prxrnirtamm ad latitudinis, altera vero ad longitudinis finem pertinet. Dum prima ratio cxercetur,vtplurimdm vtraque pix miflarum erit formx perfe&iffimx, vtputa dum dicitur. Omne sfftUttmtmtfl motiuum. Omne animal tff jp peti tinum. &g*t omne ttnimnlefl motiuufH. Quandoque Maior erit Diuifiua , Minor autem for- mx perfeitiffimx, vtputa dum dicitur. Omne frnfitmim e fi vel istionale vel urotioiule. Omne amnul efl f tofi tinum. ErgtyOmne jnimal e fi vel rsuionnle vel irrstionnlr. Hxc autem Argumentatio ita ad latitudinem fpe- ffat,vt fimul ex Diuifiux virtute afferre videatur pro- penfionem quandam ad longitudinis feriem. Huius primi ordinis Syllogifmi probant ea qux ve- refum ignota, quxquc fubicdlopropriirtime ac primo conueniunt. Idebquc ex hi> tantummodo Scicn- ttxSyllogifticx confummandx prima conftitutio de- ducenda erit. Ipfxautcm fcicntificx Demonftraciones ? ii in- uiccm comparantur , erunt exeo digniores inttygnio- rcfvc , quoniam circa magis minufve vniuerfalia ver- tantur. Exeo vero erunt firmiores fcu infirmiores, quoniam magis minufve primis ac immediatis inni- tuntur ; vniuerfaliorcs enim minus vniucrfalium di- gnitatem excellunt fimulque cafdem tuentur. Ille vero , qux primis ac immediatis infiftune , quam- maxime (irrax funt , prxfertim fi prxmiffarum v- naquxquc fit prima ac immediata > feu primis ac immediatis infiftens .• tuae quippe rationis nofttx perceptio illis vifionibus proportione refpondee , qux ver fantur circa vifibiic , dccentiffime illuftra- tumac 57 tum ac deccntifslme oculo obie&um.Siquis enim vrrfi- qnc percipiendi ordinem comparet , facili ammaduer- tet Maiorem propofition e id prxftare in rationis noftrx intuitu , quod a lumine in fenfibilium vifione exhiberi fdet : Minorem vero, rem ipfam animo difcerncndj ob- iiccre.Vtraqae igitur prxmidarum, prout, illi conucnit, prima atque immediata exiftcnte,vtnimque decentifsi- miprxftar, & frient ifica perceptio fummatn perfedio- nem adequitor, euenitque oh id vt huiufmodiSvllogif- m>Detnonft:ationum Potifsimarum vocem admittat; in illis fiquidem demonftratur propiia pafsio de Subie- do, cui primo conuenit per propriam caufam: idque ea ratione vtfimuldemonftretur rem dfc elTcndi caula, hineque ver iefle caufam » neque rem aliter fe habere podc.Dum autem prxmidarum altera, feu vtraque non cft immediata ac prima fcu primis inhxrcns, neque ta- men termini ita didant, vt caufx vis rationis nollrx in tuitum omnino fubterfugiat , Oemonllrationum robur non parum infirmatur: haud fecus quam vifio infirmari folet,dum iJ quod videndum c 11 feu lumine debiliori perfunditur, feu logius quam par fit dilht.fcu etiam pa- titur vtrumque malum, ita tamen vt vifum omnino non dugiacuiam,fi omnino effugit nulla eft vifio, ficuti, du oblummam terminorum dillantiam rationis intuitus caufir vim nullo modo attingit, nulla eft demonftratio Ideo autem ea, qu* ad latitudinis ferieni pci tinet.pro- batur fimul tum refpc&u ipfius EfTc, tumrcfpe&u cau- fx^cPotifsimam Dcmonftrationcm admittunt quonia hotum viiumquudquc ex necefsitatc c(l vel vniucrfale abfolutum, vel commune communiter acceptum. Sicuri igitur horum nullu abtque certo metis noftrx lumine, fcu fimpliciter.feu vt alteri adiundum, concipi poteft: ita illorum vnumquodque ex vnius tatummodo rationis feu caufx virtute colligendum eft. Quamobre hac percepta, omnino percipitur, clarius tamen feu obfcurius.vt exfupcrioribus pater. Hac vero non percepta penitus ignoratur, quod circa ea, qux cx pluribus caufis deduci poliunt, non accidit: hxc liquide non tantdm clarius, &: obfcurius fciri poffunt, fed etiam patttm fciri Sc partimignorari.nam,dum caufaru aliqua attingitur , exterr vero latent, eiufdem rei fcientia 8c infdemia quodam modocopulantur.ldcbque fxpius vi ilIiusdemonftrationis,qux dicitur Dcmoftratio .Quia) rei Ede attingimus, caufam autem ignoramus qux no- uafyllogiradi ratione .cxquaconftituiturDcmonftra- tto^Proptcr quid) perquirenda erit. In fecunda fyllogi- randi ratione, qux ad eundem prlrox fignrx modu pri- mom pertinet, qtnr^ue prxmidascx longitudinis ferie accipit, illatu vtraque erit perfcdifsimx fbrmx : neque enim ea,qux ex huiufinodi ferie accepta ad inuiccm co- pulantur , aliam proponendi formam admiaunt. Hxc ,yll(Tguandi ratio firmifsima quidem erit, fed nihil verd ignotum concludcttpatet enim ex illius vi Edent ix par- tes colligi atque definitionis conditutioncm foucri: cx qua principiorum perceptio pendet. Et hxc quidem Principiorum fcientia.cum fit omniu pnrftantifsima.fi redtt ad vfum deducatur, dcmonftrare poteft ea qux vere fune ignota atque i fumma vniucrfa- litate recedunt. . Quod autem difti fyllogifmi vere nihil ignotu pro- beut.ex eo manifeftum cft,quoniam his femper innitu- tur.qur, quatenus fune ignota, funt magis ignota quim td ruod concluditur. Quatenus verb iunt nota, eodem furlmiiras nota: adumunt fiquidem prxdicatum minus vniuerfxlc ad prxdicati magis vniucrfalis confirmatio nem.vtputa Hominem animal cdc,ad probandum, Ho- minem viucntem ede, quod longe eft clarius. nam com- muniora ac vniucrfaliora funr magis nota quim minus comtnunia.ldebquc.data terminorum notitia, impofai* bilfteftcognofi.cre Hominem ede animal, nificogno- fcatur Hominem effe viucntem, cum tamen nihil repu- ghet cognolccre Hominem ede viucntem, & nefeire cum animal ede. Et hxc veritatem continent.feu rationis ordo atten- datur ,fcu naturalit.Quod enim ad rationis progredum attinet maoifcftu cft magis vniucrfalu & primo occur- Contemplatio II. Pars III. s * rerc,&' ad minus vniuerfalia elucidanda vim propriam extendere. Quantum autc ad Naturx progredum, nouimus par- ticularia cx communioribus rationibus prius concipi, inox vero fub rationibus contractioribus ipfumquc ra- tionis intuitum tunc decentifsime excreer i, dum primi circa id dcrinctur quod in Naturx progTcdu primi Prx- dicati fuftinct partes. In tertia lyllogizandi ratione, qux alteram prxmida- rum ex longitudinis ferie , alteram vero ex latitudinis adumir.ca qux ad latitudinem pertinet femper erit ma- gisvniuerfalis.quim illa,quxcx longitudine fumitor: idcoque femper Maioris locum obtincbit.Eadcm etiam perfetf ifsimam propofition u formam atque etia Diuifi- uam admittet. Huiufmodi veri fyllogifmi aliquod quidem ignotam probare potetunt,fed ca ratione, vt nihil aliud obiiciat, quim cdmunioris veritatis cotra&ioncm feu extefione. Ex quo euenit vt ea qux (oli Subiclto ac primo infunr, dcmonftrare non polsint: dum enim , exempli gratia, dicimus, Animal tfl fen fumum, Home tfi animal*. E/goJomo t/lfrafttiuM, feu, Animal tp rationale vel irrationale, Hamo t(i animal. Erga, Homo tfl ratianalu vel irrationali. Demo-.iftutur Icnliriuum dc homine, necnon ratio- nale feu irrationale: quorum nullum ipfi homini primo conuenit. Ex tali autem fyllogixandi ratione, qux nun- quam Demonftratronern pcrfcCtif simam conficere po- teft, fxpius rei caufam, fxpe etiam rciEdc tantummodo probari folct. feientix enim extenfio perducenda eft no ramum ad minus vmucrfalia,Ccd ad communia comma uiter accepta, atque etiam ad lingularia xterna. Horum vero plurima ca prxdicata admittut qux plu- ribus mediis probari podunt. Hxc igitur fyllogizjdi rq- tio illas compledctLir Demonftrati»nes,qnx feu Pro- pter quid. fcu ipfius Ede, ac Quia, appellari folenc. Dum circa abfolute vniuerfalia fyllogizatur,rei cau- fa confirmari videtur:dicens fiquidem, Animal cft feufi- tiuum, tcrminoiumquc vim attingens, percipiat necef- fe cft Animal ex fcnmiuo,tainquani ex propria ratione, conditui Dum igitur fubiicit, Homine ede animal, colligitque. Eundem fenfitiuum ede , eadem ex necefsitatc confpi- ciet , Scnfitiuum pertinere ad hominis rationem ex ea parte qua eft animal. Dum vero fyllogixandi vis deducitur adfommunia, fcu etia ad fingularia xterna, ta caufa quam rei Ede (fe- iundtim tamen) demonftrari folent, prout feu propria funt ignota, pofletiora vero cognita, lcu ccontia. fiquis enim arguat, 4W contrarie carent funt incorruptibilia , C ait 'ha corpora contrario carent. Ergo funt incorruptibilis: Hic a pofteriori videbitur arguere, atque incorrupti* bilitatem crlorutn cx quodam pofteriori demonftrare. Quod fi dicat, Omnia,qun a Deo immediate creator, funt incorruptibilia, Corpora calejiia immediati utantur. Ergo, funt incorruptibilia. Eiufdem Conclufionis caufam videbitur aderre- Siquis autem circa fingularia xterna , fcu etiam circa corruptibilia qux fcnfu percipiuntur, fyllogizis his in- nitatur qux fenfus ipfe pcicipit:puta nunc dari dcfcftu LunXjColligatque, exempli gratia. Nunc dari Tetrx in- tcrpofitionem diametralem inter Solem & iplam Luna, hx Dcmoftrattoncsfqux D cmonft rationes Signi, rcdlc, ni fallimur, appellabuntur) vtraque prxmiflarum vni- uerfalcra non adument, idcoque erunt non huius primi modi fed alterius. De reliquit prima figura modu jUj» da/inguleru materne. c. iij 59 Vniucrf.Inft. adhom. pcrf. 60 pLuvi fyllogizanrii modi, qui in prima ii' a gura primum occupat locum» partibus ac i materiis fatis expolitis, nunc deueniendum Kell ad aliorum eiufdem figurx modorum conftitutionero, atque ad Ungulorum materias expo- nendas. Sciendum igitur eft, dari alium huius figurx modum qui vtramque prxmiflarum vniuerfalem allumens , ve- ritatis indagationi atque demonflrationt inferuire po- teft.In hoc modo altera erit negatiua , altera vero affir- matiua : impoi/ibile enim cft Prxmiflarum vtramque negatiuaro efle nam alibi demonftratum cft , Atiiu am virtutem propofitionis neeatiux extendi no polle, dum recipietis propofitionis fuoictium proprio fubictio af- firmatiuc non copulatur , Reccptiuamquc eiufdem po- tentiam ab alterius propofitionis atiiua virtute nulla ratione attingi, nifi proprium praedicatum in ca affir- matiuc fubiiciatur. Negatiua vero femper erit Maior, affirmatiua autem minor, nam, fi locus Maioris afligna- retur affitmatiuz , Medii termini vis inutilis eflet. cum enim hic terminus.tamquamMaioris termini vniuerfa- litatem non excedens» eidem Maiori termino in hac fi. gura fubiiciatur , de Minori veto tepnino prxdicctur, dato, Maiorem cfle affirmat iuam , fcqueretur, Id , quod eft communius , virtute illius, cui non repugnat , fi (ic minus commune, negari poffe. quod Natura non pati- tur.fi quis enim dicar , Omne A cft B , Nullum C cft A, nulla ratione inferre licebit,Nullum C e(fc B,na B quod cft communius,poterit Se A Se C,conuenire , quemad- modum animal & homini Se Leoni conuenir. ldeoque neque fi dicatur • omnis homo cft animal , Nullus Leo cft homo, inferre licebit , Nullum Leonem cfle animal As ccontra.fi negatiua affirmat suam prxccfleric , Mcdij termini vis quam optimi exerceri poterit, nam polito, Nullum A cfle Omne C cfle A, quam tucilfime in- ferre licebit, Nullum C cfle B. Similique ratione , dato. Nullum hominem cfle Leonem , St Omne rtfibfle efle horaincm3inferre licebit. Nullum rifibile Leonem efle. Huius fecundi Modi robur omne deducitur a propoli tionc dicente, Illud quod dc re aliqua vniucrfaliter ne- gatur , dc illis etiam negabitur de quibus ditia res vni- uerfaliter affirmatur. Et hfc quidem refpondct propo- fitioni cui primus innititur Modus, atque ex ea etiam pendet haud fecus quini negatio(qux Affirmatione oa- tura pofterior eft)ab Affirmatione pendeat. Clarius aurem idem fyllogizatidt modus ratione Ma- terix ab eodem primo Modo deducitur .* fuperius quip- pe demonftrarum cft Negatiuas propofitiones veritati confoti as, atque indubitatx cctt itudinis.conftitui ac fo- ueri affirmatiuaru ac diuifiuarum propofitionu virtute, qux ad ipfurn primu Modu pertinent. Supraditii igitur fecundi Modi munus prxcipuutn erit confirmare aede- monftrare vniucrfalcs negatiuas omnes , nccnon com- munes qux certitudinem aliquam admittere poflunt vi illarum negat iuurum, qux et Diuifiuarum virtute primo conftituui)tur, nccnon Affirmatiuarum qux pri- mis negatiuis rctic fubiiciuntur. Quare cum harum vniuer&lium negatiuarum co- gnitio ad perfetias fcientias pertineat, in his duobus modis omn ium Icicmur um mater ix colligi poterunt. Prxtcr fupraditios duos modos dantur plures alij modi eiufdc primx figurx; inter quos duo illi dignitate prxftare videntur qui altera prxmiflarum abfolute vni- ucrfale .ifliimfir,vt fcilicet fuftincrc poflit, fi fit affirraa- tiua,Signu(Omnis:)Sivcro fit negatiua,Signu( Nullus.) Horum vterque vmuerfsli fcu communi abfolutx fubiicit affirmatiuara particularem : medix enim pro- pofitiones, licet ex communibus deducantur, attamen neque illis neque vniucrfalibus abfolutis aut prxcifc aut fubiici poflunr.Ipfz autem particulares femper vni- uerfalibus fubiiciuntur. nam, vt ex fuperioribus patet, Maioris locus, prxfcrtim iu hac figura, vniuerfalioribus concedendus eft. , Horum duorum modorum prior vniuerfalem affirma (iuam aflumet, atque particulaif affirmat iuam illi ffib- «icictjVt puta dum dicitur. Ommt A tH B, Aliquod Ctfi A» • Ergo, Aliquod Ctfl B. , Negatiua particularis affirmatius vniuerfali vtilscer fubiici non potcft.neque enim vi negationis rei minus vntuerlalis negatio rei magis vniucrialis infertur. Pofterior autem modus vniuerfalem negatiuam aflu met , illique particularem affirmatiuam fubiiciet.vtpu- u duin dicitur, N ullum A tfl B, * 4 i .Aliquod Ctfl A, Ergo, aliquod C non eJI B. Negatiua particularis negatiux vniuerfali fubiici na poreft, vt ex his patet qux fuperius demonftrata funt. In vtroque modorum ditiorum Conclufio cft parti- cularis,quz in pofteriori ctii negatiua eft:ipfa enim co« clulio deteriori partem prxmiflarfi cx ncccflitatc fequi- tur, Sciendum autem eft in tertio modo , Diuiliux pro- politioni loeu Maioris concedi poflc,vt puta du dicitor, Animal tfl vel ranoualt,vtl irrationale. Sotrutti tfl animal. Ergo, Scc. Ditiorum modorum robur ct duabus piopolitioni- bus pendet qux illis proportione rcfpondent, quibus firmantur duo priores ac exteris omnibus prxftantio- res Modi , immo abeifdem deducuntur , quatenus «4 particularia, quibufdam vocibus mutatis, contrahi pot> funtjficuti etiam ipfi lyllogizandi modi ab eifdcm prx- llantioribus modis cxlimili contratiione colliguntur, tertius fcilicet a primo, quartus verb a fedmdo. Qua- propter circa eafdcm materias verfari poflunt , his ex- ceptis qux affignantur demonftratiombus vtramque prxmiirorum ex latitudinis ferie accipientibus, conilae enim propoficionem particularem, quatenus vniucrfr- liter iubiicitur, ad longitudinis feriem pertinere.* Horum igitur modorum fiutius conllituctur in ex- tentione eorum qux adperfetiiores modos pertinent. Et hx quidem extentiones tot ordinum erunt, quot fune vniucrfalium ac communium ordines. Erunt etiam,ratione non diflimili,tot graduum quae fune particularium mdeterminationes atque determu nationcsinecelfariorumenim negatio prius extendi de- bet ad minas determinata , nam comunium natura ma- gis lapiunt , mox vero eradatim ad magis determinata» quoad perueniatur ad hoc vel illud.Huiufmodi argum£ taciones (quantum ad illationis vim ) a pcrfetiioru de- monftratiorui.n robore parum deficient, ratione autem marerierum fcu fubietiorum quammaxim* ab illarum prxftantia rccedenc-.vcrfantur enim circa lingularia ac particularia.qux vel corruptibilia omnino funt , vel di- uerfimode mirabilia, atque ob hxc prfeipue huiufmodi argumentationes modos fuftinere poflunt. Supraditios fyllogtzandi modos fcquntur modi ilU in quibus neutra prxmiflarum eft vniucrialis abloluta. In his propofitio media vniuerfali ac communi.fcu ab- folutx fcu vagx,(ubiici non potcft.Non Iubiicitur vni- ucrfali leu communi abfolutx.nam ipfis Mediis comma- ne cft vtramque vniucrCalcm fcu communem, affir- matiuam fcilicet Se negatiuam .dcftru er e. ldeoque la- cum minoris accipiens Maiorem propofitionem de- ftroeret, atque omnem fyllogizandi fubuerterct vim. Nonfubiicituc vniuerfali lleu communi vagxrnamvaga propofitio, licet communis, ex co vaga appellatur, quo- niam nullam certam formam cx propriavi retine*, i- dcoque quatenus fit aflumpta,atiiux virtutis vfun» on recipit. Supraditiorum igirur modorum ilfe erit prx- ftantior.qui mediam propofitionem tamquam Maiori allumens , communem vagam tamquam Minorem illi fubiicit; nam propofitio vaga , cui Minoris locus ad- fcribitur.ex neceflitate cft affirmatiua. media liquidem propofitio, qux Maioiis fuftinct partes, vtriufq, qualita- tis vim complctiitunidcoq; neque Negatiux copulari, neque m Negatiua propria virtute extendere poteH-Su- praditii modi , qui quintum obtinet locu.cxemplu erit. Membra natur alta vt in plunbui 'limodton figtua funt pudita, Manni hornum tfl membrum naturale. Ergo mmu Vt m pUhbiu tommodiori figura trit prndita. Huiuf- 6i Contemplatio II. Pars III. Huiafmodi condalio particularis efle non poteft 62 • oniam prxraifiarnm nulla eft patticularis.Non poteft vficvniucr/dis, tum quiafyllogifmus vmueifalem ab- f -lutam non aflumic, fcd vagam ,quxl Maiori media determinationem recipit, tum quia ipfiCondufionidc- ; rior conditio ex necefficatc infigitur. Supradidus fyllogizandi modus indiftinde & affir- iratiue Sc negatiue proferri poteft, neque tamen ob id propriam naturam fcu vim immutabit , quoniam ( vt fu- r-nus dcmonftratum eft ) ipfx Medix propofitiones v- triufque qualitatis vim complcduntur.Quare dato,In- Crwsema naturalia vt in pluribus perfediori forma ef- e ptzdita, datur etiam, tadem naturalia membra vt in j turibus forma perfediori non carere. Quamobrcm fi abiiciatur , Manus eft membrum naturale , eadem eli- cietur conclufio, licet non eadem loquendi torma. Huius fyllogizandi modi materiae proprix erfie pro- pofitiones omnes que ab omnino eifcnrialibus defi- iunx, quxque, cum perfedam feientiam no luftincant, d ipdru experientiam quam propriifltmi pertinere vi- ientur.quod cx his,qu;de Induxionum materiis dicen U funt^larius apparebit. Supradidlo fyllogizandi modofextus adiungirur, ille firiliccc in quo Maior eft media,Minor vei 6 particularis, ‘flg etiam rationibus fupetius addudis afrirmatiua ex necdfitate erit.Sc Conclufio fimiliter erit particularis, Uatio autem nonabfolura/edconieduralis: medix e- ifin propoficiofiit adiua virtus abfoluci extendi non soccft. Didi modi erit exemplum, Usnui bomrnu,-jt in pluribus, tfl for* perftltioek. Hat tfl manus heminis, Ergo,l’enflmile tflbam manum tffe perfidioris fosr*. Supradidus autem fylloeifmus negatiuus quoque reddipoteft.ficuti demodoliiperiorididumeft. Huius fyllogizandi materix neque expcrimentalcsfunt, neque lenfiuux.fcJ coniedurales. Licet enim Maiot fit expe- i imentalis, Minorqoe fenfu confirmati poftit, nihilomi- nus quoniam Conclufio neque cxperimcntalis eft.ncqi en fu probatur, fcd probabili ratione , ad Conicduram quam rediflimi deduci potcft,ciim prxfcrtim omnium (yllogifmorum materia exipfVconclufione tantummo- do ficdctertninanda.lpfx autem coniedurales materix in duas partes prxeipuas diftingui poftiint : quarum al- tera illa oinnia compleditur quxliberx noftix volun- tatis via neceffitatereceduat: ad alteram vero illapcr- rinent qux naturalium agentium vt.feu ob proprix na- tur» conditionem, Accidentibus atque etiam mutatio- nibus multipliciter funt fubieda. Supradidos fyllogizandi modos fequuntur illi in quibus prjmiflaram Vtraque eft particularis , ita tamen n altera minus dpterminata exiftens , alteram qu; ma- gis determinata erit auodam padocomplcdi poflit: hoc quippe ad fyllogiuicam ratiocinationem confti- cucnaam fufficic, licet ordinis imperfediotis. None- nim negandum eft prf mirtarum complcxum,dum alte- ra eft vniuetfalis , longi pr;ftantiori ratione perfici Prjteica,pr;miftaium particularium veritas nono- ritiir ex aliqua Natur; neceflitate , feu cx his qu; Natu- r; ordini aducrfantur,ide6qucfadi potius quim Natu- r; appellanda eft. Ex huiufmodi vero propofitionum particularium co palatione , duofyllogixandi modi rede conftituentur: pofFbilecnim cft& illatum vtranque efle affirmatiui, tc Maiorem negatiuam, Minorem autem affirmatiuam. Cjteras omnes combinationes fyllogifmum huius fi- gur; fuftincre non pofle.ex fuperioribus patet. Prioris jgitur modi exemplum erit, Sooatts tfl VlnltfapbtU , Vir accedens tfl Socrati l, „ Ergo,rir aece dens tf Pbslofopbns. Pofterioris modi erit exemplum, Socrates non tfl ambttiofnty ^ ice edent tfl So crate t, Ergo Ueerdem nen tfl ambrtiopu. Horum modorum materi; , qu; omnino a necefutate recedunt, duorum fune ordinuin.Qujdam enim ex pro- pria natura coniedurales funr, ita ramen vt ab illis par- ticularibus,qux proprio tantdm nomine funt vel deter- minabilia vel determinata , extendantur ad eadem par- ticularia,quatenus magis determinata : Se ideo huiuf- modi Conclufioncs conicduralium veritarum exren- fiones rede vocari poterunt : cruntque plurium gra- duum , quoniam ipforum particularium determinatio- nes fimiliter funt plures : quxdani fiquidem ex propria natura fenfu tantummodo funt percipienda.fcd quo- niam prxterita funt, vel abfentia, vel alia ratione i fenfu remota,arque etiam refpedu partium (xpc ignota , fyl- logifmi vi oftendi poliunt, vtputa fiquis dicar, w 4lex suder foipjit beent librum, Accedent tfl Alexander. Ergo ate edens fcripfit hunc librum. Et hx quidem plures differentias admittunt, rt expe- rientia ipfa docet , atque ex his qux in naturali fcientia pertradanda funt dilucidius perfpicimus.In prxfcntia- ru admonuifTc fufficict, fenfibilia, quatenus adu fenfus moucnt,cuiufcunqtic ordinis , minorem tantum pro- pofitionemhis fyllogifmis imperfectioribus fubmmi- llrare , quatenus adu fenfus non mouenc , fcd vel ex i- maginarionis vi incerne comprehenduntur , fcu memo- ri» virtute interne retinentur (quoniam hrc funt minus determinata ) Maiorem propofitionem fuppcditarc. I** deoque etiam ipfa Coclufio eorundem ordinum cx ne- ceffitarc crit.-conftat enim prxdicatum a Maiori femper fumendum cile. Sicuri autem huius primx figurx modus tertius pen- det a primo, (Minore vniuerfali & afrirmatiua ad parti- cularia contrada)& quartus a fecundo ex eadem con- tradione , ita etiam quintus ac fexcus modus, quatenus affirmatius* proferuntur, atque etiam modus feptimus ab eodem primo aut i tertio modo omne robur acci- piunt, Maiori propofitione in mediam vel in particula- rem indeterminatam mutata , atque etiam Minorifqua- renus id requiritur ) ad maiorem determinationem de- duda. Dum vero modi quintus ac fextus negatiue pro- feruntur , i fecundo ac quarto pendebunt , ficut ab 40 eifdem , eifdcmquc rationibus, odauus modus fimili- ter deriuatur. , Qux hadenus enarrata funt circa Syllogifinosprim; figurx tum refpedu formx.tum refpedu materix , nos quam tutifliinos reddere podium, Primam hanc figuram circa omnia verfari, qux argumentatione ac ratiocina- tione probari poffunt, atque etiam omnibus propofi- tionibus vti qux per Ic notx funr. ! Quaptoptcr afferendum erit , omnia qux nobis ali- qua ratione cognofcibilia funt , ab ea contineri , atque cx neceflitate circa eadem verfari reliquas Catcgorico- rum Syllogilmorum figuras , figurarumque modos , necnon exteros omnes Syllogifinos tum coditionafes, tum diuifiuos , atque ad impolfibile deducentes , iplam prxtcica Indudioncm : ita tamen vt non vnaquxque figura feu argumentationum fpecies circa omnes ver- fetur , fed fingulis ccrrx quxdam partes aptentur. prout ex his innotefcct,qux dicenda funt tum de aliorum Syl logifmorum ad primam figuram rcdudionc,tum de c6- ftitutione Principiorum cx lndudionisac diuifiuiSyl* logifmi vfu. In exterarum igitur argumentationum ex- plicatione fatis erit lingularum formationcs,ac modos dcmonftrjrc*. illarum enim materix cx materiis Syllo- gifmorum primx figurx dcduccndx erunt, prout vni» cuique conuenit. De Modis Sjllogtfmorum r eidorum fecunda figter*. N fecunda figura, in qua Conclufio negatiua femper eft, pizmiftarum altera neccdario eft negatiua , altera vero affirmatiua. PrxmifTarum vtraque poteft effe vniuerfa- lis,tuncque petfcdiorcs illius modi conftituentur. Primus vniuerfali negatiux Maioris partes affigna- c. iiif V niucrf. Inft. ad hom. pcrf. 63 bi: «vniuerfali verh affirmariux locum Minoris, elicie- turquc vniucrfalis conclufio , Vt puia li dicatur, NuUtu hpu curru, Omni > homo cnirit. Ergo nullus bome lapis. Hic modus ad fecundum primx figtirr modum dedo- cittir ex Maioris couerfione , vt lcilicet dicatur Nullum currens lapis. Secandus modus Affirmariux vniuerfali Maioris lo- cum attribuet : Negatiux verb vniuerfali Minoris afli gnabit partes. Quamuis enim in prima figura id per- mitti non poffic , in hac fecunda tamen atque in hoc Modo liber* conceditur: medius quippe terminus in vrraque parmularum prxdicatur.ideoque illarum vna- quxque commutari poteft. Secundus tamen Modus a priori vim recipit , in quo Negatiua deccciori difpofitione Maioris partes exercet- Huius fecundi modi exemplum erit, Omnii hom» currit , Nullus lapss currit , Ergo Nnllutlapu homo. Hic fyllogizandi modus deducitur ad fecundam mo dum primx figurx. In eadem fecunda figura arguere criam licet ex vna prxmiffanim vniuerfali , ex ah era vero particulari. Ipfa particularis Minoris partes tantummodo exercere po teft.Maior autem vniucrfalis Sc affirmatiuam & negati- uam qualitatem admittit , ita tamen vt ca affirmatiua exiftente, particularis Minor fit negatiua , eadem vero exiftente negatiua, Minor fit affirmatiua. Patetenimex duabus negatiuis nihil inferri, neque cx duabus affirma tiuis , ncgariuc concludi: quod nouimus huic figurx propriilmnum efle. Maiore igitur negatiua vniuerfaliquc exiftente , Mi nori autem affirmatiua & particulari, tertius huius fi gurx conftituetur modus, cuius hoc erit exemplum: • Nullus Ijfts curnt , .Aliquod ac ctdcns currit. Ergo, Alsqnod Accederis non tfl lapit. Hic modus ad quartum primx figurx deduci potefti conuerfa propofitione maiori, vtfcilicet dicatur , Nul- lum currens eft lapis. Data maiori vniuerfali affirmatiua , Minori autem negatiua particulari, quartus modus conftituetur, cuius hoc erit exemplum : Omnu homo currit, -Aliquod animatum non currit , Ergo, Aliquod animatum no» efl homo. Hic ad fecundum primx figurx modum deducitur, Nam, dum dicir, Aliquod animatum eft homo , contra- hit Minorem vniuerfaU-m , qux in prima figura diceret (exempli gratia ) Nulla pinus currit, ad particularem cum quadam commutatione. In hac figura propofitionis medix ingredi non pof- funr : nam tum affirmationis tum negationis vim com- ple3untur:idcoque conuctfioncm non patiuntur. In ea tamen conceditur, vt vtraque prxmilfarum fit particularis,licet non vtraque omnino determinata. Tunc autem minus determinata Maioris propofitionis partes exercebit Hxc Sc affirmatiua & negatiua efle *o poterit, ita tamen vt i Minoris fubiicicndx qualitate differat. Igitur, fi Maiore particulari indeterminata & negatiua exiftente, minor particularis determinata atqi affirmatiua fubiiciatur, quintus modus oritur, cuius exemplum erit: Socrates non tfl Epifcopsit, Accedens tfl Epifcepu i, Frgo,acc<drm non e/l Socrates. Maiore particulari indeterminata atque affirmatiua exiftente , illi fubiicictur Minor particularis, determi- nata atque negatiua, lextufque huius figurx modus con llituctur, cuius exemplum erit : Socrates multa flnpfir, - Accede» • mhil Jc. ipjit, ErgOyAucdcns non ejl Socrates. Hi duo lyliogiaandi modi i duobus fuperioribus vim recipiunt, qumcus icuicct i icitio,& fextus a quarto. De Modis fllogfitsocum re florum terti* figar*. ■ N tertia figura communis terminos invtra- * que prxmilfarum fubiicitur. Idcoque licet v- r rraqueprxmiftartim quandoque fit vniuerfa- t lis, Minor tamen , particularis vites non cxce- Hx prxmiffx in qualitate conuenire ac differre po- terunt,ita tamen vt vtraque non fit negatiua. Iam enim conftitutum *ft;Ex duabus negatiuis nihil inferri.V:.*- que prxmilfarum vniuerfali ,fimulque affirmatiua exi- ftente, primus hbius figurx modus coofticuctut, cuius exemplum erit : Omttit homo ej animal, Otunu homo currit. Ergo, -Aliquod otn ens efl animal. Hic deduciturad tertium modum primx figurx , Mi- nore adeam conuerfa, qux dicit Aliquod currens eft horna Vtraque prxmiflarum vniuerfali exiftente , non ta. men vtraque affitmatiua , conftituetur fecundus mo- dus eiufdem rertix figurx. In eo Maior erit negJtiua , Minor autem affirmatiua: fuperius enim dcmonftrarum eft, dum terminus me- dius fubiicitur in aliqua prxmiiTarum,ycl in vtraque» Maiori affirmariux n< gatiuam non poffc fubiici- Huius modi exemplum erit: Nullum currens tfl lapis. Omne currens mauetu r, Esgo, -Aliquod. quod non moutturjon e/l lapsi. Hic reducitur ad quartum primx figurx ex eadem Mi- noris conucrfione,vt puta fi dicatur, Aliquod quod mo* ueturcuirir. Dantur etiam in hac figura teitia Modi, ia quibus ptxmiffarum altera eft vniuerfalis, altera verb particularis. Hx fimiliter in qualitate couenirc polfunr» atque etiam in eadem differre. Er fiquidem conuentant ambx erunt affirmariux. Eucnic autc in hac figura(quo- niam illiusConclufioeft femper particularis,»: atguen. di Modi ad primam figuram funt dcduccdi) vt non tan- tam vniuerfalis affirmatiua prxferatur particulari affir- imtiux id quod ad tertium modum pertinet, fedetiam ipfa particularis affirmatiua rcfpcCtu vniucrfalis affir- matiux Maioris propofitionis exerceat partes: ex qu? quartus eiufdem figurx fyllogitandi oritur modus. Terti; modi erit exemplum ; Omnn homo eflammal, -ASquu homo currit, Ergo, -Aliquod currens eft animal. Hic reducitur ad tertium modum primx figurx ct conucrfionc Mlnoris,vt lcilicet dicatur , Aliquod turrem efl homo. Quarti modi erit exemplum, «, Aliquis homo currit , Omnii homo efl animal. Ergo ^Aliquod animal currit. m Hic fimiliter reducitur ad eundem primx figurx mo- dum, eadem Minoris conucrfionc atque eiufdem tranf- pofitionc, ita vt Maioris propofitionis exerceat partes- Dum prxmiffx dmetfxfunt non tantdm ratione quan- citatis , fed etiam qualitatis , negatiua ( vt ex fuperius collituris liquet ) Maioris propofitionisjocum nccrfla- rio ingredietur. Hxc 8c vniuerfalis & particuUris.rstio- nibus iam didis, admitti poterit. Et fiquidem fit vni- uerfalis , qv intum conftituct inodum.fi vero particula- ris , fextum. Quinti modi exemplum crir: Nullum currens efl lapu, -Aliquod currem ad nos accedit, # Ergo,-Ahqi,od ad nos accedens non efl lapit. Hic modus deducitur ad quartum pnmx figurx ex Minoris conueifione.vt fi dicatur. Aliquod ad nos accedens currit. Sexti modi erit exemplum: -Aliquod currfni non tfl lapis. Omne curreiu ab aliquo elongatur. 6S Fago, Aliquod, quod ab aliquo clangatur, no» tfl lapit. Moduihic i fecundo modo huius terti* figurx vim rccipir. Nam.djta vniucrfali dicente. Nullum currens cft lapis.collcdiuc elicitur propofitio dicens , Aliquod currens non eft lapis, qux in hocfextofyllogizandi mo- do Maioris propulit ionis partes exercer. Medix propositiones tertiam figuram ingredi non poliunt , ficuti neque fecundam .Ratio eft quoniam co- uerfionem non patiuntur,! prima vero Giftinctur, quo- niam illius perfcdio harum propofirionum infirmitati T*derur. In tertia hac figura admittitur vt prxmiflarum vtraq; fit 'particularis. Quod fi veraque fit aftirroatiua.fcpti- mutn conftitucnt fyllogizandi modum, cuius exem- plum erit : Accedens tjlPbilofopbut , Acu det i e fi Socrates, Ergo, Sacrata cft Phtlofoplnu- Sin autem altera erit affirmatiua, altera vero negat i - na , ipfa negat iua rationibus fuperius addudis neccfia- rio Maioris propofitionis locum ingredietur, &r odauu huius rtgurx modum conftituct , cuius exemplum erit, Au e dent non cft Philojopbus , Accedens e ii Petrus, Ergo farni non eii Phdofopbut. Hi duo modi pofticmi reducentur ad duos poftrcmos pfirax figurx. Contemplatio De JyUagjfmu obliquis ,feu ad tmpofii- bile ducentibus. | V n c de illis fyllogifmis abfolutis dicendum left qui innituntur Dcftrudiux virtuti, ldeo- J que Obliqui ,feu ad impoffibile Deducentes r appellati funt.Horum tradatio Redorum fyl- logifmorum Speculationibus iure optimo annedenda eft , tum quoniam eadem vtunrur fyllogizandi for- ma, tum etiam quoniam ad eorundem fubfidium abi* pfa Natura parati fune. His fyllogifmis commune eft, Remorum fyllogtfino- rum Conclufioucm Dcftrudiua virtute confirmare: no- uimus enimpropofitionum vnamquamque alicui Con tradidorix opponi , Contra didoriariimque altera vera exiftcnrc reliquam ex ncccffitatedTc fallam .fimilique ratione ex vnius falfitare alterius veritatem conuinci. Hoc autem fic accepto, ad horum fyllogilmoruin for- mationem erte deueutendum. Dctut ,ex Redi fyllogif- mi vi conclufum fui#: , Omnem hoinincm viuere, eo quod omne animal viuac, 8e omnis homo fit animal. Dcturetiam, aliquem huic conclufioni non alfcntiri. Hic ad illud deducendus erit vt fateatur , Omnem ho- minem non vinere : fi enim etiam hoc neget , commu- niffimi principi) veritatem dcftruet,& in vrraqueCon- ■ radidormum falfitatctn admittet. Accipiatur igitur hxc propofitio vna cum altera illa- rum cx quibus dedudum fuit. Omnem hominem viue- re»Maiori fcilicet vel Minori, & fi quidem aftbcieturMa- iori, dicetur hoc modo: Omne animal viuit x Aliquis homo non viuit, Ergo ^Aliquis hama non eft animal. At hoc falfutn eft, prius enim admittebatur, Omnem hominem eifc animal FalCi igitur aliqua prxmiftarum, neque enim ex ve- ris pratmufis rede difpofitis falfa concludo elici poteft. Maior non eft filfa.Ergo Minor. qua dicitur Aliquis ho- rne? non viuit. Vera itaque eft huius Contradidoria, prior fcilicet concludo qua dicitur Omnis homo viuit. Sinautem aflocictur Minori, dicetur hoc modo: Aliquit bomo non vini, Omnis bomo tfl animal. ErgOtAhquod animal non eft vitem . At h*c concludo cft fal6 : contradicit enim prxmif- 66 fx fuperius acceptx, qua dicebaturOmne animal eft viucns. Quare cifdem probationibus demonftrabitur Prxmiifarum aliquam falfam cfTc. Et, c&m hoc illi tan- tummodo, qux priori conclufioni contradicit, obitcl poflir, illam falfam efle apparebit, prioren. autem con. clufioncm veram. His duobus fyllogifmis ad impofiibile ducentibus propriam aliquam denominationem aptandam exifti- mimus , atque illum qui recinet maiorem propofieio- nemfyllogilini Redi , Obliquum Maiorem dicendum ede , eum vero qui minorem retinet , Obliquum Mi- norem. Hi fyllogifmi Redorum figuram cx ncceflitate im- mutant : ex eo enim quod amimunt Contradidoriam conctufionis Syllogilmi prioris , quantitas & qualitas diuerfx redduntur, F.x eo vero quod eidem vel Maioris vel Minoris locum aflignam, Terminorum etiam difpo- fitio varia crit.Idcfiquc dum prior fyllogifmus eft pnmf figurx , pofterior eft vel fecundx, vel tertix. Secundx, dum Maior accipitur.Tertix dum accipitur Minor, vt ex fupciior i patet exemplo. Quod fi prior fyllogifmus fic figurx fccfidx , Dcftrudiuus maior ad primam figuram, minor autem ad tertiam deducetur.Du vero prior eft fi- gurx tertix, Dcftrudiuus maior ad fecundam deduce- tur,minor ad primam. Videtur autem, prxter fupradidos Obliquorum fyl- logifmorum vfus, alios dari ac longe decentiorcs.dum fcilicet alter terminus medius no abfque contradicen- tis confcnfu exterius accipitur, vt puta fiquis ciufdem fyllogifmi conclufioni contradicens fateri cogatur: A- liquctn hominem non viuere , quxrendum ab eo eft an confentiat hominem augcri.Si dicat fe confcntirc. tunc arguendum cric hoc pado : Omne vin ens angetur. Aliquis homo non viuit, E/go, Aliquis bomo non augetur. At hanc falfam eifc fatcris.Falfa igitur eft aliqua prf- millarum, non Maior cui confcntis.Ergo Minor- Quare prioris fyllogifmi conclufio , cum huic opponatur con- tradidoric.vcra erit. Vfus hic admodum probandus videtur , in prioribus aurem frufti a omnino laboratur; etenim fi aduerfarius fyllogifmi Redi prfmiflas atque ciufdem redam for- mam admittit, conclufioni nullo modo contsadicere potcft.Sin autem prf miflis no confentit,ncque formam agnofcit,fruftra llcudus fufeipitur labor , in quo eadem ab auditore concedi fupponitur. Prftcrea dum prxmif- fx negantur, vel illarum aliqua, quatenus demonftrabi- lcs fune, earum veritas demonftranda erit; quatenus au- tem funt per fc notf , illud obferuare licebit quo admo- nemur , Contra negantes principia non eifc difputan- dum : quod ad illos etiam extenditur qui rede fyllogi- xandi formx non alfentiuntur. Silentio autem demandandum non eft , dum fyllogif- mus redus innititur propofitioniindctccminatx fcu di- uifiux, obliquum fyllogifmum eandem Diuifiuam pro- pofitionem , afrirmatiu£ prolatam, eadem forma reten- ta ad Ncgatiux formam deduceic non pofte,exfuperio- ribus enim patet, Diuifiuasatq; Indeterminatas propo- fitiones Neguiuam proponendi formam non fuftinere, ideoque Cotradidoria negatiua duarum negatiuarum vim compledetur. Nam fi conclufum fit Hominem efle vel rationalem vel irrationalem , fcu animal dfc vel ra- tionale vel irrationale , Contradidoria erit Hominem neque rationalem neque irrationalem efle , 8c ani- mal neque rationale neque irrationale efle, fi enim ho- rum alterum admittatur , conclufip vel nullo pado in- firmabit ur,vcl cx parte tantum, quorum vuumquodqu? Contradidorix naturam deftru:: C a 9 v T De quatuor formationibus ac viginnfemtmM odis Con- dit urnalium propofitionum, in quibus tota Condmo- n.thutnf) llogt fretorum vu continetur. t <7 Vniucrf. Inft. ad hom. pcrf. iflO nditiokUi v m fvllogifmorfi do- idrini petquirendanunc cft. Primo autem fta 5 tuendum erit, Nullam propofitionem appel- »l.mdam effe Conditionalcm , cuius termini vel i ternario numero dcficunt>aique vel ad binarium, quod minimum' eft, deducanturi vel ternarium nume- rum excedant . atque ad quaternarium, quod fuuimuin cft »pcrucniant. Horum terminorum numerus non cx tranfpofitione quantitatifve mutatione tumendus erit , fed cx propria iplarum rerum conceptibilium d ift inliione. Siquis igi- tur dicat, exempli gratia > Si amnii hume tit a* unii, aliquod animal eft bcmt>',vcl hoc patto , Si amtut bima eft animal eli- quii hama eft aniuul, hic duos tantum termino* alTumet, neque Condittonalem propofitionem conftituet , vel certi non ea ratione vt ly llogifmrs condicionalibus de- fernire poffir. Hoc autem cx cu manifeftius intuebimur animaduer tenccs Conclufioncm fyllogifmi dicentis(exempli gra- tia ) Si amnii hama tft animal , aliquod animal cil hamo, Omasi hama eft JKmal,Er£a,.lliqnad animale ft /?«/»*, nihil commo- di fcu fulcimenti ab ipfa Condiuonali recipere * fed ex foh Abfoluta pcndcre.patct enim admitto, OmaeM hami nem effit smmal,cx huius propofitionis cortuerfione colli. siliqua d animal cjjt hominem- CAm igitur Naturx ordo aliquod vanum, ac omnino inutile, non fuftineat, hx propofitionesaConditionalibusfyllogilmis erunt re- iicicndx. Illx etiam limili ratione repudiandx erunt, quorum termini ternarium numerum excedunt : valde enim perfpicuum cft has omni virtute propnaq*. etiam forma deliitui. Propofitio fiquidem dicens, exempli gratia.Si amnii hama cft /oumal^mne ftnptiuum tft viutnt, ni- hil continet , cx quo prior pars, ipfum fcilicct antece- dens . parti poftcnoii.ipfi fcilicct confequcnu, copula- ri polfit. Poflcrior i igitur neque in priorem , propriam vim effundere, neque ab illa aliquid commodi fcu in- commodi recipere poteft. Ex his autem qu imtutiffimc dcmonftratur Antecedenti ac confequeuti commune quidem effe duos terminos continere, fed ea ratione vt vterque vtrique minime fit feu communis fcu proprius, fed vnusmique fit communis , reliquorum vero alter vnicuiquefir proprius: hac fiquidem ratione tantum- modo Conditionalis propofitio complederur virtutem duarumptopofiuonum vites proprias fibi inuicem mu- tuantium. Horum autem terminorum quadruplex difpofitio quadruplicem Conditionaliam propofitiotium forma- tionem conllituet. Quandoque enim termini , quorum alter anrecedcntialrcr confcquenti eft proprius, in v- troque fubiiciuntur : communis vero terminus in vtro- que prxdicatur. Quandoque iidem termini proprij in vtroque prx- dicantur , communis vero in vtroque fubiicitur.Quan doque terminus, qui cft antecedenti proprius, prxdi catur, &• ille, qui cft proprius confcquenti , fubiicitur; communis vero in antecedenti fubiicitur , & in confc- qucnri prodicatur. Quandoque ccontra.qui anteceden- ti eft proprius, fubiicitur , qui veri» cft proprius confc- quenti , prxJicatur , communis vero iu antecedenti pixdicatur,& fubiicitur in confcquenti. Et hxc quidem pertinent ad Conditionalium propofitionum formas. Quantum autem ad differentias , qux ex qualitate 3uan:itatcve multiplici deducendx fiint,qtjxque Cori- itionalium propofitionum modos vtiles atque inutiles conftituuot , (ciendum eft in prima formatione Condi- tionalis partes in qualitate nunquam differre: datae- nimprxdicati identitate, fubicdi veri diucrfitate , vel qualitatis fiinilitudoadmictenda eft , vel huius coniun- dionis frudut penitus recellendus : his enun partibus nonexiftencibus, feu vtrifqucaftirmatiuis.fcu vtrifque negatiuts, communis termini v^antccedcnsac conte - quens : ver* conmngere , antecedens ad confe- quentis illationem aliquid conferre non potem. Nam, licet eadem feruata fonna in qui Jufdam liberum fit ne • gationem aflirmationi conncdere, atque etiam illarum 68 vnamquamque prxferre , vt puta dum dicitur , Siham» eft ratianalii, nullum aliud animal tit rationale , vcl,57 homo no» tft rationalis aliquo d aliud animal erit rationale , patet tamen hoc non fornix fcdtnatcrix afcnbendum effe. Acci- di t enim vc Conditionalis partes Contra didor iisxqui- polleant. Quod autem ad earundem partium quantitatem at- tinet, Antecedens confcqucnte neque magis vniueria- le neque minus determiintum erit. Ipfo etiam antecc- »•' deme exiftente vniuetfali feu communi communiter accepto, Confcquens non erit medium. Dum enim An- tecedens Confcqucnte eft minus vniucrfalc fcu ...agis determinatum , hac prxfertim forma retenta , Antece- dens refpedu confcquenti* propria virtute carcbit- Ni virtute illius quod eft minus vniuerfale feu magisdeter> minatum, aliud mjgis vniuciialc feu minus determina- tum inferri non licet. Confiat autem Conlcqucns in Antecedentis virtute conditui. Mediam veto , abfolutc vniuerfalis fcu communis communiter acceptx vi , te- de deduci non pofte.manifcftum cft cx his qux dc pro- pofitionum viribus dida funt. Sicuri autem prima hxc Conditionalium propofi- tionum formatio hos modos reiicit , ita exteros omnes admittit. Illius igitur modi veiles ad denarium nume- rum deducentur , quotum quinque vtramque affirmati- uam , totidem veto vtramque negat iuam complodun- tur. t u Primus conftituitur cx vtraque affirmatiua.fimulque vniucrlali.vt puta dum dicitui,S»<w»w# amm.il tft i tutnija- mtui homo e 11 viutui. Secundus vtramque negatiuatn fiiniilquc vniuerfa- lem contfncr.vt puta dum dicitur, Sinullum ammaleftU. ptssuilin hama tfl lapis- Tertius continet duas affirmaiiuas medias , fcu prio- rem communem ex conditione, vt puta dum dicitur , Si in/frumenta H.ituralia,dum apui Satura nan impeditur, fen,vt ia pluribus ferfefliartm formam adfifiuntur, Manui bommi, vt in plusduiqw fefliartm famam adipiftttur. Quartus continet duas negatiuas Medias , feu prio- rem communem exconditionc,vt puta dum dicitur , Si membra naturalia, ti mpluribus, feu mjiupui Satura impediatur, piri. liarem fotuum nou adipi fiMMtur, Manui ,t t in plunbuirftr- (tlltat em formam non adrptjsaur. Quintus vtramque ?tfiruutiuam,acque particularem, vt puta dum dicimus, Si Plato futt amuiu S ovatu , ille qui fcnpfit Philalmm fuit amita i Sauatn. Sextus ytramque ncgariuam.&rpnrticularem, vt pu- ta dum dicimus. Si Plato nan fuit amicus Socratis, ille quifcrj - pfit Pbilahum non fuit omuus S evasit. Septimus vtramque affirmaiiuam , ita tamen vt prior (it vniuerfal s.poftcrior autem particularis.vr puta dum dicitur, S/ amnii hama tfl animal, Sacrat er t fi animal. Odauus vtramque ncgitioam , ita tamen vt prior fit vniuerfalis, pofterior vero particularis.vt puta dum di- citur,$i nullus hama tfl lapit, Socrates nan ejllapss. Nonus duas affirmantia*, pt iorcin mediam, fecundam autem particularem , tiincquc illatio exit probabili* ramum, vt puta Stmanas,-.t t* plmkut , optimam touftquitur formam , Socratis manui probabiliter optimam formam tfteon- fetura . Decimus duas negat iuas,j>riorem mediam , pofterio- rem amem particularem , runeque fimiliter probabili» tantdm erit illatio.vt puta dum dicimus, sim. xuusnoriJe- ficit ,vt 'H pluribus, h pvftfltan figura, hac monui probabiliter non defiat i perfettionfaura,. In Coditionalium propofitionum formatione fecun- da , in qua termini proprij in vtraque illhis parte prx- d icatur.com munis vero in vtraque fubiicitur, ipfx par- tes in quantitate differre non poffunr.vtunturenim co- dem fubicfto , ex quo fumitu r quantitatis ratio. I n q- *- litate autem conucnirc &: differre poffunt , ita tamco vt negatiua affirmatiuam non prxccdat : neque enim ci negat iux virrute(nifi forff cx macerixqual irate ) affir- matio inferri poteft. Quatenus vtraque pars fit affirmatiua.autpfioraffir- matiiu. Contemplatio II. Pars III. «9 i* y maciua. iccuntU autem ncgitiui.Prxilicatiim antece- dentis pradicato coufequcntis magis vttiuctfale vel minus determinatum cire non potent. Quatenus verb ambi funt negatiux . econtra. Nam tenfcquentis pridieatum ptidtcato antecedentis ma- gb vniucrfaUaut minus determinatum nonctit. Huius tgitut formationis modi vtilci feptem erunt. Primus «vttague ailirpiatina Gmulgue abfolutd v- liuerfali feu communi communiter aeccpta.conflituc- 'ur ,vt puta dum dicimus. Si amit b.me <jt mnul , em.it ^c..udus expriori affirmatius, pollcnori ver b nega- tu,vtrtufque tamen vniuerfalibus abfolatd . feu com- sunibuscoin muniter acceptis , vt puta dum dicimus, i.srsn t:m. btme tf h!“- , Tertius ex vttaque negat uls atque Vnmei fall, vt pu- 4 dum dtcimus.siua/.u Uet* beme , «««« tr» tfamt. Quinus ex vttaque media, leualtcta media, altera . no vniucrlali vago. Exiftimamus autem modum hunc ratione qualitatis iftioguendum non efTe : nam medii propo(ittoncs,fie- tvirtutcvttauquc qualitatem continent , ita ex vttaqi tdtdprofcnipolTunt'. eadem enius conditionalis me- is ptofcrtipotcft ex vttaque parte atK-matiuc.es vtra- ue parte negatiuc, atque pnott negat tui .poftrr.on a oafiitmatiudt dicimus nanquc,yiw.nou r fmttnlt m rmatem ,««*« st npluribMjtu«:t» injtfuier ftimtm, 'i,Si manta vtinfa:!*1 nonconfoiititmprvf' luii hmua^u - * »r«»ar»rxl« sudwiranun.ln his autem hbcium em, «tatuum piolationcm alHtmatiuc piofcnt : quoniam mmCssodt negatipiicsatnnnatioiiil v.m eomplefiun- cor Idedquc CI hoc arguendum non edi.egattux vim .dafiiimationidconftiiut tonem peruncte. Quintus modus ex duabus partieulaiibus affirman- , is conii uuetur ,vt puta dumdicimusrfisatraw ijlht. "senus es duabus particularibus . priori aflirmatiua, pollet iori vero negatiua.vt puta dum dicitur, It Sterei,: eihomo,SoPttti nn lai<u. Septimu* ex vttaque partleulatt ac negatiua.vt puta dum dicitur. Si aVd a U«!.< fP#" ”** V ".™a«W a ^^mafcrmationeinquatctminus comunis ptr- dicatur inamcccdcnti, 8e fubiicitur in conlequemt, necnon in fotmaiione quarta . In qua idem terminus eommunh fubiicitur in antecedente & pudicatur in confetnictite . conduionalis prepofitloms partes tam ia quantitate quiip in qualitate ddfetre poilunf.in qua- Htate, quoniam idem piidieatum non airumuiu: m quimitare.quoniam codemlub icCto non vcuncut. Eue- nit tamen vt in tertia fotmationc Antecedens iemper ite amtmatiuum , neque enim alTumpto anieccdcute nceatiuo exfoliuslbflli? vi temum aliquod circa lUtus ptmltcati feuafiirmatlui feu negatiud coll.gete beet. In ea vero confcqoens vniucsfalc Icu aftimatiuum feu tttirarwum ad mitti noti poteft : cum enim diu» bubic- tlmn in antecedente aftirmitiuo fit pr*d»c.uum, vutu- tccoaucrfioim ab ipfo Antecedente dcducicur.conifot autem coueriain affirmatius lemper efie particularem. In quarta autem focroationc Confequensfcmptt nc- so gatiuumetlt. Nam nulla alta ratione ex folmr jbrmx virtute Ameccdcus,propriinh fubieaum Coufcquen- riipfidicaram efficere potclU n eadem Confcqucns v- niuetfale etiam erit,quattnus ex Antecedente vniuei* CtU inferatur : nanque ex particulari vnmctfale nnn elicitur . Ilarum formationuranulla propolitionum mediarum vfutnadmiitit.Cotiffatcuim.cxliuiuGnodileu prxdica- tifeafubieftitranfminionibiis.liaiUm propolitionum vire, omnino confringi. Terti» icitur fotniattoms mo di ad quatcmxtium , quam vero ad fenarium numc- rom deducuntur. Terti* formationi* exempta erunt: Primi modi.iiwwin humo currU ,aliqioJ{ neffs tji anima! Secundi, Sumit attonat» e(} hemo ynliqutt horne uon cum: Tcftij^i aJifu: bono cfl tybjdty* hfuivrit, 70 Quarti,?! aliquod ametu ad kos accedit, aliquod ad no i ot- udem noneftlafi*. Quarti formationis erunt exempta, Primi raodi^i omnn homo eurrit,nullnt lapit cfl homo. Secundi,?! nullum cantui esi animal, nJlat homo currit. Teni), Si omne , quod monet i u tS hpu, ohqhod current non metietur. Quarti.i/ nullum ummal ctm ir^xhqmt homo w« e fi animal. Quinti,Si V ter tu cO 1'hMofh ut student nonesl Petrus. i Sexti , Si Sua s: et non csl Pviltfofi/u* , accedent nontll Ptylo- fiphtti. Ad pleniorem autem Conditionaliatnpropofirionfi dodhioam, feiendum cft illarum ilbtiuam vim huiuf- modi eflie , vt alterhis propofitionis petfedlioris, qus non profmur «virtuti innitatur, nam cum tres termi- nos cotrpledhntur , atque illos(qai antecedenti & co- (equeati funt proprij,; tertio , ( qui vtrique communis cft)rion abfolute/cd cti conditione adiongant.manifc- (Ki eft.cas neque immediata immediatis , ntq; mediata mediatis perfcdle coniunoere.Quapropi«,nifi alicuius propofitionis perfidioris vinute fulcirentur, mhi! cer- ti atferre pofleut. neque entm alTcrtio condicionalis di- cens (exempli gratia)Si omnis homo eft animal, omnis homo crt feofitiuus,vcre ruta cfTec , nifi tanquam com- pertuin acciprtctur, Omne animal feufitiuum clfc. Idc et i jm^eardcinqucobcaufat, ceterarum conditionalium vnicuiquceticnire manifellum cfi. Huius autempto- poficionispeiicdious.cui Condirionalis innititur «ra- tione « rationem diligentius perquirentes, facile admo dum petfpiiiemus e*m ad Catcgorieos fyllogifmos pto prilfsitnd pertinere, firpius enim repetitum eil , imper- fectiora perferiorum virtute muitleada ac petg.cienda efle.ldcbquc ipfa Conditionalis ptopolitio , qu$ tiqua conditionalium fyllogifinorutnp.irvptzcipua conditui tu r,c x h is tantummodo roboranda efl , quz ad Catego- riebs iyUogifmos 'cffcnri.1 liter pertinent, quorfftu etiam virtute ab ipfiscategoricis fyllogifmis deduci,atque ad eofdc m quam tutiflim^rcdyci polfunt. Ethzc quidem ipforumcondiciooflium fyllogiOnorum formationibus differcmiil*qbc rcAe perceptis clarius admodum clucc- fccnt. Ci i X. Dt condainnn/iHM f lluiftmnrttrnfnnnis ac motiif.jimul; ejue de condinottahsirn yropaftrw.non z/h txfutgtlo- ritUrututume ehcintdoj.tcnon de couditioualvi fyU loftjinorum exeat eooruu deductorie, Mtjue ad tif- dem dedkiUonr. tcjOsnii loMniivsa propofit ioncra dodrinz ©Condicionalium fyllogilmorum pertrdatio anncClcndaell. Horum materia omnis cxco- -- Jitiofiali propofitionc deducenda erit, patet enim in ea tres terminos coputarii famque conllitutum eft . Syllogifmis omnibus commune elfe ex triumret- minoium copulaiione formari. Exluperioribus quoque conflat «horum impei fe- riorum fyllogifmorum vini omnem dirigi noii adno- uum aliquod pariendum , fed ad iam concepta petti- kienda. Exploratum poro eft , tunc vere imperfecta perfici, cum eadem materia feruata ad perfidiorem forni* or- dinem perducuntur. Dum verb noua macet ia aflumi» tuc , nouum aliquod potius conftiuitut, quam antiqud perficlatiir, Has igitur ob cauias^tque etiam, quoniam propofitio conditionalis aCtiua tantummodo virtute eft przdita > receptius vero potentia penitus denuda- tur, illi fempet Maiqfis piopofirionis partes deman- Jidc erunt, ea tamen ratione, vt cx eadem poftmoduui taptopofiiiominorqu.inJ conclulio eliciantur: cdm.n. duas complcdlatur partes, antecedens fcilicet & confe qucSjVtiifquc afflueter futficcrc poteft-Quatcnus igitur Minor cx antecedere fumitut COclufio cxconfequentis repetitione (Umenda erit. Quatenus veto Minor dedu- citur \ confequ&c, antecedens conclufionc conflitucc. f V niuerf. Inft. ad hom. perf. 71 Harum autem vnaqurquc non conditionulitcr fcd abfoluti proferenda erit: fuperius nempe dcmonlha- tom cft.imperfeftx formationis prupofitionesnd inui- CCin copulatas neque fiudlum aliquem parere , neque propriam irapeilcdtioncm repellere. Minoris itaque propofitiortis munus proprium erit , terminorum, quos i condicionali propontionc accipit, copulationem ab* foluccvcl affirmando ponere, Tcl negando Jeftrucrc Et fiqtiidcm affirmando ponet , eandem qualitatem Cc quantitatem retinebit, prout in Maiori repetitur. Sm autem negando dcftruct , parti ex qua fuminic comparai3,Contradidlon* munia exercebit. Quare ab eadem femper in qualitate diuerfa erit, aliquado etiam in qoanrita:c.Conftaren»m vniuerfalium indeterenina- rarumque particularium contradiboria* tam in qqali- - tace quam in quantitate diuerfas cflc.cu veto , qux vel Medix propofitiuni vel particulari dctcrmiuatx aducr- fantur,cx fola qualitate diftingui. Neque tamen ob id fufpicandumeft , Condi tionales fyllogifmos fibi conttadibon£.Jad»ierfantia compleri: fatis enim peti picu um eft , Condicionalem, dum neu*. . tram qualitatem abfoiute proponit , vuamque Minoris arbitrio fubiiccre.Dunt vero propofitio minor ( fiuc ab antecedenti fiue Jconfequentifonutur ) uartem iltam a qua fumitur ponit , omnis illius vis ad auctius partis conftitutionemdirigctur.Sin autem eam dcilruir.altc- — rius partis deftnibioncm intendet, condirionalium c- nimpropoluionura natura talis eft ,vt illarum Antece- dens Confequens inferat , atque ipfumconfcqocns ab antecedente pendeat. IdcAque iropofiibilccft e* vnius politione alterius politionem vel ex voitis dcftrtibione alterius dcftrudbonert non inferri. Dum autem minor propofitio partem Maioris a te alfumptam ponit , Con- clufio etiam ex eiafdctq Minoris vi altam partem fimili tet ponct.Quod fi ipfa Minor partem a fc fumptam dc* ftruct , reliqua pars in Condulionc dcfiructur. Quod autem ad Medium terminum attinet , (cire o- portet , dum propoficio minor fumitur cx antecedente* terminum, qui ipfi antecedenti eft pioprius , Medi; ter- mini panes aflumere*. fit, dum cadcmMinox 1 u miror cx confequcnti,rerminum *qui confcqucnti eft proprius, ciufdcm Medij termini munia fibi vindicare • patet fi- quidem Conctufionismunus e(Tc, Terminum maiorem minori termino copularc.Qpapt opter licutt impqffibt- le eft terminum medium ,quinonquam concluftoncm iflgreditur,accipi exca parte qux conclufionem ingre- ditur,Ita nccclfario eft alfcnticndum, eum ex illa colli- gi qux minorem propolhioncm ingfeditu£ Ea autem qux lupt rius enarrata lunt perpendentes facile perfpicicmus , Condicionalium fyllogifmotum quatuor formationes ad fummum inucniri porte: qua- rum prima illa eritdh qua pofitocx minoris propofitio nb vi Antecedente, in ( oudufionc ponitur cbfcqucns, Vt puta dum dicitur, Si nane Sotboritfritem mflnonpftrxt,tum dttt tg, Smu Si! herhpnum Rrfc,\u*( Att eft. Secunda eri; , in qua deftiudoex eiufdcin minoris propolttionis vl Confe quente , Antecedens deftruuur in condufione.vt puta dum dicitur, Si ftMU.Se! tfi i*fr a bothyni nox eft. fi mu tox me eft. Er^o,Wtnu Sol U9H rffflifiJ bimer.it M mirum. Tertia erit , in qua dcftrudo per Minotcxn Antecc- dente, confequens dcUruitur in condulionc , vt puta dunt dicitor. Si nunc Soi herhpHUM nofhm txtei!it,nu9cdieie1t fi nnc Sei hor nentem n*{h‘*m non extuli r, Erjpfimt&h 'Quarra crir,in qua polito confequente in propofitio. ne mmori.ponitur antecedens in couclufionc, vt puta dumdicitur, Si Ifiw Sot i!i infra nofitnm bethfitttmjuac nox tH, Smtt ntx tji, Etf^o nunc Salefl infu ns/trum borryntem. Harum quatuor formationum dux tantummodo ex' 72 proprix narurx vi ad veritatem dcmonftrandim con- ducunt, prima fcilicet , in qua ex anrecedentbpo* fitione concluditur confequens politio, & Secunda . in qua delliuflo confequenrc concluditur antecedenti* dcftrudio. Reliqux veto, licet in materia conuertibUi (qua accepta vtraque Conditionalis pv* commutari poteft ;vidcarur inlcruirc veritati , p»tet tamen hoc illis ex fitnplicisfyllogiftnl virtute uon eucnirc tquod cx co facctr liquet, quoniam in materia non conucrtibili ad ‘ deceptionem perducunt. Ratio eft, quoniam aurece*,. denti elTcntialiter conuenit Confequens inferre polfr non autem ab eo pendere: Confcqucnti ver* tra, ab Antecedente pendere , at non ipfum antecc- dens inferre. Quaoroptrr data .exempli gratia , propofirionecb- ditionali dicente, Si icccdcus eft homo , accedens eft animal, arguere non licet hoc pado , vt fcilicet fubii- %r Clator, Accedens non eft homo. Ergo Acccdensnon eft animal : fcu hoc pado , Accedens eft animal , Ereo Accedens eft homo. Nam conttat, dari plura animalia, "■ qux homines non ftant. Exduabus autem vtilibus fyllogifmornm Conditio- V ' natium formationibus, prior, quoniam femper con- firmat . Confirnmioa appellari pofertt , pofterior au- tem , quoniam femper deftruir,Deftrudiu» nomen ad- mittet. Et hxc quidem Dcftiuftiux virtuti innititur* idroqne abloluns obliquis ad impoOihile ducentibus proportione rcfpoi. det. Rrior vero Refotum abfoluto^ * rum naturam retinet. • ln vtraque dartur fyllogifnji duorum ordinum: quod sbfolutis etiam obliquis mlogilmb conuenirc iam de- monftraium rfticr .ndirionalb liquide m propofitio (qui externx propolitionis vi roborari, ac Categdricls fjrl- logifmis copulari nouimus) quandoque illi innititur propofirioni , qux in fyllogtfmo catcgoricq eft maior. arque afiliua virturc cll prxdira : quandoque autem illi qux in eodem eft minor , atque tcccptiuam potentiam rxeicct . Dum aurem conditionalis propofieiocx maiorisex- egorldfyUogitmipropofitione Hnnarur, minor ciuf- dcm catcgorTci ia fy Uogiftno condinon-Ii ncccftaiio profcrendaerlt atque in eodem fimiliteretit minor. At li .Conditionalis piopofitio firmetur virtu- te ptopofitionis illius qux in eat gorico fyllogifoio eft nvinor, conditionalis fyllogifmu» maiorem ciufdeqi catcgoricl aftunKt arque minorem efficiet. Hinc condi- tionalesfyllogifmi decenter & Maiores Se Minores ap- pellari poterunt. Dum enim cani propofirionem profe- runt , qux in categorico eft maior. Maiores dicendi e- runt. Dum autem illaaffumunr, qux m categorico eft minor, iyllogifmorum Conditionaltum Minorum de- nominationem iccipium.Et hx quidem d tfcrentir :am Conftrudiuis quam Dcftruftiuit condirionalihus pri* mpac fecundx formationis aptandx erunt : ficuti enim in prima oux Conftraftmqs tantum complebitur fyllo- gifroos , dantur Conftiudliui maiores Sc ConftrudUui minores, tra in fecunda, qux Dcftrubiuos fyllogiYmoS tantummodo profert, Dcfttubiui maiores & dcftru&i- ui minores admittendi erunt • Euenit autem pro multiplici tum catcgoricorum tum conditionaltum fyllogifmorum natura, vr propoli- ttonum conditionalium formationes , dc quibus lupe* rius dibum eft , multipliciter exerceantur. Dum cnin» fyllogifmi conditionales cxcatcgoncis primx hgunt funt deducendi, fcu ca ratione conftituenai , vt( qua- tenus qualitatis quantitatiTquc differentix id pacjpn- cur ) ad cofdcm reduci polfine , in fyllogifmorum Con- ditionalium conilitutionc conditionalis propofitio ne- celfario accipienda erir, fcu ex prima formatione, ia qua termini tam antecedenti quam confcqucnti pto- prij.in vtroque fubiictuntur, communis vero iu vtroqi prxdicatur lcu cx fccuda in qua termini ptopti) in vtco- que prxdicatur, communis ver b in vtroque fubiicitur Accipietur liquidem ex prima formatione, dum duo maiores , Conllrubiuus fcilicet & Dcftrubiuus, for- maodi fune. Sumetur autem cx formatione fecunda, dum, dam duo minores ,Conftrudiuus fcilicct & Deftrudi- uhs , futu conftituendi. Quapropter accepto , exem- pli gratia , hoc fyllogifmo caregorico prim* fi - Omne ammil tfi fenfitiuum, 0 mnis homo ejl animal, lrgo,Omnubomo tfi fmfithnsj. Syllogifmus condicionalis maior conftrudiuus , in oim* Minore categorici fjrllogtfmi omifta , ita tamen vt -Aliius virtus retineatur, illiufque Maiore ad conditio- «cu..d*duda , efficitur antecedens, Condalio vero eiuTdem categorici confequcntis locum alTumit , erit huiufmodi. Si omne animal tn pnfitmn* , Ornis homo tfi ftn- fitiuuu , Omxt attmal tfifittfititmm. Ergo, Omnis homo tfi ftn fitiunt. Dcftrudiuus maior, in quo Minore fimiliter prx- tmaifla , piimx conclolioms Contradidoria non qui- dem abfuluti.fcd conditionalitcr, tanquam Antece- dens afluamur , iliique Maioris propolitionis Con - tradidoria adiungitur , tanquam Confcqucns , erit huiufmodi, Si aliquis humo non eflfenfuiuus , aliquod animal non tfi feufitsuum. Omne animal ejl ftnfiliuum, * '• Erga, Omnis homo efiftnfittuns. Conftrudiuus «ninor , in quo Maiore fyllogifmi categorici omilTa , Minor alfumitur tanquam An- tecedens , Conclufio veto tanquam Conlequens , ta- ItSCCtt » Siomah homo tfl animal , omnis homo efifcnfitiuus, Omnis hemo tfl animal, EignAmutt homo tfi finfitiuns. Dcftrudiuus minor , ui quo Maior fimiliter omitti turv conclufionifquc Contradidoria tanquam Ante- cedens, Minoris vero Contradidloria tanquam confc- qucns,aflumuntur,erit huiufinodi, Si aliqui* homo non tfi ftnfitiuus, aliquis homo non eil animal, Omnis homo tfi animal. Ergo, Omni s homo tS fenfitiums. Patet autem , conditiooales propofitiones duo - rtm» conditio nalium Maiorum clie primx formatio- nis , duorum autem Minorum efle formationis fc- cundx. At, ficond tionales fyllogifmi et catcgoricis hgu n| fecunda eliciantur , atque etiam ad eofdem primo reducendi fint , propofito conditionalis fyllogifmi maioris conftrudiui erit tertiat formationis , in qua term^us , Antecedenti proptius , in eo prxdicatur terminus, Confequcnti proprius in eo fubiicitur, com- munis autem fubiicitur in Antecedente Sc ptxdicatur io Confequemc. Conditionalis propofitio fyllogifmi maioris dcltru- diui erit formationis quartx» qux tertix difpoficionem omnino commutat. Conditionales vero duorum minorum , Conftru - Qiui fcilicct & Dcftrudiui .erunt formationis fccun- dx. Accepto igitur caregorico hoc fyllogifmo figurx fccundx , Nudus lofis enrrit, Omnu homo inerit, ZrgOfullMi homo lapit: Conftrudiuus maior talis erit. Si nolim lapis tmnitfHnUnt homo Lapit, V ullus lapu currit. Ergo, Nudus homo lapu. Dcftrudiuus maior calis erit, ** Si aliquu homo lapu fkquu lapu istrrit , , Nullus lapu tumt. Ergo, Nullus homo lapit. Conftrodliuus minor talis erit. St emisii homo cun itjtullm homo lapit, Omua homo (unit, | Ergo^rultiu homo lapit. 9 Contemplatio II. Pars III. 7+ Dcftrudiuus minor talis erir, Si ohqttu homo lapu, aliqua homo non enrrit, Omnis homo esurit. Ergo, NulJ ut ba molatis. Dum conditionales fyllogifmi ex caregorico terti* figurx eliciuntur, fcuad eum primo reduce rui i fune, Conditionalis propofitio duorum maiorum, Conftiu- dtiui fctlicet & Dcftrudiui , erit pnmx formationis, Conditionalis conftrudiui minoris erit foimationts tertix : Dcftrudiui autem minoris, formationis quar- tx. Accepto igitur, exempli gratia , caregorico ltoc lyl- logifmo ipfius figurx tertix, . Omnis homo tfi animal. Omnis bona tumt , Ergo,~iltquod correus tfi animal, Conftrudiuut maior talis erit, Si omnis homo til animal, jhq^ed currens tfl animal. Omnis homo tU antm.il. Ergo, Aliquod currens tfl animaL Dcftrudiuus maior talis erit. Si nullum currens tfi animal, aliquis homo non e II 4* mmal. Omnis homo tfi animal, Ergo, aliquod cuntns tfi animal. Conftrudiuus minor talis erit. Si omnis homo cumt,uliquod currens tfi animal, Omuss bosno currit , Ergo,^ilsquod cuntns tfi animal, Dcftrudiuus minor talis erit. Si nullum current tfi animal, ahquis homo non enrrit. Omnis homo currit , Ergo, Aliquod currens tfl animal. Et hx quidem condicionalium propofstionutn for- mationes, dum conditionales fyllogifmi icarcgottcis fcu pnmr , fcu fccundx, feu tertix figm* eliciuntur, femper atque ex neccllitate exdcin erunt . Nain cate- goricorum etiam fytlogifmorum termini, pro vniufi- cuiufque figurx natura , femper eadem ratione dif- ponentur. Si quis autem fingulos condit ionalium propofitio - num modos , quos fuper ius enumer suimus , colligens, ex illotum vnoquoque tam conditionales quam ca- tegoricos fyllogifinos illi cOnfo nos conficiat, hic fa- til^ intueri poterit .quinam tum conditionalmmpro- pofitionum , tum cotiditionaliutn , atque etiam cate- goricorum fyllogifmorum modi fibi inuicem refpon- deant,fimulque horum omnium fufficientiam,iam fatis peifpedam, clariorem reddent. -Sicuri autem ex vnoquoque catcgorico fyllogifmo quatuor conditionales colligi polluat , ita vnulquif- 3uc conditionalis ad ccrtutn aliquem carcgoricum educi poterit. Quod cx eo etiam quam tutiflime demonftratur , quoniam condiiionaltbus omnibus commune cft alicuius propolitionis formx perfedio- ris, prout adcategoricum pettinct , virtute firmari. De Jjllogsfmis dtu: Jis .atque dc silorum modss. O s t fyllogifmorum conditionalium con- ftrudiuorum ac dcftrudiuorum enarrationf, { SyllogifmiDiuifiui fcfc contcplamlos nobis obiiciUIK. Hos fimiliter ingrediuntur dux propofitiones prx- miflx , altera indeterminata , qux etiam rationibus fu- perius addudis Maioris occupabit locum : altera de- terminata , qox Minoris exercebit partes. Et hxc qui- dem femper a Maioris indeterminatx fubiedo Subie- dum accipiet, & exeiufdcm prxdicatis Prxdicatum, I ira tamen vc non vtrumque prxdicatum , led alterum cantum determinate aflumat. Hxc igitur rcfpedu quantitatis cum Maiore coo- Vniuerf. Inft. adhora.perf. 7J ucnict : fuperi&s qnippc demonftratum eft propoli tionum quantitatem ex Subiedoetfc metiendam > r*cf- pedu vct6 qualitatis vtiamque recipiet. Etfiquidcm fuerit affirmatiiu, Concludo negatiua elicietur. Sin autem fuerit negatiua , Concludo affirmatiua erit, cdm enim praedicata in Maiori fumantur difiundiuc , atque tanquam ad inuicem oppodta , manifolium efl ca , quz a Minori determinati aflumi poliunt, Con- rradidotiarum vim fimiliter retinere . Ideoque cer tam vnius conftitutionem alterius deftrudio nem pa- rere, & vnius dcftrudionem alterius conftitutionem dcmonftrarc. Hxc igitur forma arguendi ita exercebit Adiuam maioris propofitionis virtutem &: rccepti- uam potentiam minoris propodtionis, vtDeftrudiuz virtutis fulcimenta ex necefntate retineat. Quapropter horum fyliogifmorum vnicus erit ordo , neqoc in rc- dos 8 c obliquos , feu in conftruentes Sc dcftruen- tes diuidi poterunt, vtpcrfcdioribus argumentatio- nibus euenit. Illorum verb Modi quatuor erunt , duo fcilicet vni- uerfales, in quibus vniuerfalis propo*fitio aflumiturf vnus affirmatiuus, alter negatiuus, & duo particula- res , in quibus particularis afluamur , quorum dmi- litcr vnus erit affirmatiuus , alter vero negatiuus. Primi modi vniuerfalis, in quo Minor eft affirmat i- ua, exemplum eiit: Homo eff vclrottonalu vel trutitJuJu, Homocii rotionoUh Ergo, Homo non esi tniho tusis t. ^ Secundi modi vniuerfalis, in quo Minor eft uegatiua, exemplum erit'. Homo ell vel rationalis vel irrotiouolis , Homo non e H irrotionolts. Ergo, Homo e!l rationalis. Prihii modi particularis , in quo Minor eft affirmati- ua exemplum erit: Hsrm It ter orum numtru s tfl vel pv vel imfar , Harum Uterorum numerut eft par, . Ergo, H trum Ut ervum numeiut non ej? impar. Secundi modi particularis, in quo Minor eft negati- ua^xemplumerit: Harum Uterorum numerus eftvtl pv vel impar» Hvum Uterorum numerus non tlipv. Ergo, Horum Uterorum numerus tjlimpv. Huius autem Diuiduf argumentationis vim perpen- dentes ea icjreris pcifedioribus argumentationibus, quamplurimum differre pcrlpic iemus : catcgor icoru e- nim fyliogifmorum concludo deteriorem prarmiflarum partem fcqimur>idq', tuin ratione qualitatis, tum etiam ratione quantitatis. In condicionalibus autem fyllogifmis , anteceden- tis podeio fempcrconfcqucntis politionem conftituit, & confcquemis deftrudio femper antecedentis dcftru Itionem conuincit,ipfaque Concludo pturibus rario- ri ibus in prarmiflarum qualitate ac quantitate pcrdftere & ab cifdcm recedere poteft. Harum vero Diuiduarum argumentationum cocludo femper przmiftarum quan- titatem retinet , ratione autem qualitatis femper 1 Ma- iori diferepat. Siquis autem Medij termini conflieutioncm afpiciat, hic eadem difcriinina intuebitur: in categoricis enim fyllogifmis , prout vniufcuiufque natura fert, termi nus medius accipitur aliquando i Minoris fubicdto Maiorifque przdicato , aliquando ab vrriufque przdi- cato , aliquando ab vrriufque fubiedo. In condicio- nalibus vero, Minoris fubicdum (quod etiam feu in Antecedente feu in Confcqucntefubiicicur) medi; ter- mini fu (linet parres. In ipds aurem Diuiduis , Minoris propodtionis prae- dicatum (quod etiam prxdicatur in Maiori)fempcr me- dij termini continet vim. Illud etiam lingulare eifdem Diuiduis fyllogifmis a- ptatur, vt immediatas etiam propodtiones, quz in a- liis fyllogifom Concludonis locum refugiunt, probare pofsist. 7«De I ndsUhontbtM. Mutavi fyliogifmorum ordinibus ftcexpli- catis, modo dicendum eft de indudionibus, quz Inchoatz ac omnintn imperfcdiffimx propodeionum virtuti prxeipue innituntur, Prius autem ftatuendum erit , Indudionum quafd’«i ipfa inchoata virtute dmpliciter vti, atque ob m Sim- plices ac redas appellari pofle , Quafdam vero Deftni- diuz potentiz vfum adjungere , atque ob id Compofi- tas vel Obliquas nominari. Et priores quidem catego- ricis redis, atque condicionalibus conftrudiuis propor- tione i cfpondcnt , pollcriorcs vero obliquis ac dcftru- diu is. Propodrionesautcm inchoaram virtutem exercentes vt ex fuperioribus patet, perfedam propodtionem for- mationem requirunt : huius enim virtutis dnis eft , no- uum aliquod feu parere, feu faltcmcficipcre.quod nul- lis imperfedis propodeionum formationibus conucni- re poteil. Nouum autc, ad quod huiufmodi propodtio- nes Argumentatione indudiua diriguntur , nihil aliud eft quain quantitatis immutatio , vt fcilicet particula- rium ptopodeionum vi eliciantur propodtiones yd mediz vel vniuerfalcs, & propodeionum vniuerfaliun vi conftltuantur propodtiones magis vniuerfalcs : no- uimus enim , conftrueiuibus virtutibus commune efle, ea tantummodo conftrucre quz eiufdem funt qualita- tis.Ex quo manifciU colligitur , ipfarutn etiam prxmif- farum vnamqyimque eiufdem qualitatis efle, nam fi affirmatiuz negamus aflocicntur , ad eiufdem confti- tutionem deferuire non poflent ,quin potius dbi inui- cem aduerfarentur ac fcipfas dcftruerent. Non diffimili ratione probatur, ipfasprzmiifas eandem etiam quan- titatem retinete, patet dquidem , propodtiones quz in quantitate differunt, du ad inuiccm copulantur, adiuS virtutem ac rcceptiuam potentiam necclTario exercere, non autem indudiuamldcm etiam dcmonftratur exr- niformi harum propodtionum munere, muncrifque fu- flincndi virrutc.idcm quippe munus 8c eandem fot- raam requirit , & eandem qualitatem ac quantitatem expofcit. Hrc autem quantitatis vniformitas , quao- tilm ad particulares propodtiones «ttinet , refpcdu fo- lius determinationis eft intclligenda. deuti enim par- ticulares indeterminatz .dmplici mdudioni nulla ra- tione mimftrare pfcflunt , ita particulares drterminatar, duc magis due minus. determinentur, in eadem Indu- ctione deccnttfdm£ alTociantur. Qnantflm autem ad terminos attinet, Indudton)» przmiflz ea ratione formandz erunt.vt ex Subicdi tan- tummodo diuerdtatc ab inuicem diftinguantur, in prz- dicato veto conueniant . deuti enim propodtiones ni- hil commune continentes, eiufdem produdioni fet» conftrudioni inferuir e non polfunc,ita quz rcfpedu przdicati.cui manifcftandi munus propriiffime dcmS- datur,diucrfz funt, proprias vires ad idem eadem ratio- ne conftttuendum copulare non pofliint. Harum verd propodtionum numerus in ipds dmplicibus Indudio- mbus nullam determinarionem recipiet, fed quanto ma gis adaugetur»tanto drmius propodtum indnuabiiur. Iududiones ineo Diuiduorum fyliogifmorum vitn zmulari videntur, quod immediatas etiam propodtio- nes eliccrcpoflu.it. Obliqua indudio,cui inflantia nomen conucnire vi- detur , duabus rationibus Deftrudiua virtute vticur, ad conftruendum fcilicet, & ad deftruendum. T unc conftrudioni fauct,dum negatur pofle dari In- ftantiam,eaquc a contradicente exquiritur. Si enim contradicens iiiftantiam afferre non poteft «Conclusio- ni vniucrfali quodammodo aflentiri cogitur : vt pura Omnes homines ridbiles efle, fi dcmonftrarc non po- teft, Aliquem hominem non rifibilem clfc/cu aliquan- do futile, fateri videtur. - Tun« 77 )•■ Tunc vero ad dcftruendum aflumirur, dum alicui a f- fcrcnti .cxcnpli gratia, Manus omnes quinque digitos hj*'c , inftantiam damus , Manum aliquam obliden- tes quam plarium digitorum efle manifeftam eft. Contemplatio De fruflu ,tjui ex imperfetUonbiu argument jtionibw. argumentationum jue medii elicitur, Atque Jyl/ogif- "trum dtutfuorum , atque Induthonum vfu , ad principia indemonihabiha elicienda. «Rovmintatiokym fornix ac Modi omnes f- fufficientcr , ni fallimur , enumerati funt.Re- £ liquum modo cft , vt brcuiter demonftrcmus l frudum imperfcdioium argumentationum! Rcdorum videlicet fyllogifmorum fecundx ac tertie figurx , Obliquorum , Condicionalium , Diuifiuorum, ac lndudionum. Quamuis enim nullum cognofcibi- Ic »«ucn iri po fiic , quod a prima figura catcgoricorum acredorum Svllogtfmorum non admitrarur , non ta mcnfufpicandumcft, exterat argumentationum for- mas ac illarum modos inutiles eire. Nam fyllogifmi de ducentes ad impoflibile, atque conditionalcs defttu 3iui , qui cum eiufdem quodammodo coincidunt , vna cum Obliqua Indudione, non parum roboris aiferunt propofitionibus omnibus qux ingrediuntur fylloglf- mos redos primx figurx , fiue principiorum partes exerceant ,fiue Conclufionis, fiue ad latitudinis fiue ad longitudinis feriem deducantur , fiue vniuctfalia fint fiue media , fiue particularia indeterminata fiue Srticularia determinata . Oppolicarum enim propo- ionum falfitasex didarurn argumentationum virtu- te conuincitur , 8 c noua quadam ratione earundem propofitionum veritas confirmatur. Syllogifmi vero categorici fecundx ac tertix figurx • necnon condi tionales omnes plutim&tn adiumenti aderunt ad veri- tatem i tom percipiendam tum extendendam. Tunc fi- qnidem veritati percipiendx deferuiunt , dum mens Jioftra retium ac naturalem ordinem fequitur. In eo enim abimperfediotibus tum cognofcibilibus , tum cognofcendi modis, exordiatur ncccflceft. His igi- tur imperfedioribus formis ac modis infiliens , certis quiboldam vcluti gradibus ad perfediora difponitur, atque ad veritatem clarius intuendam firmatur. Tunc autem ezdem argumentationes veritatem sare perceptam extendunt ac muniunt, cum Rationis otdo fcaucndus cft : tunc enim veritates , qux in prima figura i adi demonftratx fune , fi ad fecundx ac tertix fi- gor - 'educantur modos «proprias quodammodo vires dVundunr. Quod fiexdem ad Condicionalium fyllogifmorum modos inflcdantut»ob multiplicem eiufdem verita- tis intuitum ita mentibus nqftris infigi folene , ve e- ciam fine aliquo difcurfu » abfquc vlio erroris metu, 7* admittantur atque amplexentur , tuneque , fi rcQi perpendimus, ipfx veritates redduntur menti noftrx familiares ac domcfticx ; idcoquc abfqoe vllo labore aut erroris metu abtpfa mente iccepex , impertiun- tur jlli gratilfimos contemplandi fenftis, fcu firniifti- mam agendi rationem, p.out illarum ordini conue- nic. Et in hac quidem veritatum familiaritate totius Logicx Jircdionis' frudus confutnmari videtur . Nain a naturali ac morum dircdricc philofophia exquiren- da funt alia qux ad fimilitudines pertinent, necnon ad eafdcm veritates , fimiiirudinum vi ita eliciendas ac colligendas, vt viuidx ac quodammodo feifibiles redditx , 8c vnico intuitu petluftrentur, & imperlc- diores animi vires impellere, comprimere, atque nd decentem obtemperantium confcntumquc deducere poflint. ipfi verb fyllogifmi Diuifiui , Simpliccfque Indu- diones , quaiutn argumentationum vnaquxque im- mediata concludere poteft , aptiffimr erunt ad priu- cipia conftituenda ac confirmanda , fimulquc non pa- rum viridm atferent tum ad definitiones ipfiufque dcfinibilis copulationem conuincendam, tum ad re- rum fpecies confiitoendas. Quod tamen de illis fpe- ciebus cft intelltgendum , qux ex diuidendi metho- do perfede definiri poftunr. Rcliqux vero fpecies» qux non alicuius differentia vi,fcd fcipfis^lilfcrunt , vehementiori quodam rationis noftrx conato erunt inucftigandx ac enumerandx. At filentio deman- dandum non eft , argumentationum tam fyllogiftica- rum quam indudiuurum modos ac materias omnes ex Conclufionis natura , tanquam ex illarum partu» tutiflime colligi poflc . Quemadmodum enim pro- pofitiones ex prxdicato dicuntur Analogx vel Vni- uocx » ita etiam argumentationes extermino maio- ri , qui in conclufionc prxdicatur » erunt Analogx vel Vniuocx. Simili ratione , quemadmodum propofitiones ex multiplici Subicdi gradu dicuntur Vniuerfales, Com- munes , Medix » Singulares & Particulares , ex Copu- Ix vi redduntur aftirmaiiuxfeu negatiux , cx vtrluf- que termini relatione dicuntur Elfcnttalcs vel Non eflcntialcs, Neccflarix vel Contingentes, 8c cx ter- minorum ferie atque diilantia dicuntur tam refpedu longitudinis , cum refpedu latitudinis , Primx fcu Non primx. Ira argumentationes cx conclufionis Subtedo dicuntur Vniuerfales » Communes » Me- dix , Singulares ac Particulares : ex eiufdem Con - clufionis copula , affirmatiux feu negatiux , cx re- latione terminorum qui Condufioncm ingrediun- tur , EJlcntialcs feu Accidentales, atque etiam ex eo- rundem difpofitionibus Primx fcu Non ptimx. Quod vero ad argumentationum diipofitiones atti- net • admonuifte fufficiet , eascifdcm legibus difpo- nendas e fle , quibus propofitiones tum refpedu ma- teris , tum rcfpcdtu fotmx » tam in naturali quam in ra- tionali progrcftu difponends fune. d. ij. 79 8o CONTEMPLATIONIS, Qwc Logictm fnatluttm ctnHimr, : QV JE VERSATVR CIRCA cocius Logic* vfus. De tnfhci Leget dtUnnt vfH.vtJcLuet perfelhjvtperfetle.d- Jepr.tu.vt. ■0, ♦ fj AciiNfi ea fpeculati fumus, qux | vifa funt pertinete ad dodlrinam illarum I aftuum.quos ratio noftra exercere folet. 1 Nunc vero diccda funt aliqua circa hu | ius dodlrinx vfus. PrxcipuJ autem fla- . tuendum videtur, hos vfus ad ternarium numerum re&c deduci polle, Primum, Re&um,fimulq', Perfe&um appellandum cITc , Secundum Rectum , fed Imperfedum, Tertium lmperfcdum , fimulque Prauu. Ex Redo ac Pcrfc&o vfu intenditur non tantdm Ungu- larum qurltionum determinatio , fed etiam omnium ordo ac difpofitio. Hic vfus Retlus c(t ac perfedus, quoniam & veritatem refpicit Sc omnem veritate pro- lequitur,idque decentiflimeiconftitucfts fiquidem qux & quo ordine fpcculanda fint, lingula ita pettradanda fufcipit.vt tandem omnia pcrluftrct ac colligat. Ex Re- do,fed impetfedo Logicx vfu, oriri folet aliqua folii- cio quxftionum , voluntarii fcu pro occaftone conflitu- tarum. Appellamus hunc vfum Rcdum .quoniam er propria natura veritatem intendit. Imperfedus vero cft,quoniam, dum quxilionum omnium ordinem prx- termitm, non exorditur contemplationem i commu- ni (Emis ac primis, neque lingula ungulis annedit. Qua- propter labilium ordinem ex ncccfltutediftumpit, ne- que conficere potcll illationem vllam qux prooabilis vim tranfccndat. Ex deprauato Logicx vfu ea fcligun- tur qux a Logica doceri folcnt,vt tanquaro decipientia vitari pollint. Hic rameo vfus ex propria natura malus ac decertan- dus,aliquando ex accidenti vtcunque prodclfc potcll: nam talia decipientia folent Juniorum ingenia excirare atque exacuere, Se vanorum hominum inlcitiam perui- caciamquc comprimere. Ex eo cttam vfu dodrina non parum vtiliscenfcnda cft , quoniam reddere nos potcll paratiores ad vitanda ca qux decipere folem. Et hxc quidem commoda vna cum aliis longe prxrtantioribus deduc ututir fiuiilitcr ex Redo , fed amperfedo Logicae vfuiilli enim qui propofitf qufllionis confirmationem fcu d. rtrudtoneracxLogicis admonitionibus prompte futari alTucfcunt .redduntur aptiores rum ad fermoci- nandum, tum ad aliorum fermones diiudicandos. Prf terea facilius abundant his, qux expetenda funt tam ad fcientiarum principia rede firmanda, quam ad realu rationalibus facilius fubiicienda. 1 I. De Kcflo^cPcrfetlo Logic* dolbnnzvfu, 1 v * pertinent ad perfedum Logicp vfum, I ita abipfa Logica difpofita ac parata lunt, vt J nouam follicitudincm vix exquirant; patet c- ■mmauclTci quxprfrtanda funt ab his qui Contemplationibus decenter incumbant. Primum cft concipere ac delineare totam feriem eorum qux con- templanda funt, Secundum, redi intueri, inuentre , ac diiudicare ea qux ad lingula pertinent , Tertium, ex his qux inuentaaefeleda lunt , contexere contemplatio- nem tam refpcdu propolitionum quam rcfpedu Argu- mentationum.Horum trium vimmquodque decentidi- mcprxftari poterit, fi totius Logicx visae curfus redi attendatur: contemplandorum fiquidem feries omnis delineanda cft terminis non realibus , fed rationalibus, quorum numerum ac difpofieioncm ab ipfa Logica col- ligere licct.Siquis autem in ipfo contemplationis exor- dio proponat res ipfas,ynacum earum difpofitione,hic non proponet quid contemplandum fit, fed adu potius contemplationem exerccbit.Firmiffimus vero intuitu» fiugu!orum,qu$ iam conditura fum.nccnon eorundem inuentio ac diiudicacio, rutiflime foucntur ab ipfis De- finitionibus rationalium terminoru. Scientes cn tm,cxc- pli gratia ,Communiilimum genus abfolutura , quo4 primo loco attendendum eft , nihil aliud dfc quam i4 quod de rebus omnibus prxdicatur in Qui J, nulla r*» tionefluduabimusiiiftacucndo CoromuuiJfimo atqud abfoluto genere rcali. Nam mentis aciem conucrremu» ad ea tantummodo quj funt maximi communia. Icaqfo oblato ipfo Ente, qium tutiffirac diiudicabimus ipfum veri abfolutura ac communilTimum c(Tc , & partes communiffinii ac abfoluri generis fuftinere. Simili u- tioncaccipicniesDifferentiam.communiffimum genus conftiiucntem, qujf fecundo loco cft concipienda, fu- mendam efie ex comrauniflima aliqua virture. Proprie- tates autem, quj tertio loco a:tendcnd$ funt, plurcs ef- fe,ac plurium ordinum, omnibiifque id euenire vt com- mtlniflimx virtutis conAitutioncm primo tonlequin- tur .parati reperiemur ad perquirendum, inueniendumi ac diiudlcandum id , quod Commt^Efimum confliruie Ens , dt ea qu; illius conftiiucncen“ii rutcin concomi- cantur. Qua aurem ratione, feleait his qu{ fudinent parte, tum lubieAt definibilis tum ditfcrentif conftitucntis ac proprietatum , ex Logicis diteflionibus tefle conOitui ac indicari pollint propofitiones cx vtroq; termino rco- le, atque Argumentationes, neminem latere poteft qaiprjcrpta Logica memoria retineat. Animaduct- tendum tamen ell.petfeaum bunc Logicj vfum, quem intuemur paratiflimum , relpcflu eorum que abipfx’ Logica pr. flanda lunt, difficillimum reddi cx rerum contemplabilium natuta atque cx humani mentis im- becillitate : tranfeendentia fiquidem ( qui fcufu, no- fttos omnino efrugiunt)expofcunt acutiflimum ac per- leucrantcm mentis intuitum. Citeta vetb 1'umtnam ptptetca folen iam ac diligentiam dcfiderant.nc leu ia ea incaute incidamus que decipere poliunt, icu aliquid pmermittatur quod ad fcientiam pertinet. Plurima c- ttam reperiuntur , qui licet (enrfbilia fint , noftro, tamen I 8T tamen fcnfus non recipiunt , neque abfque erroris me ttihis fubiicipoffunt.quxfimplcx rationis vis intuetu . Euenit igitur, vt contemplantium plurimi inquirani potius q .id dibum (it, qua. n quid dicendum , atque e tia.nvt earum, qui veritati perquirendx ac diiudican dsfedulu incubuere , quidam fcicntiarum potius fem IU attigerint .quam (cientia*: quidam perfebiorac» nantes leu ob Logic* fcientiz defebum, fcu ob mimi accuratam illius v/iim, fcu ob vtrunquc.propolitur plene adepti nonfiut. Itaque vehementer admonedd r-nt.ouicunquc veritatis (ludio tenetur, vt lingula tui ab altis tradita, tum a fcipfis innent a, quam fxpiifimc re- petant diiudiccntquc , ea vero, qux comuniora ac prio rafunt, nunquam fufficicnter pcrpcnfa exiftiment, m minimus horu error totam cotemplationem inficiat, ac fluximus efficiatur in fine. Nam fle optimus Paierfan i- lias.non ignorans quot & qualia defiderentur in dom , decentiifimc difpolira.fxpc fuppcllcbilia omnia inuifi fingulorumque defebus corrigit . donec omnia adlim & fingula fint optima optim&que difpofita. Contcmplario  1 l I. Dt ReQo/ed Mprrfcflo Lcgtct daclnru vfu ,&dtdu pha tpufisorum dd illum pernnenrutm ordire, Dulechcdruw fcdutt & Khttoucdrum. j E c t v s fed Tmpcrfcbus Logic* , vfus ideo (difficilis eft.quoniam fingula fciunbim rcfpi- Scit, neque trabationem exord tur a primi . Ik Quapropter non incongrue affimilari pott- rit nauigattombus illotum . qui nauigandi quidem artem callent, fed neque marium ndque regionum peri- tiamhabent : ideqquc( vt quandoque poft rcmpcftates eucnh) ignorant o.nninoqux Maria Tcrrxve circum- flant. Itaque fineula ab hisdiligenriffimd animaduer cenda expariendaque funt , vt aliqua ratione ad tura perduci poffinUdcm tamen Logic* vfus facilis, cenfcn poteft , quoniam vnum tantim profequitur , neque in teodit exaclum aliquod , fed probabiliores tantiSm ra- tiones exquuit. Exquointucrijicer, cosquihuic me- thodo nonfolius cxcrciti| caula incumbunt , fed eam tanquam prxcipuam amplexantur .plurimam fortaife elaborare, fed parihn proficere. Quxftiones vero.quz difiunbim pertradlari folenr. ad duos prxeiptios ordines funt deducendx. Primum •rdirfcm ingrediuntur quxftiones omnes determinat* vt puta dum queritur de certo aliquo homine, an fit iu ftus. Ad fecundum ordinem pertinent quxftiones inde- ter mmatx.vt puti dum qujeritur > an homo fit aptus ac phi.yfophandum. Quxftiones determinat* ca perferutari videntur qux.quaittum ad limpliccm vcriticis perceptionem at- tinet,parum admodum expetenda funt , fed omnis il lorumvis dirigetur ad animi morus excitandos compri mendofvc , atque etiam ad cenam aliqua exccutionem adimplendam. Vaoe fiquidem quxritur de certo aliquo homine , an fit iuftus.nifi percepta illius iuftitia inten damus eum amare , feu aliquid illi committere. Siqui' aurem afferat .horum perceptionem (impliciter expe tendam effe, hic fateri cogetur , Scientiam omnem prowiaconfummationc longe dillarc , neque vnquam fld illam accedere poffe : lingularium enim numerus in finitus cenfetur, Sc prxfenna omnia.ncdum ptfterita ai futura cognofcere eft impoffibilc. Quxftiones vero in- dttcrminatx dirigi foleotad fimplicis veritatis percc ptionem, neque cx fui natura aliquod prxterea expe tunt-Earudem etiam verius, tam cx parte minoris pro politionis quam cx pane maioris, foli rationi innititur. Quatenus enim fenfuum adiumenta exquirip, hxc c quocunque fenfibili ciufdcm fpccci alfequi pofTunt. 1 gitur afferendum eft , tales quxftiones imperfebioren hunc Logic* vfum proprion quadam ratione expofee re, atque ad illam facultatem penincrc quz Dialcbica appdiatur.cos enim fer mones tefpicit qui habentur io *2 ter homines Veritatis folius amore. Determinat* verb quxftiones Rhetoricx rebe demandantur :nam Rheto- rica vcrfarifolet circa particularia determinati deter- minata, neque profrquirur veritatem communium feu (ndcrerminarorum,nifi fortaife quatenus determinato- rum veritati dcferuiuut.Eucnit ob i<£>c Dialebica vra- tur oratione concifa ac omnino nuda : nititur enim co- llitu ere affirmationem fcu negationem propofirx qu*. ftionu. Rhetorica veri» femper expanfd loquitur, vr ora- tionis vi animi affebiones feu reprimat fcu conciter/- atque ad certos abus Auditores impellat. Eafdem ob caufas, vtriufqoe facultatis Auditores pnrctpui 8 1 ope- ra propriora non paru inter fc differunt . Dialebicx e- nim opus prxcipuam eft docere feu conuincere, Se il- lius Auditor feu difcipulus cft(quantum ad hoc) loque- re inferior.fcucondifpucjtor loqucncixqualts. Rhcto- ric* vero opus prxeipuum eft periuadere Sc conuince- re.Pcrfuafio ea ratione probationibus innititur, vt ea e- tiam complebatur qux pertinent ad animos concilian- dos mulriplicircrque dcfiebendos-.Ideoqucad eos Au-, dirores dirigitur qui Indicis fuftinent paitcs,Se tanqul Maiores ab oratore refpiciuntur. Conuinceudi abus probationibus quidem prxeiput innititur, fed commotiones etiam animi vtcunqjrom- plebitur, eas tamen tantummodo qux rebum rationis vlum perturbare feu excitare poffuix.fiir.ulqs erubclcf- tiamfcu confofionem inducere. Idcoqueeos intuetur tanquam Auditores, qui vere aduerfantur feu aduetfari polient, eofquevt xquates alloquitur , feu vt mi mres. Singularia autem qux totam naturam complebuntur,' vt puta Deus.nm ad Diatebicam qui n ad Rhetot icam pertinere poffunt.Nam 8c vniuerfalium & particul irifi proprietates ac viresconiungunt. Idem fcmiendum e- rit de his qux ex propria natura funr fcu expetibilia feu fugienda , vt puta Virtus, Vitia, Sapicnria, Ignorantia, Hor.or, De decus, Dioirix, Paupertas, ac huiulmodi rcli- qua.Na horum vnu.nquodque indeterminate acceptum Dialebicz lubticitur , contrabum veto a4 particularia Rhetoricx vim expofeir. De Quefitonie Dialechct natura , materia , & qutnum w ea /apponantur , feu ignirentur. A qux ad Rhetoricam facultatem attinent, nulla alia ratione Logic* dobi inx vfumcon tinerc videntur , nili quia Dialebicz comple- buntur vfum. His igitur qu* ad Dialebicam pertinent rebi perceptis , nihil cotum nos latebit qux deferuire poliunt veritati difiunbim inquitendx , fiue primo intendatur, fiue non primo. Reliqua qux ad Rhetoricx confummationem expe- tenda prxterea eflent , colligenda erunt ex his qux fpc- culanda funt circa animi affebus, circa morales habi- tus, ac circa reliqua qux pertinent ad humanorum a- buum direbiones. Dialebicx vcr& munia omnia rcb^fni fal!imur)per- ferutari poterunt.fi Dialebicx quxftionis natura priut concipiatur diligcntiufque animaduertatur. NamDe- monftrationis principia fcmpeT colligenda funt ex defi- nitione, fcuexdefcnptione , qux definitionis muni* . fuftineat , neque co circa quod verfatur rebe percepto, reliqua.qux ad illud pertinent , diligentius fpeculatcm diutius latere poffiinr. Accipimus igitur qu (lito nem Dialebicam nihil aliud effe qulm propofitioncm lciati brm acceptam interrogatiueque prolatam, vt Logic* facultatis argumentationumque vfu accedente contra- hatur,(vr veritas exquirit ) ad affirmationem fcu ad ne- gationem. Dum dicimus Dialebicam qu(ftionem effe oropofitionem.affcntiamur neccffecft in ea contineri Subiebum , prodicat um, ac copulam.horumque v iom- juodque certis quibufiam vocibus exprimi, & certaa- Uqua rarionc concipi. Dum nos addimus . Dialebicam quxftionem effe d. ii). It * i m» proportionem qux* *iifiui}&ira accipitur, fateamur nc- cdlc c Ii cani attendendam clle.ranquam deftituram ad- iuraent i', omnibus , qux colligi polfeiit cx iam demon flutis , fiuc iltfus lente nciam clarius explicare yoflint, fine illius folutioni fundamenta vtcunque fupprditent.. Ex co autem quod admugitur > eandem propofitionem interroga tiue proferre, vt Logic* facultatis Argurnea- taqonuinqucvfu accedente , tute contrahatur , feu ad affirmationem feu ad negationem > colligitur Diale- cticas quxfliones , relpc&u vuifque termini , tationa- lcs non efle . nam fi eflent talcs,pcitincrcnt ad Logicam docentem, neque ab illa adhuc uoncooftituta dirigi poffent- • Ea tamen ratione rcalcs erunt ,.vt illa qux in cis proponuntur, neque cx propria natura mamfcflafint, neqUe ex folofcnfu definiri poftint. Quxenimex folo fenfu definiuntur , non difeurrendo fcd fcnticndo no- fcuntur. Qux ve*6 ex propria natura manifefta funt, vix interrogationem admittunt. Inter hxc tamen ea pcxcipu£ ad Dialecticam pertinete fident ur, qux,cfim line vniucrfalia, comploduntur realem exiftetiam: nam talia fubiiciuntur Accidentibus, quorum iahxreticia difficilius demonflrari potefl. .Secundo deducitur , in quxftionis Dialcdicx inter- rogatione ignorari vrrum res definienda fit vel omnino uffirmatiui , vel omnino negatiuc : vel partim affirma- tius , partim negatiuc : ignorari etiam , quxnam argu- mentatio fit exercenda , quxnam prxmillx.fcu quinam tetmini tanquammedij fine afTumcndi. Et hxc qui- dem rcfpiciunrur fempertanquam ignota. Ea vero qux pertinent ad terminorum voces, atque ad conceptuum vfus, rede foitailc ignorari non pofiunr. Data enim borum infeitia , fimul lareat neccflc cfl id quod inter rogatur ; fxpius tamen hxc ignoramur , vel non plene percipiuntur, ob.latitantes xquiuocationes,& difputa- tiones ob hxc quam maxime pcrturbantur.Quapropter ne id acridat, ommfque difeeptationum fructus eua nefear, ratio exquirit vt horum expolitio diligcnnlfima prxferatur. ]Vniucrf. Infc ad hom. perf. De quinque prxeipuii muneribus DialeBtcs : quorum vnuvujHoJ.jue rec(c fusi vitri pctejl , l.ogutt terminorum retdtiombus uminuducrfii. • O t i y s igitur Dialedicx vis extendenda i» erit ad quinque, tanquam fibi maxime de ^bira- Primum eft, communior quxdam quxflio. ois perceptio. Secundum quxftionis expanfio ad illas quxfliones, qux in propofita quaflione latitant , atque ab ea virtu- tecontinentur. Neque enim quxflio rede abfoluipo- t*. nifi hxc finguhrircr percipiantur. Tertium eft quxftionis contradio ad illa qux primo locofoluenda tunt , feu ad illa ex quibus exterorum perceptio ac folutio quim maxime pender. Quartum eft ditedio reda adinuentionem fcledio- pemque tam terminorum qulm propofitionu m, quibus vtendum eft, feu tanquam Mediis, feu tanquam Pixnjif- fis :ad vmufcuiufque quxftionis folurionem. Quintum eft difpofitio conrradioquc argumenta- tionum.Et hoc quidcm.fi priora redi prxftentur, facili fuperaddetur.magnaquc cx parte illorum confequetur vim. Ad horum autem vnumquodquequatutiffime di- rigetur,fi enumerabimusomnes rationales relationes, qux locum habent circa ea qux aliqua ratione contem- plationem noftram admittunt feu ingrediuntur. His fi- quidem, prout conuenit.animaduerfis.quxflionis natu- ra facile attingetur, neque prxterirc nos poeerit qui- bufdam rationibus debeat feu expandi, feu ad certiora cotrahi: fimilique ratione facillimi innotefeet ratio tam terminorum mediorum, quam prxtni/Taru affamen - «laxum , quam certi argumentationum vfus. Nam, *4 Vniufcujufqucquatftlonistermini intra.hitum reja- •tionum limites ncccflario detinentur , ( flue quxflio prinib proponatur /flue cx rioua extentione lit elicien- da, /lue ex conftrudione piius animaduertcpda ) ea- demque ac cafdcm ob caulas veritatem <;ontjncnt ref- pcCtu propofitionum , quibus Prxmiftarum. locus apta- mus cftmecqon terminorum , qui extra qui ft io nem af; tumendi funt,fiue referantur aa ipfius quxftionis pane* flue ad alia quxeumque. « Quibus «utem rationibus exdem relationes his plu •r ibus muneribus redd deferuiant • collcdisbrcuitcr fuperioribus cat undem differentifs ac partibus, f~... «os percipiemus. Accipimus igitur, veritatem ,quam hpmi-, nis perquirit ratio , nccellario verfari vel circa Voces, vel circa Conceptus , ycl circa Res. Circa voces atten- ditur tara fignificandi vfus,i cfpcdu eiufdcm rcr , quatn flgnificandj ratio refpcdu plurium rerfi. nam tales vius ac rationes quandoque funt redx, quandoque non rc- tix , redduntque ipfas voces feu xquiuocas , feu noa xquiuocas. Hx relationes ficuti primx funt , ita omnibus apta- ri poflunt,qux quxfliones feu ptopofitiones ingredia- tur , fiue Subiedti,fiuc Prf dicati.fiuc Copulf fuftinc*nt partes. Circa conceptus attenditur concipiendi ratio, q»f oritur aliquando ex concipiendi adu»aliquandoejc rei conceptx natura aliquando cx rerum conceptarum aftumptionc feu vfu. Concipiendi adus admittunt quin que differentias, nam conceptiones exercentur feu fub- ftantiuc , fiinulquc abfolutc & abftradc , vt humanitas, albedo.patemitavfeu fubflantiud,fimulquc abfolutc & concrcrc.vt hotno,ieu denomitut iue, fimulque abfolu. tc, concrete, atque exconnoratione fubftantiut ,Vt Al- bum , feu rclatiue fimulque concrete, atque cx conno- tattonc.fubftantiutfUc ablolinc.vt Pater, feu vcibalitcr, Vt Albcfcit. Rerum conccpt ibilium.quatcn us funt con- ceptibilcs, natura eft triplex, quxdam enim admittunt conceptionem analogam tantum , quxdam vntuocam tantum, qufdam nullam harum, fcd propriam feu fingv- larcm : nam particularia feu lingularia funt. Rerum coccptarum afliimptio feu vfus eft multiplex hinc enim Conceptus fiunt vniuerfalcs,comniuncs,me- dij, particulares indcterminatc.particn lares determina tc, alfumuntiirque feu abfolutc , feu vt determinantor, feu fimpliciter, feu vc continent vim caufx. Circa ret mens noftra dupliciter verfatur. nam vcleas fingula rixer ac fciundlim rcfptcit, vel plurium copulationem difiunftionctr.ve concipit. Dum rtfpicir res fciim dlim , attendit vel illarum Effe , ( videlicet an fint ) vel illarum naturam, quod quandoque confufie agit, quan- doque diftindlc. Dum rerfi natura attcnditur,confiilc perquiritur prf cipue illarum feries. Hx Vcro(rebus Logicis prxtc mif- fis) ad duos prxeipuos ordinet deducuntur, quorum v- nufquifque iterum in plurcs partes dtfeinditur. Horum rario eft, quoniam rc alia omnia qux concipi poflunt , vel Prxdicamentorum feries tranfeeodunt (l- dcoque T ranfcendcncia refle appellari polfunt ) vel ab eifdem Prxdicamentorum feriebus continentur. Nouimus autem dare feriem Subftantrx, Quantita- tis, Qualitatis, Relationis , A&ionis .Paflionis, Vb4 Quando , Situs , & Habere , & harum vnicuiquc certa proportione refpondere Conceptus quofdara,qui traf- fcendentibus aptantur. Dum rerum natura refpicitur diftinac , attenditor non tantfim feries , fed ratio etiam contradionis, ac proprium vniulcuiufqucEfTc.Enumerati rationis noftrf intuitus, qui verfantur circa fignificandi concipicn- dique rationes , atque circa rerum , feu Efle , feu natu- ram , Simplices appellari pofliint; condituum enim cas quxfliones qux fimplices nominantur. Plurium eonceptibilium copulatio feu difiuhdi» dupliciter attendi folct, videlicet abfolutc & compara- riue. Dum attenduntur abfolutc , rationis intuitus ver- fari folct quandoque circa Subiedi aflumpt ione, quan- doque circaprfdicariadicdionc quandoque circa C0- pulx naturam ac vim. Exra- *5> . ! tt varia SubicAi aftamptione Subicdlum redditur feu vniuetfile abfolutc.feu commune abfolut£,fcu me- diam particulare. Euenir etiam , vt nonnunquam Vim cflFx.fco certam aliquam determinationem com- , fHedarur-jdroquc profertur cum aliqua repetitione, vt pota dum dicitur, Homo, quatenus homo.Sxpe etia nui- lam repetitionem expofeat, neque caufx,fcu determina tioois vir»» continear. ; Quod ad Prxdicata attinet, manifeftum eft horu qu$- n ex propria natura Affirmationi ,quxdam Affirma- jc Negationi, quadam verb Negationi dcfciuire. 05» Affirmationi fauent, referuntur ad Subic£turo,fcu tanquam genus, feu tanquamfpccies, fcu tanquam dif- ferentia, fcu tanquam proprietas, (quarum vnaquxque 8r genetica 8 c fpccifica clfc poteft) fcu tanquam defini- tio, fcu definitioni rquipollens, feu tanquam Accidens dfentiale fimulque abfolutc neceiTarium,(vt, hominum Vnuroquemquc genitum efle) fcu tanquam Accidens neccflarium Sc non ertcntialc-Qtix fauent tam Affirma- tioni quam Negationi, (licet fortafle alteri magis feu minus) funt Accidens dfentiale &r neccflarium non ab- folut£,fedexccitx condicionis adie£lione,(vt, Homi- nis manum , dato Natorx opus non impediri, quinque digitos h ibctc)fcu tanquam Accidens dfentiale Sc con tingenter no necefiarium, vt hominis manum quinque digitos habete, quod neccflarium non eft, quoniam co- tingit , Natorx opus aliquando impediri. H:s annectun- tor,quxvt in paucioribus feu xqualiter inefle folenr. Accidens fcilicet cflcntiale nullo modo neccflarium, (n, Hominem adtu ridere) Sc Accidens omnino per ac- cidens, quoniam fcilicct neque ncccffario inefl, neque etpropria natura pertinet adSubiedi bonum fcuma- lom , vt, Socratem effe album. Horum quxdam prxdi- cantur denominatiue, quxdam relaciud. Qux denomi- nationem inducunt, oriuntur ex Numero, ex Quantita- te, ex Qualitate • ex Aftionc, ex Pafsione , ex Loco, ex Tempore, cx Situ.Sc cx Habere. Eorum qux relationem continent , quxdam permanentia funt , neque vllam Apionis vim complebuntur ,fempcrquc eam relatio- nem pariunt, qua partes ac totum ad (e inuiccm refe- runtur. Et tales quidem partes funt feu Eflcntiales, feu Numerales, fcu Quantiratiux . feu Intceralcs , fcu In- ftrumentales.feuGraduales. Quxdam (unt permanen- tia,fcd non ditur abfque a&ionts conceptu, femperque rcfpiciunt tempusfeu prfteritum.fcu prxfens,feu futu- rum.fcu indeterminatum. Quxdam funt fuccefstua,ac roccefsionts partes appellantur, vel quoniam ex illarum fobordinatione A&io conftituitur , vt exordium , pro- cefsus,ac finis, feuTquonia in A&ionisconftitutionefe- inuiccmconcomitantur. Harum autem quxdam funt eflcntiales, vt Agens, Vis impellens, Finis cui. Finis propter quem, Media, Res circa quam, Agendi vis, Au- xilia,ac Inftrument a,F.a qux Aftionem concomitantur, Sc Agendi modus, Qiixdam accidcntalcs.vt Procedens xerum flatus, Aliquorum prxfentla , fcu abfentia, Tem- pus, Locus , Occafio. Prxdicata , qux ea ratione fubie- dum rcfpiciunt , vt Negationi faueant , ideo locum ha- bent, quoniam res abinuiccm differunt. Hoe autem pluribus etiam excaufis cucnit,quxdam Equidem plufquam genere differunt, vt Deus Sc homo: quxdam toto genere, vt fubftantia,quam it :.s, ac fingu- U Ptxdicamenta: quxda differunt genere fubalterno.vt hoir a & lapis: quxdadiffcrutfpecie.vt homo & equus quxdam differunttata numero . vt Socrates Sc Plato. 1 Eorumautcmqux differunt lpecie , quxdam oppo- nantur formalitcr, vt Rationale & Irrationale, quxdam matcrialitei ,vt Magnum & ParoQ , dum accipitur fim- pliciter & abfolute.non autem comparatiud fcu relati-, ui, quxdam medte, vt Acutum Sc obrutam, quxdl con- ttarir, vt Calidttas 8: Frigiditas, quxdam priuatiu£,vt potentia Sc lmpotftia, quxdamrclatiuc, vt Pater Sc Fi- lii, quxdam etiam feipfis differunt neque vllam con- tinent oppofitionem , licet relationem admittere pot fint.vt puuLocpsiloco. Hx tamen ab inuiccm diftin- «i folentex concutfu aliorum .unquam ex propriis diferenciis. Contemplatio II. Pars III I. 86 Dum compatatur Prxrlicatorum inhxrcutia , annnx intuitus ad magis ac minus dirigitur. Hoc autf in Sub- ftantia rcfpicir perfectionem , in Numero multitudi- nem, in Quantitate continua extcnfionetn , in Qualita- te intcnfionem,in Aftionc Pafsione que velocitatem, in Tempore perlcucrantiam. Relationes qux ex copularum differentiis oriri pof- funt, plurimxlunt: nouimus enim Copularum fonte* prfeipuos ad o&onarium numerum non incongrue de- duci poflc.hofquc cifc, t/I, Habet, Piufl, prout vnamquamque adionem propo- nit. Hc Copulx quatucr rationibus adaugentur. Primo ex multiplici vfu,cxquo eucnitvt rpfa Copula £/?dc- feruiat quandoque vocum feu edeeptuum dijudicatio- ni,miniftrctquc fimul prioribus ordinibus quxflionum: quandoque obiiciat propofitionum veritatem ac falfi- tatcm,| upponatque vteunque quxflionum definitione: quandoque aflumaturad certx alicuius perfonx indi- cationem, feu dilueidationem, (quod pertinet ad Rhe- toricam potius quim ad Dialecticam ) quandoque ma- nifefler aliquam certam rem, quodpluribus lationibus contingit: aliquando enim manifeflat fubflantiua abfo- luta, vt puta dum dicitut, Homo efl animal: aliquando fubflantiua cum relatione , vtpura Homo efl rationalis: aliquando Denominatiua, qux (vt ex taperioribus pa- tet )plurium ordinum funt: aliquando Rcfatiua, qux fi- militer plures differentias admicxunt.uam quxdam funt permanentia, 8f nulla Attioni* vim coplcftuntur, qux- dar.i ita funt permanentia, vt abfque Ati ionis conceptu non dcnturqufdam ex fluxu pendet, quarum aliqua li- bi inuicetn tacccdunt , dicunt lirquc partes lubordind- tionis:aliqua Aetionem concomitantur, &r Partifi Con- comitantium vocem admittunt. His etiam acccdunc quxeumque comparationem contipenr,atquc rcfpetiu Subflantix funt petfetiiora fcu imperfectiora: rcfpetiu Numeri excedunt vel non excedunt : rcfpetiu Quanti- tatis funt maiora vel minora: refpetiu Qualitatis inten- tiora feti minus intenta : refpetiu Morus velociora fcil tardioratrefpetiu Adionis feu Pafsionis, faciliora feu difficiliora, diuturniora fcu minus diuturna : fiue hxc interna finr, fiue externa. Copula, Ha£rr, fimil iter plures vfus admittit:quorum plurimi vertantur circa ca qux Cepula F.ft coniungcre folet.fcd lingulari quadam ratione: illi enim proprium eft permanentia tantdm copulare, qux etiam aliqua ra- tione diuerta funt. Horum quxdam funt interna eflen- cialia Sc formalia, vt Homo habet animam, quxdam in- terna eflcntialia & materialia, vt Habet corpus , Habe* partes : quxdam interna non eflcnrialta, vt Habet albc- dinem, habitum, potentiam, figuram: quxdam externa, qux feu nullius A&ionis conceptum continent , vt Ha- bet diuitias,feu continent Attionis conceptum, vt Ha- bet filios, amicos, potcflatem,& huiufmodi alia. Vfus copulx I3ettfi,y t videtur, efl triplex, quandoque enim refpicit eflentialia, vt Homo poteft cunere, id eft, etlcntulitcr efl aptus ad curtam exercendum : quando- que perfeci difpofitioncm externam , nulla habita ra- tione externorum impedientium, vt luucniscorporeac viribus integer (licet nunc detineatur) poteft currere: quandoque etiam impedientia omnia excludit, vt Idem iunenis in campo pofitus, nullis impedimentis impli- citus,poteft curTcre. Copula Scit, Sc Copula,; 'W/, quandoque internos ha- bitus, quandoque internos aclus figniheanr. Dum ha- bitus refpiciunt , continent vim copularem feu F.JI , feu Habet. Dum aftus proponunt , concurrunt vel cum ea- dem Copula Cj?, accedente vfa Participi;,vcl cum Co. pula Apt. Copula Drkfjfignificat aliquando dec£tiam, vt Deus debet diligere iuftos: aliquando confonantiam, vt Qui incocpit debet perficere : quandoque debitum virtutis, vt Beneficis debetur gratinido : quandoque debitum Prudentix, vt Debemus propriam perfetfionem pro- fequi : quandoque debitum ex humana lege , vt De- bemus veftigalia foluere : quandoque debitum cx Na- turx lege, vt Debemus Deum colere : debitum ex d iiij. *7 Diuina Ic^c, Tt Debemus Deum ita colere. Sccunoo.Copulz adaugentur e* aChuaSt etpafrlua figniftcJtioiie.e* qua fuperadJuntur, Salar, UifiJirirar, T>ebelur,&: Agtur. Terri2>,ex peifcbafeu imperfeba copulatione, qux duplici ratione exercetur , quoniam fcilicet feu ab im- perfebiori ad perfebius dirigit, feu ecotra a pcrfcbio ri ad imperfebius declinat. Hinc effluunt i Copula Ef. Efficitur Se DclVruitur : i Copula HsUt, Acquirit» Se Amittit , Acquiritur 8c Amittitur: 1 Copula Sai , Addi- tae & Dedifcit,Difcitur8r Dcdifcitur: 1 Copular^ Accenditur in voluntate 8f remittitur , Se que pafsiud his rcfpondcnt J Copula Veter, Aftringuur feu foluitur debito, &quxpafsiuc idem te ferre poffunt a Copula Solet, AlTuefcit, Defuefcit , & qua pafsiu£ idc fignihear. Quarto, ipfz Copula extendi folenr ex fuprad.borfi fluxuum feu initio, feu proccffu,fcu confummationc. Harum vero relationum,qozcx Copulis pcnd£t,plu rimx extendi etiam poffunt ob differentias temporum, locorum.&r aliarum circumffantiarum. Diximus hasrc- lariones omnes ad Dialcbicx vfus colligendas elfc.cum vt piratiores fine, tum etiam quoniam illarum vnaquz- quefingulari quadam ratione mentis nofitx aciem ex- ercet ac dirigit, quamuis enim plores videantur refer- re eadem, tamen vnaquzque proprium intuitum veri prouocat. i Vniucif. lrtft. adhom. perf. De vfu Logicarum re Ut tonum tn coHcfl torte ac dtjpofi- none eorum citu nota furti , tn innenttone eorum <pu ignorantur, tfr >'> deeetut vfu iam collocatorum , ex efutbtu confectui funt Locorum vocem , rejbeilu ter- minorum ac propoji, tonum , reffellu ejtuf) tonum & refici Iu term inorum, me diontm,pr*rmJJ'drtuH cf Ar gumen tat tonum. Ooic* relationes, quas enumerauimus, ) funt quidem exteris omnibus communiores, ) nullum tamen reale ex propria vi effundunt fcU pariunt. nam relatiuorum communicas omnis (vt ex demonftratis manifefium eff ) non dedu- citur ex communi rerum natura feu gradu, fed cx com muni rerum concurfu. ldeoquc ita complebuntur realia.vt non generis fed locifuftineant partes , neque ca ratione vt rerum vni- cuique propriam fedem confiitutionemque afferant, vt riuta dum in xdificij conArubionc lingula fuis aptantur ocis , fed vt ante xdificij confirtibionctn euentt , dum plura coaceruancur , qux licet plurium fine generum cx cena tamen relatione libi inuicem confona funt. Pacet autehoc locorum munus his relationibus co- munioribitS demandari ab hominum mente, quapro pter illis propiijfsimum erit, non tanttlm com mete, fed etiam ad inuctionem dirigere, limulque miniArare col- locationi ac depromptioni. Hominis liquidem mens ca ratio ne veritati Audet , vt incumbat non tantam collc- bioniac collocationi eorum qux nota funt, fed etiam inuentioni eorum qux ignorantur, intendatque ex vfu eorum, qux nota funt, nouam incognitorum perceptio- nem. lpfx igitur relationes Logicx feu rationales. dum dcferuiunc unquam Loca vacua collebioni eorum qu$ nota funt, dicenda erunt Loca terminorum ac propo- fitionum- Dum excarudem direbionibus perquiruntuHgno- ta, apellari poterunt QuxAionum Loca. Dum tanquam Loca plena moderantur depromptiunes eorum qux in illis continemur, ad definitione» quxAionum, dicen- tur Loca terminorum Mcdiorutn,Pr$mil£irum,ipfarum <^uc Argumentationum. Ea qux pruno colligenda funt, Sc primum relationfi vfum expofeunt, ex quo terminorum ac propofitionum Loca denominantur, duorum ordinum videntur effe: quxdam enim funt communiora, in illifquc conucniuc qu{ lingula Loca ingrediuntur, prout ad altorum Loco- Alt rum vnumqucnque referri poffunr.vt pota filttendatui Locus i contrariis» vt refertur ad vocum figilfication£, colligemus, Contrariis proprium effe eandem fienifici- di rationem admittere, ldeoquc fi illorum altans fub- iacctxquiuocationi,aliudctiam xquiuocationem ad- mittere: Se, (i eadem Contraria referantur adcocipien- di rationes, colligetur eifdem Contrariis proprium effe eafdcm concipiendi rationes admittere, IJcbque fi illo- rum alterum tam concrete quamabArabe concipitur, aliud etiam eifdem rationibus concipi polle. Quf dam funt minus communia, atque ab ipfa Locoru com munitate continentur, vt puta dum idem conti ..vtam Locus attenditur, vt contrahitur ad Contrariorum fpc- cie* , affumimufque Calidirarem frigiditati effe contra- riam, humiditatem ficcirati, albedinc nigredini. Se alia huiufmodi. Sicuti autem communiora omnia docentur i Logica, ita minus communia fuppeditantur v: pluri- mum ab Experientia, ac ab ipfis fenfibus. Erdam communiores relationes duplici etiam ra- tione ad ignota perquirenda nos dirigunt , atque qux- Aionum fuiu Loca.dcmonArant enim qui abfolutc per- quiri pofsir,vidclicet vel Nominis vim, vel concipiendi rationem, vel rei exiActiam.vcl rei fenem, vel rei ouid- dit atcm.vcl exterorum aliquod, nam, vt diximus, norG aliquod neccffario quxrendum cA, neque aliquid prx- terea exquiri poteA. DemonArant etiam quid de re da- ra perquirendum fit,vt puta dum circa hominem verfii- mur. attendendam effe vel illius vocem, vel concipien- di rationes, vel exterorum aliquod. Et talis quidem vir- tus quammaxime conducit ad ipfarum quxAionum for- mationem , expanfionem , ac contrabiones rebd exer- cendas. Expanfio enim exercetur, dum prnpofita qux- Aio diligenter pcnfa.ur primo refpebu Parttum, vtab- foluie attendi poffunt. quod eadem fcruatafcrieprx- Aari debet, qua terminotum differentia dcmonArantur in Logica.vtfcilicet attedantur voces, concipiendi ra- tiones , qux illis aptari feu non aptari poffunt , tum re- fpebu rationis Intuentis.tum ob varios vfus, tum etiam ob rerum conceptibilium aptitudin£,necnon fcricsffeu przdicamcnta , ad qux exdem quxAionis partes funt deducenda. Secundo , refpebu relationum quibus ex- dem partes ad inuicem referri pedunt, ex quibus petv- det omnes illarfi conuenicnrix ac differentia, fimuique dignofeitur vtrum referantur admutcem abiolutd vel relati » c : vtrum tanquam fpecicsad genus , feu tan- quam definibilc ad differentiam, feu taquam fubiebum ad proprium/eu tanquam fubiebum ad accidens. Ex eifdem etiam dcmonArabitur, an tales quxAionis partes , vt ad inuicem referuntur, fogrediantur fetien vel Longitudinis vel Latitudinis. & vtrum illarum au nexio fit mediata feu immediata, qux animaduerfa do. cete poffunt, an tota quxAio fitdcccns feu indecet a: ni (vt diximus in Logica) qux pertinent ad feriem Longi- tuJinis, dum terminorum vis non ignoratur .tanquam per fe nota funt accipienda , neque rebe in dubium re- uocari poffunt. Idem etiam cucnit terminis Immediatis qui ingrediuntur Latitudinis feries. Confuinmata autem tali follicitudine Expanfione, quxAionis Contrabio non erit difficilis, paret enmt, qnxAionemcontrahandam effe ad ea qux magis obfi- Aunt totius quxAionis definitioni , nccnon ad illa ex quorum determinatione extera longe facilius patere poffunt. Silentio autem demandandum non efi , non parum adiumenti afferri pofie lam demonfiratis rationalium relationum feu locotum vfibus.fi SubAancix particula- res,fenfibus cxpenmcntifquc adiuuantibus, fxpiusfle ea ratione attemlantut , vt diligenter animiduertatur quid de illarum vnaquaque poAit rebe feu affirmari feu negari, nouiinus enim reliqua omnia tam clfcntialia» quam accidcntalia,rirca has verfari^Uirque intuti. No- uimus etiam fcnfibiiia aliquo pabo continere ima- ginem omnium infenfibiliu, Itaque vnufquifquc ad hxc refpiciens propofitionibus pluribus abundabit » coque vbcrius ac facilius^i hxc attendens infiAet locis iam co Aitutis,& ea feiunbim anima Jucrict , finguii.rque rctu feries 89 feriet feu p radie jmema feJulo pcrluftrxbit.Ar idem c- eiam faciet irgolarlim propoltliomim viret eteiccrc, primique Inperftaioret , Conftruftiuxro fcilicet er conuctfinnc, DeBrafliuam , atque CollciHuam : mox veto exornli. animaduetterc , quz tam de Subietto quam de Prldicato harum ptopoiitionum , abfquc vlla difficultate aut errandi metu , affirmari aut negari pof. funt: atque etiam illa omnia » dequibutHe fubicftuiz a r Przdicarum indubii affirmantur feu negantur, neq; •nim ambigendum cft, quin plurimit ex hia conceptu Ic . • rofitionum copia fuppeditetur . St pctic£iiotei proportionum vites ad afhun perduci puffint , Afliua fcilicet virtus, recepliua ponentia, St mduCiiua virtua. Prccipui vero colligende erunt communes animi conceptiones: inter quas illz etiam tecie connumcian nr quibus alTetitut.Ea ptobalia clfc quz omnibus vide- tur, quz videntur Sapientioribus, quz ab aliquo Sa- pientiffimo ptobantur, quz Periti alferut citca illa quz pertinent ad ptoptiam anem. lraquefcmperemvtilc circa lingula aliorum etiam lcntcntias exquirere. Sed iam explicandi funt exteri vfus rationalium re- lationum , ex quibus dicuntur Loca mediorum termi- norum,prxmiifxrum , ac Argumentationum , quoniam kzc unumquodque depromendum obiiciuntdn his vfi- bos fupponnur quzliioncm iam perpenfam fuilTe, neqi latete feu vocum afliimptarum vires, feu concipiendi rationes, feu Subiefti Sc Przdicati relationes ac lenes. Horum vero perceptio eam vim habet ad hos Locorum vfus, quam condulioncm obtinete diximus in docen- dii argumentxtionum , quatum vi demondtjndz funt, naturis ac diflerftiil : nam Qiiiliionilul aliud eil quim Conciuiibairettionc carens. Aniroaducnedum rameneii vniufcuiufquequzilio- n is vim contrahi ad eiufdem quzftioms Subieftum : na fvtfzpius diximus )Subicffo femper conuenit mantfe- ftationem recipere : cxrcrz enim propofinonum ac uuzftionum partes tanquamnorz,refpicif, ,lent. Sicuri autem minifcitari ptxcipueconueoit quzftioms fubie- ao ita manifcftandi ac foiuendi putes (refecdu quz- lliooum)medio termino extctms accepto demandan- VU ftmr.cum enim quzftionis pridicatuin hoc monus, quod illi eft proprium . ob Copulz coniungcnm defe- aum przftarc non poflit.id ab alio tetramo externe ac- cepto jriecelfarib exhibendum eft. Hzc demonftrxnt medium terminum fumendum effe „ rationalibus relationibus , quatenus aptati polium quzftionis fubieao. mamfeftandi nempe vtsad illud d, ncendaell quod nsanifeftationemexpofcit , haud fecus qJam pharmacum parti, in qua zgrttudovigct. Siquis Jurem exiftiroct medium terminum colligendum cITc «e (dem rationalibus iclationibus.quatenusaptantut prxdicato quzftionis. hic cette quzftioim vim non at- unget , neque percipiet quod vere in dubium tcuoca- rur , quin ctiamin illud incidet vt vtatur tanquam no. lo.eo ad quod difccptatio omnis diligenda eft. iiquis enim ptopofita , exempli gratia , quzft ,one m qua qu?- ratux an animal Iit corruptibile, attendens ex loco deh Ditionis Definitionem corruptibilis , quod ptqdicatur foqucftionc, dicat, W trxvfa de Eft oduon TjfkfH corryttkle. ' Jinmd tr* *fit de Efji Ad ntn Eft. £ np+mmaltH cmufttbtlr. H« non animaduertit cx propofita qafftiooe non queri quid fit corruptibilitas , immo hoc fupponi tam. quam notum , (nam hocnoi. intelfcao nulla cITctquf Ajonis pctccptioffcd qupti tantummodo an animal !l corruptibile, quod idem eft ac fi qufratur.ltiaoiuid cranfeaede clfc ad non efle.ltaque dum dicitur, Animal cranfit de efle adnon elTc, abfque vlla argumentatione ancilia illud tanquam manifeftum accipit quodex quf- Bione tcuocatur in dubium.Quodfiidcro noftiam hanc ftntemiam conetur infiingete . accfptaquc , exempli «rtatia.aucftione in qux interrogatur , An homo fit len- juiuus, Medium tetrainum fumata loco proptietatis, xcfpcSu animalis , quod ptjdicatui m qupllionc.dicat- que hoc pa&o, Contemplatio 1 1. Pars- 1 1 1 1. 90 Omne progrefimum tSl fenfmuUK, Hemo tll proprtfini , EtgoJjtme ttl fexfititua: Ruifum admonendus erit, Huius medii termini vim, refpedu quxftionis propofirx,.ippjrercprxciput, quo- niam Scnlitiuum prxdicatur de Senfiriuo , vereque dici poffit Progrciliuumcftfcnfitiuiim ,fcd quoniam i pium progrctTiuum prxdicaturdc homine, qui fubiicicur iq quxtlione, & ad quem etiam tale medium referture* eodem Loco ^ proprio, licet refpcttu ill.us fit proprium communius , neque primo conucniat. Quod autem i- dem medium elrciatur a prxdicato ,idcft per accidens, quoniam fcilicet accidit vt terminus medius cande vel aliam relationem habeat etiam ad prxdicatum, Idem etiam confirmati poteft cx his qux in logicis demon- ftuta funt circa primam figuram fyllogifmorum rc flo- rum ac perfeAorum: in ea fiquidem propofitio minor, 2ux Conclufioni fubietlum tribuit , nccelfario eft af- rmatiua ,ciim propofitio maior vtriufque qualitatis alfumi podit. patet autem , Condufionis aflertionem pendere prxeipue ab affirmat iua. Quapropter videtur etiam afterandum efle, terminum meuium tunc vei£ quxftioni folutionemartcrrepoflcjdum fumitor cx L07 cisafiirmattuis.nam,quxde fubicfto negantur, illam confummarc non poftunt, fcd ad illam tantummodo di- rigunt. Quemadmodum autem rationales relationes, quatenus aptari pofTunc termino qui in qoxftionc fub- iicitur , obiiciunt terminos medios, rcilcque cenlentur Loca mcdioium terminorum, ita quatenus aptantur termino qui in eadem quxftionc prxdicatut , fub«nini- ftrant propofitiones in fyllogifinisprxmittcdas, illudq> excreent munus ex quo Prxmiflarum Loca denomman- tur.In harum Pntmmarum deprompcionc.illx rationa- les telationcs tantummodo attendendx funt, qux qu$- ftionis prxdicato aptari poliunt rcfpeflu termini medi) iam accepi >dc quo quxftionis prxdicatum ad quxftio' nisfolutionem non tantum affirmari poteft , fca etiam negari.nara etiam ipfa Quxftio definitur vel affirmati- uc,vcl negat iuc, prout Prxmilla accepta eft feu affirma- tiua feu negatiua. Rationales vero relationes cx talivfu dcccntiflimc dicuntur Loca Primitiarum , tum quoniam lemper in- tegram propofuionem fuppeditant , tanquam prius no- tam » tum etiam quoniam , dum Loca Medium terminft obiicientia funt remotiora ac magis relatiua, duas pro- pofitiones fubmmiftrant. nam Medi) termini infirmitas noua fulcimcca requirit. Itaque fi rcuocetor in dubium exempli gratia. An Albcdinis voxficxquiuoca ,8c Me- dius terminus accipiatur a Loco qui dicitur a Contra- rio,qui Nigredinem obiicit , primo cx relatione huius Medi) termini ad quxftionis prxdicatum , lumenda erit propofitio affirmatiua, qua afleratur Nigredinis voce elTc xquiuocam.Sccundo lumenda erit alia propofitio, 3ux attendens eundem Locum i Contrario, cx quo Me- ius terminus accipitur & Locum Prxdicati , atferat v- niuerfalitcr Vnius Contrarij voce exiftente xquiuoca, alterius Contrari) vocem xquiuocam cfle.Sicuti cmm, hac propofitionc deficiente, nulla cft Mcdij termini y is* ita hac accedcntc, redditur firma: lipet enim arguere primo Conditionalitcrhoc modo. Si Xtfrtimt i tVX eil Albtdttu vox tH tqmoiA. NigrttSau vox ttR xquinocj, Efgoyjilbedinu vox e SI tqtduoU Sectando Catcgoricc hoc modo, Dum dxo ofpomatxr tontrtne , VMM voce exi sierat 4* qiiinocA,dItcrim v*X tU tquiuoa. Alit de & Xtfedo opponuxtgr centr*ne, Eigo,Xigr aLnu voce exilltAte *< jxiuoca, AlbctLaa vox e? itfxmuh Qux di&afunt circa mediorum terminorum ac pet- mitiarum dcproptiones/imul Argumentorum dcproin- tiones docere poflant,conftituto prffertimjfcmpcrtcr- minos qui depromuntur a certa aliqua relatione tan- quam a certo Loco , & ipfam relationem , eiufdem v- niucrfalitatis ccnfcndos cflc.Quaproptcr dum Syllogi- 91 ftic6 arguendO cft, ficu t i medius terminus no potcft feu i Subicdi vniucrfaltntc deficere, feu Pnrdicati vniuer- falitatcm tranfcenderc,ita Locus, i quo medius termi- nus cft depromedus ,non deficictab vniucrfilitatecer mini qui lubiicitur in quxftiottc,neque tranfeendet illi qux aptatur ciufdem quxftionis prxdicato. Dum verb cft arguendum lndudiui, femper illx re- lationes ctunt actendendx tanquam Loca qup dt ficiunt ab vniuerfalitate termini qui in quxftione lubiicitur. Maior autem Locorum vniucrCalitas lumenda cft non tantOm ex his pertinent ad feriem longitudinis, fed et ia ex exteris omnibus, quatenus fUnt remotiora qux fem- per extenduntur ad plura. Vniuerf Inft. ad hom. perf. C» f y t VIL De Lutrian enumerandorum rattontbm, ac de tot a illorum fene. E o iam deucnicndum eft ad contradiorctn Locorum cnumcrationcm.ficuti entro ex fola ^ Communifsimorum acceptione, Extcnfio ad * rcalia elfe: difficilior, ita fi fingula accuratius enumerentur , Locorum nilmerus in immcafum adau- geretur, &.* non difsimilia incommoda fcqucrftur. Ita- que media via inccdcndu erit.hac enim ratione vtrum- que malum deuitabimus. Loci igitur erunt vigintiduo, qui fumunturi Vocibus, aConceptibus , Sc i Rebus, Rerumqi relationibus Logicis, quibus fi addantur otio, qui cx Copularum vitibus repeti poftiint , ciunt trigin- ta, vi infra. Loct qui.il tonum fimpltctum, qui etiam funt T er.ninoru, Propofttiomim, q- Argumentationum Loci. I A fignificandi ratione, rcfpcdu ciufdem vocis. a A fignificandi vfu, rcfpcdu ciufdem rei. 5 A concipiendi ratione, quoniam fciiicet res con- cipiantur feu lubfta:itiu£,abfulutc, ac concreti: feu ali. tcr,vt cx fuperiotibus. 4 A rerum conceptibilitate,ex qua or itut Coceptio analoga, vniuoca A propria. t A rerum conceptarum vfti,cx quo conceptio red- ditur feu vniuerfalis, feu media, feu particularis , vt ex fuperiotibus. 6 A rerum cffc.fcu Exiftent ia. 7 A rerum natura communi , qux deftinguitur pet PnrdicamctaA per ea qux Prxdicatnenca tranfcfdunt. 8 A rerum Quod quid cft. Loct qutjl tonum compofitarwn,qw fimul termmoru, pro- pofitionum,& argumentationum funt Loct. 9 A Subicdi quantitate , quoniam fciiicet fit abfo- luti vniuerlalc, abfolutc commune, medium particula- re complectens vim caufx, feu alitet, vt exfupcrioribus. Hic Locus, Quxftionibus tantum videtur deferuite. 10 A Prxdicatis, qux femper affirmationi dcleruiuc, atque intrinfeca funt.Vr put a,genus,fpccics differenti», definitio feu deferiptio definitioni fquipollc», proprie- tas , accidens effentiale, ac ncccffariu , (eu abfolutc, feu ex conditione A accidens ncceffarium non effentiale. 11 A Prxdicatiijqux vtplurim&in infunt,at que affir- mationi fauent.vt puta. Accidens effentiale concingcn- ter,non neceffariuin. it A Prxdicatis, qux ex propria natura tam affirma- tioni qulm negationi deferuiunt.vtputa Accides effen tiale, nullo modo ncceffarium A Accidens per accides. i) A prxdicatis,quf ex propria natura negationi vt- plurimilm fauent, videlicet ex his qux taro fiunt. 14 A prxdicatis, qux ex propria natura negationi fa- ucnr, cuiufmodt funt ea qup differunt feu plufquam gec ncre.fcu toto geneie,feu genere fubaltcrno, feu fpecte, feu numero. i( A dcnomina(:uis,quorum aliqua oriuntut ex nu- mero, aliqua ex quaticate , aliqua ex qualitatc>aliqua ex adione, aliqua cx aliis prxdicamciwis. 92 is Ab oppofitis feu fonnaliter, feu materialiter, feu medie, lcu contrarii , feu priuatiuc. 17' A relatiuis permanentibus, qux nul.am adionis vim compleduntur,fcu a toto & partibus permanenti- bus, quotum aliqua pertinet ad totum effentiale, aliqua ad totum numerale, aliqua ad totum quatit itatiuum, ali- qua ad totum intcgrale, aliqua ad totum inftrumcniale,. aliqua ad totum graduale. 1« A telatiuis. permanentibus , qux abfquc a&ioniv conceptu non dantur,vt puta pater fic filius, magiftcr fic difeiputus. 19 A rclit/uis fuccefsinis , quatenus fucceisionun^ partesfibi inuiccm fubordinantur. Ad haspeninenc • adionum exordia, proceffus ac teitnini. ro A relatiuis fuccefsiUis ,in quibus fuccefsionis partes fc inuiccm cffencialiter concomitantur. Ad has pertinet agens, vis impelles, finis cui.finis ptopeer que» media, res circa quam, agendi vires, auxilia.inftrumcta, agendi modi A a&ioruim frudus. si A rclat tuis fuccefsiuit,tn quibus accaduntur fuc- cefsionis partes fe inuiccm accidentaliter concomitati tes.vt puta prxccdcns reium ftatus , aliquorum pexfeo- tia feu abfentia, tempus, locus A occafio. ii A comparatum , in quibus attenditur maior, fic minor feu pcrfcdio.fcu multitudo, feu exrenfio.feu in- tenfio, feu velocitas.fcu peifeuerantia. Prxtcr fupradidos Locos,dantur Loci omnes quiub ipfis Copulis deduci poffunt. Hos etiam enumerandos exiftimamus. quiuis enim nihil diucrfum obiicianc ab his qux cx fuperioribus Locis colligi poffunt,diucrfuas tamen rationis noftrz intuitum exerceat. Ideoquepro- priori quadam ratione eidem deferuire pofsur. i; igitur dcJuccndi erunt ab vfu lingularum copulatum, vi- delicet. ij A Copula Eft. Prout vocum feu conceptionum diiudicat ioticm obiicit. Prout fignificat veritate feu U|. fitatem. Prout certum aliquid indicat* * Prout rcalia c6- iungit ac feparac. 14 A C opula Hibtt Prout coniungit feu interna et fcntialia fi t formalia, feu interna effcntialia fic nutetia- lia,fitu ea ex quibus uritur denominatio ac relatio, xf A Copula Poicfi, pro triplici illius vfu. ii A Copula Stit. Prout fignificat habitum fcicdi, habitum agendi A’ fcicdi adum, feu etiam opinionem. 17 A Copula /V/. Prout fignificat voluntatis feti habitum feu adum. it A Copula Htbtt. Prout fignificat feu decentiam, feu confonantiara , feu debitum cx morali virtute , feu debitum ex prudentia, feu debitum cx humana legeffer debitum ex diuina lege. x9 A Copula Ctitfumt , feu a confuctudine. jo A Copula, qux accipitur fx irrrx adionis vfu. In ipfis Copulis aucndedi funt Adiui fi c Pafsiui mo- di,pcifedtx ac impetfedx copulatioucs nec non initia, proceffus ,& contaminationes. Cimt VIII. Dc imperftflo ac deprauato Logica dodrtna vfu. jMpmtciv 1 fimiilqi deprauatus Lo- j' gicx dodrinx vfus ( que tertio Loco dap, at- que deceptionibus deferuire diximus)cxpli- ^ candus nunc cft. Idbreuibus prxftari potcft. nam fi deceptio verita- tis perceptioni aduerfatur , ea qux a ventate deducunt deceptionibus ex necefsitate miniftrant. Ideoque ad- monuiffe fufficiet ea deceptionibus inleruire , quxex iam conftitutis nouimusab illis Vitanda effequi veri- tatis contemplationi decenter incumbunt. Siquis au- tem hxc compendio enumerare velit, facite percipere poterit horum quaedam pendere ex vitiofa vocu fignifi. cattone,quxdam ex vitiofa proporicdi forma, quxdam cx vitiofa argumentandi figura ac modo, quxdam ex his qux ratione materix falfitatem continent, feu cx vitiofa colledione. Vocum vitiofa figuificaiio oritur quaudo- 9i quadoque exfimplici xquiuocationc, quoniam fcilicct eadem vox pluribus rebus apcerur,vt puu furgere.qux vox aptari foletSc prius xgrotantibus duconualefcunt, k prius Cedentibus dum afede furgunt , quandoque, quoniam vox plurcs concipiendi rationes proponit, vt puu fi dicatur, Socratem clTe nomen fcu fpccicm, quo- niam cft homo, & homo, grammatici loquendo, cft no- men , logice vero fpccies. quadoque cx amphibologij, aux tamen voci conuenit, non vt lolitaric accept^U-d vt cenam orationem ingreditur, vt puta fi dicatu^d, qu.*'4 'liquis videt , id videt: aliquis columnam videt: ergo columna vidct-.quandoquc cx rei compofitione di- uiftoncqi, vt fedes feder , Se iedens ambulat: vox fiqui- dem Sedens, de mondrat Sc prxfenti Sc prxcedentem «dfUdeoqi licet pofsibiic fit, qui prius Cedebat, ambu Ia«e,impolsibilc tamen cft nunc fcdcntf nunc ambula- re : Ceu, fiquis dicar, quinarium numerum p arcm.ac im- parem eiTe, quoniam continet binarium parem Se terna- rium imparem : quandoque exvnius vocis diuifione, Ceu ex plurium copulatione , vt fi dicatur peruentum cft, copulantes per, Se ventum, quod flatum fignificac, Ceu ccojitra. quandoque ex vocis accentu diuerCo ex cpnConantium duplicatarum Ceu non duplicatarum nu- mero, atque ex diphthongo: nam horum voumquodque Cxpe vocum vires immutat, quandoque exloquendt fi gura, vtfi intertogatiuc ditfum tanquam afieiuuc pro- latum afTumarur. Vitiofa ptoponedi Corma,vt videtur, duplex eft, qua- rum prima conftituitur,dum interrogationi adiungitur indcrermiruuo.fcu diuifio.feucoditioivt puta dum di- citur,Eft ne homo «ftton alis.vcl irrationalis , icu.fi ho- mo eft animal, eft vel rationaIis,vel irrationalis. Secun- da, dumdiuifiua/eu indeterminata propoficionegatiuc profertur ,vc puta dum dicitur, Homo non cft ta:ionali& vel imtionalis.Ceu harum litterarum numerus non eft par,vcl impar. Hxc tamen rationem potius .perturbant, atque 1 veritatis intuitu diuettut ,quim incrroiem in- ducunr.nam neque interrogationes , neque huiufmodi, ptopofitiones argumentationem ingrediuntur. Argumentatio cft vitiofa Ceu ex figura, vt puta fi quis ca figura vcatur,in qua terminus medius in maiori prx- dicatur, 8c in minori fubijcitur, ciim prxmiifx cranfpo- ni non po(fint,dicitque exempli gratia , Volans nen eft homoiHomoicft fenfitiuus : Ergo Cenfitiuus non eft vo- lans:feu ex argumentandi modo, vt puta dum in prima ligura negatiux afiumatiua prarmitntur,& in fecunda ifguitur cx duabus aftirmariuis , Sc dum hypothetici .rguitur.Sc conditionalis afTumpta conftituitur ex qua- tuor terminis.vcl fi fit prirnx formationis antecedens & cxmfequcns differunt in qualitate. Ceu antecedens eft magis vniuerfalefeu minus determinatum quam con- fcqucns/cu alia ratione vitiofe proponitur, tum in hac uruna,tuin in fecunda , nec non io tertia S c quarta for- Contemplatio II. Pars II II. 9+ matione. hxc enim Sc reliqua quf in logica docendi* funt enumerata Caelii decipere polfunt. Eadem etiam deceptio foucbitur ex hypothetica argumcntatione,dil ex Dofitioncconfcquentis ponitur antecedens, fcu cx dcftrudlione antecedentis defiruitur confequcns. Diui- fiua etum argumentatio facile hallucinabir , dum pro- politio maior veri neque diuifiua cft, neque diuifiux vim continet ,vt puta fi dicatur, Homines funt vel mer- catoresjvcl Senatores Socrates noo eft irtercatoi; Ergo cft Senator,cum veri neqi mercator neque Senator fit. Oritur etiam deceptio cx indu&iua argumetatione, dum ex vnico fcu paucis fingulai ibus colligitur vni- uerfalc. Deceptiones expropofitionumfalfitate.fimulque cx vitiofa colle&ione , prxtcr ca qux cx fuperioribus pen- dent , oriuntur etiam , dum colliguntur fcu ex acciden- talibus fubftantialia ,vt puta Socratem non clfc homi- nem,qu ia no cft Plato, qui homo eft ■, Sc eundem Socra- tem i feipfo differre, quoniam eft homo, Sc differt a Pla- tone homineifeu ex his, qux fecundum quid vera funr, abfoluti concluditur, vt puta Non ens dic, quia cft opi- nabile^ Hominem non clfc, quoniam non cft equussSc /hthiopcm album clTc, quoniam dentes albos haber« ob idque nigrum cffc,non nigruim Sc album, non albu fcu ex omiffione aliquorum,qux pertinent ad fentetix per- ccptioncnuvt puta fi relatiuo aliquo accepto , non ex- primitur fcu ad quid/eu fecundum quid , fcu qua ratio- ne,feu quo tempore refcrjtur,diciturqoe exempti gra- tia,duo duplum clfc:quod verum eft,rcfpeftu vnius, no autem tcfpc&u trium,ideoquc fimul 8c duplum, Sc non duplum cfre.ltcm abfolute alfcrerc , paginx huius par- tem(qux ad minorem partem relata , eft dupla,) fecun- dum cxtenfionem,non autem fecundum profunditatem duplam, Sc non duplam cfTc. Vitiofe etiam colligitur,fcu ex figni infufficietis vlu, vt puta oblatura aliquod mcl clfc, quoniam flauum cfl, leu argentum ,quonum cft album: 6c pluifTc , quoniam terra cft madida:fcu ex principio, finis, vt puta aliquem domum coftruxiile, quoniam emit lapides, feu ex aftum- ptione illius quod non eft caufa taquam fit caufa , vt pu- ta.Omnc animal rcfpirarc, quoniam fentit. Animaduertendum autem exiftimamus, harum de- ceptionum plurcs coincidcre, omncfque^his tamen ex- ccpcis.qux oriuntur cx vitiofa proponedi ac fyllogixan- di forma)ad illam pertinere qux ex infufficienti expref- fione dcducitur.Hoc ex eo conieftare licet, quonia de- ceptio omnis oritur exaliqua ignorantia: lgnoratia ve- ro in his:qux ab aliis accipiuntur,vt in pluribns , infuf- ficientcm exprcQionem confcquitur. Inter ea vero qux imperfedam pariunt cxprcfiionem , prxeipuuro lo- cum obtinere videtur vocum obfcuricas : qux fi peni- tus amoueatur, extera diutius latcrcfcu verit at i obclTc vix poterunt. I r 9S  contemplationis, Qtu prinum ctmplettitid^ibiltjiphum, Pars Prima : IN QVA AGITVR DE ENTE 1NCOMMVNI, AC dc quinque Entis fpecicbus przcipuis.quxcx pruni' diuiiionis vfu abloiuto eliciuntur. C ytPV T I. De hmm J hentu certitudine ac pr tornate. ; • E t c v « a i m v i ea qux pertinent ad "rltf t v Ciendi modos. Ad illa nunc animus di- £/ jv? J/v rigendus cft.qux primas ac communiffi- ^ mas rerum veritates conftinunt,& intra * primz fcientix limites continentur. Pri- ma fiquidem fcicntia verfari debet, circa communiffimum genus, attingere illius Eflc&cflcn- tiam.oftcndcrc communiffimas proprietates , inucnire fpecies& partes indiuifibiles .dcmonftrationdfque e- xcrccre circacafdcm partes » fimulque contradlioribus fcientits,qu* fimiliter detinentur circa rcali a ( vt rcalia funt) fubicdla , ac fubie&orum rationes obiiccre. 1- pfa vero a nulla alia pendere debet .-quxeunque enim ad illius fubieftum fubicdiique rationem ac rcalia prin- cipia definienda conducunt, ex Natutx ordine confusi tantummodo prxnocenda funt. Et hoc quidem pritnx fcientix /Ingularitcrconucnit, quoniam verfatur circa prima ac communifsima , quz primam dcmonftratio- nem nonpaciutur-nam illotum veritas diftin&e cogno- fcitur in ipfis etiam fenfibilibus ac minus communibus confusi perceptis, ex prima rationis rcdc&ione, cum ea quxeommuniffima non funt.cxtctaruruque fcientia- rurr. principia ac fubicdta conftituant, abfqueprxuia contemplatione pcrfc&c fcu diftindtc non cognofcan tur. Ipfx vero confufx perceptiones, primx fcientix ea ratione deferuiunc , qui viz,ad certam aliquam ciuita- tem ducentes, illi miniftrarc folent. Quapropter, licuti hxvixeiuitatis partes ccnleri non poliunt , ita harum perceptionum nulla , tanquam primx fcientix pars eft accipienda. >vt II. De Ente communi, detfue cotmtmntfitrna illitu natura ac comrnunifitmit propnetaubtu. » E m v s comrauniffimum, quod in prima hac X fcicntia fuftinct partes fubicdti, nihil aliud ef- t fc poterit quam ipfurn Ens,prout eil ens. hoc t enim 8 c communiffiinum cft,3c , fi ad alia c6- muniffiinacomparcrur,quammaxime abfolutum inue- nitur.Stcut i igitur nullum communius dc eo prxdicari poteft , ita omuia qux vnincrfalifliroa fimiliter funt , ex rationis ordine de co prxdicantur, tanquam de proprio ftibiedto. Quare,ficutt cominuniffimts proprietatibus infignitum cft, ita communiffimas dcmonftrationcsex- pofcir.qux etiam ptimo loco coficicndx funt. nam li,his ptxtermifits.nollra contemplatio ftatim deflectatur ad fpecics Entis, feu ad fpecierum aliquam omnium prx- Aantifsimam ,Scientiz huius connexio & vnitas peni- tus euanefeeret : fiquidem nulla amplius fperari polTet fcu generis huius dauilio tuta, fcu fpecierum ac partium enumeratio certa, feu earundem coniundio. Ne igitur in hxc incidamus , llulteque recedamusi feiendi modo, non paruo labore percepto, hxc commu- ni fl mu pro viribus explicanda funt, cftm pr; . prxfcrt im hp- tum vnumquodque non tantum , vccxtcioium princi- pium,fcd ex propriz etiam veritatis impulfu, veritatis amatores excitare poffit , fummeque dedeceat talia fcu facilia fpernere , leu vt difficilia declinare ac fpoate prxtcrirc. Primo igitur decernendum erit , ipfurn Ens fuftinexc concretam & abftradlatn conceptionem, huicqucpo- llctiori vim caufr proprie conuenire. Idcoque quatenus refoture percipitur, afferre ipfius Entis definitionem ,prour generi communiffimo con- ucmre poteft, fimulque continere tutiflimam vim ad il- lius propnerates omnes concipiendas Sc dcmonftradas. Hat um vero proprietatum(vt cx logicis patet; quxdatn funt magis ibfolutx quam rclatiux , quxdam magis re- da fune latiuz qui.n abfoliux, magis abfolutarum , qui primb dcmonftrandx, quxdam non primb. Illarum qug primo demonlLandx funt, quxdam fimpliciter refpiciuc >pfum Ens, quxdam Entis rationem , tum vti irrefoluti* tumvti refolute conceptam. Earum etiam ,qux non primo dcmonftrandx funt , *- liqux deducantur i primis , altqux vero & non primis. Res tamen non pcoducuntut in infinitum, fcd qux ref- piciunt commune rerum omnium bonum vltimupi ob- tinent Locum. Proprietatum quoque magis rclatiua. tum, quxdam incrinfecz funt, quxdam extrinfecx. U Uz quidein i magts abfolutis pendent. His fic acceptis , facili percipiemus, ex concreto En- iilum‘ tts communilftmi conceptu elici abftradtum, ipfam fci- licet communiilimam elfcntiam.&r hanc, licet adhuc re folutc ignotam , vere tamen effe Entis communifsimi caufam , iltudquc conftitucrc :clTcntia enim funt qux- eunque Entis nomen admittere poflunt. Naturalis aut£ rationis noftrx vis ad ea percipienda , quz per fc nota funt,communifsiinz Effcntif(exqua communii 'fimi hu ius Entis definitio eft deducenda jperfedhmac refolu- tam notitiam affequi poterit , memoria repetens i,. Lo- gicis fancitum fuiflc , elfentiales rerum differentias ac- cipifdas effe ex propriis rerum attibus fcu muneribus, hafque magis ac minus communes ceferi , analogas feu vtttoocas,prout aptari poliunt magis &' minus commu- nibus,analogis, vel vniuocis.his enim diredtionibus in fiftcntes,tanquam compertum accipiemus , ipfurn En*» & ipfius Entis effentiam communifsimam nihtlnliud cire, quam virtutem feu vim ad propriu munus cxequ£- duui.impoffibile fiquidem eft, poni aut effe aliquo d,*no polita vi virtutdve aliqua^tuc vitturem aliquam non po lito ipfoente: licuti enim virtus non exiltens non cfl virtus, ita Ens deftitutum virtute ad munutaliquod c- xequendum > non Ens , vel cate latendum cft,talc ens vanum Contemplatio III. Pars I. '97 vanum & inutile efle. quod nullo mo do admittendum efl.Infius igitur Entis, kuEflentix nomine, profertur contusi; &. analogice communlfsima virtus feu vis ad proprium muq»* exequendum .talis. enim virtus cfl Entis diffcrzutia conflituens ac vere fubftantialis. , Quodautcpi ad ijla attinet, qux ipfumEflc atque ef- fenuam coqlf quunciir primo, funtque illius communit- am* proprietates .excitantes eandem rationis nortrx vim in percipipndis his quxfimplicia ac indcmonftra- bilia funt, affirmabimus omne Ens veru feu veritatis fun da-ncccin efle: nam ea qux nullum veritati fundamentu pcxbent.ninil omnihofunt. Afferemus etiam, ipfura Ens bonitatem neceffario continere jaebonumeffe. nam omne Ens oitinifque cljcntia vir^etn atque vim ad munus aliquod peragendum ver^ proponunt: quxvis jUius, quod cotfllituic, bonum ex ncccfsitatc intendit, ipflque limil iter bona eft. * Atfiadtruhxc rcfpcxcrimus.ad virtutem fcilicet muneris alicuius exercendi qux jpfum conflit uit Ens, nec rion ad veritatem & ad bonitatem , qux jpfutn Ens io primo confcqutfntur , quzque j||ju* virtuti a&iu£ dc- feruijc videntur .attingemus fexalias Entis paopricta- tes , qux bxc triaconfequuntar. Hx autem fune, E- xiftcntia , Duratio, Vnitas, ^cifcfHo, Pulchritudo , & VisquxdatniQicrior.quavnumquodqucfeA’ fua in- terna refpicerepotcfl. Qgamuis autemhx fex proprie- tates ab ijiia virtute, Si a duabus primis proprietati- bus indifliaiflc. deduci poflint , illjrumqnc vnaqux- que vnaraquauquc demonflret , nihilominus Lxiltcn- tiaabipfa virtute prxcipu8 pendere videtur , Duratio i Veritate, Vnitas a Bonitate, rurfdniquc Perfedio i Virtute .Pulchritudo a Veritate, Internus otdo iBo- nitacV.neque enim in dubium rcuocari potcfl.an virtus ad munus aliquod peragedum cxiftac & reipfa inucnia- rur.feu id,quod cetra aliqua vittutc cfl prxJitum.fimul que verum bonum & exiflens cfl, certa aliqua perfeuc- rantia aedurationefruatur. ni, fi politum, flatiradcficit Sceuanefcit, neque veritate neque bonitate prxd.tum efl.His vnitas aliqua cffentialit accedat opportet: quod enim munus aliquod refpicit.quod verum ac bonum efl.quodexiflic Se permanet, intrmfcca aliqua vnitate Carere non poteft.Has omnes Perfcftio fcquicur. nam, quod tale cfl , id conucnienti ad proprium opus difpo utionc , petfedione fcilicet aliqua, infigmri conuc- nir, Pcrfc&ioni antem tum pulchritudinem , tum vim interna rcfpicientcm , addi manifeftum cfl. nam , quod optimi diipofitam efl ,ea etiam proportione potitur qux repetitur inter agentem , Se illius propriam a- ciionem .lirnulque fulget dcccntilfima propen/ione ad eandem exercendam ex qua ipfj pulchritudo confli tuatur. Id vero, quo J talem ptopenfionem exercet, 5f talem propeofionem prxfefcrt, carere non potefl ea vi quafe Se inrernafua rapicie fibique quodammodo affiflic. C a p v t III. De rcl.inombiu internis Entu , 1 1 esi ens , & de exterAmm exordiis ac dif- ferent tu. fNTHNs Entium relationes deducuntur f prxeipua quadam ratione ex virtute, interna CTrefpicicme,'qus proprietas inter magis ab- 5 folucas cfl extrema. Hx ad quinarium nume- rum produci folent:euenit tamen , dum illarum aliqux in alterius virtute continentur, ve ad minorem nume- rum redigantur. Hanim prima confiflic in propri) Efle dileftione : fe- .unda in fuimet interna excitatione : tertia in interna ad proprium adlum redi e exercendum difpoficionc , feu iiproprixperfe&ionis profecutione -.quarta in ea de- legatione, qux oritur ex proprij aclus decenti vfu : . uinta ex eo intuitu , quo entia profequi folencpcrfe- dti a dius ftudlus aciaonuo) lirnulque eiufdem boni frui- Ctonem. 9* Externr relationes, feu propricrares externa refpt-' cientes pendere videntur tam ab abfi.lutis ptopricta- tibus quam i rclatiuis internis , diuctfa tamen ratione, \ ablolutx enim proprietates patiunt vim feu potentiam, qua externa rcfpicienda atque attingenda funt. Intei- nx vero relationes inducunt propeflfiorierr. id eadem externa adlu rcfpkicnda atque attingendaJnedue enim ablquc internorum intuitu conuer/ja ad externa con- lummari folct. Ipff autem abfoiu(ac’pr6prictar^s exter- nis relationibus dupliciter fiilenr. nam & certos quof- ui adlus externa rcfpicicntcsconrticaercfolcnt , fic eoP dem adlus certis quibufdam modis orifare. Adluum e- xordia cffcntiali Entium virtuti eorundemque veritati ac bonitati ,ni fallimur , aferibenda funr. nam illorum vnufquifque feu potemix/cu veritatis, feu bonitatis v- fusac vires vtcuquc rcfeit.Iidcm urik-rt Adlus &: fimpl!^ ccm feu potentix.feu vcrltatis.feu bonitatis crtcnfionf exercere poffiitK,& eafdcm feu producere feuHFtia quo- dam padlo effundere. Hxc ex eo eUeiiire videntor, qoo- niam potentix, veritatis ac bonitatis vis, feu ftraplfcired exercetur, feu arfumpto etiam vfu cxfcratG proprietatu abfolut.irum ,quas ab illatu vnjqffique propriori qua- dam ratione emanate diximus(fubflantialis nempe vir- tus,Exiflcntix vi accedentes, protenditur) addito verb Pcrfedlioni* robotc.quodam padlo c (Tunditur, caddmq; etienirc folcnttam Vcriutl.Duratioms.ac Pulchritudi- nis viribus accedentibus , quam Bonitatis,Vnitatis , ac Vututisintcrna rcfpicicntisroborc adiundlo. Horum autem vnumquodque clarius perlptcietur ex his qux circa Entium fpecies dicenda erunt. Q_ od vero attinet ad modos quibus exter n£ntiG a- dlus ornari polfljnt , earundetn ablblutatum prnprieta> curn virtute, feu etiam dehoneft3ri,vnufquitque tacile artcnueturhuiufmodi adlus pro effenrfths Virtutis na- tura exerceri validffeu infirmi, ex Veritatis gradu faoi- enter feu inflpienter, ex Bonitate at Jenter (eu rcnrihe pro Exiflcntix d i uer litate extenfe vel contradW.eX Du- ratione multiplici perfeuerantcr vcIiniermiirc,obVni- tatis differentias acute vel obtufe , ex Perfcdiunum di- flindlione perfcili vel impcrfeClc, ex Pulchritudinis • gradu venurte feu inucnuflc, atque pro natura Virtuti^ interna refpicietuis oppoxtunc vel importune. Et his quidem modus omnibus extern arum relatio, num vfibus ac modis confummationem affert, quoniam rpfa etiam Virtus interna refpiciens.ex qua talis modas- cfrtuit , inter abfolutas proprietates cfl exttcma,& cai- teras quodammodo pettiut. C a p v r 111 1. De ratid.e e/ua Ens ccmniumfittrum diutden - dum efl. Mejite de pucipms Ensium differentiis. A, qux circa Ens communifllmum communif- lime perferutanda erant, ita enarrata fiat. Nunclpfius dodlrinx ordine fic exigente, Entis quatenus cfl Ens , fpecies perquirendas efle non dubitamus.tis igitur obtemperantes quf in lo- gicis circa analogorum abfolutotumdiuifionesac diffe tentias conflituta funr,ref|>icicmiis ipfum Ens ratione eflentix perfeCtc ac abfolutc cognitx , virtutis fcilicet communifsiinx, modofque colligemus quibus virtutes ipfx tum efle, tum propria munia adimplere poflunr, atque eorundem modorum poffibiles copulationes dt> fliniflioncfque Contemplabimur, omnibus enim qux pcrfedlionem arguunt, fimul coniunClis , primi ac nobi- Ifffimi Entis rationem, vt licet ptreipiemus.Rcliqua ve- ro Entia conftitucnda erunt ex fubftradtionc corii qux petfedlionE arguunr.Patet tamf, horum vnumquodque tutius ac tc£tius tlfcflum iri.fi diuifiones,qxf folius ra- tionis vi exercendx funt , indudlionibus atque expe- rientiis > qux fenluum adiumenta continent fulci- antur. Modi vero, quibus entiu virtutes, atque entia ipfa ef- fc,& propria munia exercete poflut.vt videtur ad fena- e. j. <w rium numcium deduci debent, nam funt 8e excreentur vel a fc, vel nonale» vel per fc, vel non per Te, vel in fc, vel non in te. . __ Illa funt & excrcdtur a fc,quz in proprio Elie x aCtu ens prjccdens a&umquc prxccdentcm non fupponunt. Illa non funt neque exercentur i fc , qux przccdcns ens atque a&um fupponunt. Illa pf r fc funt atque etiam per fc propria munia ex- erqent.qux lola fubfiftunt & in proprio munere cxcrcc- do (ibi (ufficiunt, neque alterius virtutis copulationem exquirunt. Illa non funt per fc neque per fc munus pro - prium exercent , qux fola non fubfiftunt neque ipfa in proprio munere exercendo fibi fatis funt, fcd alterius virtutis copulationem exquirunt. Illa in fc funt atque in fc munia fua obeunt, qux ple- jianv cxiftcndi rationem continent atque proprij adtus vimfiucjumqne in fc recipiunt. Illa vero neque in fc funt neqvc in lc munia fua exercent, qux plena exiften- di ratione carent , qurque ptoprij attus vim atque fru- ctum in fe non recipiunt. His fic coftitutis, iam Entis fpecics analogas collige- re, necnon quid ex horum vnoquoque finguhs conue- niat.dcmonftrarc tentemus. Vniucrf. Inft. ad hom. perf. C*MI V. De Ente, nuod J fe,perfey <$• in fe eft ,/eude Deo Opi Mnx. necnon de fuperemmenti ena virtute. BAnifestvm cft, Ens, virtutemque ali- quam admittenda efle.quf nuilu procedes Ens nullamquc externam attioucm fupponat , fcd veri afc fit atque opcretur.nam fi vnaquxque a5i6 prxccdentcin a&ioncm habet, entium & a&ionij Qtdo initio ac fine carcbit: neque entium fcu aftionur.i aliqua a^u rcpcrictur.cdm impofsibile fit fcu illud ens fubfillerC, cuius coftitutio deducenda cft ex infinita en- tium fuccefsione, fcu a&ioncm illam adimpleri, qux in finitas attiones fupponic. nain infinitum tranfiri non poteft. Hanc vero virtutem, qux a fc cft atque operatur, per fc etiam atque in fc Effe atque operari neceffe eft.nam, qux fcu in proprio E(Te,& in proprio munere exetcfdo alterius entis 8c virtutis copulationem exquirunt , fcu plenam exiftendi ratione non continent, neque proprij attus vim ac frudlum in fc recipiunt , ab aliis neocftario pendent, neque i fe funt. Ratio igitur ac vis huius vir- tutis feu entis,quod afe cft ,fimulque per fede infc,val de admirabilis erit nam cx eo quod in fe eft , atque in fe proprium.cxcquitur munus, fimplicis atque intclleChia lis naturx er»r,fimulque vera libertate prxditti. Erit na- tuix fimplicis, nam qux compofita funt ca ratione exer- cetur, vt fingutx compofiti partes ad vnum aliquod de- ducant at, quod proprium munus ha exerceant, vt nulla virtus illuu ingrcdienstaut propriu munus propria tan tum virtute petficiat, aut illius bonu in fc tantummodo colligat. Erit naturx intcllcftualis , nam quod fimplex cft atq; in fe agit, verfatur circa fe no quali circa fubie- ftum(tQc enim omni (implicitate carcjct.plurcfque vir- tutes complc&cretur, quarum nulla vere in fe agit) fcd quafi circa fuimet obie4tum,quod ad folam intcllcttua- lem naturam pcrtmer^cxploratum cft. Erit vera liber- tate prxditum, quoniam quxeunque in fc operantur, du proprix operationis fruttum in fc recipiunt , ad proprij commodi ac boni adeptionem coftitui manifcftum eft, 3 uod liberam naturam arguit &: fcruilcm excludit. Ea- cm autem hxc virtus cx eo quod non tantum in fe cft & operatur, fcd ctii per fe, ita fimplicis ac intellectualis naturx erit.vt (Impliciter etiam exiftat,vercqi in fe ma- nens appellari pofsit. intclligendi enim aCtum , quo fe intelligit, nullius virtutis minifterio exercebit. Ideoque fic ut i femper eftpionaad intcllettionem quam per fc perficit.ita ab ea nunquam dcfiftit,fed femper intelligit «c intelligitur. Pofticmu eadem hxc vix tus exeo quod non tantum IOO infcacperfc operatur, fcd etiam 3 fc, excellit ac fupe- reminet omnium entium (implicitarem, omnifquc vir- tutes ac intellectus. ldcoq-, ita libertate fi uitur,vt nulli teneatur, patet fiqufdcm, illud quod a fe eft n6 poffe ad- mitterc alterius Entis virtutem rcccptibnSlhue exercel rc, fcu alicui deuinciri, feu abfoluta libertate carere. ‘ Huius autem ordinis non plura , fcd vnicum tantum Ens admittendum eft.nam fi effent plura , nulla inter ca daretur connexio nullufquc communis rcfpeftus, quin etiam fatendum eftct dari plurcs rerum ordines omH^r nodiftinttos , omnique penitus connexione carente*, illa enim qux i fe nonfunt , pendent ex occefsitarc - j illisquxalelunt. Ad horum vnumquodque ribn Naturx tStim, fcd ra- tionis etiam legibus aduerfatur, entium quippe o- mnium communem conceptum dari manifcftun cft. conftat autem ca,quat comuniter concipiuntur, aliqua- liter coniungi. Quapropter dato aliquo Ente , fcu cnciu feric aliqua ab alus entibus omnino feiunfla, feqoitur, , hxc fimul cortiuntta & difiun&a effc. Ptxterea quxrendum cffct» an prima vniufcuiufquc ordinis Entia , quorum vnutn- quodque in fuo ordine perfedtifsimum cft, conuc"iant in aliquo, vel in nullo. Si dicatur , in aliquo conuenirr, illorum (implicitas amouebitur. Quod fi id negetur^ fjtendtiment vnumquodque ‘fimul per fe&ifs imum Oc imperfcftifsiroum effe. Erit perfedtifsimum, quoniam in proprio ordine eft primum, erit imperfcdlilsimum , quoniam caret omni perfeitione alterius quod pcrfc&ilsimum cft. Couincimur igitur, Ens, quod i fe eft, vere lingulare atque vnicum efle. Idem etiam longd excellet virtutf ac dignitatem Entiti omnium qux funt, vel qn j effe pof- funt.vetcque Srabfoluti perfeClifsimum erit.nami eli- qua omnia ac reliquorum perfe&io omqis ncceffarib ab illo ctHuunt quod fingulariter ile eft. Conftat aotem effettum perfcttioncin proprij caulx perfedionent ex- cellere non poffe,fcd ab ea ex ncccfsitatc deficere. C I. a De diuini< proprie tMibm Ab fobuis ac primo de V 'emote. E o iam accedendum cft ad proprietates ma- tgis abloiutas pctfeftifsinii huius Entis, ad quod hurn^ia imbecillitas ex Dei voce vt- cunque erigi folet. Id refte prxftabimus, modum ac rationem attingen- tes , quibus conuenit huic Enti verum ac bonum effe, necnon qualiter exiftat, duret , prxditumque fit VnkaT tc.Pcrfcdtione, Pulchritudine , & Vi fe interne relpi- ciendi. nouimus enim horum vnutnquodqi Enti, prout eft ens , aliqua ratione conucnire, neque indubium re- uocari poteft, anhuiufmodi communiora ac indeter- minata entium vnicuiquc proprie ac determinate apte* tur , fcu an aliquid przccrca exiliis effluat, nam ficuti propria communium limites non tranfccdunr, ita com- munia analoga a propriis refpedu modi neceffario con trahenda funt. Exordiamur 4 Veritate, qux inter En- tis proprietates ccnfctur prima. Hxc ab illis veriratibut (ciungcda crit,qux vel in propofitionibus reperiuntur» vel propofitionibus exprimuotur.neq; enim horum ali- quod obiicere poteft intima ac Deo propriam veritatf, qux ficuti aptatur fimplicifsimo enti, ita fummam con- tineat (implicitarem nccelfecft. Siquis autem ea attendat, que de Deo Opt. Max.verc affirmari, ac negari fol£t, no abfque fu n ima admiratio- ne intueri poterit de eo vnumquodqi fimul &r affirmari & negari. Vnumquodquedc Deo aliquo pado affir- mari poteft , quoniam vnumquodque ab eo cxnqccfsj- tate pendet neque ab illius viitutc fciungitur. Rurfiis cadcmde eovere neganda funt, quoniam ca r^iiond vnumquodque in fc continet , vt fingula longe excel- lentiori gradu contineat, fimulque vnumquodque lon- gc excellat. ioi Ipfa autem fimplicis Veritati» vox duo menti noflrx obiiccrc (oler,rem fcilicct concipicdam, & eiufdcm rei conceptum flue comprxhcnfioncm. Horum vttumque in hac diurna Veritate coiungi oportet, quinimmo vnu vere atque idem omnino cft. nam qux perfedtionem ar- guunt ita a perfc&ifsimo Ente continentur, vt diuifione omni reieda illi indiuifibiliter atque idencific£ copulc- tur.Nos tamc, quoniam diuifibili virtuti innitimur, hxc qux vnu m omnino effecognoffimus , difiun&im conte- plari atque cognofcere cogimur. Diutnam igitur Veritatem ex ea parte rcfpicientes, *jaa forcipi ac concipi poteft , facile affentiemur ipCim ita vniformem.fimplicem, immutabilem ac apertam ef- fe,vt omnem diuexfitatcm, omnem multiplicitatem , o mnem variabilitatem, omnem obfcuritatcm repellat, nam obiedi diuerfitaa, multiplicitas, variabilius atque obfcuritas fallaciam erroremque parit, aut certe itn pctfedumcognofccnditnoduinproducit. quotum nui fumvetpriinx emincntifsimxquc veritati mclfc potcll vel eam concomitari. Eandem vero veritatem exca parte intuctcs qua co gnofeit fle concipit, qinmrutifsimc percipiemus ea acu ttfsima maximeque pexfpicaci intclJigcntiu prxditam efle,firn\ilque proprio comprxhenfibili fempcradhxre- re. Si qui» autem nos impellat ad id vteumque profert- dum, quod ipfum diuinum intelligibile vereconftitutt, hac ratione illi pro viribus fiimftccre enicemur. Acci- pimus ex jam conftituti», Effc Sc Veritati» fundametum ede , fele ad alterutrum conlequi , idcoquc Entium at- que veiitatu ordines coxquari. Accipimus etiam, vnu quodque^im aliquam continere , qua ea, qux inrelli- gendi virtute funt prxdita , excitare, ac ad tiiimec con ceptum atque intclligentiam perducere pof^it, dario rem tamen fcuobfcuriorem, prout cognolccntis virtu lis conditio fert. Sicuti igitur et priori politione colligitur , diuinx Veritatis vim ab aliis haud fecus deungi, quam diui- num EiTe ab aliis entibus clfentialiter ieiunguur , ita expoftetiori deducitur ciufdem diuinx veritatis vim hominum mentem ad fui conceptum impellere , atque Ctiam certis quibufdam illuftuyonibus ad id prxftan- dum firmare, atque aptam reddere. Singula autem per- pendentes, qux hominum menti objiciuntur , duo tan- tummodo reperiemus , qux ficuti diuinx veritatis vim manifefti continent, ita ad eandem vecu mque attingi- dam nos manu ducunt- Primum erit effendi ratio , qux Entium vnicuique nccciranb incfl, quxquei primo Ente nccefTatib effluit arqnc emanat.Si quis igitur com- munem hanc cfTendi rationem, unquam diurne verita- tis radium attendens, mentis aciem dirigat ad illius fon tem, qui entia omnia virtute coinplcdlitur , atque o- ma> a fupcreminct,concturque intueri idem Ens, tam- quam fe infpicif s , proprium lcilicct intelligibile atque idxam. in qua idxx omnes intelligibiliaquc omnia vir. tute infunt, hic • rcdlc, ni fallimur, dirigetur ad diuinx veritatis intelligibile. Secundum , quod idem prxftare poteft ac fortafTc ratione longe prxftantiori , fumitur cx commiinifsima Egnificabilitatc ,aux indiftindl conuenir non tantam rebus omnibus, fcd conceptibus ctiam, quin &ipfis vocibus fignificantibus. Siquis enim communiffimam hanc aptiiudinem, tanquam diuinx veritatis radium attendens, per eam ad illius fontem, in quofingulavi uifice continentur , menti» intuitum figar, hic fortaffc illorum fententiam non fpernet qui dixerunt, Deum ita effc, vt Ens refle appellari no pofsit, cum omne etia entis conceptum excellat. Ea vero , qux fic fpcculanti- bus ipfias diuinx veritatis dono occurrere portent ,fi- lentio potius venerari quam vetbis proferre licet. Contemplatio III. Pars I. 102 T fumma ac diuina Bonitas, cuius contempla- tio diuinx Veritatis conteplationi anncdlen- daert, aliquo modo cocipiarur, prxeipue fta- cuendum videtur, non Enti bonum aptari non poffe, id autem quod cft ens, bonum efTc vel ex co quod cft, vel ex co quod in optimofuo ftaru fic coiiftitu- tum. Statuendum prxterea erit, ea qux in optimo flatu funt conditura, ncccffarib vel ex propria vel cxSfteriu* alicuius virtute optimo datu frui,necnon ea qux bone funt, vel fibi prxeipue bona ede, vel rion libi prxerpue, fcd aliis. Sf hxc ad Dei bonitatem concrahantur.cxplo- ratum erit diuinum Ede, ex eo quod taleeft,fimul Sc bo- num effc fle optimo ftatuftjri, idemque taoh alierix fed proprix virtutis vi, atque Wiam fi Iu prxeipue bonum effe. nam, fi illius Effc ab optimo datu deficerdt , vel ad optimum alterius Entis vi deduceretur, fcu fi aliis prx- eipue, non autem fibi bonum effet, neque vere fimpleX eflet , neque exterorum Entium dignitatem aeperfe- diionem excelleret, ea enim qux vel optimo non nuun- tur datu, vel illo quidem Eruuntur , fcd alterius virtutis munere, fcu ira funt bona vt illorum bonitas ad alterius prxeipue bonum dirigatur , neque vere fimplicta funt, neque extera omnia fupereminere atque excellere pof. funt. at iam conditurum cd, Deum fimplifsiaiu ac per- fedlifsimum clfe. Nulla igitur ratione in dubium reuo- cari potcd,quin eidem eflcntialitcr conueniat optimo datui frui, atque ipfum cffc.Sc optime effc, indirtolubi- licer copulare, firnulq, fibi atq.cx propria virtute bonu effe, ideoque tcdlifsimc ipfum bonfifleipfam bcatitu- dinem appellari, nullum enim aliud bonum fcu ratione gradus, feu ratione modi, melius ac beatius inucniri poteft. Capvt VII. Di dmwA BoriUMi, . I>' <1““"* Exfitanj, Jute exfiend noda. jj V,° m . m pallo hoc diuinum Ens reipfa cxl* Iu (.nunc contemplandum cft. Illud certe circbftantia ul qua aliqnaue cir- confcriptionc includi atque atdlati polii afle. tere non licet, hi enim cxillcndi modi alia Entia cx ne- ccliitate lupponunt, atque ab illis aliqualiter pendent, idcoquc loge admodum diftant i primo ac nobtltfsimo Ente, quod licut a fe omnino cft, ita libi tamummode innititur. Hunc autem praftantifsimum enftcndi modii vtmcnlif nolit* fert infirmitas, fortalle aitingemus rcfpiclcncestxiftentia illius *entatis,q p vcrbistxptj- mi Iolci , quique nobis aliqualiter cft familiarior: nam ciltn duo in huiufmodi veritate repet iantor, vocis fcili- cct fonus,fiue etiam charaflcrcs, quatenus Icript is con. tinetur, 8t vefltas ipfa concepta atque ptolataifeu feri- pta.hotum priora, lituus fcilicct charatteti fqUC ac pa- ginar.tn quibus ipfi cliaraftctcs pingOtur, corporea cui- denter funt. Veritas autem cft veri Ipiritualis.nam eatdd veritates licuti ab vno homine prolata repeti poliunt i pluttbus qui in variislocis variifquc temporibus tepe- riuntur.itamvna certa quadam pagina 8tin vuo ulio. mate confer iptz pluribus pagin's inferibi polTunt Sc ad varia loquentium idiomata transferci. exquibus facili dtgnofcitur veritates has cx propria naiura ft atu neque locis, neque temposibus, neque citcunftantiis vllis ar- <ftari,feucircumfcribj,fed horum vnumquodque illis accidere, ex co quod corporeis innitantur, aut ab cifdi turtineamurac deuehantur. Siquis igitur huiufmodi corporea ab ipfa veritatis fi- gnmcattone mente feiunxerir.flc aliquam conceperit veritatem qux horum nullo indigear, fed fibi initatur, hiclnifallimur)fplritalera exiltendl modum attinget, lilot umque cxiftentiam intuebitur, qua neque terminis circumlcnbuntur.ncquelocis contine, itur.cilmiamen vbtquc fint,aut certi ede por.int.Eadem, autem clarius intuebimur , antmaduertentes , veritates , qua a nobis concipi ac exprimi poliunt , ab his qua libi innithur lique firmantur longe diftarc , nsque ob id tamilas «.ij. JC3 quod hx nullis corporfim indicent adjumentis , noftrx autem ab illis dcftitutx penitus euanefeunt ,fed ex eo e Ciam quod vnaquxquc noftrarum veritatum ab aliis o- mnibus difiupba cft, cum tamen ex alorum lumine pc- deat.ab illifquc firmetur aut certi perficiatur. Veritas autem ii» fc manens, diuinaque prxeiput, omnes verita- tis partes fimul complebitur, quas etiam ad vnicam col- ligens vernarem fimul illuftrat ac perficit.Huius autem admirabilis collcbionis imago aliqua elici fortaffc po- terit,fi ncHiurpJoqucndi modum nobis finxerimus, in quo vorbaxqclfquc tali virtute fint prxditx v vt non v- nam tantummodo rem explicent , (vti in communi ho- minum locutione Crpiffimc <;ontingic)fed conceptus e- ciam, neenon conceptuum plurimorum coniunbionc, quinetiam ad id deducantur vt vox vnica conceptus o- mnes neenon optimam illorum dirpofitionem atque o- mnimodam coniunbionem proponat. Ab hac igitur amplilsima fignificatione id omne quod corporeum cft fciungentes , atque fpiricualc tanquam vnicum & in fe manens intuentes, ad eam fotcafle exiftendi rationem, quxdiuinx veritati conucnit, aliqualiter deducemur, atque amplifsimumfimulqueindiuifibilc volumc illud, in quo veritatesomnes in vnica vet itate fulgent ac ruti- lant,tanquam in fpcculo 8 e in xnigtnacc, vt mentis no- ftrx ferunt tencbrx,conicbabimus. Vniucrf.Inft.Tid hom. perf. De dium 4 Dnrattone.fute de Ae- ternitate. pE d iam ad diuinam Durationem explicanda I conuertatur oratio. Id vt rcbe perficiatur, prxmonendi fumus Durationis voce,fipro- priam illius rcfpcxerimus vim , illud tantum- modo fignificari ,quod mutationi oppofitum cft muta- tioneque omnino caret, omnia fiquidem qux mutantur a priori Aatu vtcumque recedunt plenaquc durationc priuantur. Ouratio veto vt mutatione ita omni etiam inchoa- tionc ac confummationccatebir.nam abfquc aliqua no uitate ac mutationcvlla feu inchoatio fcu cofummatio dari no poteA.Durationis ergo vox rebe no aptatur feu rebus qux mutatur, fiue illarum mutatio pcrfcucrcr.fiuc rfoperfcucrct, fcucarundem mutationibus ,fiuc perfe- uercntfiue non perfcuerent.ea namquequp mutantur^ illaru mutatio pcrfcucrat.i priori Aatu femper reccdut, quod Durationem maiiifcfleexcludit-Sivcroillaru mu Catio ccflct , eadem itidem durationc carent : nam mu- tationis confummationein recipiunt, atque ad illius ca- rentiam feu quietis inchoationem deducuntur. Simili ratione ipfamet mutatio , fiue jyrrlcueret fiuc no pcrfeucret.vera caret duratione, quoniam illius per- feucrantia indefinenti innititur mutationi ; ex eo enim dicitur perfeuerare , quoniam prxcedens mutatio , po. Aeriori accedente recedit, ideoque ipfa mutatio peren- niter mutatur.Qiiod fi ceflet, haud fecus vera duratio ab ea excludirur.ex huiufmodi enim ceflatione immutabi litatis inchoatio atque mutationis confummatio de- monftratur, quorum vtrumque , vt iam dibum cft , ple- nam expellit durationem. Motus igitur, quamuis peren- nis, peifeueramia, durationis vocem vere ac proprie non admittit : illius fiquidem pcrfeucrantia continet prius acpoflerius,fimiilque inchoationem acconfum- mationenv Durationis vero perfeuerancia prioritatem ac poflerioritatem , neenon inchoationem ac confum- mationem omnino repellit. His dc durationis natura Ac condituris, colligere licet diuinam Durationem, qux catteras omnes prxccdit ac luperat, omnem mutarionf, omnem inchoationem , atque omnem confummationc vere excludere , idque non tantum ratione efleutix e- xiftentixque, fed ratione etiam operationis, neenon satione modi , quo huiufmodi operatio exerceri potefl. neque enim diuinum Eflc aliquando incepit, fiue ali- 2uando definet , aut diuina operatio,qux item initio ac ne caret, fucceffionem mucarionemue aliquam ad- mittit , fcd ita perenniter perfcucrat.vt fibi confnoba in fcquc collcba ac omnino contraba fit- Hxc autem dilucidius percipiemus, dato,diuinum E fle diuinamque , operationem aliquando inccpifle , aut aliquando futu- ram non cfle,aut non eadem penitus ratione ede. Pro- febodi diuinum Eflc aliquando incepit, neceflarib fa- tendum critaliam durationem almdque Ens prxceflif- fe: eflendi enim inchoatio. non eflendi terminumde- monftrat , terminus autem prxcedcntem durationem arguit. Si veto diuinum Ede aliquando definet , admit- tenda erit prior ac firmior duratio, cui hx eflendi ac no eflendi durationes innitantur. Sin autc diuina edentia vc! operario aliquatfrei ira. mutabitur, plures erue diuinx durationes. Quare priore ac firmiore durationl conuincent» fimulqv aliquod Ens ptxcedcrc prirafi Ens illudquc fuftinere. nj Duratio cft’ Entis proprietas, neq; abfquc vllo Ente reperiri potefl. Prxtcrca.fi diuinum Eflc, feu operatio admittere pof- fent fucceffionem mutationemve aliquam, ncceflarrun» edet priorem flatum pofleriori vel prxftantiorcm vel minus prxftantem eflc: quorum vtrumque & fummara a Deo perfebionemexc!udit,&: in Deo non vnica.fcd pluribus rationibus defedum inducit.Ergo, ne a flenti-’ ri cogamur fcu durationum atqiEntium ordines iii infi- nitum extcndijfeu primum ensfumma perfcbioneca- rere defebuiuc alicui fubiici , tanquam explorata ad- mittenda funt ea qux tradita funt dc prima diuinique duratione, quam Aeternitatem appellare licet. Hum^ auccm xternitatis diuinxque durationis , fi rebeani- maduercimus , imaginem aliquam prxbere fortalfc po- teft fenfibilis quies inotufque carcutiaihxc enim ex mo tus quidem, qui vere mEfurabilis cft, concomitantia m£- furam admittit , fcd non ex propria natura, nam fi hxc penitus feiungarur a moru omnis menfuzx incapax erit. Quamobroil fi finxerimus cam concomirari abum aliquem omnis motus expertem, ex fenfibili illius con- ceptu perducemur vtcumque ad imaginem xternitatis, qux pi imi inccllcbus fpiritalcm abum coufequicur. De diutr.a lr tutate fulnlantuih. V.« ad diuinx Durationis ipfiufque Alrerni- tatis pcicrpticncm fpebant, hoc modo enar- rata fint. Ad diuinx aurem Vnitatis conceptu vtcumque obtinendum , accipiendum eflee* )o xiftimamus, omnem fubftantialcm Vnitatis diucrfitate pendere feu cx numero & natura rerum qux coniun^ guntur,feu cx multiplici coniungendi modo. Duo jjxc fibi inuiccm aliquando aduerlantur , aliquando fiaucnC. Tunc fibi inuiccm aduerfantur, ciim alterius confum- matio alterius confummationcm repellit, vt in fingula- ris hominis & in ciuitatis vnitatibus euenirc videtur, ciuilis quippe vnitas , fi cuniunborum natura attenda- tur , dignior crir vnius hominis vnitajc , qux tamen cx coniungendi modo imperfedior ac infirmior eft. nam hominis vnius patres ac membra longe decentius co- pulantur quam ciues cx ciuili focietate vniri poffint. Tunc autc h$ c duo fibi inuicem fjuct.ciltn maior vnius perfebio maiorem alterius perfebionem requirit. Hoc in fpiritalibus r atque in diuina vnitate prxfertim, 8ue- nirepcrfpicuum cft. neque enim aliter vnitas virtuti e- minentiflimx , a qua defebus omnis penitus abcft,con- ucnirc poflet. In ca itaque reperientur coniunba per- feba omnia, fiue fint, fiuc die pofsint, atque ita coniun- ba vt non tantiim indiuifibiliter copulentur, verum etifi vnum penitus atque idem fint. Diximus autc perfirba omniatnam ea, qux aut Oinni- no funt maU,aut malo aliqualiter coniungunrur, a diqi- na vnitate feiungenda elfe in dubium rcuocare non li- cet.quin etia ipfa perfeba, arq; cx propria natura bona, diuinf vnitati ca ratione annebenda crunt,vt illaru de- febus imperfebioque omnis fciungatur , neque enim horum 105 horum aliquod perfe&ifsimo Enti aptari portet. Non folum igitur corruptio , defatigatio , xgritudo, ignorantiaque omnis a Deo aberunt , verum etiam nu- triri, conualefcere, acquirere, addifccre, cf teraque hu- iufmodi. na horfi vnumquodq» ita bonu cft , vt feu mali coniunCtione feu boni deieClG copleftatur ac innuar. Illa veu» ,quxeffentialitcr bona funt, neque vllum ex necefritate dcfeChim arguunt, vtputa rpfum Effe, ef- ftciedi virtos .cognitio, ac truitio.ita ad diuinam vnita^ tem pertinent.vt & fibiinuiccmcopulentur,&: ab eoru ynoquoque imperfectio quxlibct penitus reiiciatur. Qjaproprer fateri cogimur, Deum ita effe, ita agendi vututef rxditum effe, ita agentem, cognofccntem atque (ructem, vt a fuo Ertc.virtute.aClione, cognitione, frui- tioneve deficere nullo modo pofsir. fatendum etia crit ipfum diuinu-n Effc,virtutcm , operationem, cognitio- nem,ac fruitioncm.omnium entium , virtutum, opera- tionum, cognitionum , fruitionumque vim ominenter compleri, fimulque afferendum idem diuinum Effe ab ipfa diuina virtute, operatione, cognitione, fruitiotteqi nullatenus diftare, ditferreue , fed vnum penitus atque idem effe. Hinc infpicere licet, quanam ratione diuinG Effe extera omnia excellat, nam alioru plurimaata funt vtpoisint non effe, neque ex nccefsitate funt: quxdaad folam receptionem funt apta , fle agendi virtute carent, quxdam ita agendi vitutefunt prxdica.vt illam no fem- per exerceant , quxdam cognofccndi virtute , quxdam /ruendi a&u deftttuuntur , omnia demum huiufmodi funt.vt cxcoilitutione proprij Effe,propri$quc virturis, exterorum Effe , atque virtuctbus aut omnino aut ma- gaa exparte careant. Decernere aucc.vtrum diuina vni- xasrelaciuorum etiam bonitatem complodatur , nobis non tantuin difficile, atque arduum ell»fcd etiam, Ii Na- turx lumini innitamur,omninoimpolsibile. afferentes enim horum bonitatem ab ea contineri , videbimur in- firmare inodu diuinx vnitatis,in qua bona omnia iden- tificantuc nam realis relatio no datur abfquc rcati ter- minorum relatorum diftin&ionc. Quod fi hfc relatiuoru bonitas i diuina vnitate amo- neatur, eadem diuina bonitas vrcunquc imperfecta erit, xefpcdu eorum qux in ca copulenda funt ,cum prxfcr- tim dentur quxdam relationes , qux rcfpcdu vtriufque termini perfedionem admittunt 8c foucnt, vt puta pa- U»s ad filium^bj ad patrem, a inicique ad amicum. luque,ficuci a Deo rcpcllcdx funt relationes omnes, qux connotant imperfectionem, feu refpcCtu vtriufque termini , vt puta relationes illorum qu» libi rnuic* opi- culantur, feu refpeflu vdius termini tat&m, vt pura ma- giftri ad difcipulum.ita has.qux rdpedlu vtriufque ter- mini perfedionem xqualiicr retinent, ab eo arooucre rationi confonum non cll. Patet igitur, hic nos impel- lere ad prxllantiorcm contemplandi rationem,qu$ et ia prx^antion ac longe diuiniori lumine exercenda cft. hxc fiquidcin nos tutos reddunt,talcs idationcs diuin$ Effentix ita ineffc.vt diuinam vnitatein nulla ex parte diminuant, fcd ad fummam potius confummationc per- ducant. Contemplatio III. Pars I. 106 in qua diuina Pulchritudo confiftir, necnon de Virtu- te, ex qux interni ordinis radix conftiruitur. nam iam dcmonftratum cft diuinum Effe, diuinam operationem, diuinum operandi inodu m , liipercxccltcrc omnia En- tia , omnes operationes , omncfque operandi modos, fimulque idem atque vnum efte. Quapropter reCtc dici poterit , Deum Opt. Max.non perfectum effe, fed ipfam pcrfctftioncm.non pulchrum, fed ipfam pulchritudine, non concordem feu pacificum , fcd ipfam concordiam atque ipfam pacem. Cap»t XII. De dimnis relationibus utenti*. Emonitutk Dei Opt.Maxproprle- tatibus,qux abfolutorum naturam vtcunque- rctincnt.aliqua circa illas dicenda edent, qii$ licet vere lint rcl.it iux , interius tamen exer- centur, neque vlla adhuc ratione exterioribus innitun- ' tur, nili qux fupe: ius circ 1 diuinam vnitatein pr opofita funt, huic etiam contemplationi, vt noftrr imbecillita- ti conucnir.fatisfacerentrdato enim, diuinx virtutis Effe excitari, perfectionem, perfcCU asionem, atque omni- no confummata fruitionem vnuin, atque idem effe. fa- cite intueri poffumus horum nullum internam realcm- que ralationem conftitucre.quanuis enim vere afferen- dum fit Deum feipfum intelligcrc atque i fcipfo imel- | ligi, feipfum amare atque a ferpfo amari , diuini tamen Iintclligentis & intellecti, amanris Se amati, prout fein- uicem ranquam potentia & obieCtumTcfpiciunt.realc diftinCtioncm dari aufpicandum non eft.fuperius quip- l peconftituimus.ea qux tnfcipfis proprium exercent | munus circa feipfa nop tanquam etrea fubieCta.fed tao- quam circa obie&a vctf?ri; atque ita mtcll Ctionc per- ficere , vt ntilhm intelligctyis ac intclhgibilis rcalc di- ftinCtioncm inducant. Nobis tamen ex longe prxftantloris luminis irradia- tionibus compertum cll, hxc cffccxoidia tliuinarfi rela- tionum internarum, quarum termini conftituuntur per modum intellectionis & per modum amoris. Ciitt XI. De Dei perfethone, pulchritudine, ac virtute, (]uj tpfeflbi confcnttt. RV« de admirabili Dei vnitate enarrata funt, U fatis paratos nos reddunt ad aliquam perce- 2 ptionem reliquarum proprietatum, qux fimi- — "liter abfolutam naturam fapiunt,3c diuinx Ef- 'entix aptandx funt, Perfectionis fcilicet, Pulchritudi- nis, atque interna refpiciendi virtutis confiat enim has nobiliores ignobiliorcluc effe pro maiori minoriue no bilit.-te operantis, operationis , ac modi , quo operatio exercetur. Irique fimiliter manifeftum erit, internam Dei Opt.Max. sd propuum opus dtfpofitionem, ex qua perfectio cft conftituenda , omnem confummationcm complcCti, atque cum ipfo operante identificari. Idem, eafdSmquc ob caufas fentiendum cft de proportione, De diMi ni* relarionilr.fi ad exrra , tfu.ttentu Deo funt ef* fcnti.de rfeu de dturtts proprier atibut relatmn,at- ejtir de Ubero eorundem zfu. E d ia mens noftra conuerteda cft ad exter- 'jfc nas Dei iclationcs , quatenus illi funt effen- k ' tiales.feuad diuinas proprietates relatiuai atque extetnas. Harum nulla rcfpeClu vtriuf- ue termini cffentialiter feu pcrfeCta feu impcrfcCta e- . Jrficut enim quxexvtraque parte impcrfcO{funt,diul no atque pcrfcCtifsimo Enti aptari non poffunt , ita qux cx vtroque {termino funt perleCtx , quatenus Deo ap- tantur, illi ratione vtriufque termini aptandx cYunr, tuneque incernas non autem externas relationes con- ftitucnc. Relationes igitur, quas nunc fpeculadas fufeipimus, refpcCto vnius taiuuin cermini,perfeCbr funt,ide6quc, cx eodem etiam, Deo effcntialiter aptandf erunt ,& illa- rum vfus non Dei externa rcfpicientis, fcd ipforum ex- ternorum bonum intedct.ncquccqim perfeClum,qua- tenus huiufmodi, ab impeifeCto.vt eft impcrfcClum.bo ni incrementum recipit. Nouimus etiam, Deum Opti- mum Maximum libi bonum effe , ac fummum bonum, quod nulla ratione augeri poteft. Harum autem rela- tionum femina , rationCfque omnes , vt cx fuperiori- bus patet , colligcndx funt cx diuina Effentia , feti virtute .necnon ex diuinis proprietatibus internis at- que abiolutis, quas enumerauimus, ita tamen vt ad tres prxciouos ordines deducamur , horfimque ordi- nG vnufquifqi tres prxeipuas Se prxftantifsimas relatio- e.iij. 107 nes contineat, omncfqueob id nouenarium numerum impleant, quemadmodum enim , qux ab entibus exter- ni exercei i folent, continent neceflario extefionem Icu potentix.fcu veritatis, feu bonitatis, ita diuinx petltix, veritatis, ac bonitatis extefio triplicem vfum admittit: illarum fiquidem vnaquxquc poteft extendi untum,ex- tendi ac protendi, protendi ac crfundi. Tunc diuinx Eflcntix vis, cui Potentia.externa rcfpi- ciens.afcr ibitur, extenditur tamilm.cdm (impliciter ex- crcetur.tunc potenditur,cum cxrcrnx Exjftcntiz.quam a diuina Virtute propriori quadam ratione pendere no. uimus, vfum alfumit.tunc effunditur, cilm pcrfedlionis quoque , qu* ab eadem EfTentia prxeipue effluit , vires exercet. Simili ratrone, diuina Veritas ex diuinf Dura- tionisac Pulchritudinis, & diuina Bonitas ex diuinx Vnitatis‘& Virtutis interna refpicientis acceflu,nd tan- tdm (impliciter exercentur ac extenduntur, fcd proten- duntur etiam atque effunduntur. Ex fimplici vero cxrffione diuinx EfTentix oritur pri- ma coftitucio eorum qux Deo fune externa. Ex cimdcrn procenfionc deducitur omnis externoru firmitas ac ful- cimentum. Ex illius effufione accedit eorundem con- fummatio. Exfolaextcn/ione diuinx Veritatis externa omnia excitantur, ex eiufdem protenfione externorum vnumquodquepro vniufcuiufquc captu illuminatur.Ex illius ctfufionc eifdcm diuina arcanarcuelantur. Ex folaextenfione diuinx Bonitatis diuina bona ex- ternis ita objiciuntur, vt ad illorum amorem prouocc- tur.Ex eiufdem protentione diuinorum bonorum clar- gitio inducitur, fimulqueilloru admiratio ac vehemens quidam amplexus. Ex illius effufione ea qux diuina bo- na recte profecuta funt adfammambeatitudinem pro fingulorum captu perducuntur. Pater autem, horum vnumquodque pluribus rationibus exerceri polle : ex • ternorum namque conftitutio, quam diuinx Eflcntix feu Virtuti (impliciter ad feribenda diximus, iDeo excr ceri poteft, tum abfquc vllo^vfu externi alicuius , quod feu recipientis feu fufcipicusfuftineat partes, tum cum externi alicuius vfu. Dum diuina Virtus nullum exter- num ad vfum deducit, externa creat, dum vero exerce- tur ailumpto vfu quorundam externorum cum agentiu, tum recipientium, rerum generationem ac propagatio- nem perficit. Non difsimili ratione diuina fulcimenta, confummationes, excitationes, irradiat iones.reuelatio- nes.bonoru oblationes, eUrgiciones,amiczqucadhx fiones , ad eorundem externorum commodum ab ipfo Deo exerceri poterunt. Hxc tamen clarius cognofccn- tur ex h»s qux inferius enarranda funt circa exterorum Entium ordines. Nunc vero animaduertedum videtur, has relationes, in quibus alix plurcs fortafTc virtute co tinentur ,non catum a Deo Opt. Max. aftu exerceri pof- fe,fed etiam ex fumma illius virtute quimaxime forti- ter,ex fumma illius veritate quammaxim* fa pient er, ex fumma illius bonitate qtiamaximc ardenter, cx fumma illius exiftetia quimaxime extenfc , ex inuariabili illius duratione quammaxime perfeueranter , ex indiuifibili illius vnitate quammaxime efficaciter, ex fumma illius pcrfeltione quimaxime abfolutc , ex inenarrabili illiu* pulc. 'ritudine quammaxime venuftc ,& ex incompte, nefibili illius ordinatione interna quammaxime. oppor tune.necnon optima cum difpofitione Non dubitamus plura alia attfngi atq; vtcfique etfari polfc, diuino lumi- ne illuftrante, circa diuinas relationes externas, variof. que illarfi vius. at fufitek in prxfencibus hxc aliquo pa- fto deJineafTc-.nam ca contemplamur qux Narurp vis li- berius experiri potclicptera verb, aliquando longi fir- mioribus diredlionibus infiftentes, ac Deo Opu volete opituUntcquc, perquirere enitemur. Silentio tamen demandandum non eft.diuinarum relationum vnamquanque ea ratione Deo Opt. Max. aptandam effe , vt ad a&us etiam tum priuat* tum pofi- tiue oppofitos deduci pofsit. Deus enim non folAm crcara poteft.fcd etiam non creare & dcftrucrc,non ta- sum fulcire, fed etiam non fulcire ac fulcimentis omni- bus denudare: idimque circa alias relationes atque er ia circa agendi modos cuenire ncccffc cft.fiquis cmtn ho- Vniuerf. Inft. ad liom. perf. 101 rum aliquod a Deo amouerc velit , hic feiungeraliquid • quod pertinet ad vfum fummx potentix , fummx veri- tatis, ac fummx bonitatistatque id, quod fummum cft». non lummum efficiet- Idem ad id deducetur, vt illi fit- . tendum fit , Deum agere non libere, fed ex ncccfiitatc Naturx, quod iam conftitutis manifefte repugnat, qua enim ratione verclfcipfo operatur, fimulque perfedif- fimum ac fummum cft , fi neccfsitati fubiicitur,neccfsi- tas fiquidem arguit vel externam vim, vel internum de- , fe&um , vel interni boni inquifitionem : quorum nullu aptari poteft Enti, quod cft a fcipfo,quod complediituc omnem perfe&ionem, quod cft exterorfi omnium fons.’ Si vero dicatur, Deu Opt. Max (ibi ncccfiitatc iroponu re, & (e certis quibufda legib. deu incite , perferutadum eric,an id Deus liberc,vcl no libere agat.Si libere, ergo verecft liber, fingulique & agere & non agere poteft. Si non libere, ad eadem inconucnientia deucnietur , fi- mulque amoucbitur ab eo , quod pcrfe£fifiitnum eft,at- que indepfdcns, ratio independentix, S c libertas, qux bonorum maximum redfc ccnfcri poteft. Quanuis igitur negandum non fit, diuinam Bonitati ex fui narura efleluimet diffufiuam , 1 1 m u 1 rame afleren- dum cft Jias diffufiones adimpleri non pofTc abfquc vfu» cocurfuq» intcllcihonis ac diludicacionis. diuinx enim bonitati diuina vetitas ac intelledfio efleotialltcr adiu- guntur,cidcmqueidentificantur. Dices autem diuinam bonitatem , ititelletfionc diiudicationeqne accedenti» fcipfam diffundere, affentiarur necelfeeft , eam non cx Naturx neccfsitate, fcd vere fic omnino libere talem rfc fufionem exercere. De creari t enubo» funt communia, di que no- li illorum LJfe ac plenitudine. i * c,rca diuina mruramdiuinafque proprie» 1 fic delibatis, ad reliquorum explicatio- 4 Ejjwff nem accedamus. r. , Nouimus virtutem, qup omnino indepederts atque a fe cft,vcrc vnicam effe, receptionem omnem re- pellere, omni inchoatione carere , atque liber* extera, creare. Ex his patet .exteris omnibus commune efle , 1 prima ptdere, fimiilquc deficere quammaxime ab illius veritate, bonitate, exiftcntia,duracione, vnitate, perfe- dione,pukhricudinc,intcrnaquercfpiciedi vinuce, i» tamevt lingula pro vniufcuiufque captu ex diuinaram relationum protenfione atque effufione ad optimu per- duci pofsmc. Vtrum vero Entia, qux libere a Deo creanda ac con- ftituenda funt,reipfa exiftanc, vel non exiftanrqaantum ad fenfibilia, atque ad ca qux fcnfibilibus anncdu£lur, attinet, fenfusiplc tcftatur. intuemur enim Cxlnm.ter- ram,&; qux ab his continentur , quotu vnumquodque 1 Deo cft. Quantum aurem ad ea,qux lenfu no attingun- tur, rat io jpfa conuincit. nam fi Deus ex folius dcccnciz impulfu impcrfcdliora produxit , atque Entium partem conftituit , eum non ex decentia tantOm, fed ex confo- nantia etiam perferiora produxiffe afferendum eft.pro- priamque bonitatem quam affluentifsimc eff\jdifle,vt perfede incepta ad fummam confummationem perdu- ceTct. quod etiam, quantum ad fenfibilia attinet , vitra omnem noftrum captum rcipfa prxftitumcflcjrcOpfx ac udem fenfus tcftatur. Eadefentcntia confirmari poteft ex natura humanz mentis.nouimus enim diuina liberalicate eavipnrdita ac decoratam cfte,vt pouic omnia perquirere ac perlu- ftrarc. Siquis igitur afTerar, aliqua corii qux ex redo ra- tionis vfu inueniuntur, rcipfa non dari.hic fateri coge- tur omnem fpcculadi rationem inutilem ac vanam cfTc, atque cx illius vfu homines dirigi rfon ad verum, fed ad mendacia, feu certe illius conatus vanos atque inutiles c fle, quod manifcftam impietate..! continet. Sicuti autem tanquam compertum cft accipiendum, omnia qux ad vniucifi um fcnfibilis qua intelligibilis confum- rop : onfummationem aliqua ratione pertinere potiunt , ex diuina bonitate vere ac reipfa elTc , ita nullo modo ad- mittendum ed. Entium aliquod, prxtcr Deum, inchoa- tione carere, horumvc aliquod Deo coartcmum elTe. Patet enim ea , quf Deocflcntialiterac primo conue- niunt, creaturis aptari nonpode. In Logicis fiquidem eondituimus, fpecicrumfpecialiffimarum proprietates ita vni conuenire.vr alteri edcntialicer adiungi nequa- quam poffint. Neque vero ad id deucnire licet vt dica- mus , ea qux a Deo filat , Deo cojtcrna elTc , non pro- prixfcd ipfius Dei virtute. Nam fi proprietatibus vere- ndi proprium a rerum edentia pendere, neque fine illa liyerisjpodc , dara creaturarum xternitate , diuina e- tiam Edentia eifdem creaturis tribuenda erit, deuti datispluribusrifibilibus.plurcs homines cx necelTlta- te dantur. Deum autem fe extra fe edundere impof- fibile ed. Non didimili igitur ratione impoflibile erit.diuinam aeternitatem , qux omnem inchoationem reiicit, crea- turis aptari. Praeterea, cdm Ede illorum ,quxcx diuina cleftio- ne creanda funt, intelligi non polTic, nili prxcedac in- tclle&us adualis creationis , per quam proprium con- fequunrur ede^maniredum ed adcrctcm creabilia Deo coxtetna ciie , ftmul oppofiea afrirmarc, illorum fcilicct Ede incipere & non incipere. Contemplatio III. Pars I. fro De Entibus <ju t 4 fe non funt . fed perfe ,dr infe , feu de Abfbtdhs wtellelhbui. fiE o iam Ungula , prout huic Contemplationi Pconuenit,perlcrutemur. i Ea qux 3 fe quidem n5 operantur nec funt, ■ per fe tamen atque infe operamur St funi. Quatenus in fe operantur Se funt ,vt iam didicimus, funt intelle&ualis naturx, fimplicem exidentiam ad- mittunt, libertat^que decorantur. Quatenus vetb e- tiam perfe funt ,rctiucntque conditionem priorem, vt fint etiam in fe , non tantam intellettus erunt , fed in femanences. Igitur ita intelligcndi virtute pnlhbfit, vtfimulex fuimec idex vere intelligibiles dnc , atque etiam feipfos indednenter intelligant. Neque enim alia ratione proprium aftum per fe atque in fe exercere podent. Horum tamen intclligibilium dmplicitas 3 diuina dmplicitate quiro maxime didat. Neque enim effeCtus caufx perfcttionemxqture podunt. Quapropter reci- pere poterunt , ea tamen ratione ,vt ex recipientis & recepti copulatione nulla cdentialis compodtio reful- tet.ltd recipiens nouum tantummodo edendi moduin adipifcjtnr : haud fecus quam acri eucnit dum illuini ■ natur , St fpcculo dum imaginem aliquam recipit. Quod autem ad eorundem intclligibilium liberta tem attinet, feiendum cd eam, quantum ad eligendi a&um,verc abfolutam ede -.quantum vero ad aClio- num tum confummationcm , tum frudum , pluribus rationibus deuinciri ac coardtari : nam 3 fe non funt, fed 3 Deo ac ex diuina bonitate. Dedciunt a fumma Dei perfe&ione, ac bonitate aqua plurima recipere podunt. Itaque necedario tenentur Deo , atque fibi Deo quidem tanquam Entium omnium perfe&iffimo, nnquam libi benefico atque proprij Ede audori. Igitur, deuti cd fumme indecens non tanefim priua- true.fcd pofitiuc , fupereminentem Dei naturam attin- gere , eam autem non venerari ac decenter colere: ita ed qulmmaximd didonum, infpiccrediuinx bonita- tis propenfionem , illi autem decenter neque occurre- re neque adhxtcrc. Ed etiam quam maxime inhonertu ac turpe, recepide a fummaDcibonitatc proprium Ef- fealiaqueinnumera beneficia ac maxima , & dcdccrc feruientes alia plura , ac prxdanriflima ab illo recipere oodunt , quorum amifsio proprix etiam dultitix aferi- benda erit : patet fiquidetp quammaxim^dultumedc feipfum denudare talibus bonis , qux 3 fumma Dei be- nignitate ac liber alitate fperandj funt. Horum igitnr abdradorum libertas, d proprif Naru- nt limites attendantnr,ea ratione deficit i diuin*libcr- tatis gradu , qua feruorum libertas recedit a dominoru ac imperantium libertate. De Abflrafl orum inteiligibtlium veri rate,?; umero] dtihntho»e,AC drffofiuonc. Laboranot m nunc ed, vt aliqtfo pado intueamur , quanam ratione communiores proprietates abfolutx,quf his eciam intclligt- bilibus abdradis aptandx funr,3 djuinis ciuf- dc ordinis proprietatibus didet atque deficiant. Huius autem conrcmplationis exordium a veritate, quam pri- mum locum obtinere nouimus , fumendum erit. Hx ex ea parte, qua comprehendi podunt , accipicndx non funt , feu a fignificabilitate , fcu ab Erue , feu ab aliquo illorum qux Deo funt omnino interna, (horum enim vnumquodque, vt iam demondratum cd , condituic i- pfam diurnam virtutem , fcu illi omnino idcntificatur) fed ab his qux Deo ita funt externa, vt diuinarum rela- tionum ad extra , quas fuperius enumerauimus , vim primo contineant : fancitum fiquidem elt , Deum crea- turarum numerum omnem adimplere. Itaque cen- fendum ed,eum proprix potentix, proprix veritatis pro prixq bonitatis extentionem , protentionem, atque cf* fufionem ea ratione adimplere, vt ea primo ac pixcipue pariat, in quibus lingularum harum relationum ac ex- tentionum ratio ac vis propriori quodam lumine colli, girur & continetur , quxquc in proprio intelligibili ea prxeipue comprehendunt , qux pertinent ad illarum v- fum , fimulque Deum ipfum .tanquam horum fontem ac au^orem, propriori quadam ratione cx Naturx oidi* ne intueri podunt. Patet autem, has relationes, quatenus a Deo externe exercentur, edcntialiterab inuiccm didingui.Quapro- Pter «dentiri cogimur, ex illarum vnaquaque ceiram ve- ritatis intelligibilis obic&ionem coftitui, ob idqueab- draftorum intclligibilium ordines harum relationum numerum xquarc.ac nouem ede, ea tamen ratione, vt in lingulis ordinibus plures intcllc&us admittendi fint. Hoc exeo manifede deduci videtur , quoniam finguio- rum ratio pluribus rationibus extendi ac contrahi po- ted ibeatificationis fiquidem ratio contratta ad beati- ficat ionem , quf intelligibili alterius ordinis aptari po- ted,diuerfum intelligibile parit : quodtamen,vt magis concra£him>3 prioris dignitate recedit. St hx quidem concra&ioncs pluribus vicibus repeti podunt. Dum igitur finguli ordines rcfpettu lingulornm or- dinum fic contrahfitur aeque cxtcnduntur,cuenire cre- dendum cd,vt horum intclligibilium multitudo, diuina bonitate fcipfam fumme diffundere eligente, quamma- xime adaugeatur. Quis autem his intelligibilibus numerus conftituen- dusfit , Se vtrum fic eliciendus ex nouefari; nouem multiplicationibus , ita Vt poderiorid totum quodex prxcedenti collcftum ed multiplicer, vel ex aliquo nu- mero omnes harmonicas confonantias cuiufcunquegrx dus 8e ordinis comprehendente, an alia ratione , Deus ipfefcic. . *nr Nos tanta in re non tantam certa aliqua ratione ca- remus.fed neque probabili conie&ura ducimur- Id ta- men aderendum videtur, hos intellc&us ab inuicem no folum numero, fed fpecie etiam didingui. Illorum enim vnufquifquc proprium intelligibile confpicit ac fpecu- a dtuino cultu 8e 3 gratiarum a&iombu$ , neque talem I i Iatur.ita tamc vt perfcfliorcs imperfectioribus proprix erga alios fe exhibere qualem fe Deus erga fingulos ex- 1 J lumina,atqueeriam perfeitiora diuinaq; prxfcrtim de- hibet. Iidcm incelleCtus debent fibi , quoniam Deo de- 1 ferre atque impartiri pofsint^iuiufmodjqilumina ab ia- e- ii i). 111 ferioribus gtadatim recipiantur, donec ad poftremos deueniatur «quibus proprium erit ab omnibus nobi- lior ibus pctfici, ipfotque homines , de quorum inrclle- duali natura poftmodum dicendum erit , illuminare. Ipfas autem diuinas relationes externas, quatenus ad a- ttum dedudas , ac externa abfolutd conftitucntes , ab- ftra&oram intclligibiliu obij£a atque eflenefas, prout conftitututn cft ,vetc conftitucrc,ex co etiam patere poteft , quoniam talia obietta ea ratione deficiunt a fumma amplitudine diuini intdligibilis , intelligibilia omnia eminenter ac indiuifibiliter complcdentis , vt fimul tranfeendant corpora omnia vud cum his qux coi por;a eftentialitcr concomitantur. Sicuti enim Entis conceptus , etiam quacuifquc creaturarum conceptio- ne reieda , liberi exerceri poteft , quoniam innititur primo Enti , quod i nullo pendet , fed ifc cft : ita crea- tionis, manutentfonis , confummutionis, necnon cx terarumdiuinarum relationum conceptus libere ad a dum perducitur, otnifla quacunque rerum corporea- rum conceptione. Hoc autem manifefti conuincit, tales conceptus pri- mo ac pnrcipuc inniti non rebus corpotcis , fed his En- tibus qux eflent ialiter funt abftrada atque in fc manet. Qtixcunque enim corporibus primb aptantur abfque corporum conceptione conceptus non pat iunr. Eadem etiam fupponunc conceptus abftradorum intelligibilium «quos enumerauimus,haud fecus quam hi innitantur Entis conceptui coque ablato cofcqucn- ter corruant. Idc confirmatur ex natura humanx mentis , qux ( vt poftmodum clarius patere poter it)non tantum attinge- re poteft rerum omnium dlentias vritatcfque edentia les , fed etiam ad eafdem attingendas rcipta impellitur ac dirigitur ob quafdawobicdiones arque inicdiones, qux ab vnoquoque cognofcibili ac intelligibili cffluiV & humanam mentem vtcunque attingunt. At nifi diui narum relationum externarum rationes ahlolutctab ftradorum intelligibilium propriora obieda propone rent, illorum obiediua vetitas i nobis nullo pa&o at- tingi polTet.Nam nulli alij conceptus dantur.quibus ta le munus aferibendum (it. Itaque fatendum cftet has obiediones atque iniediones noftram imclligedi vim, necnon horum Entium intclligibilitatem , hac cx par- te fruftrari : quod Naturx ordo non patitur. Aliud c tiam inueniret fatis mirabile , humanam fcilicet men- tem percipere lenfibilia omnia, quorum intelligibilitas cft fumme infirma , pcrduciquc a.l idxani diuini in- telligibilis omnium lucidiflimi» in his vero, qux ab v- troque extremo manifefte didant , deficere, quod certe valde dilfotium eft. Sed aliqua dicenda funt, qux conftitutorutn intelli- gibihum dignitates , ac dignitatum gradus vtcunque docere poffiut. Exiftimandum cft, eos exterorum dignitatem excel- lere, qui propriori quadam ratione intuentur diuinx bonitatis clfufionem : hxc enim rcfpcdu creaturarum vlcitni finis rationem contincnt-Eandem ob caufam his fucccdent intellc&us , quibus datum eft diuinx verita- tis effufionern propiiori ratione confpiccre. Tertium locum obtinebunt , quicirca diuinx potentix effufio- nem ver lantur : hifque eadem ratione adiungentur, qui diuinx bonitatis , diuinx veritatis ,& diuinx potentix protenfionct^refpiciunt: quos eadem ferie fubfequen- tur, qui intuentur fimpliccm carundem extenfionem. In abftradtorum autem difpofitionibus.vt cx lpecic- rurn analogarum natura colligere licet , dignitatis ac originis prioritatrs non dilhnguntur , fed eadem, tam relpcdu dignitatis qnirn rclpedu originis, prioracen- fenda funt. Hxc tamen omnia , vti Deo placet , Oc fint & dicantur. Vniuctf. Inft. ad hom. perf. De Abflrallorum vtteUtgtbUutm bonuate , extftennatai rchjwi propnetattbtit nbfolmu & relatiuts, tuter nu , ac extentu. m V n c pro viribus cxplicandx funt extetx corun<*cm abftradlorum intelligibiltympro- 1 Hlorum bonitas defieret i diu»- Twjsvi na bonitate, non exeo tantiimquoniam non compleditur optimum edendi (latum eftentialitcr» fed ex co etiam quoniam propria vnicuiquc eden- di bonitas , inna propii; veritatis limites contine- tur. Quanuis aurem hi intclledusprovniufcuiufquegra- du optimum ciTendi modum admittant , huneque prx- cipuc non ad aliorum , fed ad proprium commodum ac bonum, illud tamen adipifei poliunt non cx propria, fed ex optimi Entis voluntate ac viitute. * Eorundem exiftentia quanuis ex certa aliqua circum- dantia,rcalivecircumfcriptione non coaittctor, deti- netur tamen intra certos terminos virtutis , que vnicui- que conuenit • Illorum etiam duratio talis quidem erit vt ad non clfe nullo patto fint prona, (fimplicia quippe funt,& carent quacunque contrariecate ) at neque ini- tio careb-r , neque illius peifcuerantia abfque diuin* bonitatis vfu perenniter confidet. Nam tales intrlle- dus.vt nouimus , a fc non funt. Simili rltione illorum vnitas neque omnia congeret , neque co padlo propria amplexabitur vt ab illis naturalia difiung) non poffiut. Idem fentiemium erit circa eorundem perfectionem» pulchritudinem ac virtutem interna refpicientem : ha- rum enim vnaqujquc & intra ccrtoslimices detinebi- tur , Sc ab eifdcm vtcunque feiungi porcri-. H;c autem mcommoda illis euenient, dum cx deprauato propriar libertatis vfu diuin; bonitati aductfan audebunt. runc 'iquidem illorum veritas ohlVurabuut^ bonitas depra- uabitur , exiftentia coarttabirur, duratio ad illorum in- ommodum pctfirtct Nam ad proprij “peris v fum ne- ^uc difpofica neque propcnfa etunt , fed ciufdcm abit- um prolcqucntur, idcoquc iinpcifcdilfiina arque de- formia fient , fimiilquedeuenicnr ad fummam oidinis perturbationem internam. Sicuti aurem, quatenusi diurna bonitate recedunt, his malis fubiiciuntur, ua ad- n;tentes diuin; bonitati cx decenti propri; liberratis vfu,exdiuma Iibcralitate , diuin; potenti;, diuin; ven- eatis ,& diuin^ bonitatis protenfionem ac effufionem experiri poftunt , fintulqucpt;ftantior:bus veritatis lu- minibus imbui , fumma beant udine frut,prxftant>orcm exiftendi modum confcqui,pctfcdhl'iima, pulcherrima» aefibi omnino conlcntientia reddi. Quod autem attinet ad horum intelligibilium inter- nas relationes, id tantummodo admonuifte fufficiet, hasidiuinis relationibus internis plurimum differre: diuin; (iquidem ita imern; funt , vt non taniiUm inter- na bona refpiciant , fed eadem etiam ab interno ad i pil- eantur. H; autem cx co intern; appellari polfunt»qth>- niam internam confummationem rcfpiciunt, cum neq» id , quod confummationem afTert , neque ipfa contam- inatio ex interno deduci poffir. Et h;c quidem verita- tem continent non foldm rcfpc£tu propri; conferua- rionis , vcriiin etiam rcfpcdu excitationum , perfedio- num «operationum , atque ipfiusfims lcu boni ; horum enim intelligibilium bonum sc operatio , quatenus ad iptum bonum perduccie poffunt, Dei virtute fulcien- da funt. Ex his omnibus quam tuti(lim& deducuntur n circa eorundem intelle&uum relationes excernas derari poftunt. Patet enim hos intcllcdus , quate- nus diuin; voluntati copulantur, ita illi adh;rere vt abfque illius nutu ncc velint, ncc poftint cxtcqdcre» protendere , Icu effundere ai extra feo potentiam , fcu fapientiam.fcu bonitatem fuam. Quatenus vero i Deo recedunt , ab ipfoquc repelluntur , cius voluntati fem- per aduerfari.ita tamen vt contra Dei voluntatem nihil perficere valeant. De Enttbiu, tjtu neque a f e, ne que per/e ,fcd in fc ope- rant» CT » /c* de hhtnanu mennbm. P • . i Contemplatio IU. Pars I. it fpeculationem Abftra^orum intelli- Eeibilium, qux ncc furit, ncc operamur i fc, 5 fed per fe , atque in fe.ca occurrunt qux cum __ 2in prima fui conrtitutionc per fe non operen- tur aut fint , in fe tamen vere S c operantur &: funt. Hxc (tt ex fuperioribus patet) quatenus in fe eflendi ac ope randi virtutem continenta intcllcrtualis fimplicifquc natur* ex ncceftiratc erunt» abllrartamq; cxiltendi ra- tionem vere admittent. Quatenus veto hanc intclligcndi virtutem in prima (ui conftitutionc per fe exercere non polfunt ,cffcntia- lKntclligibili , feu idxa omnino carcbunt » cx commu- ni Natur* ordine feiunda creari non poterunt,propria- que illorum vis intclligcndi confiftct cx fola recipiendi virtute .-quzcunqueciiimpropriointclligibili fcu idfa effentialitcrinfignita funt , atque cxcornm' niNjtur* ordine omnino feiunrta creari poflunt , non utu&m in fe,fed etiam per fc intelligunt : ideoque ad rccunduui rerum ordinem > ad ipfa fcil icct abftrarta intclligibilia, deducenda funt. Ex reda autem contemplandi ratione conaincimur, tertia Entium differentia data , tertium etiam rerum ordinem i exteris omnibus vere dtfiunrtu admittendum cTe.Entia autem, quibus imper fertiores hi intellegas increari debent , abftrartorum intclligi- bilium ordinem non ingredientur. Nouimus enim , his eflentialitcr conuenirc ,cx prima fui creatione fciun- rtim fubfiftcre , ac per fe operari. Neque etiam dicendum crir impetfertiores hos in- tellcdusfibi inuiccm copulari: hoc enim deftruic fin- gulorum (implicitarem atque in fc operandi virtutem: neque illorum copulatio alicui in :ntclligendi artu vl- lomadiamentum affert. Nam, quod intelligcre qui- dem poteft , fed per fe non intclhgit , alteri deferuire non poteft, quod eodem modbcffcrtum fit ad intclle- rtionem artu exercendam. Horum igitui intellcrtuum vnufquifque creandus c- rh intra aliquod Ens, ordinis imperfertioris , non ta- men in his qux non in fc fed perfe operantur: hxc e- nim(vt poftmodum dcmonftrabitur) neque per fc fub- fiftunt , neque aliorum fubfiftentix miniftratc polfunt, fed in his , qux licet non per fc , ncc in fc operentur, fi- bi inuiccm tamen , vt fuo loco patebit , ca ratione ad- hxrent ac copulantur ,vr vnumquodque vniufcuiufq; fubfiftentix deferuiae, ideoque ex communi coniun- rtionc corpora corporeafque virtutes pariant & con. feruenr. Cdm autem horum quxdam cognofccndi & fentteodi virtute fintprxdita, quxdam nihil vere fen- tirc feu percipere poflint,manifcftum cfl hanc imper- fertiorem intelligendi virtutem ( quam ad hominum efle pertinere tute afferendum cft)non adiungi his qux i cognofccndi artu deficiunt , fed fentientibus ac per- cipientibus : neque horum vnicuique, fed illis tantum- modo quorum fentiendi virtus exteras longe excellit, illa fcilicet , quam fimiliter ad hominis naturam perti- nere ex naturalis fcientix dcmonftrationibus pcrcipic- mus.Dccct fiquidem , vt imperfertiflima virtus perfe- ftioris ordinis ,inquo continentur intclligibilia om- nia ,copulctur virtuti perfertiflirnx itnpcrfertioris or dinis,ad quem fcnfibilia pertinent , illique adiunrta exteris omn/usaCfirtat & prxfit. Nam qux fibi inuiccm funt proximiora ,facilius ac vtiliuS aflociantur. De ratione qua humatu mens humatus corporibus t an quam propru illorum forma aaotngttur. cl quis autem pcrcunrtctur, quanam rationi | virtus ordinis intclligibilis , his qux fenfibi- $lium ordinem ingrediuntur, rerte copulari ? pofflt ac copuletur , (ni fallimur) rcfponden- dum crithuiufmodi copulationes ab his non ctfcom nino diflimiles quibus fenfibilium formx his adiungi folcrt qux ex certorum accidentium gradibus pcrle- 114 rtioribus difponunrur. Nam rerum fenfibilium formx dum ad Enria intclligibilia referuntur, eam proportio- nem prxfc ferunt, quam inter accidentia & fotmasfen- fibilium reperiri non dubitamus. Que madmodu igitur fcnfibiies formx his adiungun- tur in quibus accidentia confona qulm maxitnd inten- fa ac perferta funt , vt puta Ignis forma his in quibus caliditas accidentalis efl fumme inrcnfa,na intcllertua- Iis vis imperfertior cx diuin* bomratis vf his mereatur qux perfertifiima fentiendi virtute funt prxdira. Hxc vero intelligendi virtus adhxrebit eidem fenfi- bilium formx per fert ifTimx , non unquam piopiia il- lius forma yfedtanquam forma totius compofiti, quod ex formx fenfibilis perfertiffimx adeptione ad intelli- gendi virtutem admittendam difponitur* haud fccus quam forma ignis fubftantialis ingreditur illud quod fumme cfl calidum, vt forma non huius caiiditacis Ium» mc cft calidum , vt fdrma nori huius caliduatis fumme inccnfx,fed totius compofiti ,quodob huiufmodica- liditatcm difponitur ad formx ignex confccutionctn. Hxc vero intelligendi vinus nondeflruct fcnfibjlcm virtutem cui adiungitur , fed illam potius*perficiet vnl cum exteris omnibus qux recipienti infunt , atque ad longe prxfiantiorcm ordinem perducet , vt intclligcn- di vim afTocict :idem quippe pro rerum natura cuenx cahditati accidentali , duin forma ignis inducitur, tunc fiquidem ingreditur quodammodo ordinem fubftantia- lem. Quapropter, liqui* attendens communem hominfi ortum , aflcrat humano corpori formato nullaque ad- huc viuendi feu fentiendi virtute prxdito , intclligcndi virtutem adiungi,hunc Naturf ordinem immutare cre» dendum efl. Ea cniin qux magis perferta funt ab intcl- lertuahs natur* copulatione feccrnct , & longe im- petfertiora illi adiunget. Prxtcrea fibi aduerfabitur: nam patere poteflex naturalis fcientix dcmonftrationi- bus.in humani corporis formatione cor prxccdcrc for- mationem totius corporis.In corde autem vita & fen- tiendi vis manffedc incfl Sc excreetur. Igitur, fi in com- muni hominum ortu humanum corpus rationi aditum prxbet, hoc viuendi ac fentiendi virtute proditum effc necefTc efl. Nam humanum corpus , cuius rationalis a- nima efl vera forma,non conilituitur abfque vfu virtu- tis viucnris ac fencientis. Qui vero ad id deueniunt, vt opinentur intelligendi virtute accedente, fentiendi virtutes ac reliquas im- perfertiores dellrui , mentem aurem ipfam hoium mu- nia fuflincre , alia quadam ratione eundem Naturx or- dinem perturbare videntur:nam(vtpollmodum dc ind- urabitur, ac ipfa experientia docet ) corruptio omnis efl a contrario, intelligendi autem vinus fentiendi vir- tuti non cfl contraria, fed illi qulm maxime confona. Quod cx eo pr$cipuc pateie poteft, quoniam fentiendi virtus intclligcndi virtuti aditum prxbet. H$c tamen fententia catcnais admittenda effet , qua- tenus corrupronis vox nd dcftrurt ionem, fed fummam immutationem obiicir. Nam ( vtex fuperioribus colli- gere licet)fenfitiua potentia, quf exterarum omni irm cft prxftantiffima, ac reliquas omnes corporeas viitu- tesad hominis EfTc vteunque attinentes perficit, abfor- betur quodammodo vnl cum cfteris ex accclfu mtclle.- rtualis virtutis. Hominum enim natuta tranftccodit ef- fcntialitcr fimpliccm fenfibilium ordinem: ideoque ex- tera, qux ad hominis pertinent Eflc, cx prxfcntia io. tellertus^ouum eflendi modum adipifeuntur , inrelli- * gendienim virtus fimul in fc manet, & adimpcifertio- rum virtutum vnamqulque diffunditur ac fingulas hu- manas reddit. His autem cx eo etiam libentius aflcnri- mur, quoniam bac ratione tanrummodo rerum omnjum nexusac copulatio retineri poteft. Patet autem, ca qux ab vnico principio pendent eoque optimo, nifi illius impulfibus aductfcntur, & fc inuiccm diligere & ad communem fontem pro viribus properare. At horum vnumquodque vanum fic inutile reddere- ur, fi perfertifiima fentiendi vinus vnl cum reliquis corporeis non fubiicitur imperfertiflGmx intelligendi virtuti qux fummo bono adhxrcrcpotcll , epemque )l6 Vniuerf Inft. adhom.pcrf. 115 omne* libi minillranres in fe ac per Te ad idem fum. mum bonum pro vniufcuiufque capcu perducere. Falfd etiam conftirutum elfct , hominem rerum om- nium vinculum ac nexum cfle.Ncque enim vere omnia copularet , (i fentiendi virtutes, qux omnium corporea- rum virtutum dignitatem excellunt, non tantum repel- leret fcd etiam dcflrucret. / Sed exortam contemplationem profequamur. Dici- mus igitur hos intclledlus vere pluris ede, ac humano- rum corporum numerum adxquarc. Paret enim vni- cum imrflcdtum , neque corporibus omnibus aptari potfe , neque in corporum lingulis increari.Nam hoc admilio , fequerctur eundem intcllc&um fimul & elTe & non clTc. Idem incommodum , aliaque non pauca pariemur, fu (linentes huius ordinis incclledlus plurcs quidem cf- fc , fcd lingulos : ccna quadain ferie cx vno corpore in aliud tranfmigrarc: his enim admiflisfequetetur hos intelledus fcu proprio bono ac fine fruftrari , feu Fioft proprij boni adeptionem ab illius firuitionc diuel- i : quorum neutrum rerum ordo confummatitfi.-nus patitur. Prpterea, cdmfiugulis commune fit proprio mtclligibili propriaque idxa carere, manilcllum cll, hos cx puro intclbgibili gradu ab initiccm difccrni non polle. Alia igitur ratione abinuicem difeernentur , ex v- niufcuiufque fcilicet ad certum corpus relatione , nec- non ex his qux excorporibus contrahunt, feu etiam il- lis imprimuntur unquam cx lignis notiique intimiori- bus. At, (I plura corpora tanquam libi propria alfumant, hutus difcrctionisratio penitus euanclccret , quod Na- turx cll dilTonum. Horum autem intellewluum libertas vera quidem c* rit.fcd non abfoluta. Primum pluribus rationibus dcmonftrari poteft , ex coque in primis, quoniam ht intellcdlus cx propria na- tura in fc operantur • atuue proprix operationis fru- dlum in fe recipiunt,quod nihil aliud cll quam libi cf- . fentialiter prxclfc veiaquc libertate frui , atque etiam fcad optimum finem dirigere optimique adnxlioncm admittere polfc. Secundum cx his patere potcll qux circa illorum ef- fenciam explicata funt. Neque enim hi intellctius ea tantummodo ratione dcuinciuntur»qua abflradla intel- ligibilia Deo teneri diximus , fed longe etiam firmiori. Deo fiquidem acceptum referre debent non tanribn proprium Elfe, fcd propria etiam corpora , extetaque corpora omnia qux illis exdiuina bonitate ac liberali- tatecopiofc elargiuntur ,tuin ad proprij corporis con- feruationem & vfum > tum ad animi exhilarationem mcntifque illuti rationem : quoruin vnumquodque fic- Uti vere cll maximu.u.ita etiam quamaxime deuincit. Quod vero attinet ad rationes , quibus communiffi- mx Entium omnium proprietates tam abfolut r quam relatiux,tam interiores quam exteriores, his intellcdli- bus adiunguncur atque inhxrent , (undique ad varias immutationes,qux ab tifdem intellegi ibus admitti pof- funt obreClum fcu deprauatum proprix libertatis v- fum , admonuiff: fufficiet horutn duplicem llaium ad- mittendum e(Te , intelledlualem fcilicet & corporeum. Ea qux pertinent ad intellcdlualem illorum (latum colligenda lunt ex his qux didla fuere circa intellegas in fe manentes,hoc tantdm prxterea anitnaducrfo , ho- * rum fcilicet rcdlum feu deprauatum libertatis vfum ex his tantummodo eliciendum elfe , qux dum corporali- tcrexillunc redi fcu perperam eligunt , profequuntur ad ooerantur. Qux vero attinent ad corporeum eorun- dem exiftendi modum , dcmonllranda erunt a feientia naturali, fcu etiam ab ipfa humanorum adluum dire ariccphilofophia. Neque enim abfquc pleniori per- ceptione corporcacum vittutum hjc teUc concipi pol- func De neque a fetrnfue tnfefant ,fed fer fc offerantur , feu de his , epu ab ah:s recepta , propriam i n spjo recipiente vim retinent u-que exercent. 8£^V® V « humani inrclle&us differentiis tranfpo- litis pet fe operantur , fed non in fc , nihil a- hud erunt quam virtutes, qux ex externarum ** relationum vfu ab agente cllluunt, quatenus i recipiente rctentx , illius vim multipliciter immutare polTunt. Has ad duos prxeipuos ordines redigendas clTc arbi- tramur. Eorum enim qux funt quadam inrellcdluati na- tura funt prxdita, quxdam inrellcduali virtute delii- tuuntur. Ea autem qux ab intellcdtuali natu. a admit- ti folent, haud fecus ab his differunt qux axorporibus comprehenduntur quam intellcdlus ipli i corporibus differunt- Horum ordinum primus tantummodo in prxfentia attendendus erit. Nam qux hattenus contemplati fu- mus funt intellcdlus. Poftmodum veto explicabitur fecundus ordo, perceptis, prout huieprimx si:ntix conuenie , differentiis Entium , qux int£siigendj vi carent. Ex his autem , qux fuperiusa nobis t polita funt, fa- cile colligere licet, primum ordinem ii< Uc» pa«cs he- rum diflinguendum elfe. Prima conAituitur ex co relationis vfu, quo rcfpcdlu agentis, potentix extendo , protendo, ac effufio exer- ceri folct : rcfpcdlu verb recipientis .exterux potentiae adnullio, detentio, ac redundantia. Secunda deducitur exeo relationum externarum v- fu , quo agens proprix veritatis extenfionem , proten- fionem, ac ctfufionem operatur.recipiens verb eandem lufclpiens , ac retinens , illuilratur ac decoratur. Terria ex tertio relationum externarum vfu , quo a- gens propriam bonitatem extendit , protendit, atque effundit ; recipiens vero eandem fufeipiens ac rerinen* prxAantiora bona confequitur, fcu etiam ad bcatitudi- nem perducitur. His omnibus commune erit cx propria natura rece- ptibilia tantummodo cfle , neque extra recipientem fubfillcre polfc. Ex eo igitur quod in fe non operantur nec funt.inrel- ledluali virtute carent «proprioqoe inrclligibili defti- tuuntur , neque aliena iutclligibtlix alienafve idxas in- tueri polTunt.Ex eo verb quod per fc operantur , (impii- c ia funt, atque eo magis, quoniam a fimplicibus ef- fluunt ac recipiuntur. Ex his autem manifeflum cll, Entia hxc ita receptibilia elfe , vt ipfa nihil recipiant. Patet enim fimplicia , qux in fc recipiunt , cx necedica- te in fc ede atque operari, neque ad pr$ fentem ordinem pertinere, fcd ad prxllantiorcs , intelligibilium fcilicet &: intelligentium de quibus iam didtum eft. Patet quinetiam , ex horum receptibilium concuifu neque recipientium, neque receptorum eflcntlam mu- tari, neque ctrcntlalem compofinoncm oriri. Hoc enim admilio , hxc recepta non amplius per fe operarentur fcd tanquam recipientis pattes. Sicuri autem horum Entium fons atque initium Deus Optimus Maximus (latucndus prxeipue cll ,ira hominum intellcdlus eorum terminus -.que receptor propriori ratione appellandus erit. Ciitn enim rece- ptio recipientis defedtum , effufio vcroperftdioncm arguat , Deo , omnium perfcdiiflimo , rantummgdo ef- fundere conucnit , Humano vero intelledlui , om- nium impcrfcdiflimo , tantbm recipere. Mediis au* cem intellectibus »vtrumquc aptari poterit, magis ta- men ac minus, prout prxllantiorcs (eu minus prxftan- tes ordines ingrediuntur . Harum autem cxtctifionum, qux ab mtclligibilibus pendent , atque ab cifdcm intelligentibus recipiuntur , imaginem aliquam in- tuebimur , attendentes propofitionutn fcu veritatum mutuas relationes. Hx cmmficuti veritatem in fe -ma- nentium fpecimcn retinent , ira ad illarum perce- ptioni quitutiliml nos manu ducunt ; comoniffimi fl- quidem principiis vis, quade vnoquoque veruefle v*t affirmare vel negare allcritur.quxque extenditur ad de- 117 monftrationum indetnonftrabilia principia, ad demon- Orationum coqclufiones,&r ad exteras omnes veritates, dioinz virtutis fpecimcn refert .neque tantdm quate- nutomnia virtute continet, atque abfque vlla fui muta- tione omnia quodammodo effundit . icd etiam quate- nus tam produtfa rcfpicieas omnia firmat, omnia robo- rat^uque omnia illuftrat. Quemadmodum entm Deus Opttm.Max.primo abftra&a intcUigibilu, illorum E"C non dcftrucns, roborat, illuftrat, ac pcrficit,ua primum feoc principium proprii claptatis ac certitudinis vim in principia , in demonftrabilia iniicit ^ iliique nulla ex parte immeans illuftrat ac roborat.Simili ratione que- admodmnDcusOpt.Maxjtbfttaftorum intelligibilium miniftcrns fxpe adiun&s , humanas mentes .qux ex propnj intelligibilissi veritatem nan intuentur, atque ionclufionum demonftrandarum natuum imitantur, ^boratUUuftrai, atque ad perferiora dirigit , ita idem principium non tantdm principia indemonftrabilia.fcd demonftrabiles etiam conduiioncs .eorundem princi- piorurfi virtute adiunda , confirmat ac certa reddit. Si quis autem hia veritates, qux extra humanam mentem noocqnfiftunc»tinquamin fc manentes , ac fmgulali bete exercentes, bncipiat ;confcntucquc illam , qux exteris onintbus jirtteft fingulafqu e tutatur , exteras o- moesin fc adu fcdemincut^r atque indiuifibilitcr com rincre , hic excarundxm vetitatum difpofitionc facile coniedare poterit, non rantiim certos lingularum crca- cutanfm terminos dari , fed etiam quanam ratione a creatore, qui termino caret, eftluant ac fuftincantur, atque etiam quonam pa^lo illius lumine adiumetifque dcftiwtx infirmentur atque obtencbicntur, haud lecus qoim conclufionis vcritas/i nulla principiorum ac pri mx certitudinis vis ad illam deueniat. Entia vero qux fpcculamur , prout fcu potentix, feu veritatis, feu bonitatis cxtenftonem continent, certis quibufdam nominibus fortalle proferenda funt. Nam, quatenus bonitatem rcfpiciunt , dona fcu gratuita ap- pellanda videnjur : quatenus veritatis vim reterunt, ra- tiones feu veritatis lumina : quatenus potentix magis aptantur , virtutes. Siquis autem percun^ctur de illorum libertate ac reliquis proprietatibus , ni lallimur , rcfpondcndum C' rit» horum Entium libertatem nullam elfc. Nam mfc- ipfis non operantur.Sanciendum tamen cft , ea adauge- re quiro maxaroe polfc libertatem recipientis , atque illius vfum dirigere, Idem etiam eucnit refpcdu com- muniffira arum proprietatum. Nam fimili ratione cotum obiedina veritas in feipfa qblcura, ac tortaffe nulla, ad recipientis vtilitatem difticiliora dilucidare atqvquim larifiitna reddere poterit. Veritas comprchcnliua , in feip{a nulla, recipientis comprehendendi v im ita adau- get vt ftiperiora intueri poffir , quod proprix virtuti abfnue huiufmodt receptione non datur.fimiluquc ref- pectu bonitatis, exiftctix,durationis, vilitatis, perfedtio • nis.pulchritudinis, atque internaedifpofitionis cucniec. Contemplatio  J)e Entibm.rju* ncejuc *fe funt , nerjue perfectu m fc * operafiruryfcd cx cohiunllionc fubjiflunt , & pnmo defebsUr.ti.tlt illorum virtute (jtjuMtnt.it e. | V r n t v s rerum ordo , qui cx prima hac 5diuid£di ratione poftrcmus obiicitur, ea com { pleditur Entia, qux neque per fe , neque in fe Soperantur aut funt.H jc autem(vt cx conftiru- tis patct)quatenusperfe non operantur, fimplicitcr no confiftcnc. Quatenus autem non operantur in fe, neque nmplicTa.ncquc intclledualis naturx erunt. His igitur commune erit, copulari aliis Entibus , feu virrutibus, • Ux fimiliter neque in fe.ncquc per fc operantur, ita ca- rj>envt illarum nulla aut copulationem prxccdac , auc c ura «ara confiftetc poftlt , fed limul collcdx coniun- ftutn aliquod conftimant, cui aptetur proprium quod- 118 dam munus, adqtiod perficiendum fingulx virtutes coniundx propria quadam ratione deferuiant. Hxc ita ftatuenda efle vmiiquiTque intueri poreft. nJ fi hx virtutes ad inuiccm copulandx , copulationem prxcedant , intcriin vero fimplicitcr confidam , fcu fi poft copulationem ad fimplicem ertendi modum aliqua ratione deduci pofltnt , fatendum cft eas et iam per fc &— in fe operari, na cum nihil inutile dctur,quod (implici- ter cft, fimplicitcr etiam operetur ncedte cft. Ad alium igitur Entium ordinem dedocendx erunt, neque ad cum pertinebunt de quo nuc cft : fcftho. Quod fi non conftituant coniundum vere vnum atque ad mti- nus aliquod prxlbndum idoneum, fcu illarum vnaquac- que propria quadam ratlotic muneri huic n& infetuut, led communi tantum ratione, vt pluribus hominibus e- ucnit.qui ad grauc aliquod trahendu fcu impcllrdu cd- curru:it,neccirari6 dicendum erit illaru concurfum v4l omnino inutile cfle.veldcfctuircnS ad munus aliquod inducendu , fed ad iam jndudum facilius cxercxnduid. Sequeretur «iam , eas ab inuicem difiungi pbfte , (1- cut & homines fimul operantes difiunguntur : quorum vnuntquodque communi rerum difpofitioni repugnat. & fuperioribus contradicit. Sicuti autem his virtutibus commune cft,infc non operari, ita etiam cifdcni com- mune erit proprix operationis frudum iri fe non colli: gere , neque fibi vere inferuirc, ldcbquctalcs virtutes vera liberrate cligcndiuc virtute prxditx non cruut.fed cx Naturx impulfU proprios aftus exercere poterunt; At quxrcndum cft, quotnam virtutes ad horum coni iundtorum conftitutioncm fint nccclfarix , nectton.an talia coniunda plura vc! non plura fint. Conftat virtu- tem aliquam primo requiri , qux totius coniundi bono prxeipue inferuirc pofltt , cuique cztcrx omnes mini- ftrent: hac enim(quatn fubftantiarem appellare licet)a- blata, nulla horum coniundorum vnitas.nullufquc nc- xus dcmonftrari poreft. Huic vero fubftantiali virtuti extendo , continua fci- licet quantitas, necellario adiungenda cft.eaenimquf extentione cficntialiter carent, indiuifibiliter.atque feu per fe,feu in fe exerceri poftunt.Harum autem virtutum nullam, feu per fc,feu in fe exerceri conftituuim cft.Mas igitur exquantitate extendi atque diffundi,& vere cor- pot eas efte.necclfc eft.Cilm autem quantitas, vt eft qua- titas , non cantdm diuifibilis fit , fed etiam diuifibilis in infinitum.hx fubftantix,vt quantx funt , fimiliter diui- fibilcs erunt. Vtrum auccin omnes adlu diuidi pofsint, & vtrum ex diuifionc patiantur vel pereant ,cx fingula- rura naturis dcmonftrandumerit. Ideo vero ipfa quan- titas cft diuifibilis in infinitum, quoniam cx extcnlionc coftituitu,& extentio cx indiuihbilibus coponi no po- teft .‘indiQifibite enim indiuifibili adiundum illud ne* *- ceftario tangit,non ratione extremi, led ratione totius- Ideo neque propriam indiuifibilitatem exuere poteft, neque alienam amouere: nam quod tangit, non ratione totius, fed partis extremx tantum dmifibile cft , 5: non radiuiiibile,vr accipitur. Sicuti Igitur extenfio non co- ponitur ex indiuifibilibus,ita ad indiuifibrlia rclolui n3 poteft. Hoc autem nihil aliud cft quim in infinitum di- uifibilc efte. patet fiquidem id quod in Infinitum diut* fibile non cft, ad indiuifibilia tandem , tanquam ad fui partcs.perduccndum circ,fiinulq; ex horum coaccr- uatione rurfum pofte conftitui. Sicuti autem quantitas continua diuifibilis cft in infinitum, ita quantitas dif- creta, numerus fcilicet,in infinitum poteft adaugeri, et diuifionis enim protentione partium quantitas fempet diminuitur, illaruinque numerus femper adaugetur: in- finitus tamen numerus non datur, quoniam neque infi- nirz diuifiones adu exerceri poftunt , licet quantitas ifl infinitum fi; diuifibilis : talis fiquidem potentix boni- tas confilln in eadem potentia, non autem in illius a&u: nam tendit non ad perfcttionem,fcd ad dcftrudlioncm. Quamuis autem cx quantitatis continux diuifione, partium diuifardm numerus adaugeatur, no tamen idc.o 1’ cenfendum cft quantitatem continuam numero natura priorem effemam ipfam quantitatem continuam , fiue indiuifafiucdiuifafit, vmtai ncccflaiio concomitaturj 119 qux ex Tui natura indiuifibilis eft. Ideoque,dum totum diuiditur, illius vnitas expanditur potius fcu diffundi- tur quam diuiditur : eadem quipp. vnitatis ratio i qux ■eft in toto , 3 fingulis partibus retinetur, neque taniiitt dum fetuoftim rcfpiciuntur , fed etiam dum fibi inui- cem alTociantur. Nam dualitas etiam Sc trinitas pro- ptiamvnitans rationem retinent , necnon quaternitas & quinitas,& exterx qux plurium concurfum referunt, Jicct imperfectiores cenfcri poffinc. primorum namque parium fcu imparium concurlum fcu repetitionem rete- runt,8c veri primx non funf. Exccmfx veru quantitatis indiuifibilitas attendi poteft rcfpeCtu omnium trium dimenfionuni , longitudinis fciiicet,latitudjnis ,ac profunditatis .vtpundum ref- pedu duarum d im en fio num, latitudinis fcilicet ac lon- gitudinis , vj linea : 8c rcfpcdu vnius dimenfionis, lon- gitudinis fcilicct, vt fupcrficies.Igitur allercndum erit, neque lineam ex pun&is componi^nequefupcrficicm ex lineis , neque foltdum cx fuperficicbus. Patet tamen florum indiuifibilium nullum fciiindtim dari. -punita enim adhxrcnt lineis , linex fupcrficiei , fupcrficics corpori. Quanuis autein quantitas omnis fubftantiali virtuti efTcntialitcr copuletur , ipfa tamen .quantitas ac fingu- !x illius dimcidioncs ac termini abftraCtc ac (eiundim mente concipi polliint : a: que etiam rcfpici,tanquatn demonftrationuin fubieda. Nam hoium vnumquod- que certis 'proprietatibus infignitur , qux de illis per propria principia dcmonfixari polTunt. Et hxc quidem contemplatio Geometriam cofticuic, ficuti numerus Arhitmeticam par it. Nam ipfe fimiliter ( licet extia numerabile non coufiftat ) abllrade ac Ic iundiin intueri poteft. Vniiicrf. Inft. adhom. perf. De communi operatione fubjlanru corporee , fcu de motu locali. ^2 T explicandum nunc eft , quxnam operatio fj aferibenda fit his fubllantiis extenfis ,1'eu cor- £ poreis • g Accipientes aute, tales virtutes fubftantia- lesob eflcntialem exienfionis copulationem a fe quo dammodo egredi , Sc per totam extenfionem effundi, tutiffime affirmabimus , illius etiam operationem ean- dem effufionem ex neccffirate referre , idcoquc nihil a liudcflfc quam motum localem, atque illum prxeipue quo fubftantia corporea ad certum altum deduda fc mfam moucrc poteft. Nam cdm operatio efTcntialisne- cefTaribrei operantis bonum vtcunquercfpiciat , circa eandem verfetur nccelfeeft- Prfterea impoffibile eft corpus, aliquod aliud externuin corpus mouerc , mfi fev iplum moueat. Sed aliqua attentio adhibenda eft, vc percipiamus quonam pado corpus feipfum moucic poffir. Nam mouere Sc moueri oppofita funt.!taque im- poffibile eft inouentem , quatenus eft mouens, mouet i: Sc motum , quatenus eft motum, mouere, corpus verb feipfum mouens , moucntisac moti parres neceflarib fuftinct. Quanam igitur ratione defendi poterit, mo- uentem,vtmouentem,non moueri : Se motum , vtmo- turiT, non mouere? Huic ardux difficultati rcde,ni fal- limur, fatisfaciemus , animaduertentes nullum incon- ueniens feqUi , fi mouens , quod vt mouens non moue- cur, quatenus mobili clfcntialiter eft coniundum.reipfa moucatur ,Sc Ii morum , quod vt motum non mouet, quatenus mouenti eireutialiter coniundum rtipfa ino ueat: tunc fiquidem mouens moucbitui quidem, at non primo, fed confequenrcr ,8c motum mouebit fimiliter non primo, fed confequcnter. ' Manifcftum vero eft hxc in fubfhnqarum corporea- rum motu admirabili quadam ratione affbciari.Quam- uis enim virtus lubftantialis , tanquam przcipua , affe- rat mouendi virtutem , 8c motus recipiendi apeitudo extenfioni aferibenda fit : nihilominus harum vnaqux- lio' que, ficuti rcfpedu 'effentix fibi inuicCin efferit ia liter copulantur, ita refpedu ctfbntialis operilionts eandem copulationem cx neceffititeretinenr.lraque neceflarid etiam vtraque mouetur, ita tamen virtus fubftantia- lis primo moueat, 8c moueatof cphfequ^nter, quatcriUs fcilicct eft extenfa:Ejctcnfioec6ntti primo moneatur, & moueat conlcquenter , quatenus fcilicct fubftancialeni Virtutem complcditur. * ‘ 1 Hinc colligere licet, motum localcmiiihilalrud effe gulm aduin JfJius potent jxquxfabfhntix extctifx-e& Icrttialitcr conuenit , quatenus eft extertfa , 3 ftibR-iritri exrenCi , quatenus eft fubftantia. Cdni r-. . potentia fubftantix extenfx.vt eft txtenfi, fit mobilitas, fitttaf- dem fubftanthr extenfx, vis,qaatenils cIbfubftantTa,ref- piciat motum quem efficere poteft, manifcftum eft, datat , huius potenrix confUmmarione ac adu , moram darii Sc cx motus conftitutionc talis pdtentixadum confla tui. Siquis autem dicat, motum efTc aftubi mobilis, «^aa- tenus mobile a moufcnte, hic ignotum per ignot£fti de- finiet. Nam dum ignoraturquid fit motus ‘..hui occul- tum eft quid per mobilrsacmouenris 'ocei concipia- tur : vel , fi hxc nota funt , ignorari fe m poteft quid fit motus. Conftituta veto motus dr*jiii: -mm locali motui aptari poteft , fiue fit ab intrfnicco , ddm fcllteet aliquis vel aliquod feipfom mthict : fiue ab cxjtfnfetfd, dum fcilicet aliquod ao alio mouetur. Nam quxcUnque moucnt , fiue lc , fiue alia moueant , exercent vim fiib- ftantialem, Sc quxeunque mouentur, fe% 3 fe feu'ab'a- liismoueantur, mouciuur, quatenus exrenfafurtr: ’ ?r‘ Ex his autem qux circa motus effentiam enarrata funt, deducitur quam tutiffime, acceffum ac reeefTum i motu feiungi i.on poffe. *Nam,quod mouetur necefla- rib recedit -b vno rermino Sc accedit ad alium : fi enim y a nullo recedit ,& ad nullum accedit, quicfcit&r non ' mouetur. Id vero vciritatsrm continet non tantum dum mobile per aliud corpus defertur , fed *tiatn dum per feipfum mouetur, vt in conuerfionibusifuenir. Tuhc fiquidem fingulx mobilis partes a certo termino ad Cer- tum terminum defcruntui. Colligitur etiam, motum abfque aliqua quiete non dari.Pofico enim, id quod mouetur recedere ab vuo Sc ad aliud rendere , fcquitur,id a quo receditur , Sc id ad quod acceditur , vel quiefeere, vc 1 rcfpettu illius quod mouetur quiefccnris partes fuftinere , tardius fcilicet moueri. Exquoidem lcquitur ; nam m quibus magis ac mimrs locum habent , extrema etiam admittenda funt , ea vero iu motu funt fumtna velocitas & fum- ma quies. Prxtcrca.qaamuis operatio , vt operatio, bona fic , Sc motus propriam quandain bonitatem retineat , nihilo- minus id quod prxcipuc permotum intenditur, eft no- N ua habitudo, fcu moucntis ad alia ,feu aliorum ad mo- uentem , fcu vttiufquead vtrunque. Patet autein he^c dari non poffe abfque alia quiete, fcu abfolut£, fcu rep pedtu motus qui excrcttur. Demonftratur quoque nullam extenfam fubflantiam in infinitum protendi poife , talcfque fubftantias ex ne- ccffitatc plures cfle , non tamen infinitas numero. Nara fi daretur corporea fubftantia infinitx •* ^ naiAci termino recedere neque ad vllum terminum accede- re pofset. Infinitum enim rermino caret. Immobilis i- gitur erit ac omnino inutilis, tum fibi tum alus, quod Natura non patitur . Prxtcrca quxrcndum c.fct , an tale corpus diuidi poffit veldiuifioncm omnem refu- giat. Si dicatur illud diutfionem non admittere , f*n- teudum erit illud inJiuifibilecfie Sc extenfione care- re . At didtum eft illud non tantihn elfe extenfum, fed etiam in infinitum cxtenfuin. Eiit igitur fimul ea- renium Sc non exienfum , infinitum ficlndiuifibile . Sl verb admittatur tale corpus diuifibile effe,adm-ttfdum confcquenter erit illud partes terminatas habere / at- que ex harum feiundtione diminui : quorum smum- quodque infiniti naturam fimiliter ddtruir. Si corpore* fubftantix non eflent plutes , fed vnfca tantum, motus inutilis eflet , neque bonum iliquod af- ferret fcu huic voico mobili qu&dc-^dcm femper t!if-^ T2I po (itionem tam ex moti qulra ex quiete confcrttat) feu aliis, cdm nullum alitd detur corpus.Sifubftantix mo- biles edent numero iifinitx , ad inuicem difpont ac ti- bi inuicem dclerum non potient , quod Natur* ordo non patitur. Ipfcmtem motus , quoniam abfque fpa- cio non datur , & fpatium omne Sc fingulx illius partes funtcxtenfx Sani infinitum diuifibiles , fimiliter dtuifi- biliscrit in infiritum. Nam in vnoquoque pundo fpa- ti; cermin iri p«cft , St ab vnoquoque exordiri.Erit ta- men infinitus non adu , fed potentia, quoniam ipfa quoque cttenio in infinitum diuifibilis adu infinita non cl* i * 1 , (ed ex neceflitate terminata Sc finita. Motus vero ic extenfionis feu fpatij termini non eo- dem modofe oabent >' extentionis enim termini cx- •enfiom adhxtcnt , illique interni funt , motus vero ermini motui nonadhxrcnr , neque illi interni funt, *ed ex ncceffitate externi : fumuntur fiquidema quie- C, qux motum omnem excludit. In extenfione i- '*tur datur primum & vltimum , illius fcilicec extre- ma, ^.otasveti neque ptimum neque vltimum ad- mittit. N-m fi dicatur, in motu dari primuin Sc vl- imum quxrndum erit, anhxcfint partes motus vel non. Si dicantur jfe partes, fatendum erit in eifdcm mo- tum effe . Non igitur erunt primum feu vltimum motus. Si dicantur motus partes non efle , aflentiri cogimur m illis nullum motum eltc, fcd quietem tan- tdm,exqua conftituuntur termini motui non interni fcd externi , vt didum eft. Hxc ex fpatij etiam natura confirmari poliunt. Pundacnimin quibus motus in* cboarur ac terminatur , attenduntur in motu vt termi- ti magnitudinis cxtcnlx.per quam motus exercetur, aon autem tanquain termini ipfius motus. Igitur, fic- ati fpaciis, vt fic induti , primum feu vltimum indiuifi- bile dari non poteft, elfct enim fimul inclutum & non nelufum , ita neque inorus , qui intra eofdem termi- nos exercetur , primum feu vltimum admittendum tft. Ex his vero colligendum eft , motum interrumpi po- tius quim diuidi. Hxc autem inter fc differunt: nam diurno exrenfiooem adu exiftentem fccat , illa non corrupta , interruptio vero incrementis ac profecutio- ni obfiftit , motumque corrumpit . Ex cifdem etiam dcmonftratur , motum , alium motum afe diftindum, tangere nonpofle, vt linea aliam lineam Afc diti indam tangit. Ea enim fe tangunt , quorum exwcroa fingulis .ntema funt fimul. At motus terminis internis caret, igitur , ficuti necetfarib datur quies media inter mo- rum & motum , ita impolfibilc eft motum tangere a. iom motum a te difiundutn. Contemplatio III. Pars I. 122 corporearum fubftantierum extentionibus efTentialiter conuenire referri potfcad aliquod immobile, fiue id cx propria natura certo aliquo motu omnino carcar, feu ex humanx rationis vi conceptum immobilis vtcun* 3uc retineat, f-lam , Itac relatione data , necetfarib dan- umctl certam quandam mcnfuramconftirui.qux co* porum mobilinm extenfioni innititur , non quatenus mobilia funt. fcd quatenusfubicda huic commcnfura- tioni.quam idcb vere immobilem ctfe conuinciinus, quoniam aliquo corpore , feu aliqua corporis parte ab ea recedente , ipfa vere perfiftit immobilis , licet fulci- ta noua corporis fuperingredientis extentione. Hxc igi- tur immobilis coinmenfurabilitas Locum pariet , & ni- li atTcntiamur hanc vere efTe ipfius Loci naturam , ad id delabcinur, vt fi quis fupponar totam corporom mo- lem, vel corpus aliquod quod extera compledatur cor- pora , vnico ferri motu . fateri cogatur hxc(qux inani- fefte mouctur ) quiefeere potius quam moueri.Nam cx tali motu neque totum feu a fe,feu ab alio corpore rece- dit , neque partium aliqua elongatur, feu i fc,feu 1 par- tibus coniundis , fcd omnia eundem datum retinent. l’atet autem , accctTus ac reccffus rationibus amotis , ti- mui motum auferri Prxterca admittendum effer, vel dari extenfionem fine fubftautia, vel Locum ipfum mo- ucri.quod timui 8c Loci & motus naturam deftruir. Nam fi Locus mouctur , per alium Locum moucbitur; corpora etiam qux vna cum Loco moucntur , in eodem Loco perfiftenr, ideoque fimul quiefeent 8c moucbun- tur. Quotum vnumquodque manifeftamcontradi&io- nem concinet. At accepto aliquo, vt immobili facile infpicicmus motum vnumquemque vere acccflum ac recclfum parere , commenlurationem refpcdu huius inwnobitis vere immobilem etfc , & Locum nulla ra- tione moueri. Qua aurem ratione , & 1 quo corpore , tota Loci ra- tio vere (umenda fit , dcmonftrabitur, dum contcmpla- tioad certa corpora defiedetur. De Loci natura comma n. eOitoiu m Cubitandam concomitanrur V non unttim motus Sc quies , fcd etiam locus i & tempus. Loci ratio illi adiungitur,quatc- -micfccndi rationem continet, tempus veto conftitnit, quatenus reipfa mouctur- Quod ad Locum attinet, patet illum extenfum ac mmobilcm effe , patet etiam illius extenfionem abfque vllaftibdantiali vit^ute non fiibfiftere. Hoc enim ad- Jerfarctur fuperiofibus demonftrationibus . Prxtcrca xix concipi poteft , quonam pado dux extenfioncsjo- -ilcilicet ac locati, fc inuicem compatiantur, vel fi fc nuicem compatiuntur , quonam pado ad vnam ean- demque non deducantur, vtcuenit pundo dum pun- itum tangit ,Sc linex dum Imcxanncditur. Nam hxc rpatia^millter fc inuicem ex toto tangerent. 'Atfpceulandum clt , quanam ratione eadem exten io , qu* corpori mobili anneditur . quxvc mobilita- *em prxeipue stfert , immobilis reddi poffit , feu certe lummx immobilitatis viro fuftincrc. Id enim non par- uam difficultatem continet. Id rette fiet, accepto. De T emporis natura communi. Deo tempus corporearum fubftantiarum 1 LvV motum cocomitatur, quoniam , vt didum eft, J ylkj. corpotibus motis conucnit ab aliquo rccedc- re , Sc ad aliquod acccdcre.Hoc enim abfque fuccelTionc , Sc abfque prioris ac pofterioris conceptu non datur ,fucccffio autem prioris ac pofierioris vim continens, nihil aliud eft quam tempus, prxfcrtim fia- | liquod tanquam primum, Sc aliquod tanquam vltimum 1 concipiatur. Sicuti enim eadem corporum extentio, qux vcr£ mobilis eft, quatenus referri poteft ad aliquod immobile, certam diftantix menfuram admittit, Sc cer- tum occupat Locum , ita idem motus» qui in fuccelfio- ne confiftit , quatenus refextur ad aliquod primuin , Sc ad aliquod vltimum , mcnfurabilis eft , Sc cccturn tem- pus confticuit. Tempus vero, vreft tempus, neque intendi neque remitti poteft . Illius fiquidem EfTc oritur i ratione prioris ac pofterioris , complcditurque numerabilis vim, qux neque remitti neque intendi poteft. Eidem aliud quid mirabile conuenire videtur, vt fci- licettcipfa neque diuidi,ncque interrumpi , fcd mente tantdm fiunari poffit.' confequitur enim motum, vt pet- fcuerat , illumqueex eadem perfeuerantia metitur. Pa- tet autem pcrfcuctantiam, quatenus huiufmodi, termi- num vllum non admittere. Hinc igitur fadtum eft , vt nihil inueniatur quod cx propiia natura tempori finem imponere poffit , quod nulli altorum euenit: linea enim terminatur pundtis.fu- pcrficics lineis feu linea, fohdum fuperficicbus feu lu* i pcrficie,8c motus quiete.ntfi torte hx partes feu mftanti I feu non tempori demandentur . At inftans abfque | tempore non datur , Non tempus vero nihil rcxle 123 affert, fed tempori* carcntiam tantummodo obiicit. Quapropter fatendum eft, tempori , quatenus eft tem- pus,nullum terminum praefigi. Neque tamen ob iAfen- tiendum eft, tempus principio -carere , feu m infinitum extendendum efte : nam ficuti temporis Efte ex motu deducitur, ita illius perfeuerantia motus pcrfcucran- tiamconcomitatur. . t Nouimus autem, motui quietem opponi, cumque exquietis acceflione interrumpi ac terminari.Nouimus etiam eundem motura penderea fubftantia consorea, qux in infinitum extendi non potcft»fcd certi* finibus vndequaque terminatur. Vtrum autem corpus finitum motum indeficientem parere feu non parere poflit, poftraodutn diligentius contemplabimur. In prxfentia id tantilmmodo admonuiffe fufficict, tempori effen- tialiter conuenire diftingui in prxteritumac in futu- rum , prxtcr itum que ideo prxteritum appellari quo- niam aliquando fuit prxfens. Futurum itidem dicitur auoniatn aliquando prxfens erit. Ex his vero rette col- ligi exiftimamus , horutn nullum effe infinitum, prxte- ritum non effe infinitum quoniam iam pertrartfiit: fu- turum non ciTe infinitum quoniam tranfibit: neque e- nim aliter feu futuri feu temporis vocem admittit. At infinitum tranfiri non poffe, latpius tanquam ex piopria natura cuidcns acceptum cft.Si quis autem aiferat, tem- pus ipfam etiam quietem metiri poffe , nifi fupponat certi alicuius motus perfcucrantiam, hic iiam confti- tuto veritatis curfu manifefti recedet. Vtrum autem ipfum tempus ita motum confequatur, vt non i quocunquc motu fumendum fit , fed a certo a- ! liquo primo velociori ac xqualioti , ex dicendis patere poterit. Vniucrf. Inft. ad hom. perf. De his que prxtcr extenjionem corporet/ jttbfttottis adittngcnda futtt. I V k c extera, qup prxtcr ettenfionera ac mo- 5 tum corporeis fubftantiis fupctadduntur.con f fideranda funt. - Patet autem, data mobilium multitudine communique eorundem difpofitione, illis ea etiam ex neceffitatc adiungi aux motuum multitudinem confe- quuncur, atque eifdcm pluribus rationibus inferuire poffunt.Huiulmodiiunt Qualitates, Relationes, Attio- nes, Paffiones, Situs, &: Habere Hxc tamen non eodem modo fingulis erunt adiicicnda, fcd provniufcuiufquc ftatu atque natura , vt ex his innotefeet qux de corpo- rum fpecicbus dicenda erunt. Qux attinent ad communem mobilium veritatem, bonitatem , exiftent iam , durationem , vnitatem perfe- ttioncm,pulchritudincm,intcrnum ordinem .internas ac externas t elationes, ideo prxtcrmittumur, quoniam 3ux omnibus conueniunt cx iam conftitutis facite de- uci polfunt . Cxtera vero ad fpecierum dottrinam pertinent. De ratione qua indiuifibihs ac dtuifhilu Fxtftcntta ac Durat tonet fe inuicem compatiuntur ac cocxtshau. tlc t r m eft de Ente ,vteft Ens.ac dequin- 3uc Entis fpecicbus prxe ipuis , qux ex prima iuidendi ratione primo objiciuntur. Singu- 'i. larum etiam eflemix expofitx ac proprietates dcmonftratxfunt. Nunc igitur antequam eadem diuidendi ratio, prout corporeis fubftantiis coacuit, repetatur, corporcorum- qucfpecies diligentius examinentur ac fpeculcntur, a* liqua dicenda videntur circa rationes , quibus indiuifi- bilis, inuariabilis, ac ftema Dei Opt.Max.exiftcntia atq, «ternius , U ctcatutarum nouitas , dmifibiliras. ac U4 fucccfsiofc inuiccm compatiant\f,Sr coexiftant. Hanc autem contemplationem aggredkntcs , ex eo hunuo* mentis iufiimitatem fateri cogimtr, quoniam dum ho- rum vnumquodque feiuiittiraattciftimus, emuni vtn- ufquc intuitum videmur afscqui, I)utn vero hxc niti- mur affociare, fcinuicem repellere, ac fiai inuicem repu gnaic videntur. Ac dcfiftendum non efhnatn dum ccr- tiifimx rationis vi ea admittere cogimir qu* omnem humanum captum excedunt, id faltem aifcquimut vt to to animo alfentiamur tunc Deumaediuinj quamma- xime a nobis comprehendi, cum h jc nobis vere efTe ra- coirprehenfibilia intuemur. Pixcipuc .titem t imad- uertendum efte arbitramur, diuinx Kxifcntu uiuinx- que durationis mdiuifibilitatem a puntti,quo linea ter- minatur, & ab inflantis, quo temporis pirtes copulan- tur, indiuifibiiitate longe differre: punttum enim Ac inflans ideo indiuifibillafunt,quoniaraaquacun^aecx- tenfione & i quacunque temporali perfeuerantia defi- ciunt. Dinina vero Lxiftcntia diuinique Duratio fe** Aeternitas ideo indiuifibiles appellandx fum, Qi'"" -m cum extenfionum omnium omnifque temp" -*is perfc- uerantix virtutem excellant, ita fibiadh nt atque in- fiftunt vt nullam partium difiunttioneir .dmittere pof, fint. Quapropter diuina Exiftcntia ffr mititur, neque vlla corporex extentionis fulcimenta requirit» quin potius extera omnia fulcit ac fuftinec , ira corpo- ream extenfionem libere concomitatur,ca tamqn ratio- ne vt neque ex maiori illius amplitudine amplior, neq» cx maiori contrattione contrattior efficiatur, fcd tam in tota quam in partium vnaqnaque , licet minima, ac in carundem punttis tota atque xqualiter inuc- niatur, neque extenfionibus his vlla proportione ref- ponderc pofsit. Simili ratione diuina Duratio atque Aternitas ficuti in fe contrahitur , atque fc quamtut iffime colligit , ne- que vllam temporis menfuram patitur, quin pocifts tem porum ac reliquorum omnium duracioncs metitur , iu temporis focccftioni vere cocxiftit , ca tamen ratione in neque ex maiori illius perfcucrantiadiuturnior , aeque ex minori breuior efficiatur , fed tam in toto tempore quamm temporis parte vnaquaque xqualiter inucnia- tur, neque his fucccffionibus vlla proportione refpon- deat: conflat enim atque diuinam Exiflentiam ob lo- calem quantitatem, ( qux nihil aliud eft quam extenfie manens ) neque diuinam xternitatem ex temporis fuc- ccffii (qui nihil aliud eft quam exicnfio flucns^immit- tari poffe. Siquis autem cx his, qux nobis obiiciuntur,hos diui- nz ac corporex exiflentix ac durationis confenfus con- cipere vclit.hic fortalfc idvtcumque aflcqueturex vni- tatis, & cx immobilitatis rationibus, quas extenfisae mobilibus fubftatiis aptari nouimus. nam, fi eadem qui- ritas, vt diuifibilis, vnitatem numeralem retinens , rc- Ipettu totius, eidem ad fingulas partes extendit, tum v» fciunttim accipiuntur *tum et iam vt fibi inuicem affo- liantur, & vr eft mobilis , immobilitatis rationem fufti- nens atque excrccns,toci omnino immobilis commen- furationera conleruat, repugnans non erit , diuinx exi- flentix ad durationis indiuifibilitatem ac inuariabilita- tcm,corpotum diuifibtlitatcm ac variat ",Mw cul- pati pofle,vcrcque diuifibiIibu$,mobilibus , ac fijccelfi- uis fubftantiis, diuinx indiuifibilitatis, immutabilitatis ac perfiftentix virt utem aliiftcrc. Quamtutifsime igitur afferendum erit,:! Deo,icu ra- tione loci, feu ratione temporis, nihil diftarc , nihilque feu abiens feu nouum eftc.Et his quidem eo firmius in- fiflemus , fcienrcs extenfa ac fucccffina omnia cx diuina virtute conftitui ac confcruari. Si quis autem hxc, qux de diuinx Aternitatis ac te- poris coexiftcntia ditta fum , minus attingens , aliud quoddam mente concipiat, diuinx fcilicct xtcr^i.ati ac tempori durationis antiquitatem &r curfum perenpim communem effe, vtriufque verb difcnmen conftitui, quoniam durationis am i quitas ac curfus perennis, vt xterniraticonucnit , neque aliquid adimit , neque- ali- quid^ffert , idcbquc quatenus nihil adimit, potteriti, quatenus r iiS quatenus nihil affert, futu i voces noii recipit , fcd pnr feneis tantum vim retinet , eandem vero duratioms antiquitatem ac perennem curfum, prout tempori a pcatqr , femper aliqui J adimere Se aliquid afferre, re- deque ob id ipfum tempus in prxtcritum ac in futu rura diftingut,Siquis,inquam , hfc ita allcrac , hic ater •litatis ac remporis naturam confundet. Talis enim antiquitas prioris ac pofterioris , nccnon mcnfurabilis ac tranftbilis, rationes manifefte complcditur , fiuc a- liquid afferat Se adimat , fiuc nihil afferat Se adimat. 1- taque i diuinx xtemiratis conceptu longe diflabit Nam i1. .quod veri collcdum eft Se coniundum dif- jrahet&c difiunget. Prxterea rem omnem ad id de- ducet» vt circa rerum creationem nihil afferre poffi- nus in quo nobis non aduerfemur. Datocnini diui- nam it temnat em conftitui non ex cuiufuis diftantix friedionc , fcd exfumma diftantix , licet inuariabilis, Contemplatio III. Pars I. S iW: menfione , qux initio ac fine caret» neque tempori» ■' *am* «tcrmtaccm ( quam tamen nonnulli tutantur ) nequi * rtam temporis inchoationem (quam euiden- ter prot>»:i conftat) rede fuftincre pollumus. Falfa temporis xti*ritas non fuftinctur» quoniam fi tempus inchoarione e .et, iam infinitum atque irapertranfi bile tcmpus*pt^tranfiit , quod manifcftam contradi- dionem contiivct Similiter vera temporis inchoatio nonfuftinetur , quoniam fatericogiinur huic irichoa- cioni infinitam durationem pffccfliflc , qux cum ab in- finita diftantia temporis in eo tantummodo differat , quoniam nihil Deo vel aufert vel affert , haud fecus quam temporis infinita diftantia, impcrtranfibtlis cen- jenda eft. Redam autem xternitatis rationem attin- gentes , qux a temporali perfeuerantia non deficit, fed uifecoileda atqueeontrada manens, ita temporis vim excellit vteam patiat, neque ex illius diftantia ad vllain diftindionemfeudiftaniiamdcduci poflit , ( quode- tiam diuinx Exiftentix rcfpedu extenforum eucnire conftat )8f falfam temporis xternitatem quamredini- mc expellemus , Se veram creaturarum nouitatem tem- porifquc inchoationem quam tuciffimi demonftrabi- mus : nam ficuti fph$rx centrum fphfrx motum parit & non recipit , atque in eodem centro linex plurcs di- ftmflx ac diuifibiles fingulariter, coniundim atque in- «Huifibiliter copulantur , ita diuina Sternuas tempora- lem diftamiam parit fed non recipit , Se quzeunque in (t funt noua , diftinda, atque indiuifibilia , xterne, collcdim , atque indiuifibiliter inttfctur ac parit , cum pnrfcrtim horum vnumquodque ortum ducat non ex nouo fed exztcrno Dei confilio. Nouum enimeon- filium internam Dei nouitatem arguit, qux dari non _poteft • Huius autem indiuififfitis virtutis noua Se diuifibi- iia. oduccntis imagines plurcs in ipfis etiam fenfibili- ii6 bus reperium ur.Dato fiquidem , exempli gratia, proce- dendi fignoab alicuius exercitus Imperatore, putet li- gni huius vim ad omnes quidem exercitus partes fimul & indiuifibiliter perduci , cAin tamen hx omnes partes huic edido obtemperantes noq indiuifibilitcrjcd iVrie quadam feruata iter fufeipiant : alias enim procedere neccffe eft, alias vero fcqui, idque longiori aut bre- uiori temporis intercapedine, prout ipurttm viarum anguftix procedentiumque commoditas exquirunt; quod etiam rcfpedu creaturarum eucnire conftat, lam enim conftitutum eft .creaturarum cffcntias naturalqj tales elfe » vt abftrada non modo adu cftc non poifint» mfi illorum prjcedat non cfle , fcd neque ad propriam bcatitudinem perduci , nili huiufce bcatitudinis proce- dat carentia. Corpora vero fucccfliontm etiam tem- poralem continent , cum tamen ipfa fremitas Se noui- tatem Se fucccffioncm omnem rciiciat. Animaduerteudum eft autem » in illa intercapedine quf eft interabftradorui^ Elfe , 8; beatum elfe , fuctef- fionem aliquam fenfibilcmve diftantiam cogitari non pofte,fed tantummodo diftamiam quandam intelligi- bilem elfe concipiendam , qux , cAm omni fucccfllone carcat , tranfibilis feu irnpettranfibiiis rationes non fulHnet. Quo d autem pertinet ad diuinam perceptionem eo- rum quf a creaturis pendent , ftatuendum elfe exjftima- mus Deum Optim. Max. ficuti nullo externe impcllcn- te feu excitante, nullique proprtj commodi leu boni neccffitate , fcd libere omnino, creaturas producit, ita etiam eadem bonitate impellente, nulla autein necclfi- tate cogente, fcd omnino libere, ealdcm creaturas Se ea qu$i creaturis funt cognofceic atque intueri, e* tamen ratione vt his perceptionibus , nullus leu me- morif, feuconicdurf , feu prophetig vfus aptari p ol- fit , f d lingula, propria natura retenta , rcfpedu Dei, pr^fenci intuitu concipiantur , licet refpedu creatura- rum pro vnoquoque temporis inftaoti.fiuc prficrita, fi- ue pt jfentia.fiuc futura fine. Illud autem aniin iduerfionc dignum videtur , huiuf- modi diuin? cognitionis exercende libertatem , data creaturarum libera produdionc , rcfpedu illius eo gni- tionis intclligcndum elfe, cui foiltcitudo aliqua feu ap- probatio aliqua affocictur : conftat enim hanc a Deo o- mmno libere exerceri nouumque bonitatis vfu^n con- tinere, non autem abfolutc, vt fcilicet aliquod vere Ens , poffit a Deo non cognofci : hoc enim cuidenter repugnar , haud fecus quim fi dicatur aliquid fimul cf- fe Se non efle.Namciltn nihil abfquc diuinf virtutis ex- tenfione cftc poftit, aliquid quod adu fit a Deo ignora- ri cftimpofiibile. Hic omnia, Dei , atque illius Ecclefif iudicio, qua decet reuerentia Se humilitate fubiicimus. £ ij. K > • CONTEMPLATIONIS , v Qua primam conttituir pbilefiphiam, Pars Secunda: *T' %■ IN QJA AGITVR DE QJ I N QJT E CORPOREA natura: fpcciebus prarcipuis , qux eliciuntur ex concra&ionc prima: diuiOonis ad corporea. C APV T /. De corpore, <juod 4 fe ,perfe ,&mfe monetur, feu de pnmo Coelo. Ohstitvtvm ed , fubftantias • corporeas neque extenfiorie neque nu- ■ mero infinitas clTe, cafdemquead inui- cem difponi , mutuafque relationes ad- j mittere polle. Datut igitur aliquod cor- t pus, quod ea ratione i fc operatur ,pro- priamque feu quietem fcu motum exercet , vta nullo 'externo corpore fcu ad quietem fcu ad motum perduci poflit/ed illi prima quiefeendi ratio, prima corporei mouendi virtus ac prima mobilitas , aptandz fint atque ad cartera omnia corpora pro finguiorum captu rranf- mittendx.Qubd fi non admittatur tale corpus inter cr • cera corpora primum»corporum feries nulla elfet, ficuti Entium ordo non fuftinctur amoto communiifimo om- nium fonte.ldem corpus , vt corpori conuen ire poted, Eroprias vires per fc ac in fc exercere poterit & exerce it. Ideoque non tantam feipfum moucbit ac fudinc- bit , fed hxc munia ea etiam ratione praedabit» vt, qua- tenus quiefcir.fibi innitatur, & , quatenus mouetur.fibi tranfitum ac aditum prxbeat. Horum enim aliquo amo- to,vel non operabitur vel a fe non operabitur : indige- ret fiquidem corporibus vel fudinentibus , vel aditum praebentibus : extenfio namque abfque fubdantiali vir- tute,feu vacuum dari non poted. Hoc corpus vnicum erit : datis enim pluribus corporibus qux i fe.pcr fc Sc in fe opetecur.plures coiporum ordines omnino fciun- bi admittendi funt,fimulquealTcntiendum nullum ede abfolutc primum:quod condituram rerum omnifi con- nexionem difloluit.^t fi hoc corpus vere vnicum ed.il- li propriifiimum erit a nullo corpore contineri, Sc cor- pora omnia complebi.No continetur ab alio corpore, quoniam quae ab alio continentur, ab illo quietis ac mo tus rationem recipiunt , neque veri in omnibus a fe o- perantur . Complebitur omnia corpora , quoniam corporum feries ed vnica.Si quis autem interroger, quidnam fupra hoccorpus,quod primum Caelum appellandum cd,re- periatur, rationis vi ad id nos impellente , admirabile quoddam, & i nodra intclligentia omnino deficiens, xefpondendum erit.vidclicct nihil, quod ad corpoream naturam pertineat nam, fi aliquod corporcu reperitur, vel primum Coelum non erit primum corpus , vel plu- res corporum feries rondituentur ,vcl extenfio abfque fubdantiali virtute admitteda erit. quorum vnumquod- que rciebum ed.Hinc colligitur firrailfima illius quies : neque enim rcfpebu totius moueri poted. Nam fi ita moueretur, ab aliquo recederet, ad aliquod accede- ret , & per aliquod rranfiret , at nihil datur H quo rece- dere , ad quod accedere , Sc per quod tranfirc polfit. Prxterea.tali motu admidb, iara per fe non moueretur, neque fibi aditum prxberet, quod illi cdcntialiccr con. uenit. Colligitur etiam, idem corpus vel omnino quicfccrc, vel moueri tantummodo rcfpebu partium. primum admittendum non edtquanuis enim motus bonitas oriatur prxeipue ex noua mobilis habitudine qux in primum corpus non cadit , ipfe tamen morus, vc ed operatio ouxdam.ex fc etiam expetibilis cd, prxfeiw tim dum nullum incommodum affert. Idem ex proprie mouendi virtutis vfu cucnit , fine quo mouendi vinus ed frudra. Itaqueji Ccelum nullum incommodum ex motu co- fequicur,exneceOirate moucbit ur. Patet autem illud nullum incommodum pati.Nam, cum inter extera corpora primum locum obtineat, ftn- pliciffimum cd,& cx vnico fubdantiali gradu conditu- rum. Iraque contranetate omni caret, neque fcu ab in- ternis feu ab externis incommodum recipere poted. Quamobrem non tantum mouebitur, fed monebitur etiam abfque vlla intermiffione. Eadem enim qux ad motum impellunt , ad eiufdcm motus perfeucrantiam faciunt. Deinde, r.ifi primum corpus moueretur , nihil commodi certis corporibus afferre polfet, neque illoru relationes ac nexus foiiere , quoJ rerum ordini manife» deaduerfarur. Dato aurem huiufmodi motu primi cor- poris,fcquitur hunc morum circularem clfc , Sc corpus fphxiican» figuram referre. Quxcunque enim termi- nantur figuris redilincis , dupi circumuoluuncur , ne- cclfario egrediuntur extra fcipfa.ac externam extenfio» nem fcu externum corpus fupponunt. Prxtcrea fpnjri- ca figura fimpliciffima ac perfebiliima ed: induditurc \ nim vnica fuperficic,qu$ vndequaque cd vniformis ,i- deoque primo ac fimpliciflimo corpori apranda cd.Ea- dcni etiam vndequaque liberam circumucrfioncm ad- mittit , cum ouata Sc alix rtgurx eiufdem ordinis, tan- quam compofitx,vnicam circumuolutionem patiantur, qux proprios limites non tranfccndat. Neque vero exidimandum ed-, primum corpus ita fphxricutn ede , vt interiora omnia , tanquacn-fui par- tes, complebatur, fed ea ratione, vtex parte fupcriot» connexo ,cx parte autem inferiori certa cum profun- ditate concauo terminetur. Nili hoc coccdatur, his qux fuperius condittfta funt aduerfabimur. Naio nullum prxtcr primum corpus ad- mitti polfet. Neccde cd autem inter concauum Sc connexum pri. mi corporis, aliquam profunditatem djri.Nam extenf* / virtus; vt iam deinondrarum cdjvndequaque extenfio ; r ■ nem requirit , neque cx fola fuperficic indiuifibili dare porcd , cdm prxfert im impoffibilc fit talem fuper-* ficiem dari fcu motui lubiici. Si quis autem quxrac , an prxtcr figuram Sc prxrcr denfitudinem feu raritatem, qux corpus figuratum ne- cciraribconcoiaitantur,aliaqualitisJ . V ZV 129 Contemplatio ptanda fit,ni fallimur, reponendum erit , Locem tan- tummodo illi aptari poic : nulla quippe qualitas prxrcr Lucem ita agens cft,v abfquc receptione & abfque vl- lacontrarictatc fubfifat. Nulla igitur exterarum quali- tatum primo corpor aptvi poterit. Vtrum autem Lu- cem aliquam illi repla inelTc afferendum fit , ex Allro- logorum experientia accipiendum exillitnamus. Ratio enim qux perfuaacre videtur nullum coipus caelcftc abfque alito dari . communis atque probabilis cll , neq; exprimis ac propriis deducitur. Quapropter fenfuslo- giffimx expetit ntix alfcrt ion ibus prxfcrri non debet. Q^od'.‘4icatur, corpus vnuinquodquc nccqlfario fenfi- bilectfc. fiqunlcm veritas Entia omnia concomitatur; ac,fi intelligibilis non cd.necelfiiio fenfum attingit:af- fentiendurn quidem erit hoc corpus ab intelligibiliurn natura drficere Sc vere fenfibile clfc.non tamen ex pro- prio lumine, fed cx proprio tantummodo mora, accede- Hui inferiorum caelorum luminibus , dc quibus poli- ti ?Jum dicendum crit.Nim & Deus Optimus , cui hoc pnm corpus refpedu exterorum corporum propor- tione relpc 'det, ex exterorum, qux ab ipfo fum, intuitu nobisrcaditi 'intelligibilis. Dt Catorum, <jux J primo Cato comi lenrur. r.ecefhr.vc nMvru,>itit/ino,di>f o{u:<rithu , <Unne Ac Cirlomr I tm/tutm probor: iontb.it .td ubjirxiLi ^..cllt^ibiha. K t o primo corpore, quod a fe,pcr fe,8r i fc mouctur , ex reda diunlcndi methodo alia corpora corporealvc fubdantias coufque ad- mittendas elfc conuincimur, donec, percurfis fingulis huius Jiuifionis membri* , fibi inuicem non ad - uerfantibus , ad ea perducamur qux refpedu huius di- nifionis indiuifibilia appelland i tunc. Primo igitur illa corpora fele obiiciunr qux operan tur nonifc, fed per fe ac in fc. Hxc quatentis per fc moocnrur ac fibimet aditum ptxbcnt, ( vt cx iam con . ftitucis patet ) fphxrica cx ncccfiirate funt ac fphxrico mouentut motu.Itaquc quanuis illorum motus ac quies deficiant a fimplicitatc primi motus primxque quieris: vete tamen fimplicia erunt. Namcxvnico fubdantiall grado fimiliterconfiitucntur, neque vllum admittent contrarium : fphxrica enim figura &c fphxricus motus conirario carent. Eadem vete ctiatn peifeda eruntrne- qoc enimimprrfcClum aliquod proprium opusaur per- ficere, aut per fe ac i;i fe exercere poteli. rt^jod veto ad horum corporum Multitudinem ac <ft:r icmtas attinet, nihil exdiuidendi methodo afferri \ y polfc videtur. Quapropter enumeratione inquirenda erunt , hoiufmodique enumeratio ex Aftrologorum experientia omne robur accipier.cui etiam infidendum erit , quantum ad fingulorum Coelorum ditlindioncs, polos.ac curtus , qui omnes opponuntur curlui primi K'.cr'\ lior tamen, hanc oppofitionem nihil inimicum ■** 'denotate, ico pfallentium potius, fcu amicorum fibi in- dicem obuiantium fcque inuicem amplexantium con cutfus referre. Ipfi vero inferiores Coeli ita tum primo Caelqtum inter fe cohxrent, vt inter fphxram & Iphx ram nullum intcruailum detur, lloc enim admitfo, fc- . aneretur dari eiftenfionem abfque fubftantiali virtute. Uni aliquam fubftantialcm virtutem corpoream motu carere atque inutilem ede. Quoniam autem in Caelorum numero difeernedo V Aftrologi inter fc difetepant, liberum nobis erit illo v rfi aiqplcxarifententiamquulccem fphfrasconftitufit, f.nquam lumine conlonans his qux hadenus fpecula- ■« ti iumus: corporea enim , nobiliora prxfertim abdra- florum imaginem fottalfc referunt. Quamobrem.fi or dines abdradorum intelligibilium, qux i Deo funt.re- deadnouenarium numerum deducuntur, hifquc Deus ' I - III. Pars I. 130 Opt.Max.omniumauror , prxed ac denarium compfer, corporibus corledibus idem numerus fatis probabili- ter aptari poterit. Itaque primum Caelum, prout liclt corpori cOrpori refpicienti.obiiciet imaginem Dei Opr.Max. fiimtique proportione exterorum Caelorum vnumquodque re* ferri poterit ad vnumqucnquc abdradorum intelligi bilium ordinem. Siquis autem iis Ctum acceptis qux ab eifdcm Adrotogis circa fingulos C irlos ani-naducr- tuntur, feruata dignitatis fcrie,Compjiaueritfingulas •> fphatras fingulis intcllcduum abdradorum ordinibus, nonnulla fortafTe intuebitur, quf non patum admiratio- nis ac vcncfatfonis afferre puflunt. Sictiti enim beati- tudinum inrclledtus ,qui uiuinx bonitatis confumma- tam extenfionem confpiciunt, amoiis vehementioris vi correpti , Deo , vt rationi confonnm ed,ita adhxrent atque inhxrent, vt vix propri) intellectualis adus co- natum aliquem emittere poffinr. Simili ratione nona fphxra.primx fphxrx proxima , ira illius vclociffimis motionibus infidit, vt in pro prrj motus adu reddatuf tardiffima ac pene immobilis.Dicunt enim hanc trigin- ta fex millium annorum (patio proprium motum per- ficere. Prxterea, ficuti amoris vis , qua huiufmodi intel- lectus indammantur ,ex effedibus potius quam ex pro- prio intclligibili attingi poteft: ita fpfius nonx fplurx natura ac veritas attingitur non cx aliquo lumine Icd ex folo motu. Rurfum, quemadmodum inrelledus reuclationum intuetur lucidifiimc arqueaptiffime innumerabilia Dei arcana, ideoque ex propriarum virium dcbilitate,ipfius autem diufni intelligibilis luce inenarrabili, pauitatto- ne,ac quadam inrelleduali trepidatione ( vt rede con- iedare licet)corripiuntur,ita etiam odaua fphxra, qux firmamentum dicitur , quxque huic inrclleduum ab* ftradorom ordini proportione refpondet , delli* innu- merabilibus vndequaque fulget , &• trepidationis mo- tum exercet , qui eandem intetnim trepidationem (prout illius natuix conueni; ) manifclU refert Hxc vero non ed vndequaque lucida , fed obfcuriora etiam continet ; nam neque diuina luxeopadoab his fptri- tibus attingitur vt ipfi diuino Enti ed canfpicua. Id tamen ex eo etiam euenirc credendum ed , quo- niam fi luxpertotum hoc corpus xquabiliter diffunde- retur, exterorum omnium luminum atque etiam mo- tuum fenfum auferrer. Inter feprem Planetarum fphx- ras.qux ab odaua certo ordine continent ur, ac feprem inferiores intcllcduum abdradorum ordines , fi lingu- Ix fingulis comparentur, eandem proportionem con- templabimur. Saturnus enim diuinorum fulcimentorum intelledt- bus rcfpondcre videtur , lupiter his qui bonorum diui- norum clargitioncs ('peculantur , Mars iis quidiuinas illuminationes, Sol iis qui diuinas confummationes prz fc ferunt, at Venus diuinorum bonorum oblationi- bus refpondebie , ex quibus diuinusp:xc:pne prouo- catnr amor : Mercurius diuinis excitationibus : pollre- mb Luru, qux ad generationem maxime confert , diui- naium creationum mentes incitabit. Sicut autem va- rix abdradotum contradiones illorun numerum qujm maxime adaugent , ita etiam Caelorum vires ex multiplicibus fingulomm conllitutionibus, alfro- rumqucdillantiisac relationibus, immutan atque adau geri compertum ed. Planetarum verd fphxris omnibus conuenit Afirls infignii i.ita tamen vt vnicuique vnicum aftrum iniit. Illis etiam commune ed, in propriis circmnuolutio- nibus pcrfkicndiSjOdabx & nonx fphxix \“ocitatem longe excellere. idque eo magis quo magis ab his fphj- tis rccediint.Quare ipfius Lunx circmnuolutio vclocif- (ime completur. Ex his autem fortafle eadem proportio demondratuc ad ordines intclleduum abdradorum. Ex eo enim quod Hellas habent, illn intelligentiisproportione ref- pondcm,qux refpedu amoris a prxdationbus deticiut. 1: «ij. 131 Ex eo quod fingulr fingtilam ftellam habent , illos »n- telledus referte videntur quia reuelationum intelle- dibus longe rccediit.Ex eo quod velocius proprias cir- cumuolutioncs complcnt^atquc cifdcm (prout illarum patiuntur vires}fortius incumbunt, videntur refponde- re illis ordinibus abftradorum.qux cdm longius a Deo ddlenr, proprios conatus pro diftantiarum ratione ma- gis intendunt. At hzCjVti Deo Opr.placet,iw 5: dicantur 8 c fint. Vniucrf Inft. ad hom. perf. . J)c primi Caeli ccclarutnejue tftfmorvm ventate ac bonitate. '.Atio qua tam primo quam inferioribus \ corporibus caeleftibus commumflitnx En- SB^S tium omnium proprietates aptandx funt , ex his qux hadenusfpcculati fumus facile con- cipi poteft. Quod enim ad illorum veritatem attinet, ma nifcftum eft neque primi Coeli, neque coelorum inferio, rum obiediuam veritatem clTentialiter intelligibilcm cfle.fcd fenfibtlem tantum. Et primum quidem Coe- lum,atque Coetum illi proximum , fenfibuia funt non primo, fed accedentibus luminibus inferiorum Coe- lorum : extera vero omnia ex propiio aflrofenfum at- tingunt. Sicut i igitur primi ac fecundi coeli lenfibilis veritas, fentientium plurimos fubterfugere folct,itainferiorum coelorum obiediua veritas expropria vi fentum viden di attinget, neque vifum diligentius exercentes latere potcft.Comprchenfiua vero eorundem veritas nulla o- | mnino erit : intclligendi fiquidem &: fcnticndi virtute j carent.Intelligendi, quoniam illorum vnumquodque: ex plurium virtutum copulatione conftituitur . Sen- tiendi, quoniam fimplicia funt. Sentiendi autem virtus(vtfuo loeodemonftiabitur) requirit mixtionem , mixtorum compofitioncm, ccrta- qucprxtcrca organa. Quod autem ad eorundem bonitatem pertinet.afle- rendum erit ca nullius boni lcu intclligibilis fcu fenfi- bilis fruitionem expetere vel adipifci.Sed neque oppo- fita mala aut incommoda admittere poliunt. Nam cor- pori fimplicif/imo, quod omni cognofcendi virtute ca- ret, horum vnumquodque repugnat. Eucnit obidvt horum corporum vis neque propiij boni confuinnu- tionem , neque prori) mali declinationem piofequatur, fed dirigatur ad aliorum bonuin , prxftantiori quadam virtute moderante , Deo fcilicet Opt.Max.rcdcquc in- firumenti bonitatem complcdctur, non quidem inter- ni atque Deo vtenti clfcntialitcr coniundi, ( horum e- nim vnumquodque his aducrfacur , qux circa przftan- tifiimum Dei Effe dcmonftrata funt ) fed externi atque cfTentialiter difiundi. Neque tamen ob id afferendum erit corpora coclcilia a Deo &ab aftradis intclledi- bus ea ratione moucri, vt ipla mobilis tantummodo parces retineant : huic enim ca aduerfantur , quibus comprobatum cfl corpus vnumquodque cx ptoprix fubflantix virtute fnotum parere poffe, Sc ex propria extenfione eundem recipere aefuftinere. Prxtcrca.fi corpora coclcilia qux perfediffima funt, & a quibus extera pcndent,mouendi virtute deftituun- rur, nullum dabitur corpus quod mouere poffir.Nam cf- fcdlus caufx perfedionem non excedit ,quod non tan- tum ratiJh fed fenfui etiam adderfatur. Ea etiam, qux circa abftradovum naturam enarrata funt, eandem fen- tentiam dcftruunt:Nam fi abflradis conucnit proprium munus per fe& in fe exercere, illis oppofita operandi ratio aptari non poteft. Patet autem his motum aptari qux neque per fc neque in fe operantur. Quanuis autem cceleftia corpora Sc proprix fubftan- eix virtute motui infiftant, diuini tamen inftiumeci mo- niadecentifiimcfuftincnr.i Deo namque ita conftituta funt , vtdiuinx voluntati cx interna virtute minifirent. fimulque diurnam viitutcm Illis \jicdam effundant, i d liquidem humanis etiam inftrumyniseucnirct , fi talia ab homine formari pofTcnt, vt abfyue vllo conttadu hu manam arte conciperent ac exerceant. At infltumcnta lis cxlorum bonitas eo prxftantior Vrit , qu6 :pfa cxle- llia corpora funt perfediora , 8: quspcxtlantiori arti- fici deferuiunr. Diriguntur autem non ad Dei bonu*i,nam illius bo- nitas elT omnino ir.dependcns , non ad bonum abftra- dtorurr.,qux nullius corporis bono egern , fed humana- rum mencium,qtix corporeis adiumentis indigent, qui- bufque corpora omnia(vt ex fuperioribus pate*; mini- flrant.Sicuti autem Deus prxftantifsima hf c inftrumen- ta folus ac libere cx diuino confilio produxit , ita folus eorundem vim concipere Bc ad vfum deducere poteft. Nemo ergo mirari debet, homines neque ftcllarum mfll titudinem numerare, neque (cur diucrfxac itadifpoli- tx fint)r.u ionem afferre poffc.nam , qux ex diuina vo- ;> Inntate diuinoque confilio perficiuntur, ab hu a*4 mente abfquc reuclarionc cognofu non poffu' Cavvt III I. De Calaram exiilcntta ac durattone. I c v t i primum extum exteris omnibus cor- poribus przcfi,ita illius quies omnibus quief- ccndi rationibus , 8 c illius motus omnibus motibus prxeru. Itaque cx illius quiete, qux vcrcabfoluta eft /omnis corporum commenluratioSc loci ratio omnis deducenda erit, Sc ex illius motu , qui omnino eft libet, vclocifsimus,ac omnino vnitormis,o- mnium motuum commcnfuratiofic omnis temporis ra- tio effiuct : redeque ob id fanciendum cfl.hoc primum corpus quod vere fibi innititur, ea ratione exillerc ve cx propria extenfione fibi fit locus ,8c exteris omni- bus c xtenonibus exiftendi & loci rationejn impar- tiatur. Et hxc quidemex Geographorum peritia aedili- , gentia facile confirmari poliunt, hi enim dum locorum differentias docere intendunt , nihil aliud dcfiniunc quam gradus quofdam, unquam immobiles conceptos, longitudinis ac latitudinis, cx primo corpore primaque extentione dedudos. Screde admodum: nam fi Locus nihil aliud eft quam corporum extenfio , quatenus ex relatione ad aliquod immobile menfurari poteft: cer- tus locus mlnl aliud erit qua certa ac immutabilis com- menfurabjlitas rcfpedu primi cxiftenris , prout immu- tabilis eft,fcu vt talis concipitur. n Quamuis autem Cxloruin inferiorum vnufquifque primi czli exiftentiam imitetur, cx co tamen ab illo deficiunt, quoniam illorum cxiflentia terminatur a pri- mo cxlo, fcu immediate fcu mediate. Qux circa ciufdem primi corporis ac exterorum Cxlorum durationem exquirenda clfent, rede demon- ' lirati poliunt ex his qux fuperius conf. tuufm r. m>od enim ad illorum exordium fpedat, nouimus ncilumEns prxter primum initio carere. Patet etiam cxlcftia cor- pora incepilfe non per motum qui ab illis oritur, fed per creationem, nam , qux compleduntur v^jicom gradum fubflantix , ex fola creatione oriri pofTunt. Quod longe euidcntiusdl in his a quibus primus mo- tus oritur. Quamuis autem cxlcftia corpora neoue interor neq; externx oppofitioni fubiiciantur , vereque incorrupti- bilia fint, illorum tamen petfcucf antia in fluxu confifttr, Sc menfuratur tempore. Itaque afferendum vjdctur illorum vfum terminans aliquem recepturum: illorum fiquidem qux per motum operantur ac tempore mcnfuranuir , frudtns cx fuccef- fione peificirurmeque vlla illius pars, difiundim acce- pta,perfeda cenferi poteft. ca enim qux perfeda funr, vere confummata funt, neque ry -rua -cccfsjpnead confuramationcm tendunt. . U3 Quapioprcc.ficir.i 1« ftn« munii fuftinenr , itita quri'uccefsiuafunt,qiibufq'. acceltis Sc rccclTus eifcn- tulitcr copulamur, ion vltamifinis , fcd mcrlij, vlthno fini (lcfeiuicnria, pares ifluimint. Cilm igitur mcJiori, feri ilefctuientiurnoonitas cx fims bonitate Iit confuin manda, manifefiun eft,c*le(tium corpotum frutlum « cxlcllium agitationum fine confummandum elle : hac enim non admift , vani omnino id eaquitetetut quod nUNequc verTad'ddcclinarc licet , vt dicitur bonita- tem,ouam calorum effundit vmus.in vnoquoque tem- pore «'tatronc perfclSameJe qua totius pe:fe«iper- fc£U partes perfcfHonis vocem ac v.m admittunt, nam ouiitipcifeOafunt non recedunt.fcd permanent. Prltcrea, fi totius fucccfsionis conlummatio mjda- tur fcd corpotum cxlcfiium motus in infinitum exten- ditut, neque totius , (quod numquam er it) neque par- -ium.qu* er Tuo toto perfeflioncm adipifcontur , bo- - - admitti poterit, idqueeS minus quoniam i infiniti patte» n ' dantutidato enim infinitum pane, habere, dlud fimui initu & infinufiappellaii poterit. Noui- mus etiam ; ... ora cxlcftia continere bonitatem , qux aptari pe fZlbumento non inttinfeco, fcd omnino cattrinfcco. AlWrcns igitur horum inftrilmetotum vfum ounquamdefinurum. fimui Se Infitument. naturam de- fiauct Se defctlum aliquem in artifice fatebitur .quali o pus fuum perficere vel non polsit, vel nolit.vel nefciat. {Retiam corruent qux fuperius crea tempus conft.tu- ca funi- datetur enim tempus quod fimui bc fututum cf- Se non fututum , qaod haud fecus repugnat quam frnnousorateritutn Se infinitum elfeSe teipTaprTteri- cuov Quanuis autem.dum corpota calcllia moucntur, SS qutcfcant , Se primi exii motus fit omnino fimolc» Se v triformis, non tamen inferie icet cariorum fiXmfempet eunden, elfe. nam cxlefiu, fem.num.es ouibus vniucili moderatio otltut .nulla tll quies. Ea- dem etiam ob indefuientes txleftmm motuum agi.a- t.ones nouos fempet intuitu, exercent, nequeffi Alito- logotum rationibus acquielccnducll)eofdem vnqu.m ■^Sfv, detur longe fi.mio.a reddeteea qux de dsssses^uszi proprium nunquam confummaic, agentis impctfeSl.o- “Taimnesvmbhis oppofnx .acceptx a temporis na- tura cui terminus omnis repugnat.&r dfphxnci cxloto , utacuTp" C pio ae fin. ca°r=.e v, detur, non tantum L’ niu.ie.l etiam omnino nulli, nam fupcnus VI- ■um eft .mnpoxi qu,d-n, vt cft tempus , terminum non 'aptari quoniam lumitut 1 motu , quatenus Pe're“e'“’ -L ycm tempus, vttcipfa i motu non dilfctt atque mo- fe ituimr.vUdefttS. polfe. Neque huic vmita,^ liltir homanx conceptionis infirmitas , qux non lacui Srtdfedao.c quod tempus omne pracedit, feu .1 I i % nuocl temporii confummationem refert, nam idem cxocrmim in conceptu illius (upta quod cxlos o mne% tranfccndir. & in conceptu xtcrmtatis cui omnia b « ornmita ac fututa prtfentia funi ac indiuilibill " c colfeaa.uce non multa ali. quotum vnumquodque ^T^iXr^toqmligur.mman.fefili ipio prout fine catet. Et hoc quidem fatis c fucurnuolutionum repetitionibus, qux Contemplatio III. Pars II. 13+ nullo modo admitti poffient, fi fphxrx abfolutc princi- pium ac finem refugeret. Difficultas igitur vcii circa numerum vcrfjtur: qux- rirureniman dari pofsint infinita; circumuolutiones, feu rcfpcftu prxrenti,feu rcfpcdtu futuri , fcu rcfpctfu vtriufque: quorum vnumquodque ex propriis defini- tum cft. De reliquis cominumcribtis proprieutibu i alorum» . I s circa cxlorum cxiftciiam ac durationem lic conflit uus, ni faliimur.quamtutifsimr de- ducentur cj quzdcillariivmtatc, pcrfcftio- ne, pulchritudine, interno ordine, ac relatio- nibus tum internis tum externis, exquirenda cfficut.po- fico enim, hxc corpora cognitione carere, primi pixci- puique inftruraenti bonitate prxdita efie, eadem refpe- dtu totius effc immobilia, iclpcdtu partium iudeiinenter moueri,omni interna externaque conti arietate carere; facile colligere licet , cxlos iplos ex propiix vmtatis vi omnia quxadinftrumemi perfc&ifsimi naturam perti- nent,non quidc indiutlibiliter, fcd indiffiolubilitei con- tincretex perfeikionc ad propriam munus exeiccndum, Deiquc virtutem tum recipiendam, tum effundendam, quamopeime difpolitos cllc: ex pulchritudine fummata ad eadem exercenda ptopcnfionenrttque ad proprium a^kuin propottionem externe etiam obiiccrc pofte: ex interno oidine fioi vnde quaque confoiros cite; ulcuque prout non cognofcentibus conucnirc potdl, imaginem quandam referre eorum qux cegnofcunt,ac in proprio Efte, excitatione, pcife&ionc» bono, bonique fi unione conquicfcunt. Ex his vero fequitur,cadcm i flcftia cor- pora aptifsiina cfle ad exterorum corpoiij, ptout vniuU cuiufquc natur; ponucnir.conftiiutioncuiiditL^iouem ac difpofitioucni coi. luminandam. De corporeis ihi:uri< ,<]iu neq-, 4 feste que per/et fed tnfe monentur. fcu de Lienernbi/Jnu uc Como- pni ilibus m caminum . O t t fpeculationem primi Mobdis , quod operatur i fe, per fc&r in fc,nccnon cxlorum inferiorum qui per fe& infc moucuturrad illa deucniendum eft,quxin fetautnm ope- rantur, non autem i fenee per fe. Horum vnumquod- que,quatenus m fc operatur , prout proprio ordini con- ucnit,pcifcdtum erit, motum aliquem pariet, ac fcnfutn aliqua ratione excitare poterit. Quatenus autem non operatur per fe, dum mouctur,per.iliudcorpustranli- bit.Huius igitur ordinisplura corpora admittenda Junc. nam , fi vmcum effiet, neceffatio moneretur vel per cx- leftia corpora, vel per vacuam extenfionem , vel per fe, non quidem vt corpora cxlcftia , quorum vnaquxque pars mouctur , fcd quoniam pars quiefeens parti raotx aditum prxbcat. Horum autem nullum amittendum cftmouimus enim cxlorum figuram dil'run>jH non poffc, &c vacuam extenfionem ex communi rerum difpofitio- ne non dari. Pater etiam, admiffo, hoc corpus vnicum effic.neceffiario illud effic fimplex ac omnino vniforme. Nulla igitur ratio adduci poterit, cur partium aliqua diucifiniode vel ab aliis partibus, vel ab ipfo toto mo- tum exerceat. At fi plura fint huius ordinis corpora , cum illorum vnicuiquc fit propriu fe per aliud corpus mouere, cifdc proprium erit corpori alteri fc moucti aditum prxbcre poffic. Eorum etiam aliqua ex necefsiuce erunt fimpli- ciaqux plura erfit: quemadmodum enim nullo exifteo- te fimplici nulla funt compofua,cura compofita ex fiin- plicibus conftituamur,ica dato, corpus fimplex vnicum effie , cogimur rcicilam amplexari Icntcntiam, vnicum 135 fcilicet efTe huius ordinis corpns; nam ex vnico fimpli- ci conipofita oriri impofsibile cfl. His autem fic conti» turis fcquitur, horum corporum vnumquodque non ta- tum pronum efTe ad moucndG t e , fcd etiam ad quiefce- dum poli proprij motus confummationem: fimplicium fiquidcm motus ncccflario fimplex erit & ritius, nam cum prater circularem Se redam lineam fimplex linea non detur ,prxter circularem ac rcClum fimplex motus dari-oon potcfl.quonia motus circularis cxlcllibus cor- poribus conuenir. Hxc igitur quatenus funt fimplicia moucntur motu redlo. conflat autem lineam rcdlani & motum retium, in his prxfcrtim qux a cxlorum Jphxris comorchendu- tur, in infinitum extendi non polle » fedncceflatib ter- minari ex vna parte i cxlorumcircunifercntia, ex alte- ra vero i catiorum Cdntro. Itaque, fiue a centro ad cir- cumferentiam tfdant, fine ccontra i circumferentia ad centrum, licet tota hxc linea illis percurrenda efTct, poli motus confummationem ex neccfsitate conquicicent. neque enim dtcendum cfl motus hos indeficienter re- peti. nam tales motui cum ab oppofito ad oppoficii ten- danti ver£ oppofiti funt, neque eidem mouenti fimplici conuenire polTunt. Hinc colligirur,horum corporum vnumquodque vi- re pafsibile, atque etiam corruptibilcac generabile ci- fe. ficuri enim ca qux in rnoiu proprio bono fruuntur» femper moucntur, ita ea qux noti femper moucntur , in motu proprio bono non fruuntur » icd ah illo diflant: ideoque per motum ad illud tcdunt,vt eodem pofl ino- tum 8c in quiete fruantur. At hoc nihil aliud cll quam pafsibile effe fimiilquc corruptibile , nara palsibilu o- mnia corruptibilia funt: talis fiquidcm pafsio oritur i contrario pofit luo. contraria vero pofinua fciouiccm expellunt ac corrumpunt. Idem demonflrari potefl cx motuum oppofitione, nec non ex his qux circa cxleflia corpora didj fuere, ca enim qux ad oppofitos motus clTeniialitcr prona funr, fibi inuicem eflentialiter aduerfamur.&r cxlcflium coi- porum infltumcntalis vis dum circa inferiora vcrlarur, illa intuetur tanquam materiam. Matcrix verbconuc- nit, mutationi, dcflcu&ioni, ac noux conflrudioni fub- iici. Ex his deducitur, talia corpora ira fimplicia cfTc vt cx vnico gradu fubflantiali non confiflant: cj enim quxad inuiccm opponuntur ncccflat io conueniunt in genere. Itaque illorum vnumquodque ex generico &: ex fpe- cifico gradu conflituctur. Et hi quidem gradus plfitcs erunt feu pauciores, prout hxc corpora erunt fcu fiin- plicia, fcu pluribus paucioribuique rationibus compo. fita.Sicuti autem cxleflia corpora, qur in feqiudcm cx- etectur^ed non ad propne felicitate, vt abflradta intel- ligibilia , jbabflraCtorum intelligibilium peifedionc defici ii nt: ita hxc coi ruptibilia a cxlor um dignitate i c- cedunt. Cxli enim eumfint nmnunes ab omni labe cor- ruptionis, ad altorum diriguntur bonum- corruptibilia vero ob propriam confctuationcm videntur inuueri. Narurx fiquidcm ordoexpofeit , vt ea qux^interne im- perfedta lunt proprix impeifcdlioni vccumquc fnedeii conentur. Quotnam autem fint horum corporum fpecies.quid- ue illatum vnicuiqucconueniat, nobis in prxfcntiafpc- culari non- licet: in logicis enim fancitum cfl, ca qux in r«ali gradu communiori conueniunt, vuiuoca elfc, pro priamque diuidendi rationem exquirere , ex qua fcien- ttx diflmdtio oritur. Hxc igitur alteri fcientflt deman- danda funt , naturali fcilicet philofophix, cuius etiam partes erunt .communiorum proprietatum ,vt lingulis aptant ur.doftciium afferre. Cmr VII. De prjiapuo vtfluxuum ordjne , qui corporx Attirgt , fi- mulque detfxturj nmmum.Q; de tllius tnfufficien n.t refitllu torum qux femper generantur ex pro pagxtionc. Vniuerf Inft. adliom. perf. \ 136 A veto profequences, qix noflrx huic contc- plationi funt propria, atea corporea deduce- mur qux per fc & non ii»,e operatur. Hxc, Vt coicdare licet cx his quxeirca fimplices vir- lUtcs fimili differentia condituras bfarrauimus, nihil a* liud funt qujiniiuccliones,feuimpreKinnes , fcu influ- xus virtutum tam fimplicium ac liucTigibil.um , quim non fimplicium, ac corporalium corpsreas naturas at- tingentes. Ideoautrm fimplicium etiam ac intelicibilium ab- llradtoium micdlioncs, fcu imprefsionts.feu influxus, quatenus corporibus feu corporeis infiguntur , corpo- ream naturam aliqua ratione recipiunt , quoniam rece- ptum omne fecundum recipientis natura ex neccfsitate recipitur. Ideoque , ficuti id quod infcefl indiuifibile mdiuifibiliter recipit, licet diuifibile aliquod recipiat, ita illaqux infcdiuifibilia 3c extenta funt, diuifibiliter Sccittenfc femper recipiunt, licet indiuifibile aliquo» rcc -piant. Hf c tamc ca rat ione adfmttcnda funt » vt r <>s non lateat no rerum cfTc,fcd edendi modos tantur. 7$ immutari nequeenim indiuifibile, dum iditr '. Ii reci pttur,indiuifibilcm naturam reiiert , fed nm - ens iodiui- fibile modum diuifibilis exercct.fimulq ratione diui- fibile ab indiuifibili rcccptuio>mauens q 1 mbilc, ad m- diuifibilis modum deducitur- Siquis autc his aflcntin detredtet , hic fateri cogetur vel nullam intelligibilium ad corporea, ac corporeorG ad intelligibilia relationem adlu exerceri poffc.vcl illo- rum vnuquodquc fimul &: diuifibile & indiuifibile efTe: quorum primum rerum 01 dinem difrumpit , fecundum contradidloria fimul affirmat. Sciendum tamen eft , quammaxime inter fc difiare, ab alio recipi 3 c alicui pr flentem dfc.teceptio enim ad virtutum copulationem atque affociationer.i \ tcumque per diu H.idcoq; recepti modu immutat: lh flentia vero, fifola fit, nullam aflociationcm vutuuimue copula- tione parit , ideoque neque rem neque cifcndi modum immutat. Sed aggrediamur iam contemplationem haiumia- icdtionum.fcu infiuxuum.feu imprefsionum, prout ex- ercetur circa corpora atque ex receptione pendet- Pri- mo vero flatuendum cfl illas elfc prxflatifsimas, quibus Deus Opt.Max. atque abflradta intclligtbilia L>co ad- hfrentia attingunt exerccntque corpora cxleflia, prfei- puevero piimum cxlum. Hf quatenus fac rcccptf, vt noflra cll fententii. Communis Naturf vim coflituunU fimplicem enim cflcflium corporum virtutem ca ratio- ne illuflrant.toborant, atque adaugent , vtnon tantum inferiora fimplicitcr moucre,& ad infetiora propria lu- mina ditfundcrc pofsint, veiumcti.nn his commotioni- bus ac irradiationibus pariant omnium generabilium confummationem acconferuationem, prout vniu&u- iufque natui f conuenit, idque ratione ab illa nondifsi; mili,qua infltumcta (quorum fortafTe vis folam incifio- nern intuetur) dum cx artificis virtute exercentur non tantdm incidunt/ed pulcherrimas etiam imagines for- mant.Hfc ramen cxlcflium corporum vis lufhccrc non potefl ad generationem fcu humani corporis , feu alio- rum animalium, qux exfola propagationr non rncian tur.fi enimfufricerenr,earundcm fpee -ru.n indiuidua iam genita talem genet ationenfnon prxccdcrcnt , feu certe non necelTati6,fcd fola cf lorfl virtute, vbfque v Ilo eorundem concurfu , hx fpcctes orin poffcnr, hayd fc- cus quam fpecics impetfcdliorum non viucntium.vi- ucntium,& non fentientium, viuentium,ac lenticntiu. Arcum non oriantur .colligendum cfl conflitutio- nem harum perfediorum fprcicrum, humanxque ptx- fertim.afcribendam efTe cauff ordinis prf flat. oris, Deo fcilicet Opt. Max. neque enim alia ratione fufficicns il- larum caufa afferri potefl. mim , fi affetatur cficilia cor- pora aliquando aliqua tacere potuilfc quf nunc no po*- ftinr, quxrendum erit quifnam hanc virtutem adio prfdantcm illis ademriir. Idcerte Deoafcnbendum non f 11. nam Deu luoiu operum no pfniter.Non abflra- diis intclligibilibus.quf omni inuidia caret, neque Dei opera immutare polluor. Non c ifd ooy orp o n b u s cflc- I J37 ftibus.qux proprium nilum non incendunt , neque di- uina dona abnuunt, fe» repellunt, quaque omni eligen- ti» virtute dedttuuem Non inferioribus corporibus , ob eafdem caufas.atqu* etiam quoniam illorum vis ad cor- pora exledia non c.tcnditur. Neque etiam ad id dcuc- niendum elt, ve ditatur harum fpccierum prxdantioru prima exordia ccnditilfe ex aliquo dcllarum afpedlu prxreritomam nallius condcllationis vis ea efficere po- ted.qux pertinent ad vniuerli perfetlionem : fcd licuti partialis edita etiam partialiter immutare folct. Con- ilae autem haium fpccierum Eflc pertinere ad bonum vniut $ : homn^mque prxeipue , qui exterorum o- mnium ccnfctur finis. Contemplatio De ii V: influxi hui qiu a corporet* >id corpore a fune ,fimulefue de tmpulfu locali , de altera: tone , de generatione, •d^corruptione , & de aubnent asione. rj* io** non tantdm experiuntur cfRcicn- ?tcmrorporum exledium virtutem , qux dtui- kThftxfcffundit vim, fcd ipfa etiam proprias vi- J res exercere atque ita extendere folcnt , vt communi Naturae vi accedente ad inuitem agant & pa- cratitur , ac multa alia prxdarc poffint, quorum explica tio ab ipfo naturali philofopho petenda cll. In pnefeiv da tamen lilencio demandandum non cd, inter has ex- ternas corporum imprefliones motum in loco primo c- aercen,huncquevt ad aliud extenditur corpus, per co- tailuin fieri.impoffibile quippe cd , corpus corpus mo- uere,nifi ipfum attingat, vel ccrtc aliud corpus quod ipfumtangit.Illa vero feipfa tangere dicimus , quorum extrema fune fimul. Pod localem motum fequitur motus in pafsibili qua- litate, cui conuenit Alterarionis nomcn.Hxc, quatenus pendet ab alterante, Adlio dicenda cd , quatenus ab al- terato recipitur, Paffio, Adiionis tamen ac paflionis no- mina aliis etiam produftionibus ac receptionibus apta ri folent. Pod altcrationcm fcquuntur corruptio &: Genera- tlo. Harum vnaquxquc verfatur circa formas fubdan- cules, fcu proprias fcu communes , quatenus repelli fcu infigi poflunt. Itaque exledium corporu virtuti diui- niori prxeipue alcribendx funt,8c in indanti fiunt. Ipfj igitur generatio vere nihil aliud ed quam tranfmutatio denon Ede id Ede, nullo fcnfibili remanente, vtfubic- #0 :illi fiquidem tantummodo fubiiciturvirtusfubfii- tiiliscomunior.quxinfcipia mfcnfibilis cd,atq; ad rei genitx fubdarialcEtre.tanquainconfummatuad cofum ma?uindeduccnda cd.Patet autcin nullam generatione abfquc aliqua corruptione excucri. nam coipus abfque .\ . proprio gradu fubdantiali non datur, idcoquc induito ^ * *~K. nouo fubdantiali gradu tanquam conditucntc ,pr lore conditutioncm ainoucri neceflfe cd . nam duo gradus fubdantialcs eidem, tinquam illi ptopri;, couucnirc • non podunt. .Prarter didlas mutationes, datur etiam motus in qua- -^r citate, Hic generationem prxccdu Sc fcquitur.Prior ta- men impcrfcdlus admodum ed : oriri enim folct fcu cx fola fermenrationc , fcucx plurium collcitionc. Po- fterior vero cd longe perfeitior : nam rem eandem fe- cundum omnem dimenfionem adauget. Quapropter his tantummodo conuenit qux cx interna virtuic fcipfa ’ adperfctliorem datum perducere podunt .-externa fi- quidem attrahunt, caquc non tantum ad futmeteonfer- > nationem immutant, led fimul ex eorundem accetfii fci- pfa ad decentiorem magnitudinem dirigunt- Horum A entium proprietates coinmuniffimx cx naturali fcientia ifedufcendx crant.nam pto agentium ac recipientium dJfcrficate diucifx fuoc. •y- < VT ; *VT . • C . » . t IX. a , t at ne-jue perfc nejne m fe ope- 138 rarttr : fcu de prtma £r omnium nmmuwfiima Materia. Lt i u a diaifionis nodrx differentia propo- nit illud corporeum, quod neque per fc neque in leproprium exercet munus. Hoc recipien- di vi prxditum tantum ede , ipfumquc reci- piendi adlum illi tanquam proprium munus conucnirc manifedum cd : corpora quippe omnia , quibus agendi aptatur vis, licet moueant tantummodo.propriam ag£- di vim ad aliena non extendunt , nili prius eandem in fe rccioiant atque in fc agant. Simul igitur prxdita funt fubdantiali virtute qua in fc agere poffint pafiibil» qualitate qua agant in externa. Corporeum vero , de quo nunc ed fermo , ficut in fc non agit , ita neque in alia agere poreil , fcd tccipicndi virtute tantummodo prxditumcd. Itaque inter extera corporea irapcrfcdliliimum obtinebit locum: omni fi- quidem perfectione deftitutum cric: nam ea qux adlunt non recipiuntur , & recipiens i recepti virtute neccda- rib cd denudatum. Condituccur igitur ex vnico gradu fubdantiali, ex ipfa fcilicct recipiendi virtute qux vnico fubflanriali, gradui aptatur. ltaque,fi prxtw hunc alius gradus fub- Itantialis illi addatur, quxrcndum erit an virtus , qux podetiorem gradum condituic, attionem vel paffiooc rclpiciat. fi dicatur cam clfc virtutem agendi , hoc im- perfc&iflimum corporeum proprios limites egredietur, atque ad fuperiores ordines deducendum erit. Sivero cd virtus rccipiepdi , cfim idemd priori vir- tute prxdctur , virtus fupevaddita iuurilisomnino crir, quod Naiura non patitur. Prxterca impoffibi fccd, ho- rum graduum copulationem pendere cx eorundem grj duum virtutc.hoc enim admilTo, fatendum cfl>t hos gra dus agendi virtute prxditoscdc, feu virtute aliena ac externa. quod dciccnnus : fcquercturcnim cos ab inui- cem difiungi pofTe, nam, qux copulantur virtute alte- rius cx fui natura didolirbilia funt. Aflentiri etiam cogimur , quatenus hi gradus eden- tialiter copulantur.illoru alterumclTc perfcdtibilc.ahe- ru verd pcrfictemcm. ea nempe qux aliter adociantur, ad rei conditutioncm vere non pertinent, atfivnus al- terum perficit, paret vnumque eiufdcm ordinis non ef- fe,fed alterum recipiendi viitutcm continete. Hic igi- tur rantummodo huic imperfedio corporeo vere apea- bitur.Hxc autem fubdantialiter iccipicndi virtus necef farioc |fam cxtcnfa , fcu quanta crit.ita tamen vr fir o- mnino indeterminata, tum ratione figuix , tum ratione dcnfi ac rari.fi enim certafigura vel certa, fcu raritas, fcu denfitas hanc edcnrialiter confequeretui, fatendum ef- fet cam fibi ipfieifentialiter impedimenta atferre.ac fe- ipfamcdentialiterdcdruereipatctfiquidem.eaqux cer- ta aliqua vel figura, vel raritate , dJfitateve clfent ialiter funt prxdita, aliam vel figuram vel raritatem denfita- tdmve abfquc totius corruptione admittere non poife. Prxterea a*gcndi virtutem complcftcrctur. nam qux certam figuram , vel certam den/itudincm rariratemve cotincnt,gTauta vel ieuia funt ac agendi virtutem exer- cent. Et hxc quidem eandem vim habent rcfpeftu ex- terarum qualitatum, quemadmodum enim adentiendu cd hanc impcr&diifimam corporeitatem aliqua ri pro- dicam clfc, qua qualitates omnes recipere podic: ita ad- mittendum noncd illam certa aliqua qualitate eden- t ialiter alKci. hac enim ei adjundla,8c agendi daretur virtus & exterarum qualitatum receptio dedrueretur, quorum vtrumque huius corporcitaris naturam immu- tat ac dedruit. Horum autem omnium concurfus,fub- dancialis vidclicctgradus,imperfediflinii receptionem tantummodo exercentls,quamiratis ac qualitatis, cuiuf- cumq, ordinis indeterminatx, impcrfcdlifsimam quan- dam naturam conftituet, cui primxac communilsimx Matcrix nomen ac munus aptatur. Hxc fiinplicicer ac per fe confidere non potcd : communiora enim aco-» mnino indeterminata , qux ex certo reali gradu condi- ruuntur ac vniuocam conceptionem admittere folcnt, abfque fpccierum fubfidcntia reipia non rcperiuurur, licet fciuuclimconcipi pofimt,impofsibile fiqui Jem e(i Vniuerf Inft. ad liom. perf. 139 corpus aliquod artu reperiri * quod ad certam aliquam determinatamque fpeciem non contrahatur , ficuti etia neque vita extenfio datur, qux fcu propria feu aliena fi- fura no terminetur, atque criam ad certam aliquam vel enfitatem vel raritatem non deducatur. Idem qualitati ac exteris omnibus conucnit: dato enim horum aliquod ex folo communiori gradu per ( c exiftere, illud fimul & determinatum & indeterminatu efle admittendum erit. Et hxc quidem his confona funr, qux circa corpora generabilia ac corruptibiliafupetius innotuere. Itaque &c illa ex his &: hxc ex illis demon- ftrari poliunt: ficuc enim materiam primam rcfpici£tes facile intuemur ea, qux ex illius potentia educuntur,ni- hil aliud cire quam corporum generabiliu ac corrupti- bilium formas, proprietates, Jr accidcntiatfic ipfas cor- ruptibilium formas attendentes materix necclsitatem conuincimus. Ea vero memoria repetentes qux deex- leftium corporu natura enarrata funt,a(Tcntincogimur primam materia , quam etiam generabiliu ac co. rupti- bilium formarum rccdfum nominare licet , neque cor- poribus cxleftibus fubefle, neque iliorum formas vlla ratione recipere poffe.his enim admifsisfequcretur cx- leilia corpora confbre non ex vnico fubftanriali gradu cflentialiter perfcdlo , vt fuperiusdidturaeft/ed faltcm ex duobus,cx eo videlicet qui cjteris corporibus omni- bus communis eft : 8 c ex altero quo proprium vniufcu- iufque exii conftituitur Efle. Hoc autem polito , faten- dum cflet corporeum dc ipfis non an.ilogice,vt iam co- | dirutum eft. led vniuocc prxdicari , fimulque ipfa ix- ! leftia corpora generabilia ac corruptibilia elTc, quod manifclbinfallicacem continct,cumprxfcrtiminucniri non pofsit fcu in quod, fcu X quo corrumpantur. Generabilium vero ac corruptibilifi fornix ac qua- [ Iitatcs»dum primx materix aflociantur.ea ratione a ffo- ; ciantur vt fubftantialis materix gradus, ac reliqua qux jpfum cflentialiter concomitantur .potentixac perfe- ttibilis partes fuflineant : f.nma vero ac qualitates fpc- cificx, a&us ac perficientis munia exerceant. Quapro- pter id quod ex horum copulatione oritur, cfl vere ac cflentialiter vnum, ea tamen ratione vt materia, dum certam aliquam formam recipit, non amittat propriam apeitudinem ac propenfionem ad alias omnes formas corruptibilium: hxc enim eflencialiter illi aptatur, ei- d«mq; nouarum formarum indelebilem appetitum im- primunt.Et hxc quidem in caufa funt,cflcftiuro prjlcr- tim corporum virtutibus ad idem impellctibu^vt nulla corruptibilis forma ex communi Naturx difpofitionc materix indillblubilitcr inefle pofsir. Aflcrcndum tamen exiftimainus hunc materix pri- mi appetitum aliquando id fatuiitatem deducendum efle , fimulque generationum ac corruptionum curium confummandum .corporiiinque contrarietates ad con- cordiam rcuocandas. ciim enim corporea omnia homi- ni deferuiant , hominum natura ad proprium bonum deduda , extera etiam, prout vnicuique conucnit , ad optimum deducenda efle credendum cfl. Prxtctca ra- tioni con'onum non eft naturalem appetitum ad faturi- tatem non dirigi, fcd in infinitum protendi, & natura- lium difcordiarum vfumterininofimiliter carere &: ad pacem non perduci, prxfertim cfim a talibus affcrcioni- bus nos vehcmentifsime rcuocent ea qux de cxleftium motuum confummationc nuper fancita funr. In his vero materiei ac formarum copulationibus ipfa materia vct£ efficitur & vere recipit , diuerfii ta- men rationibus, nam fi totum quod recipit referatur ad totum quod recipitur, dicendum eft materiam eftici: id fiquidem quod imperfe&um eft efficitur perfedtum. Quod fi idem totum perficiendum referatur non ad totum recipiendum, fcd ad fubftanti.ilemformam/cu ad aliquod accidens * aptius dicetur maceriam recipere quam effici , eademque ( fimili proportione feruata ) eueuient in diffolutionibus.Communifsimxprimx ma- teri* proprietates cxlorum proprietates imitari viden- tur,ita tamen vt ea proportio retineatur qux lubic&o conucnit dum comparatur proprio efficienti. J4O De prtcrpHu F flendi modis yiKEntibat aprarifof- Jant , eminenti fciBcet tde.ih /imuah, pu- te , ac format. Oipomoi» m fpecici , qux ex contra- do ac repetito primx diuifictm vfu colligen- da erant, ira cxplicatx fi.it.Ono tamen prrte- rca prxflanda videntur vr noft.a Hxc contem- platio t ede cofummaji pofsit: varii nempe cfTcndi mo- di, qui entibus aptari polTunt , pro viribus cxpV.candi funr, entium iam percurfoium mutuz relationes mu- tuique concurfus, prout huic contemplationi conucnit, perquirendi atque enarrandi. Eflendi modi duorum ordinum videntur efTc.Primus conuentt rebus, vr funt in luis caufis. Secundus cildem aptatur , vt funr in feipfis. Ad primum igitur ordinem pertinet ille Eflendi modus, quo Entia omnia reperiur V tur in Deo,vt eft omnium fons. Hic vcr6 haud Csrtu m- cxprefsibilis eft quam Deus ipfc fit inexpr/Tsibilis , e- nnnens tamen atque idcalis appellari fcbfc: eminens, quoniam Entia, quatenus in Deofunr.t/ _ •.v.incau- fa, nihil aliud funt quam eadem diuinatflcntia omnia lupereminens: Idcalis, quoniam fingula entia diuinam naturam, tariquam omnium exemplar , vteunque refe- runt. Et hic quidem eflendi modus Entibus omnibus couenit,feu incorruptibilia fcu corruptibilia fint. Huic adduarur virtualisac potentialis eflendi modi. Hi autc generabilibus, ac corruptibilibus entibus tantumodo rede aptari poliunt. his cniin cflentialiter conucnit rc- periri in materix potentia, & in cxlorum virrutc diuina vim effundente. lidem tamen efTendi modi ad Entia incorruptibilia atque ad eadem Entia cortuptibilta, alia quadem ratio- ne extendi videntur, prout fcilicet horum entiu vnum- quodqic ca feu producere feu recipere poteft qux per fc opcranmr/cd no in fc , influxus videlicet varios En- tium tum intcllcdualiuin tum fenfibilium. nam hi etia, quatenus rec i pipoffunt, in poteria quodammodo funt: Sc.quatcnusfuimetcffufionem admittunt, virtualiter exiflunt in his qux tales ctftifioncs exercent. EfTendi modi fecundi otdinis,quos aptari diximus rebus vr funt in fe, comuni forrafle vocc icales fcu for- males appellari pote: um. Hi a fuperioribus diftinguun- tur, quoniam ex his ipfa entia certa ac rcalcm denomi- nationem admirtunt,quod ex nuUofupcriorum euenite inanifeflum eft. neque enim aqua in propria frigiditate couftnuta calida dicenda eft, licet caliditatcm recipere pofsit. Cxlum itidem calidum redlc non appellatur, li- cet caliditatcm inducat camquc virtualiter cotineat.Si 3uis enim ex virtualiScpotftrali eflendi modis cenam enominationc colligere velit, is eidem fubic&o vitC queoppofitorumalcriber. namporentia ,qux fumitur a genere, vtrumqueoppoficorum indiftinftc refpicit,8c cxlorum virtus vtrumque inducit. Re ales vero ac formales eflendi modi, tot ordinum ctuc quot funt entifi corruptibilifi fpeciem ac diffcrctij. is t» y * De formarum m at en Altum , ex cjuibm ortrurferwajts tf fendt modm, confis ^natnr a acdifferemus,Gr de feminali effendi mode. Vomi m vero circa virtualem, formalem ac potentialem rei fi generabilium eflendi mo dos, plura occurrunt qux non parfi difficulta- tis coptinct,vt in his difcuticdis efficiamur pa ratiores ,animaduertendum videtur, ea quxa flatur a & ab arte fiunt, oppofita quodammodo ratione fieri dum aliquid X Natura fit, adi us,vt eft adlus prxeipue ef- fi. icnri.cxlofum videlicet virtuti , aferibendus eft , fle idem adlus, prout certus, fcu talis adlus, materix de- betur. In his qux arte fiunt oppofitum euenit. ' 141 atnaAus,vc eftaftus,«otineturafubic<fto: Se.vt eft ta- lis aftus, effluit ab artiicc. Vtnimquc exemplis clarius apparebit : p;tet fiqudcm , dum ii>nis natui alicer cale- facit * caliditatem , v ab igne efficiente emittitur, ean- iem»ac vt rccipitur-cu ab aquaifeii a ligno ,teu i ferro, <*b recipientium diicrfiratem,diuerfam reddi.Econtra, dum ab artifice aliquid formatur est ligno, certa forma, prout eft certa, arutici debctur:& vt eft forma, bebetur ligno, artifex fiauidem ligni apticudinem ad plurimas armas fufcipietdas ad certam formam contrahit, cdm amen hxc forma, quacumque illa fit, ideo aflu fit quo- iam ip m lignum a&u eft. At inquirenda funt cauf* carhaecum in naturalibus quim in artificialibus ita fe •abeant. Id refte fiet • fubie&orum & agentium difle. ■ totiis, prout conuenit, animaduerfis. Pacet artificialium fubicdla carere omni interna pro- tnfione ad id recipiendum aclouendum quod ab cx- rna virtute inducendum eft : Rerum vcrbmatcriahu . eri* ineffe futnmam propofitioncm ad formam li- bi cdng* 'am compte&endam. Condat etiam incon- ltitutionibu rerum artificialium agendi vimpende- : non ab ar fed ab artifice : cuius fignum eft, quo- .iam artifice i- oprioadtu non pcrfiftcnte aitis opus uerroittittSM c ;'.:c tam indu&a virtutem aliquam con nentadcftci- co.. luminanda. In naturalibus econ- ;ra: ars ipfa.qu* cium Natura eft , artificis munia prx- iatJtaquc , ucutiopus inchoatum facili non incerinit- :itu>,ita ipfa ars , materi* lubicfbr aliqua cx parte iam i nfixa, operis confummationi deferuit. cx quo etiam fit vt Natur* opera, quanto magis qd finem accedunt ,tan tofelociusad illum properent Hinc quatutilsiraecol- igere licet, ex,fubicflo ac forma artis aliquod vere &i < flentulitcr vnum oriri non polfc.nam neque fubieftfi : d formam recipiendam reperitur propenfum , ‘neque gens propriam agendi virtutem in fubicdlum inticit: exNaturxvcrb fubietto Se ex forma recepu Conftitui qoddam vere Se effentialitcr vnum. nam materia ad ornum propcnfa illam amplexatur , Se forma agentis > itn continet: hate enim vere nihil aliud eft, quam com- munis Natur* igcns visad certum aliquod contratta, cen* materiei parti , qu* ad idem cflcmialitci eft pro- la^nternc adlutiens- Sicuti igitur facile aflentire beet, artificialium formas in fubieftis quodammodo latitare acabcifdem educi: ita id refpcdu rerum naturalium omnino abnuendum eft. admifla enim tormarum natu* alium latitatione, illarum vnitas cfTentialis amoucrc- nx,fima(Tc etiam oinn» illarum veritas. Idem cx cdu- iHotte fcqucmuttnam cdudio abfoue aliqua latitatio- tenon datui. Neque tamen alfcrcndum eft, formam ab gente ea ratione induet, vt pixexiftat generationi, ni, vt et difl is patet , id quod prxcxiftit eft ipfius Natur* is,qt* i materia fic contrada , quatenus perfede infi- •**ir,eflic»iur forma: quatenus vero infigitur cx parte, m primam tantummodo vim inucit,icmmum virtus di tenda eft. Tunc autem vinualis, potem iahs ac formalis flendi modi mira auadam ratione aflbcianrur , & pa- iuntnouum quenaam cflendi modum , qui feminalis ppcllari poterit. At filem >o demandandum non eil formarum mate : Ulium vniiquamque, dum varie ac variis materiei par- ibus infigitur, indiuidua eiufdcm fpcciciconftnucrc, quxexfolo numero ac cx certis quibufdam accidcnth ousabinuicemdiftinguntur: ipfas autem formas mate- riales/! proprium illarum ancndjturEflc»ab inuiccdi- ftingut non numcto.fcd vt numeii abinuiccm diftin ^ilifolcnt. nam, vt in logicis diximus, Vniuocorum iiffcrentix, ex quarum vnaquaqu* ccrt* quidam cor- ruptibilium forni* conftituuntur » vc! in priorum lo- cum fucccdunt vel prioribus impcrfc&ioribna fuper- -dduntui.haud fccus quam numeris euenit dum vnitas uper&ditur. . a piarum vero formarum gradus in infinitum non ex. cnduntur,fcd coufcue donec fummum fui ordinis per- edioris apicem attingant. Illarum igitur diftindioo- ants ex perfedionis ac dignitatis gradibus multiplici- bus deducenda eriKqnWdiin fiquidem conuenit ma- Contemplatio III. Pars II. 142 gis infigi coinmunifque Natur* virtutem 'obfcuris re- ferre. Quxdam autem i meterix nexu funt liberiores.ac eandem communis Natur* virtutem Oc vbcrius ample- xantur,& fplcndidius concinent. Hinc euenit vt corruptibilium quibufdam corruptio primo aptctur,quibufdam non corrupuo.fed diflblurio, quibufdam non dilfolutio/ed mors, quibufdam eadem mors non clTentialiter,(edconfequcmer potius, ac quo- dammodo accidentaliter videatur aptari. Huiufmodi apparent fentiendi virtutes : hx fiquidem cx vegetantis virtutij,cui adhxrcnt. morte extingui folent.non ante quatenus fenfiriua funt. Quapropter exiftimare quis pofliet, harum aliquas quibus intelledualis virtutis co- pulatio eflenrialitcr conuenit , cx copulatione illius qox eflentialitcr eft immortalis ad immortalitatem transferri. De ebgmtate formarunt materialium , ac de ratio/iibsu quibat principii , cauf a , ac Natura voces aptemur hic fornus , uUrnm-jue mater ut , Notura communi, ac pruna materia. Eimub entes, qu* circa Entium ma- terialium formas ennarrata funt.aflentiii co- gimur illarum vimdiuinam potius quam cx- leftem cenfendam efle.Natura fiquidem com- munis, excuius contractione conftituuntur, diuina po- tius dicenda eft quam cxlcftis , quantus affigatur cxle- ftibus corporibus quz inftrumenu cxctcct paries , qux- que ex propria propriorum motuum lumimimque virtu- te ea fortaire pixftare poflunt, ex quibus oriuntur pri- mae materiei difpoficionesac prxparationes : pcrfprcuG eft enim eadem ratione materialiuoi fotmas fubftan- tiales referri ad materiales difpofiriottes.qua communis Natur* diuina virtus refertur ad corpora cxlcftia.Ided- | que afferendum videtur formasipfas communi Naturf, in atertf vero difpofitioues C^loium virtuti aferibendas clTc.lpfx autem formz materiales certz alicui materiei infixx, necno vnaquxqoe materiei pars cerra aliqua for- ma illuftrata,principij,caufx,acNaturx voces luftinerc ] vrcunque poterunt .nam quj agendi ac patiendi vim af- ! ferunt , non externe fed interne, non accidentaliter fed ! cffcntialiter ita principia 8f cauf* funt , vt fimul perti- ncar ad naturam illius quod operatur fcu patitur. Parer autem tales formas.quatenusccrt* adhxrent materiei, &’ tales materias, quatenus cert* fotmx fubiiciuutttr» atferrevim ac aptitudinem aCtionura acpafsionum o- mnium ,qu* rei conftituczac ipli compofito clfcntiali- tcr conucnirc poflunt , qua*nuis adus formz , pafsioncs vero materi* propiiori quadam ratione aferibed* fint, Animaducncndum tamen eft, has voces generabilium formis ac materiebus ita aptari, vt referamur tantum- modo ad fingulorum generabilium ordines, prout lin- gulis conucniunt: communis fiquidem ptincipi|,cauf*, ac Natur* communis partes ,diudu v:s corporibus cx- Icftibus infixa, 8e jjpfa materia prima, decentilsime fufti- nent, nam fingula indiftinfte refpiciunt, nullaque ratio- ne fubiicitiptur generationi coiruptiomvc, fed eadem femper manent , non quidem fpecic tantum , quod cor- ruptibilibus quoque ctie&ibus conuenit, fed etiam nu- mero, quod primis corruptibilium cautis propriifsimil eft.ficuti etiam cifdcm tantummodo datum eft alterius principij, quod ad eundem ordinem pertineat , vi non fulciri. Generabilium autem formz acmatcriz omnia non refpiciunt, fed fingulx fingulis aptatur, non femper manent, (generantur enim fle corrumpuntur cx gene- ratione ac corruptione compofiti quod conftituunt, li- cet non primo fed confcquenter,)nequeftatum cifdem generalibus ac corruptibilibus firmiorem admittunt. Itaque principij quidcm,& cauf*, necno natur* vo- ce proferri poterunt , fed ea ratione , vt non ignoretur, hfc principiorum, ac caularum, fimulque Natur{ con- tradi ioris#munia unr Amodo fuftincrc. Ipfa vero Naruu 143 communii . cxlcftibui corporibus imprefli , ideo ptm cipit 3: Ciufx voces admittit, quoniam eorundem ex Iorum motibus ac luminibus immftratuibos ita dittun- ditur ac exercetur, vtfimul efficiens , formalis ac fina- lis caufx vires exerceat, efficiens enim dicenda eft, quatenus materiam exagitat U eidem prxcft. forma- lis quatenus ad vniufcuiufquc conftitutioncm contra- hibilis cft , finalis , quatenus , vt fic vndequaque con- traria, commune generabilium bonum inducit ac fo- uct. Hinc fartum eftvt generabilia & corruptibilia indefinenter quidem elabantur actluant , fcdrclpcau fpecificr gradus inuarubrliicr pcrfeucrent. inuanabr- Icmquc intuituro ac certitudinis rationem obnecte pol finr iretteque ob id fcicnufic* demonftuuoni K per- ccptioni iubiiciantur. Vniuerf. Inft. ad hom. perf. 14+ De mutuis vitclhftbtlium mc cor porcorum rel.tuo- tub.u dtejuc umplexibtu. kemiEi e v k t i s e (Tendi modis , mutuar En- tium relationes mutuique amplexus cxplican- Hi ad duos fimiliter ordines deduci viden- tur. Primus ordo ex h is oritur , qux a Deo Opt. Mix. exerceri folent circa abftradta mtellrgibilia immediati feu mediate , quxque fptritalcs relationes condituum. Secundus vero conilae ex his , qux ab eodem Deo infi- guntur corporibus immediate, feu mediati ,contin£t- que naturales relationes. Hi duo rclacionutn ordinet ab eodem fonte fcatu- rientes , omnium entfutn copulationes^, amplexus, ac fruitiones confummare videntur , fimulquc imaginem obiicete cuiufdam circularis motus , alcenfum ac def cenfum multipliciter repetentis, ex priori fiquidem or- dine Deus Opt.Max.qui libi cft omni potentia ,fiue ve ritatts lux, (ibi bonum, (ibi firmitas, (ibi xtcrpit.s, (ibi vnio , fibiabfolutio , (ibi pulchritudo, (ibi pax in- tclle&us omnes attingens, omnia concutit , atque ad- ucrfjntibus omnibus quibufeumque rerxdHs , eos quos libi propenfos confpicit fumma tum lapientia , tum beatuudine replet, fimulquc tum (ibi tum adinuiccm ea ratione cohxrentes reddit , vt (inguli , ficur clarif/i- misdiuinz veritatis radiis fulgent , diuinumque amo- remauidiffime degludiunt , ita voces conlonantiarum omnium concentus compledtentes , in Dei Opt. Max. quem lumma cum gratiarum adtionc venerantur ac co- lunt , laudem effundant , cumque prxdiccnt potentiffi- mum, rerum omnium creatorem , confetuatorem , ac Confummatorcm,fapienrifsimUm catundcm excitatore, illuminatorem, ac diuinorum arcanorum magiftrum, ac reuelatorcm, optimum bonorum diuinorum oblato- rcm,elargitorem ac beatificatorcni,eademque (ibi inur- cem magna cum cxultatione enarrent, atque etiam pto tot taotifquc bunia a Deo acceptis fibi inuiccm con- gratulencur, neque interim circa^ominum ccrtuomnl ac hominem vnumquenque feriinuigilare defiftanr, feu aliquid prxtermilTum velint, Vjod ad illorum per- dirionem vitandum gloriimq, addicendam attineat. Et ex his quidem hominum pieta^m omnem, nccnS fapientiam,fcientiam,facultates at qifc anes omnes, qu( ieu circa homines, feu circa extera cvpora exerceri fo- lcnt,efl)uerc dubitandum non eft. Ex poftenori vero relationum ordinefummus ac ma- ximus rerum omnium audtor , creatorum intclligibilifi ordinibus fibi afliftentibus, maximo Calorum orbi eo- munis Naturx vim iniicir , quam cfteri Cxloruiv globi multipliciter dcficdleritcs atque ad inltriora trafruictc- tes, generabilia omnia &: conferuant S t renouat, defer- uiuntque propagationi humanorum corporum,quibus fiqgulis finguli intellectus mercati homines formant. nemon cfccrorum animaliu pcrfcdiorfi, neque aliquid od ad cuifdei impar atu feu imperfcdtum relinquunt quod hominis bonum ab ipfis corporeis prxuari poffir. Euenit igitur, vt, ficuti fpiritalia bona honvrvm at- tingentia ad corporea diffanduntur.ita ^a r vis ho- mini dcferuicns aliquid prxftaotias in e' J . i^ominc at- que per ipfum hominem profcquatur ituue exoptet, (ummi videlicet boni, prout vniufkuiufi, uaturx con- uenit, adeptionem, nam res omnes iuutiaDcotOpt« Max. tanquam a primo principio pendent , ita ad eun- dem tanquam ad vluraum finem tendant ncccflc eft. At admirabile quoddam euenit, nos fcilicet ex ea coguof- cendi virtute, quatn ex folo Naturp lumine excreemus, ad id perduci, vt hanc rerum difpofuionem ac copula- tionem vere admitteiufam 8c per hominem coofum- mandam aftentiamur. fcd rufi ciufdem luminis vistrif- ccndatur , lurc optimo in dubium reuocar i pofic au ta- ! b* rerum copulatio, dccentiOrniaqucdilpoiitio vnquam I reipfa induci acpcrfi.ipofsit. parer fiquiden. homini- bus monentibus truftrari fenlibilium omnium propen- Uonem ad proprium principium in homine & per ho- minem atungendum , ac ad ftimmum bonum m eodem confcquendum. Ex horum vero ignorantia conuinci- mur.ad illa properandum clTc qux cxlong* prxftantio- ri lumine cfHuunt,quxqucbxc duo,quxfibi muice ad uerfari videntur, ad fummam concordiam perducere polTunt. docent fiquidem, vndenam mors in homines irrcpfoit, fimulquc quonam paito rerum omnium co- pulatiojdifrupta (it.nccnon per quem mors deuidta fuc nr, rerum omnium nexus rcfarciendus , ipfx^ue huma- nx animp(quas nouimus ex propria natura corpora hu- mana rclpiccre) vndequaque bcatificandx. Vtrum enim hominibus interim morieniibus, ratio- nalem hominum virtutem, cui mors pulla ratione apta- ri potcft,dum i corpore feparatur , alTocient . cl folum corporearum virtutum veftigium, vel certe etiam feo- trendr virtu.es, rlhque inCeparabilirer adhxreant , ex his ou* de formarum fenfibilium natura diiferentiifquei* diai funt, vtcutnquc conieOut licet. Noi tin in re nihil aircrimus.fed Centum noflrom co- hibentei , eum quibit, c«nucnit,lil)cn[ei Aibailctimiu. 14 5 146 contemplationis Qua naturalem comple ftirur philofophiam , Pars Prima : QJ A CONSIDERANTVR CORPORA, QVA. in generabilium ordine fune prima, ea qux ex imperfcfta primorum mixtione conllituuntur.nccnon pcrfc&z mixtionis cauli , St accidentia. /. Vehis ijMjt pertinent ad btum fctenttt fubitihtrn attpu exordia. IN , Oipoi* m, qux generationi ac cor- uptioni obnoxia fune , contemplatio • exordienda nunc cft. Accipimus autem 1 a feientia prima motum, ccmpus, locum, ) adioncm,pafsionctn,alccracioncm , ge- nerationem , corruptionem 'ipfumquc pafsibile ac generabile corpus dati,fimulque quid horu trnumquodque figniheet & fit. Accipimus quinctiain.czloiu corpora motus ac lu- minis viribus mimftrantibus indcfincter diffundere vir rurem qua a Deo imbuuntur, quxque 8 c commune Na- taram conftituit.&r ad inferiora perdutta , fimul «fiicic- ris/ormahs, ac Analis caufx luftincc partes : Prima vero materiam itafubiediux feu reccptiux caufx munia ob- ire ,vt aliarum caularum vi non deficiente, vnius gene- rationi alterius corruptio, & vnius corruptioni alterius generatio femper annedatur.iplimquc ob id neque for na quacumque carere polfc, neque eandem formam ex communi Naturae difpofitionc indiflolubilitcr retinere. Huius autem Contemplationis imtmmlumcndu cft io ab aliqua definitione communiori genens fubicdi, eu i dcmonftr acione qux verfetur circa eiufdem gene- isproprietarcscommuniorcs.horuin enim vnuquodqi . fuperion feientia ducitur ,fcd ex vfu illarum diuifio- •lumqux huic generi vniuoco cflcntialitcr aptari, il- ludquc tam rcfpcdu formx quim refpcdu materix ad certas fpccics rede contrahere poliunt. Poftmodu vcrbharumfpccicium vnaquzq;, certa fc- icfcruata.iia confiJcranda eric,vt fingularum proprie- atqj,mutu£ relationes, difpofitioncs, generationes, cur- uptioues,ac reliqua qux illis cuemunt.pro viribus dc- monftrentur, neque dcfifta t ur , donec ditfei entix perfe* diflimx, ex qua homines conftituuntur ,8* ipfius huma- ix natur* pleniorem fcicncura adipifeamur : ex hac fi- auidemnoftrx huius contemplationis confummaciodc ducetur, nam corruptibilia omnia homini defei uire eo- pertum cft, ac in eodem conftltctc. De ^nmnrum ccrponan conihtuitombui , fimnl^ue de eo. rundem formis feu vtrtmtbiu fnbnumtAhbM , ac . propnetoitibus pruni t. # O v ims' s cxprimxfcicntix conftitutioni- j! bus.corporibus generabilibus ac corrupiibi- . i4»>> Nij l’bus motum ac quietem clTcntialitcr conue- nirc.Nouimus etiam, prxter circularem motu, quitxlcftibus corporibus eifentialiter conuenir , motu redum tantummodo fiinplice e(fe,huncque ab illis cor poribus ptiino oriri qux meer corruptibilia fimplicia funt.1 eundemq; ex ea reda linea fumendum elTc.quz ab vna parte terminatur cxlorum centro, ab alia vero cxlo rura ciicumfctcntia. Patet autem lineam hanc.quatenus 1 centro jflCt{K»~& a circumferentia terminatur , alcen- u£,qu. - sus i circumferentia oritur &ad centrum ten- dit, Jefcenfus motum admittere. Eadem etiam, quatenus ab vrraque parte finita cft, ita motui deferuit , vt quieti quoque quam dcccntiffimd miniftrarcpofsir. Itaque hxc corpora fimplicia plura funt , Se illotfi v- nicuique commune cft ea ratione moueri , vt dum mo- uctur per aliud eiufdem ordinis corpus tranfeac , atque ad errtu aliquem terminum tendat, in coque conft it utu proprio motui finem imponat, nam m prima fcictja de- monftratum cft, eidem corpori afcenfum ac dcfcenfum naturaliter aptari non poifc.Ex eo autem quod hxc fim. plicia,dum monemur, rranfcant per aliud corpus ciilfdc ordinis, demoMtratur illorum vuumquodq-, peruiu eftie» (deoque propria figura ac glutino carere, quod enim peruium non cft, quod certa quadam figura eft prxdi- tuoi,&quod glutinatum eft, talem ttanlituin nec admit tere nec perficercrc poteft, vel certe non abfque diliu* ptione.figurx ac glutini iubltanctalirque exiftendi mo- di tum Juiipfius, tum illius per quodefhcitur tranfi. tus. Ex eo quod eadem corpora, dum moucntur, rcfpi- ejunt propriam quicrcm tanquam pioprij morus finem, colligitur ea in proprii motus termino , atque etiam m propria quiete conftituta,qujmoptimc le habere: extra ter mutti autem, Se extra propria quiete, non rcdc.ldeo- quc.cilm propriam conferuatione primo intendant, iu- re optimo Semouctur, 8c indefinftermouetur.Joncc ad propiij motus terminum perducta in eo conquiete ane. Non parum ergo virium adiptfcemur ad horum cor* porum tum fubftantiam clarius atringendam, tum pro- prietates eliciendas , fi omnes rationes perfpc terimus, ob quas hxc corpora in proprio termino cofttcuta qua- optimc fe habeat , Se quamoptima difpoficioue fruuti- tur : extra terminum autein ccontra. Hx rationes colli* gendx erunt, non ex cifdcra fimplicibus corporibus: - impoftibilc eft enim hxc ede principia, Se caulas eorum, qux ipfamet eifentialiter vel fugiunt vel proloquuntur: non ex aliquocorporc tompolttomam compotita ficuri fupponunt Elfe fimplicium corporum , ita fimpl ices il- lorum motus fupponerc debent. Reliquum igitur eft , vt eliciantur ex ipfis corporibus cxlcflibus,idque lureoptuno. nam temiini redorum motuum , vt iam diximus, deducuntur ex diucrfis tela* tionibus ad cxlcftia corpora, qux etiam inferiora omnia propiij moius virtute plutibus rationibus exagitant ae- que immutant. Quanuis autem cxleftij corpora duobus modis in inferiora agant, motu fcilicet & lumine, nue tamen cx- leftis motus vis, quatenus i lum-ne feiungicur , tantum, modo attendenda erit : hxc enim fimplex omnino cft, atque,fi fciundirr.rcfpiciatur, ex propria natuta (impli- citer ac v informiter agit , licet ab hac fimplicitate non parum recedat dum luminum fuperadditur virtus » arq; eo nugis quoniam luminum adus plurcs fumob ftcl- Ijrum multitudinem , vanifquc illarum magnitudines, collocationes , ac delationes , quorum vnumquodque fimplicitatcm perturbat. g j- 1+7 Vniuerf. Inft. ad liom. perf. 14S * Cxlcftis vero ihntus vis, licet fit fimplex, diucrfitnodi. tamen ad hxc interiora diffundi folce .quoniam quxda funt proxima , quxdani omnino remota, quxdam inter hxc confiitura.lt.iquc ea qux proximiora funt, vclOcif- fimis ac perennibus circumuolurionibus quammaxime agitat mdcfincntcrquc rapit ac circumuoluit: remotio- ra, qux circa centrum fnnt, detinet potius ac firmat. Na agitat io, illa vix attingir.Ea vero qux inedia tenent fpa- tia, prout magis ac minus ab extremis difianr, magis ac minus agitationes recipient atque ad extremorum na- turam accedent. Corpus igitur quod ad extorum fummam circumfe- rentiam fertur , ibique confiitutum optimi fc habet, ac naturaliter conquiefcit , diliget quammaxime agitatio- nes ex aliena vi>eafdlmque maximo eu commodo red- picr.Simili ratione, corpus quod ad centrum fertur,agi- tattones ex aliena vi» tanquam fibi noxias, refugiet , Se immobilitatem naturaliter profequetur. Media autem corpora neque veheroentiffimas agita- tiones,neque agitationis carentiam omnem fubrbunt» fed vtriufque participationem pro illorum natura. Inter prima ergo corpora gcneiabilia ac comiptibi- lia, aliqua funt Icuia qux petunt fpatia fupcriora,a!iqua grauia qux ad inferiora aeclinant. Nam alienas agita- tiones piofequi & lcuc effe,idcm funt, ficuti etiam caf- dem agitationes vitare Se graue efTe , funt idem. Inter leuia etiam, quod Jjm etit in fummo Iciie.ob id- que ipfjmmct extorum circumferentiam petet, quod Ignis elemento conuenit, quoddam nor\crir in fuintno leuc,ob idque ad fuperiora quidem tendet, fed ad cxlo. rum circumferentiam non peruadet , ficulis efi Aer. Inter grauia itidem, auoddam erit in fummo graue, ob idque ad centrum iplum deueniet , cuiufmodi efi ipfa Terra:quoddam non tn fummo graue , ob idque ad in- feriora quidem tendet , fed ad ipfuin ccntium non per- ducetur,&: talem efle Aquam fenfus iplc demon lirat. Et hxc quidem , quoniam fumme grauis non efi, fed natu- ra fluida, cxlcfics agitationes recipiet , licet non adeo vehementes, vt Acris atque Ignis fphxrx. Hoc vero Se i- pfe fenfus tcflaruripatet enim, maria perenniter mouen dum prout licet, ab Oriente in Occidentem perenniter tenduneex quo etsemt , vt nauigantium cutlus , fi litus proximius illis fit dextrum, reddantur ficiliores-.fi vero litus proximius illis fit finifirum, difficiliores. Lembus corporibus , quoniam ex aliena agitatione fouentur, proprium erit extendi , atque dum aliena ex 3uirur,i (eipfis quodam modo egredi. Quare rara funt, iaphana, atque alienas impreOiones quam facillime recipiunt.ita tamen vt illarum vcfligium retinere non pofiunt.Grauibus ccontra, quoniam ex agitationis re motione fouentur , proprium efi contrahi , atque, dum aliena abhorrent, in fcipfa reduci ac comprimi. Quare denfa funt.&r, quatenus funt grauia in fummo, non funt diaphana.alicnafqueimprcfliones ita admittunt ve eas retinere poffinr. Quatenus autem non funt denfa in fummo illis per- fpicuitas vtcunque aptabitur , alienarum tamen im preffionum vefiigia non retinebunt. De Elementmim vinu/ibui atiwu , (jutbtu & Aliorutn ojfc/tfitm ,&■ profn i.t>n confcruMionctn refriciant, V a hadenus circa prima corpora conftituta funt, ad fubfiantialcm illorum moucndi ac quiefeendi virtutem prxcipu e attinere vide- tur. Nunc autem explicandx funt proprieta- tes ac vires, quibus eadem hxc corpora feinuicem re fpiccre,in fc inuiccm agere, & I fc inuicem pati pofiiint communis fiquidem rerum omnium ordo nos mutuos intuitus expofeittiamque demonfiratum cft,h$c corpo- ra conuemre in communiffimo fubfiantiali gradu , qui maceriam primam patit,idcoquc paflibilia ac corrupti- bilia efle , vereque ad inuicem tranfmutari. Nouimus JUtem , fingulis muneribus cffentialitcr inter fe diftin- itis.fingulas virtutes attribuendas efle , neque vnicam omnibus proprie mtniflrare pofle. Corporaverb.quxvicifiimopponuntur.duplici ra- tione oppofitos intuitus exercere folent.Studcnt enim, 8c ab aliorum oflenfa , prout nattirx proprix conuenit, fe tutati, & aduerfanti offcnf-m , prout eidem oatutat conuenit, inferre. Itaque illorum vnumquodque duabus qualitatibus neccflarib prxditum erit , altera fcilicct qua in oppofi- ta agat offenfamque inferat, altera veto, qua nprofitorti vires declinet ac vitet-Hx autem qualitates illis ita fn- hxrcre debent . vt exteras ciufdcm corporis qualitates foucant,ipfx ab eifdem foucantur ,omncfque communi confcnfu oppofitis refiflant fcu aduerfentur. Igitur grauibus ac denfis corporibus frigidiras adiun- genda erit. Hxc enim denfitati fauet.cxqua pendet gra- uitas,candcmquc inducit. Leuia eandem ob caufam e- tunt calida; caliditas namque raritati, ex qua inducitur Ieuiras,amica efi atque illam parit. Et hx quidem qualitates agendi, ac «ff.-nfam oppo- fitis afferendi vim naricnt-.fiigiditas nempe Se caliditas non rantiiin oppofitx funt , fed maxim^ctiladiuitatis. Qualitates vero, quibus oflenfa vitanda cft , facilius nobis occurrcnr,fi animaduenerimus , tres tatummodo otfenfarum naturaliter vitandarum rationes dariitutiffi- mam fcilicet occultationem, fugam, Se vehementiffitni oppofitionem.Harum aliquxquibufdam fimpliciu cor- porum conueniunr,quibufdam vero repugnant , prout exteris illorum qualitatibus confcntiunt vel aduerfan- turreorporibus quippe in fummo grauibus ac dcnfis,ne- que fuga, neque vehemens oppofitio aptari potefi.Nan. agitationem abhorrent Se quietem amant. His itaque tutifitma occultatio conucniet : ccontra corporibus in fummo Icuibus dclitefremia non c&uenir, fed fuga pro- pria erit, nam quietem abhoirent Se ex agitatione dele- dantur. Horum igitur vnumquodque fictum erit.patct enim ficcitatcm, quatenus adiungitur frigiditati , eam conflipare, totum corpus cotiffringere,illiufque vim in rcrius acuere &: exterius obtundere ; dum vero adiun- gitur oppofitx caliditati oppofita efficere , eam fcilicct cxpandere.totum corpus dilatare , Se illius vim extern? acuere & interne infirmare; oppoftti fiquidem concur Ius oppofita pariunt. Hxc veto ipfi etiam fenfus tcftantur:obiiciuntenim terram fumme detifam Se grauem , fVigidam Se liceam, interne firmtffimam, externe vero adiua quodammodo virtute dcflitutam;& ignem fumme rarum Se leuem,» lidum Se ficcuin, externe vehementiffimum, interne ve- ro quammaxime infirmum, vclociffimum tamen 8f ad fu gam parat iffimum. e- Cum ficcitas primis corporibus aptetur ac fimplex fit. humidius etiam illi oppofita fimplex erit, Se eifdem corpor bus fimplicibos aptari poterit , atq; etiam ea ra- tione vt tam frigiditati quam caliditati rede affocietur. Nam dato vno contrario aliud dari neceflie efi Se ad efi- dem ordinem pertinere. Cum autem contrariorum etia adus ac vires oppofitx finr,fcquitur frigidharrm . «or cxficcitatis adiedionc clauditur, interne acuitur, & ex- terne obtunditur, ex humiditatis foetet ate aperiri atq* expandi,idc6que interne obtundi fic externe exacui,fi- milique ratione calidir arem , qux ex ficcitatis copula a- peritur, interne obtunditur.fic externe acuitur, dum hu- miditatem amplexatur.conftipari ac claudi, fimulqt in- terne exacui Se externe obtundi.Hinc colliguntur qua- litates aliorum corporum fimplicium, aqux fcilicet. Se aeris. Aqua denfa quidem Se grauis/cd non in fummo, erit frigida & humida. A er leuis quidem,fed no in fum- mo,erit calidus Se humidus. Aqua feipfam tutari pote- rit non ex fuga.qux grauitati non conuenit, non ex ve- hementi confiipatione, quam ex oppofita ficcitatehu- miditas frigido adiunda deftruit, fed ex vehementi re- adionc. Aer ccontra, prout leuiras raritifque illi inhxrentcs patiuntur, firmius vtcunque tefiftr af;qua profert im fu- g-AC- 149 ga accedente. Eadem verS qtialit js rctfe oppofitis qua- Utatibus St cflentialiter aflociatm.Sr .ii» (jppoficis am plexa tur, quoniam hotum nullu (ibi tnuicem oppofitum elVqmn potius vtraqur maxime confentictia lutu, nam pendent ab eadem matcriiuatquc ab eodem efficiente» & quatenus fi c coniun&a.uuent eidem Hui , eidemque formx deferuiunr. Itaque tam aitiua paffiuara quam paffiua adiiua quali tatem amplexatur, ex quo cucnit vtex lingulis relatio- nibus fingtflx qualitates nouam agendi rationem adipi fcantur.ficcitas enim, quxcaliditatem externi & frigi ditatem interni acuir, a caliditate externe Sci frigidi tate interne acuitur. -Humiditas itidem, qux frigiditatem externe & cali- ditatem interne acuit, a frigiditate externe & 1 caliJita- teinterni acuitur. Et hec quidem piopiiori quadam ra- tione demonfirare poliunt, cur eadem qualitas duabus qualitatibus oppofius fumme concors eifici poffit. nam rcfpei^u vtriulquc certi intuitus exercentur , qui feiun &im exeteeri non polfunt. Contemplatio De veru Eleme/ttoruin profneutibm. JT a q,* t qnam tutiffime colligemus.qnatuor k qualitatum elcmenutium numerum quodam * padio gemmari: vtraque fiquidcm duabus ta- ■ tionibus cffentialircr diftin&is proprios a&us exctcct. aliter enim calefacit caliJitas ignea , Se aliter caliditaf aerea : aliter frigefacit frigiditas aquea, aliter Rigiditas terrea. Exliccationes etiam varie exercetur a cerrea &r ab ignea ficcitate, idemque euenit humcfla tionibus, prout orifitur feu ab aquea fub ab aci ea humi- ditate.Colligiturctii, harani qualitatum vires intefius quidem ac retniffius exerceri ,fed illarfi vnamquanque ver^firaplicem cfle, neque vtlaoppoficx qualitatis ad. mixtionem admittere, neque enim quatenus fic cornix, x corporibus fimplicibus aptari potient. Prxterca intentio ac rcmtiliojum oriuntur ex remo- lienefcuadic&ionc qualitatis oppofitx.intctna & ex- erna xqualiter rcfpiciant, neque oppufitos crfcdus pa- riant. At qualitates elcmcntalcs,vi diximus , mtffioncs .crcmiffioncsdifiundlim recipiuntrquatcuus enimex- «erod intenduntur, externe remittuntur, ccontrt. Ea- <’em etiam qualitas oppofitos ctfcdtus inducit, nam fic- • itas terrea coAftringit, ignea vetb cxpandic.Siquis igi- tat elemetonim veras proprietates re&c attingere cu iat,hicaniinadutfrtet,Ha« non ab vnaqual tate tamilm, ed abvtriufque qualitatis concurfu I umendas clfc : 1« ais ^quidem proprietas accipienda eftnonex folaca- ditaic,vcl cx lola ficcitate, fed ex vtriufquc qualitatis copulatione : Gmiliquc ratione proptictas Terrx erit iigidiutisac ficcitatisconcurfus, Aquxcocurfus frigi- • itatis ac humiditatis. Actis calidkatis & humiditatis: cuti.n.caliditasexficcitatisadicdioncverecft ignea, liccria ficcitas cxcaliditatis copulatione ignea crt.idcui que in exiens eiiemt , prout certis clementis aptatur. .,»4« .- fola caliditate, vel ex fola ficcitate, ignis proprietatem fnmcndam exirtimet , hic ipfum ignent i eque ab acicrc&i diftinguet ,cui calidius fimiliter .:onuenit, neque 1 terra, cui ficcitas fimiltccr aptatur. PtxSerea.h clcrofti proprietas cx vnica qualitate fu matut, fatendum eflec aliam accldcnraltter illi adhingi, v.onfequemciqueamouibilcc(Teabfque clemcti corru- ,>tione.at hoc ia confluatis repugnat. Itaque fatendum Jl, proprietates elementorum fumendas elfecxvtriufqi qualitatisconcorfu.qui tantummodo in his corporibus proprietatis naturam retinet.nam ita lingula concomi utur, t voi ac foli fcmperconueoi# hocque dato,cor- puscuiconuenir,cxncccffiiati datiir,&- ccontra. Neque vero ad illud dcucnirc licet, vt dicatur.prrter communiffimam corporcitatem,qux clcrocm omnibus communis cft.dari alium fubftantialem gradu, puta Igni Se Acti c6muncm,obidquc vtrunque ex communi hoc grado c(Tc caUdumicxproprijs vem gradibus Jgnctn fic- IJO cum.Acrcin autem humidu efle: hoc namque nfi ratdm dcfttuit lam conftitutam primorum corporum fimplici- tatem , verum alia quoque repugnantia inducit, nam fi quxratur.cur Ignis 6c Terra conueniant in liccitate fi- militer, dicendum erit hoc cx communi gradu contin- gere : ex propriis autem gradibus Ignem calidum e(Te, Terram vero frigidam.at um diflum erat, Igne ex com- muni gradu calidum efie.Pluia ctia ad idem afferri pof- fent, qux tanquamanimaduertent ibus confpjcua ptx- rermittenda c(Tc exiftimamus. Quanus aurem calidi, faces omnes, quatenus funtcaliditjtes , fint eiuldcm fpeciei, idemque couueniat frigiditatibus, ficcitatibus, ac hiimiditatibus.nihilominuscahditajjvt ert ignea, cf- lenti^itcr Jiftinguitur ab aerea caliditate , haud fecu* * quam ignis ab acre elfcncialitcr djftinguuur. idemque dc aliis cafdcm ob caulas (enttcndnm erit. Quoniam verti px comparis qualitatis adicdliono hoc illtsconueim , non autem cx abfoluta tlLrum na- tura , fibi inuiccin quidem aduerfaruur , ca tamen ratione , vt altera alterius generationi confcntiar. Itaque cx ignea virtute non ignis ttmtUn,i*ed aer e- tiatn generari folct , St aer in ignem facile admodum commutatur. . h i ementorum numerum qu.it emnrio neque r/uuorem ne - que m rurent e fic, eundmque ex t.auAtinu- dentit ratune cenjhtut. ■a V « circa Elementorum proprietates enarrata funt, demonfirare poliunt illorum numerum neque i quaternario deficere, neque quater- narium excedere: nullx cnim.prxter quatuor. qualitates iaux conihtutas obnciuntui ,lcu ad hutft cor- porum confummationcm defiderantur. Conumcimur igiw.harum quatuor combinationes , Naturxconfo- nas,rcipfa dan,nulLm prxterca inucniri polfc. Idem e- *- tiam ficiledcmonArabitur,fi generabile ac corruptibi- le corpus partiemur cadiuidcndi methodo qux vniuo- cis propria cft atque cx noua additione peificitur: Se ad cenas Ipecics contrahemus. H(c vero contemplandi ra- tio verfabitur circa Elementa, quatenus mixtorum ma- teriam c6ftituunr,idebquc cx ungulis diuifioms mebris noui fubnantialcs gradus ea ratione elicientur, vt,reie- do priori gradu , ili t tancumodo drfpofitiones adauge- antur , qux ad mixtionem exercendam ac recipieud^m conducunt.-huc fiquidcm paito tantumodo voiufcuiuf- que elementi fitnplicitas retinetur, qux omnino rueret, fi priori fubfiantiali gradu retento nouus gradus fub- AamialisUipcraddcretur.Exiftimandum tamen cll,di(l politiones has fubftantix quodam modotfim cotincrc. nam eadem diuidendj ratio ad mixta perdura forma- lis omnino redditur.Prrtcrca id obiiciunt,quod incle- mentis,vt funt clcmcnta.efi prxcipuum.Diuifio ciie ta- lis.Corporum generabilium ac corruptibilium aliquod nccclfariocA gcnerabi!c,&: tonupnbilc tantnm^cque prxter generationem ac corruptionem aliud quoddam experiri potcll. Reliqua vero omnia, prxter generationem 8r corrup- tionem, aliqui J prxterca pati(olent,a!ien( fcilicct qua- litatis impreflionem leu alterationcm. Rusius corporu, quj generabilia atque etiam alterabilia funt,aliquod al- tciabilc tantdmcfi, reliqua vciooinnia prxter genera- tionem ac corruptionem, Sc prxter ipfam alterationcm, aliud quidpiam fubeunr. nam extranei etiam corporis fubltantiali copulatione mutari pofiunr. Inter hxc vero quxdim primam corporu copulatio- nem rcfpicient , quxdam non primam i irerumque inter illa qux primam copulationem intuentur, quoddam in- flucndi,quoddam imbibendi virtute erit prxdiiuin-Ho. r um vnumquodque cft fimplex.ca enim, qux funt com- pofira.ex priori copulatione deducatur necefTc eft. Hxc vero primam copulationem admittunt,quarktnota,po- Aeriotcs dari non pofiunr. g. ij. ,j, ' Vniuerf. Inft. ad hom perf. Simili titione conuincitut (implicitis iliotum duo- rum corporum, primi fcilicet, cui corruptio cantum co- tifnir ir nri.ni corruutibilis vocetn mereturtfic fecundi, 15* ucnit, ac primi corruptibilis vocem meretur;! cui prxtcr corruptionem fimplex altcratio adtungitur, ac primum altcrabilc appellandum eft. Ex his igitur idf fimplicium ac primorum corporum quaternarius numc rus apparere poteft- nam prxtcr hxc , alia corpora nm- plicia ac corruptibilia dati non polle, diuidendi metho- dum attendentes, facile perfplciemus.Corpus corrupti- bile, quod folam admittit corruptionem , ignis erit : »• gnis enim propriarum qualitatum feu diminutionem, lcuex aliena qualitate rcfira&ionem non patitur. Ex quo re&d admodum di&um cft, Solus ignis non pu* * trefeit. • Corpus, quod non tantdm corruptibile, fed ex alienat etiam qualitatis imprefsione alterabilc tantdm eft, aere effc , lenfus ipfe demonftiar. experimur enim acrem non tantiim corrumpi, fed etiam alienas qualitates ta- ctle rectpcrc,cdm tamen alteri corpori copulari fcu in- corporari nonpofsic , impofsibile quippe eft , accepta aliqua aeris parte illam alteri corpori conglutinare, quod etiam in ipfo igne cuenirc maniteftum cft. Corpus quod primam incorporationem ita admittit, VCinfluendi,non autem imbibendi virtute fit prxditum, Aqua cft. Illud vero quod eandem incorporationem ex eo recipit, quoniam imbibendi non autem influendi vir tute pollet, cft Terra, namaqua terrx intimiores partes rimatur , terra vero aouam interne colligit *C imbibitr donec omnino redundet. An vero horum corporum copulatio cftcras omnes przcedat,in dubium rcuocarc no licct:nara,ficut neque ignis neque aer ex plurium corporum copulatione con flant , fic neque aqua neque terra feu ex ignis & aeris, feu ex aliis prioribus conftitui poliunt. it m enim fancitli .eft, neque ignem neque aerem huiufmodi copulatio nem admittere, neque inucniti poffc aliud huius ordi ni» corpus, tetra fic aqua prius.His vero ideo promptius ‘aflentiendum cft , quoniam mira quadam ratione con cordant priori Elementorum do&rinx: ignis fiqu idem ideo corruptibilis tantummodo eft , quoniam ignea ca- Jj ditas Sc ignea ficcitas externe quainmaximc intenfx ac folutx lunt : interne vero fumtne obtufx atque itifir- mxinam nulla tefiftendi virtute funtprxditx. «uenit i gitur,vt ipfx ignis vel nullo modo lxdatur, vel omnino pereat. . . Eandem confonantiam continent acris ac alioru duo rum Elementorum enarrationes: aer enim, cuius qua- litates externe obtufx funt, interne vero jntcnfx, neccf- fano ad agendum infirmior cft , ad rcfiftendum vero firmior. Quapropter ab vnaquaque qualitate libi op- polita facile quidem immutati poteft ,fed non flatim corrumpi Aqua veA quoniam vchcmcntior Uliusvirtuscam reddit ad extetna fluentem ac penetrantem : nccnon terra , quoniam vehementi ficcitate interius natura bi- bula eft, non tantdin alrcrationcro, fed primam quoque incorporationem admittent. De elementorum diif>ofuiombut,di{[ofuionumjue frukhbui. Eo iam ad horum primorum corporum col- 4 locationem ac difpofitioncm cxpficadam ac- * cedendum cft.Ea vero, qu$ fuperius conftitu- ta funt,facilc dcmonftrare poflunt,tenx, tan- quam gtaulfsimx ac dcnfilsimx ,ccntri locum afsignan- dum effc.aquam collocari decentifsimc in loco , centro aliquanto fuperiori.licuti enim ipfa aqua i fumma gra- uitate recedit , ita illius auies non et centro, fed cx lo- co, centro cminentiori, deducenda eft. Simili ratione, igni tanquam lcuiflimo, locus cxlorum circumferentias tangens aptifsimus erit» Aeci vero, qui ab ignea Icuitate ac raritate recedit,locu* qui ignis loco cx inferiori par* tt cft proximus. In hac autem elementorum collocatione, non vnica fcdpluribusrationibus,ditiinx fapientix vinus rcful* gct.nam, dum ignis extera corpora fupereininet, dum acr igni contiguus eft , dum aqua tertium locum obei- nct,tcrra autem infimum , h«tum elementorum vnom- quodque non tantum cx cxlotum agitationibus ac re- preffionibus, prout vmufcuiufquc naturx conucnit , in- deficienter conferuatur fouct urque,fcd etiam ex corpo rum interpolitorum natura £ libi oppofitis longe tutius redditur. Id aurem prxeipue expetendum #ac igni 8 c aqu$,qnoniam fibi inuicem quammaxime aduerfantur, ob ambarum qualitatum contrarietatem earundemque ad externa acumen. Itaque inter hxc acr interponitur, qui refpctfu caliditatis igni , rcfpedlu veto humiditarh aqux confcntit, quique interne cft tutior. Euenit igitur vc neque ignis fphxra ab aqua attingi, neque ignis aquam inuadere polHr. Cxtcra etiam ele- menta fimili ratione difpofira funt. nam inter terram, fir acrem, ( fi elementorum fimplicium ordinem rufpici- mus ..aqua vndequaque ex altera qualitate cum vtroqoe conucniens interponitur. Hxc tamen difpoficio , qux communilrerumordinefvt videbimus.) fic exigente cx parte aliqua immutanda erat, abfque vllo incommodo immutari potuit, quonia teirx fic acris vires interne in- tcfx funt, fic externe rciniflx. Itaq; abfque vlla otfcnfafc inuicc tangut. Aliud ctia ac logddiuiniusex admirabili hacelcmentorfi collocatione ac difpofitioncNatura io- fecuta eft,vt fcilicet elementa, qox rationibus aliquibus inuicc aduerfantur, aliis rationibusintcr fecocilientur, limulquc amicitiam quodammodo vicifftm contrahant ac foedus ineant, ignea enim calitjitas externe quidem vehcmfis,internc verb infirma, 8c aerea caliditas exter- ne infirma, interne autem fortior, quamlibentiflimcle inuiccm amplexantur , rum ob naturx conuenientiam» tu quoniam alterne, hxc illius illa huius infirmitati con- fulit. Simili ratione frigiditas aquea terrx frigiditatem amore profequitur, atque ab eadem amplexatur. Et hxc quidem eo plenius adimplentur , quoniam a- fliuarum qualitatum concordix a qualitatibus pafliuis, fcu refiftenrix , non parum faucntur.nam.cfim licci pro- prium fit attrahere fcu colligere , humidi verb attrafilfi (equi , fcu colligi , terra aquam.ignis verb aerem colli- gent-fimiliquc ratione aer igni, aqua vero terrx prom- pte adhxret. Acr autem aqux proximus,ac cum ca in ha miditate conueniens, neque illam colligit, neque ab illa colligitur, tum quoniam illorum vtrumque caret ficcitate , cui hxc colligendi fcu attrahendi vis pto- priifsima eft, tum quoniam ex adliua qualitate diifer&e. quod etiam in caufa eft vt nullum elementum naturx frigidum attrahat colligitvc elementum naturx cali- . dum, vel ab illo attradlum recipiar, feu colligatur /Qua- tentis igitur horum elementorum copulationes fine adimplendx , nouam cxlorum virtutem fuperaddi ne- cclTe cft , qua fuperiora elementa in inferioribus inge- nerentur. Animaduertcnduin tft autem , ignem non ideo ae- rem colligetc feu attrahcre.vt illi commifceacur.hoc e- nim repugnat ipfius atque aeris naturx, fcdveinroa- gendi viitutem exercear, atque ab eonu.iuiiu.. acoui verb, dum terra aquam imbibit, idagit non vt illam de ftruat,fed vt ex eius acceflionc perficiatur. Atdc his djli gentius tradUdu erit.du de mixtiond principiis agetur. Cimi VII. De elementorum gener atiombut sc corruptionibus juque de eorundem pnnctptif CT confis. V k c autem principia 8c caufx cna.rand^ funt , ex quarum vi excreentur generationes ac corruptiones , qux his primis corporibus conucnirepolfunt. Harum quafdam efficientes feu aditus efle, quafdatn recipientes feu pafliuas, nianifcftum cfl.facilc etiam in- tueri licet vtrunque ordinem duas caufas continere. locer 1 I U3 Inter efficicres primum obtinet locum Naturx com- munis vis,qu*cx cxlcftium corpottim agitationibus ad inferiora defertur. Huic adiunguntur eorundem Ele- mentorum qualitates a£tiux , quatenus cx aliquo cota- £tu proprias vires ad externa diffundunt. In receptiua- rum vero caufarum ordine prima cft comuniflimx ma- «eri» potent ia,quatcnus corporis generabilis forinj ca- ret Sccundu locum affumunt cerix aliqux fubietti qua litares ac difpofirioncs paffiux,qux pi iorf formam con- comitantur.Primx vero materix potentia refpodct vir- tuti quam cxlcftcs motus inijeiunt: harum enim cocur- fus parit uidiftinftc 5r fouct elementa omnia, n6 refpc- ftu cerrr alicuius partis fed refpedlu totius. dato fiquidf hoc impoffibili, materiam fcilicct omnem omni penitus forma denudatam contineri inter cxlcftia corpora nul- lum adhuc motum parientia, cx agitationum cxlcftium, inchoatione ac perfeuetantu partes cxleftibus empo- r ibus proximiores ncceffarib contereretur, agitarentur, imulque tum ad caliditate tum ad raritatem deducere- mur.E contra partes remotiores confttparccur,firmarcn- tur, atque ad frigiditatem denfitatemque impelleretur. Supenores igitur partes igneam ac aeream forma Sc na- turam reciperent, inferiores vero teneam Sf aqueam. A&iux elementorum generantium virtutes, corrum pendorumque pa/fiuxdifpofitioncs, fibi inuiccmfimili proportione rcipodcnt.Hr autem qup comunium prin- cipiorum & caufarumconcurfus fupponur, neque ele- mentorum vnumquodque, neque totG altqtwd cletnen- rutntefpicere poflunt/cd cenam tantummodo clemeti ^orrumpendi partem. Afliux generationis caufx "cnc rationem perficiunt, non extra mittendo aliquid fibi in- rernum(iioc enim nihil aliud effet quini feiplai dcftruc- ■ eVcd proprix qualitatis vi, cxlcft i virtute no deficictc, alienam qualitatem immutando, idque ea ratione vt tibictlum corpus , quatenus alterationcm non adinit- i it.ftatim rranfmutetur, quatenus vero altcrarioncm ic- cipic eoofqoc alteretur, donec noua hxc qualitas aliqui iffentialem fubiedti qualitatem expellat ac deftruat.tfic uippe fubicdtum cx neccffitatc ftjt im corrumpitur , fi- lulquc Naturx communis virturc agentis recipit for- •iam:qua plemus emergente inducuntur vel firmantur nmes eiofdcm agentis proprietates, feu certi; immuta- r or, prout formx conccptx conuenir. Hoc ideo addendum cft , quoniam dum ignis agit in -eretn > aer quidem corrumpitur 5c omnis illius humi- ditas atnouctur.caliditas vero non deperit, fcd immuta- r.ir tantummodo. 1'ater tamen hanc caliditatem manc- . -,non quia (affencar partes fubiedti, fed quoniam prior lius flatus cx propria natura pofleriori no aduerlatur, . leoque ad illum recipiendum difpofitiontf afferre po- r •fl.Du in fubicdto nulla eft difpofuio ad id quod eft ge- erandum, agentis forma immediate emergere non po- •tit, licet ipfum agens hanc ex propria natura intedat: •ed primo generabitur medium elcmetum. Itaque igne i taqnS agente, fcisecontra aqua in ignem, acris forma rrius elicitur, terra autem difncillimc corrupiturob de- t nidinem maximi atque obfirmiffimuvtriufquc quali- • *tis ad imerna acumen Eadem etia difficillime genera- .j»vparwcular‘»m prxfertim caufarum vi.Nb diilimiles e b caufas euentr vt terra, dum alia dementa complecti - tur , illa non corrumpat ex propria virtute , qux ad ex- terna nulla propemodum cft, fcd corruptioni tantum ubnooia reddat. Contemplatio I II I. Pars I. 15+ ! feu quatenus /impliciter illuminat ,ftsji quatenus agit, ' feu quatenus detertur.ideoquc vel nulLm cot porri al- terationem parit, vel alterationcm tantummodo vel fubftantialcm etiam immutationem. Quxnulljm alte- rationcm inducunt oriunturque cx /implici participa- tione cxlcftium luminum , reddunt ea elementa qt.x 4 lumma denfitate recedunt &rperfpicua vtcunque funt» ignem fcilicct, aerem & aquam , artu illuminata ac cla- ra, /Imulque apra ad vifibiles foedes recipiendas , quas abfquc lumine recipere n6 poffunt, licet cx proprip na- turx fola vi admittant fpccics.qux tu ad auditu, tum ad imper fcdliorcs fenfus pcrtinent.Terra autem raritate o- mnino cares /imulque pcrlpicuirate, ficuti in eo deficir, quod lucis externos radios interne lulcipcreno pou-ft, ita in co excellit, quod lucis vim interne quodammodo imitatur ac rcferr.candcmqae externe admittit. Et exeo quidem quod lutis vim imitatur, cft alba : ex co autem quod lucem externe admittit , vifihihs reddi- tur. Hxc aurcmterrxfimplicit albedo demonftratur cx exterorum elementorum albcdinc,dum elcmentali vir- tute detenta condenfantur : exiftimandum enim cft al • bedinem 8c diaphaiiciratcin exeo tantummodo inter fe differre, quoniam albedo confequhur coipora fimpli- cia,vt omnino Condcnlatvdiaphancrtas vero cifdc ad- ditur.prout omnino dilToluta funt Itaque recte affirma- ti poterit ,atbedincm nihil aliud efle qoim dijphanei- tatiscollcdtionem ac coftipationcm: iplatnq c diapha* ncitatcm c(Tc albcdinrm diliunetam atque effufam. Si- cuti igitur diaphana ob raritatem lucem interne ad nic tunt.ita corporis (implicis dcnlitas lurnc quod interni non recipit externe imitJtur.Simili ecu ratione elemeta rara. quotum albedo obfummam di/futio.-em cft inuifi- bilis, lumine recedente tenebrofa redduntur. Tcrrx autem albedo fumma infcdtione accedente ad nigredinem dcduciiur.tcnebrx liquide nihil aliud funt ‘ quam diaphaneitas lumine car£s> 3c nigredo nihil Jiud J eft quiin denfitas omni albedmc deftituia. | Cxlcftia vero lumina neque femper, neque code mo- • do diaphanartemcea illuminant.fir terra adu vi/ibilem +o ' reddunr^iouirnus enim lumina,quf in odtaua fphprx re* petiuntur.variccollocari.ncque ciufdem magnitudini» effc.Nouimus etia Planctarum magnitudines lr.cqualcs efle, fola reque lumen longe excellere. Cftm igitur calorum vnumquodque indefinctermo- ueaturSc certis quibufda inceruallis proprium peragat curium, nec effarium eft inferiora omnia , prxlcitim ob ipfius tcrrx inccrpo/itione.quandoquc illuminari, quan- doque tcncbrola reddi, feu ccrt£ infirmius illuftian. tt hxc quidem dierum ac nodlium tum fucceftione» tum inxquaiitates pariflt,fimulquc ceteros omnes tem- porum ftatus inducunt. CtMT vili. Vt bk n* ut ab Flemeatu reti piantur tx ftla (altfUuM lum * pua partnif trione , atque akfqae vllj propriarum qua- • litatum immutatione. i A qux aptantor primis ac fimpliciotibus cor- | paribus tum ex limplici cxlarum motu ,tum s cx ptopt ia vniufcuiuique clfcntia, ita cnarra- Stafiut-HU nunc explicabimus quxeitea cadc piioa corpora cueoirc folcnt.cx cxlcftium luminum vi, De fimplitrbu Elementorum ahtratiembui,quu (altdibm lummibiH, tanquam aitniibut yajinbuntur. iMPLicrs elementorum alterationes , qux £ ortum ducunt cx cxlcftium luminum virtuti- *■ bus , quatenus intentius agunt, funt quatuor quxdam qualitates extranex.cahditas , ftigi- ditas,ficcitas,& humiditas. Harum nulla ignis elemen- tum attingit.hoc enim fumme calidum ac liccfl cft , ne- que feu frigiditatem feu humiditatem admittit abfquc omnimoda cortuptionc. Reliqua elemeta cx his quamplurimum immutari fo- lent. Hxc autem ideo his elementis eueoiunt quoniam alterabdia funt.cxleftiiquc lumina, dum lucem ad infe- riora diffundunt.fimul ctiacalefaciunt,exficcam,infrigi dant fi» humeftant Hxc tamen noabcifdcm luminibus irtduci poffunccffe^lus enim qui fibi inuiceni ooponu- tur.non pnuatiue tamum fed pofuiue etiam neceffario afetibendi funt cautis efficientibus , qux vel fibiinui- cc opponuturvcloppofita ratione propria munia exet- g. ii;. •<r 155 ccnt.idque non priuattul fed pofitiul.Itaque admitten- dum non cft cxleltu lumna ex ipropria virtute tantum modo calefacere atq; cxficcarc.cx receffu autem accide taliter frigefacere atq; humcltare. nafrigcfallio.ac hti- methtiofunr qualitatis oofitiux, haud lecusquim cale faltio ac exficcario, ideoq; illaru ctia pontius caufx ad- ducenda funt.Prxccrea.folacxtranci caloris carctia fri- gidorum quidem frigiditatem refrangere poffcr.fed nui lo padto adaugere.fimilique ratione » cotum calidicate, quatenus natura fune calida.nunquam corrumpet* licet non adaugeat. At experientia nos docet * fxpius cxle- lcftium luminum vi noo tantum frigidorum frigiditati intendi, vt puta dap aqus naturaliter fluida condcnfan tur&r congelantur, fed etiam calidorum naturam peni- tus immutari : vt puta dum aer in aquam & in pruinam conuertitur, grandinlfquc ac niues ex eodem acre con- ficiuntur , quorum nullum effici poiTct fi nulla extranei frigoris pofitiua caufa adeffet-Sancildum igitur cft, ho- rum vnumquodq; certis quibufdam luminibus veri af- cribendum cifc, fimulquc afferendum, Hellas, quarum lux.tum extentione tum intenfionc cft maxima , vtputa Solis , non tant&m lumen extendere ad aquas ad ter- ram vfque,fed etiam , dum idem lumen ob denfi atque opaci obicltioncm vehementius t cflclt itur , ex tali re- fle&ione calorem ac ficcitatcm inducere , intenfiorem tamen ac rcmifsiorem , prout radiorum reflc&iones ad lineam perpendicularem magis fcu minus accedunr.fi- cuti enim luminis vehementis vis rcfralta calorem &: ficcitatcm naturaliter generat , ita , dum magis ad per- pendicularem refrangitur , inferpfam fortius rediens* proprias vires magis adauget- Stella vero , quatenus vel debiliori lumine fulgent, vel ex diftatia,8r ex fit u radios inagis reflcltcnre ad ma- ria fcu ad terram vfque, 'proprias non extendunt vires, inducere non poterunt calorem Sc ficcitatcm, fed pro horum differentiis vel calorem ac humiditatem, vel hu- miditatemac frigiditatem * vel etiam frigiditatem 8r ficcitatcm. Calor igirur extraneus ingenerandus, qualifefique fit, attinget primo ipfam terram naturi frigidiffimam,ob illius lummam denfitatem, fecundo aquam , tertio vero acrem. Extranea autem frigiditas econtra prius aeri fe- riet,mox aquam, tertio terram:Humiditas ac ficcttas ca- liditatcmfic frigiditatem confequentur , idque magis ac minus intenfc , pro maiori minorive caloris ac frigo- ris intenfione, atque etiam pro fubieltorum diuerfitate. Euenit igitur vt trium alterabilium elementorum illud, J[Uod ex fimplici cxlorum motu interni maxime cft rigidum , ex luminum vi fit maxime calidum : illud ve- xo, quod cx eodem motu cft maxime calidum , ex lumi- num vi quasnmaximam frigiditatem admittat. Itaque faltum eftvt tota acris fphxra in tres regiones diftm- guendafit: aer enim in fuperiori fui pattemotuum cx- leftium calefacientem vim quammaxime recipit. Idem in inferiori parte ex cxlcftium radiorum vi proprix na- turx caliditatem non parum exccdit.In media autemex necefsitatc fngefcit.nam neque cxleftium motuum, ne- que cxleftium luminum calorem vehementer recipit, & infrigidantibus vndequaque obiicitur. Vniucrf Inft. ad hom. perf. De bu <ju.t terra c~ aqua pruno patiuntur cale sium lu minum vi .cales Itum motuum concurrente virtute: aede muris fluxu refluxu que. . A r v n d t * extranearum qualitatum virtute, f cxlcftium luminum ac delationum viribus ' non rcccdentibus*plurima euenirefolet qux J tria elementa inferiora , terram fcilicct , aqua & aerem , non tantum alterant, fed magna etsi cx par- te immutant * & ad nouas prxtcrea rerum formas fufei- piendas impellunt. Hinc oriuntur noui quidam aqua- tum motus * fimulquc tetrx ac carundem aquarum con- 1 5« globationcs.necnon mixtorum genera omnia.* quorum aliqua cx nulla interna virtute fubfiftunt , ideoq; r.iixt* imperfeda appellari folent : aliqua ex interna quidem virtute confillunt, fed fe ex eadem ad perfcltiorem fta- tmn perducere non poffunt , idcoque mixtorum perfe- Itorum, non tamen viuentium vocem adepta funt : ali- qua demum cx interna virtutefe ipfa perficiunt » reli- que viucntia denominantur. Horum vnumquodque decenti feric feruata explica- tum eft , ab illifque exordiendum qux aqux & terrx e- Icmentiseueniunr. Tertia, dum propriam fimplicitatcm adhuc recinet, ex extranex frigiditatis vi affici non poteft, fed tunci frigido tantummodo patitur.cum aqux imbibitx frigi- ditatem experitur. Caliditatem etiam eadem aqua me- diante videtur rccipere.mam ab ca vndequaque circum- uoluitur.Quaproptcrmifi aqua prius calcfiat,calidicaris vim ad terram perduci impoffibilc cft, licet ad illam perducta longe intenfior fiat. Tunc vero terra ita per aquam calefiet, vtdi/meam ranquam fibi aduerfamem repellere nititur , ruifum ei- dem in aquam vtcumque rciiciat Hx igitur caliditates» ob adiunitam humiditatem, quyaquj cffentialiter con- uenit , magna cx parte acrcx efficicntur.Itaque in cau- fa eiunt vt terrc$ iiccitatis bibacitas,&aqux lmprcffiua virtus,acutiores ac vehementiores reddantur, & longi ardentius fe inulcera amplexentur. Et hxc quidem, re- tenta adhuc vtriufquc clementi /implicitate , fient clVca ter rx partem fuperiorctn Sc aaux inferiorem, qu* fe in- uicem tangunt. Aqux vero elementum omne alia non pauca experiri poterit, cxlcftium luminum ac motuum virtute: quorum nonnulla terrx fuppofitx fimulquc a- qur clementi figuram ac flatum immutam,nonnullaad acrem fuppoficum pertinent. Inter prima prfeipuum fibi locum vindicant ipfaruta aquarum agitationes afliduique fluxus ac refluxus. Hi vero quanuis i quocunque flcllarum lumine calefacien te aliqualiter pendere po/fint, oriuntur tamen pixcipul a folaribus lunaribiifquc luminibus , necnon i punitis* tum Soli tum Lunx cx diametro oppofitis. Sol id perficit , quia maximus & maximi intenfo lu- mine prxditus cft,ideoque Sc maxime calefacit, Sc tam raritate quam mobilitate, qu$ caliditatem fcquuntur,e- hccre ac excitare poteft. Luna idem arque etiam for tius prxfi at.quoni a,licct luceat infirmius, proximior ta- mc cft his clementis, Sc ad primos corporfi motus exci- tandos aptifsima. Punita autem his aftris ex diametro oppofita eorundem aftrosumvim omnejn colligere» at- que eadem vi prxdita effe,rcs ipfa dcmonftrat. Quatuor hx vires varie coniungi ac difiungi poffunt: cum tame fimul omnes coire impoflibile fitffed duas ta- clm, vt pleniluni) ac oppofitionis temporibus eu^iit. T unc igitur maris fluxus in duabus partibus maxime intenfi erunt, in ea fcilicet qux lolari corpori fubeft, Sc in oppofita qux fupponitur punito , Soli cx diametro oppofito , hx fiquidem partes Lunx ac punito Lunx op- pofitx communes erunt. Tunc etiam refluxus maxime intenfi erunt in aliis duabus partibus: quarum altera a dextra,altcra a finiftra,i prioribus partilyisxquajitcr di- dat.Dum veri» hx vires inuiccm difiunguntur , ac con. fcquenter debilitantur , maris tam fluxum quam reflu- xum remitti neceffc eft, magis tamen ac minus prout magis ac minus inuicem diftant. Hxc tamen icmifsio eatenus procedet, quoad vnaquxque harum virium ad id deducatur, vt omnes afpeftum quadratum coftituat, & Lunx pars quarta , feu illius hemifpheri; dimidiu lu- cidum afpcdlum obiiciat. tunc enim nullus omnino maris fcu fluxus, fcu refluxus apparebit : breui tamco re- nouantur,Luna ad Solis fcu coniunftioncm fcu oppofi- tionem iterum reuertente. Sciendum tamen eft, Lunx ac puniti oppofici vires in his maris delationibus noo parum excellere. Itaque» dum his i quartx afpcdtu recedentibus , maria fluunt ac refluunt,Luna& illius punito o ppofito feu orientibus fcu occidentibus, femper aqux incipiunt imumefeere» Sc cifdem meridianum attingentibus, deprcfsio inchoa jj7 Contemplatio IIII. Pars tor , licet Sobrii »is neque hoc neque illud adhuc c*- I. '5.S i pofcat , fcd oppofit is potius faueat. Igitur aqux dum fluunt ac refluunt , vnoqtioquc na- turali dic bis turgent, Luna fcilicet fcu punito oppofito meridianum tangentibus , Ac bis deprimuntur , eifdem fcilicet horitontem tangentibus. Singulis rerb Luna- xibus mentibus bis vehementius fluunt ac refluunt »vi- dclicet in coniunriione aut oppofit ionc , fle bis motu «arent, dum fciticet horum afpcrius fune quadrati. Afferendum autem videtur hzceucnire non in plu- ribus/ed in omnibus orbis partibus. Ea enim quz pen- dent a ccrtls ac immutabilibus cautis, abfque magno impedimento perturbari non pofliint. De .tjitarum 4C terrearum conglobnuone. .Ito im caufis calefacientibus, adiunriis p his aquarum fluxibus ac refluxibus, attribucn I dusctir terrx Ac aquz 1 propria figura recef- jfus , horumque elementorum admirabilis conglobatio, ob quam euenit vt terra pluribus in lo- cis mari emineat ,m pluribus etiam mari profundius /oblidatur. Hxc , quz non parum difficultatis atferre /olent , longe faciliora reddentur , fi nobis obiiciemus horum Elementorum vtrunque, tanquam modo Effe retipiens , ac in propria fphxra omnino collocatum, terram fcilicet omnino fphxricam effe, Ac ab aquz Ele- mento omnino fphzrico vndequaque circumplexam: tunc fiquidem patete poterit; terram imbibituram ma- ximam aquz quantitatem imerncquecollcriuram. No ttimus enim eam naturali ficcitate przditam effe,Ac ( vt eftfimplex) omni conglutinatione cavere. Nouimus c- fiam cxextranez caliditatis vi» bibulam illius naturam & aquz iropreffiuam virtutem longi acutiores reddi. Simul igitur intuebimur aquarum omnium luperficicm ad partes inferiores aliqualiter acce Jentem, terram au- tem ad fuperiora cuehi. Aquarum autem parte fic ab fumpra , ac a cerris imbibita, rcliquifque aquis cx flu- xus ac refluxus impulfibus vchemcntioribus affiduc per eadem dclabentibus , credibile eft renz partem fu- periotem , quam lutofam ac fluidam effe demonftram- rous, facile ceffuram his aquarum cutfibus, ideoque ten* formam , quz prius omnino fphzrica erat, gibbo- femdiuerfimode reddi polTc. Hx terrzg.bbofitates ac deprefliones cifdem impulfibus perenniter repetitis, 8 c per eadem ad idem impellentibus , temper magis ac magis procedent. Econtra,aquarum fupcrficic* magis ac magis humiliabitur ac deprimetur. T emporss igitur alicuiniJecurfu terrz pirlei nonpaucz aquarum m- ptftcicm excellent. Neque *ero fuipicandum eft aere, qui aquz ad inferiora deduflx locum occupat , ad a- quz formam perducendum vitiute calcllium moruli, quz in proprio aquarum (itu aquam generat ac confer- uar.Nam cczlcftium luminum eis calefaciens huic no- tu generationi obftftit.Sc tetratum emerfioni *ehe- mentius fauet, tum quoniam aquarum prrterea partem non paruamin vaporem refoluit, ac ad aeream natu- ram deducit, tum etiam quoniam terrx emergentis '«♦ pane» vehementius calefaciunt, quz ob id aeris igneif. que qualitatibus interna conceptis neceffinb fermen- tanwr : fermentat* vetb intumefeunt & magis fupe tiora attingunt. His igitur omnibus ad idem impellen- tibus , terrx pars maior aquas excellet. Cavvt XII. De his fjM gerxmter m «ere , ac de kwm- • dionbtu prtmo. r A c r t * v i nonnulla enarrauimus , quz t terrx Ac aquz elementa ab clementali illo- J rum fimplicitate primi immutant. Quanuisautc alia non pauca huius ordinis circa "eadem elementa cucmant, horum tamen pet trariationem huic loco congruam non putamus, na re: fic percipi no poliunt abfque doririna illorum quz ab eifdem elementis eduris cxlcftium luminum viirute ad aeris elementu perducuntur, atqueeade vi ad inferiora conuerti lolent. Oc his igitur primi perrrariandum eft, przcipuxque accipiendum txlcftium luminum calcfa cientru virtutem ,dum aquz (upetficiemterrifq, adhuc aqua madidas aggreditur,vtiifq; no tantam alterare Ac calefacere,fcd in vapores et ia leu cxhalatioes relolucre. Hz vero nihil aliud funt quam aquea humiditas pro- pria frigiditate carens, Sc extraneam continens caiidita- t em, qua ad impuram aeris naturam deducitur. Superiora igitureflcntialiterpetunt, ignea catidira- tcac ficcitatc diligentibus , quanuis acte fint denfiorc* * grauiorcfque.Exift unandum tamen eft aeris partes, quz abipfis exhalationibus primo attinguuncut,in has qui- dem exhalationes vrcumque agere, ealquc rariores ied. dcre,fed limul ab eifdem pati earundef «que natura ma- gna ex parte induere , nam 8c fymbolas qualitates con- tinent,& aer quammaxime pafsibilis eft. Sicutl igituc cx minima bombicis parte, quz lampade recenter extin ria fumum emittit, magnam litpe fumi mole intuentur, quz tamen exeo tantum cducitur,quoniam aerem cit- cumpofitum inficit : tta magna exhalationum extenfio otiti folec ex non magna copia cerreftris aquexvehu- miditatis , quz aerem circu mpofitum infic it ac ad pro- priam naturam quodammodo trahit.Satis autem cuidet cft.id omne quod lampade recenter extinriafumi fpc- cicm refert, ab ipfitis lampadis bombicc no educi , quo. niain reliquum acris circumpofitifummc quielcit.qubd certccucmrenon potfet,!» tara fpn ituum moles eunde locum ingrederetur. Przterea fi quis in verem pet illtps foramen immittat aliquod valdeac diuturne fumigans, mdxque idc fora m 6 ita conlhingat vt nihil exire poffir, hic nollrz huic fcntdntix facile affcntictur. pctfpiciec enim vtrem non adaugeri turgidioremve reddi ,quod n ccertar io fieret, fi id totum quod fumidum intuemur c X fumigante prodiret. In ipfis autc exhalationibus quandoq; humiditas fic- citacem excedit, tuncquepropriori voce vapoiofzap- pellandz funt , quandoque vero ficcitas humi ditate tu- perat,tuncquenimofx diccndz erunt. Priores vna cuui aere ad propriam naturam dedurio eatenus acris fupe- riora pctuot.quoad.tepcfccntc calore , qui ex ra Jiortim reflcriione m inferioribus partibus oritur, frigidiore ae ris parte attingant, mediam fcilicet regione. T unc vero frigiditatis vi tota illa moles condenfa;ur,atquc ad ne- bularum naturam deducitur, frpe etiam tidem vaporei ob frigota veheinentiora magis conftipantur. Quare ad priorem aquz naturam dedurii pluuia> conftituunr. Pluuiz etiam iplx, Iu fortioris frigoris vim recipiflf, congelati folenr fle grandinem parere. Nebulz quine- ciam aliquando vehementius a frigiditate correpi «.an- tequam ad naturam aquzam deduci poffint , congelan- tur, Ac ipfa nix oritur. Quod fi eade vaporofa exhalatio in ipfoafcenfu, infe rioribus adhuc proxitnadrigora experiatur, pro illorutri maiori minorive vi, aliquando in pruinarn,aliquando in caligines,aliquando in rorem conuertltur. Ros tamen ex puro aere frigidicat ep patiente vt pltf timdm generari videtur. Omnibus vaporofis exhalationibus proprium eft hu meriare,atque etiam , fi fint denfiores.foUres radios ita imbibere ac detinere, vt colotum fpecimc referam, plu rcfque afperius obiiciant.vt eucnire folec in Iridis arcu ac circulorum qui circa Solem, Lunam Ac Stellas fipius confpiciuntUr , atque ex coloribus cxccrifque imagini- bus hiatuum, fouearum, ac colorum auentoruin fpeci- mennorie referentibus, de quibus poftmodum dicen- dum erit; nunc fiquidem reri£ conltdcrari non polfunc, nondum mcellcriis colorum naeuxa Ac caufis. C a r De his <jiu fmnt exfitmoft r j in rhedt a aefupenori ner, T XIII. exhaUttone , ^generanrttt neru renone. g. lii/. Vniuerf. Inft. ad hom. perf. cVmou ac ficcior exhalatio quandoque \ denfior & fortior eft, quandoque rarior 8r in | firmior. Dumdenfiorfir firmior eft, ob ignearum qualitatum acumen, nifi impediatur, vaporofam exhala tionemtranfccndtt : idqueeb tutius perficit quo co piofior cft & vifcoli aliquid continet. 1 unc enim Sr ac rlsfuperiori* frigiditati fortius relidere poteft 6c vbc- rius nutriri.Sxpius tamen ob impedientia fortiora cue- t^tre folet vt mediam aeris regionem non fuperet» ideo que ignea illius vis nebulis vndequaque fepta, vehe- mentiorefque frigorum aggreffiones recipiens, fe colli gat, ignimque aliqua exparte concipiat & ftatim reli- quas partes accendac.Hz vero breuifGmc combuftf c6 dituunt ignes difeurtentes, qui acre renebrofo appa- rent: idem enim prope modum fit ac fiquifpiam par- uum ignis principium in palearum accruum iniiciat, i- gniquei paleis longioribus concepto, ex combudio- nis progrelTu referat vnius,eiufd£mque ignis lanoncm. Aliquando etiam eadem ignea virtus nebulis vndequa- que inclufa, obnaturx fux mobilitatem, egrrffioncm intendens circumuoluitur. Tunc autem 1'on itus vehe- mentiores redduntur,ipfa fcilicct tonitrua. Sxpius etiam egrediens igncfcit&rcorulcationes ef- ficit . Quod fi diutius intra nebulas detenta fortius conflipetur , ex vifeofiori parte putrclccns, fulmina parit , qux plures differentias admittent ,ob multipli- ces tum recipientium difpofitiones , tum agentium vires . Dum vero ignearum qualitatum vis ha firma & con- fidens cft, vt libere tranfeendit ad fuperiorem aeris paitcm.quandoque ob frigoris occurrent isvehementia magis igneas qualitates ad intimiora contrahit, tan- demque accenfa plures afpettus obi icit , pro quantita • cis.figurx, ac condipationis diucrfitate. Itaque dum perfecte adhuc non confidit, neque ignem cx cxle- ftium agitationum raptu conceptam diutius fouet, ob- iicit dccurfus fparforum fidcrum.qui fereno aere 8r no- &e’ fiunt , & cxlcftem delationem fequuntnr. Dum ve- ro ignis coceptus interne vtcuinque nutritur cx aliquo proprix materix humore vifeofiori , fcu etiam.quonia exhalationis fluxus ab inferioribus ad eundem termi- num tendens, diutius perfeuerar ac firmiora alimenta fuggerit » combuftio diuturnior erit ac fideris criniti vocem foctictur. Talis ignis dicitur fidus, quoniam permanet ac Hel- las imitatur. Dicitur crinitum t quoniam vapores circu- pofiti ac tenuiores fimulquc acccnfi, fi referitur ad par- tem denfiorem , crinium afpetfum referunt. Eadem autem crinita fidera quandoque Comctx ap- pellantur, quoniam hi crines ad fuperiora tendunt ac totum quali verticem hifpidum reddunt. Quandoque Barbata, quoniam crines in parte inferiori confidunt: Quandoque dicuntur habere caudam : nam crines ten- dunt ad partem orientalem : dicimus ad partem orien- talem , quoniam pars rarior trahitur a denfiori. Itaque, dum tota exhalatio carlcftium motuum vi defertur ab oiicntc in occidens, cauda cx his rarioribus confiftcns partem orientalem cx ncceffitate refpicit, neque vlla ratio afferri potcflqua demonftretur caudam ad occi- dentalem , fcu boreaIcm,feu auftralempartem refpice- re: «ilm prftfertlm communis fententia Iit ventorum fla- tus ad fuperiorem hanc aeris regionem perduci non polfe-Hxc tamen intelligcnda luut , dum crinita fidera ita didant ratione latitudinis ab vnaquaque caeleftium Bellarum, vt ab illarum vnaquaque fciun&a intueri poffint..Dum vero cilm aliqua ftclla concurrunt ccrnii- turque tanquam illa adiuntta ex vnaquaque caeli parte, proutaccidit, protendi poterunt. Talia autem fidera pauca ac raro fiunt , quoniam dcducendx furit cx copu- latione vehementis calidiratis acrexquc humiditatis vald£ fabrilis fimulquc vifcofx , qux raro generatur, ac longe rarius intra tropicos ob firmiorem Solis fiderum- que lationem , qux non modo calidum non colligit, ve- rdm etiam id quod confidit tegregar. In regione verb Ja&ci circuli, vbi ddlarum vis cd infirmior, plurimj cx- 160 halationes congregantur.’ Itaaue tales dellxin ea vt» plurimum apparere folent. Ob fimile etiam tempera» mentum , comctx minantur ficcitatcm , ventorum vim maxinum,atquc etiam contagia.  1 1 X I. De his <jtu funi ex fumofa exhalatione w inferiori ae media aeri t regione feu de ventis. V m eadem fumofa exhalatio rarior ac infir- mior cd , idcoquead aeris purioris naturam magis accedit , mediam aeris regionem vel nullo modo vel vix ingreditur : denfiomm c- nim fimulquc humididriim exhalationum oblidit vis, qua , propria mobilitate facili allcnt iente , ad inferiora repcllitur.Huic vero exhalationi , liuc mediam regione attingat ,fiue non attingat , proprium v idertur clTc lufce» ptos curfusnon rcdic led oblique peragere : quatenus enim cd calida & ficca , tendit ad fuperiora : quatenus cft rarior neque intente calida, oblique potius afccndie quam rcltc, acrc etiam illius motui vteunque obliden- te. Itaque dum de fle&irur ad fupetficicm elementorum inferiorum, velociffimc circumuoluitur, ciim prxlcrtim eidem velocitati non patum faueat aeris, per quem mo- tus exercentur, mobilitas fummique propcnlio, ad eaf- dem circumuolunoncs fouendas. * Accedit etiam talis exhalationis frequens ortus ac raro intermilfus:ex quo eucnit vt copiota fimilium ac- celfio moucndi virtutem roboret adaugearque. Huius autem exhalationis copia facile demondratur ex fumma vbertate caufarum fuarum,necnon cx magna -eris difpofiiione ad eandem formam recipiendam ta- Iclque impullus exercendos. Quod enim ad caufasattinet.manifedum cft ea om- nia,ex quibus tam vapotofx quam alixfumofx exhala* tiones generari polTunt.huic etiam exhalationi ma- teriam pixbcre, neque illatum vllam ablquc huius af- fociatione cducirquin etiam vaporofa omnia , fi vis ca- lefaciens intendatur fcu non recedat, ad huius exhala- tionis naturam fxpc conuerti. Horum autem vnum» quodque cx lignis igni appofitis fatis confpicuu reddi- tur. Nam ex illis educuntur flamma, qux fumofx exha- lationi calidiori, ac facili inflammabili , proportione refpondet : fumus,qui licet hac exhalatione fumofa lic lcnlior, eandem tamen videtur referre , & aqueus qui- dam effluxus, qui ad vaporofx exhalationis naturam magis accedit ,quanuis illa fit fimiliter denfior. Patet autem neque flammam , neque aqueos cfluxus abfque fumo educi polfe,ciim fumus farpe folitarii effluat. Pr(- tcrca infirmior ignis exquouu conabudibili fumunf fa- cile extrahit, flammam vero & aquam non irafacili.Li- gna etiam virentia, qux non facili ardent, plurimam fu- mi emittunt, tum folttaric, tum vni cutnaqueo effluxa, qui tandem ad fumi naturam conuertitur. Ea quoque qux flammam concipiunr , (i poft remittam caloris vim ardere dcliftant^dhuc tamen fumigant, quin etiam diu- tius ac longi intenfius. Et hxc quidem facili ( ni falli. mur)dcmondrare poliunt copiam huius fumoff exhala- tionis tenuioris qux flatus continet ac ventos parit . Cilm autem oriri potTit tam ex terra qu£mcx aquis, ex terra oritur facilius,fed ex materix dcteftu mimico- pioli : orta tan.en diutius perfeuerat. Ex aquis ccontra oritur difficilius , fed ob materix copiam vbefius : orta vero faciliusdeficit.Horum caufx facili attingi pottuot. Patet enim ea qu$ cx terra eliciuntur, ob terream ficci- tatem ininus frigida ac minus humida elfc , idcoque a» ptiffima reperiri ad iutenfiorem caliditatem ac ficclta- tem fufeipiendam , neque tantam dum calcfacicn^ vir- tus cft firmior, fcd etiam dum caliditas infirmatur. Eadem quoque ficuti ob humidi non adeo copiofe minus abundat, ita femcl orta diutius fpiranr , quoniam terrea ficcitascalcfacianti virtuti confentiens eam am- plexatur ac firmius retinet , terrea prwfcrtim denfitate faucntc.Econtra ea quae deducuntur ex aquis, fiigidita- Contemplatio 1 1 1 I. Pars I. hSi cil ic humillimis vim fitmiorem retinent , difficiliufq; interni cilefcunt fle exficcantur : «tamen fi vis calefa- ctem intenfa fit.ficcitate interne concepta, eo copiofio- res flatus generant quo vbetiushumidus vapor prece- dens et aquis elici folct. Hi vero flatus facilius extm. gountur,quia calefaciens virtus ab aqua amplciti non potelUideoque ea rccedentofimul flatuum toinitcs cx- linguntur. Eucn it igitur vt maria interiliu maiorem ven Corum copiam pariant quain terra-, noilu vero terra vt- plurimum in horum flatuum einiffione maria excedat. Eardemobcaufasmariniflatusfunt vehementiores, terrcftrcs autem placidiores : dum exhalatio vaporo fl maxime viget, fumofx exhalationes difficilius eli ciuntur tam ex terra quam ex aquis : hx enim fibi mul- cem vtcunque aduerfantur. Quapropter neque pluuie ventos, neque venti plu uias compatiuntur, quamuis ob fymbolas qualitates fi bi inuicem fuccedere foleam. At inquirendum nunc eg .quibufnam decaufis ventorum curfus ad vnam po- tiui quam ad aliam partem fleSantur: hoc fiquidem quam maxime confert nontautumad ventorum diffe- rentias prxeipuas ceruorefque proprietates percipien- das.fed etiam ad illa clarius infpicienda qux eorundem velocitatem demoqflrare poffunt. Videtur, has caufas quatuor effe , harumque nonnuf las quandoque fibi inuicem aduerfari, quandoque vero fibi inuicem fiucre. Prima fumltur cx maiori mmorlve raritate ac purita- te aeris , per quem ttanfitus ell exerccndus-Secunda ex naturali declinatione ac fuga illius quod obeli fle de- fluit, Tertia ex extranei corporis ad certam aliquam partem Impulfil. Quarta cx extranei corporis ad cer- eam aliquam partem attractu. Hic attendentes, ratio- nem teddemuacur venti, vtplurimum.folis motum ea ratione fequantur , vt.Sole in partibus orientalibus exi- (lente, venti oricntales.vt plurimdm.vigeSt: eodem ve- ro verfus Meridiem conlliiuto ventorum aufltabum magna fit vistfimilique ratione Sol verfus Occafum de- flente,occidenta!es venti fpitent : Solis fiquidem radij inferiora calefacientes ea magis rarefaciunt circa qux re&anguntur.illifqucfuntc regione , actcmqueadiun- bum puriorem reddunr. Demonflrabimus etiam occidentales ventos Veris tepore firmiores efle , ac vt in pluribus fpirarc. Autum- ni tempore orientales : Hiemes vero ac A (lates minus ventofas dfe : ideo enim veris tempore flatus lunt occi- Icntalcs.quonia Solis accedentis vires circa occiden- talia nrxcione adaugeri incipiunt : Sole nempe oriente -adiorum reflexorum vim primb recipiunt , atque ita ab ortu vfquead vefperamconcalefcunt, vt noautnam frigiditatem fortius fullinere poflint, quod Orientali- bus partibusnem accidit. Nara Solerantum declinante rado ad ea tefranguntur.Itaque infirmius calefiunt neq; noflurnx frigiditati refillerc poliunt. Econtra Autum- no venti orientales ob caufas oppofitas inualefeunt. Hiemes Aflatdfque funt minus ventorx , quoniam vehementior allatis caliditas exhalationes omnino re- oluit vel ad intenfiorem caliduatcm perducit , flr for -ior hiemis f-giditas infirma flatuum caliditati rcfiftit- "Teri» «m^o'tV mator 'caliditas flatus inducit , quia hiemis tempore ex vehementioti f.igore prohibentur. ccfntra, quoniam vehementior xflatit caliditas flatus imouct , Autumni aliqualis (Vigiduas eofdem reflituit. Ex his etiam euenitvt venti orientales occidentalibus fint calidiores. Quod tamen de his sntcl l.gendum efl qui neque ad Septentrionem neque ad Mcridiem de- flcflunt.vt puta Fauonius , qui fimpliciter efloccidcn- raliv,&' Sunfolanus.qui fimpliciter/ft orientali* hic- nirrex his partibus fpir.n. quas AquinoU.) tempore Sed onens ac occiifens perluArat-Reliqu, veto, qu. ver- «unt feu ad Septentrionem vnde Aquilo fpirat • feu aJ MaidiemvndeAuller oritur, ex Septentrionis tate frigidiores qx Meridiei cal.ditatc caliJiorcs red- duntur. Quapropter Vulturnus qui ab miri brumali fpi- ut > & vtcunque ell Meridianus, Ergelle illidiametral.- i62 ter oppofeo duplici rarionc calidior apparet. Ergeftcs eoim , quoniam ab occafu *diuo oritur, fimul occiden- talis Sc feptcnrrionalis appellari poteft. Ventus verb cuius exordia furuuntur ab ortu alHuo (fiuc Cxcias fiuc alio nomine appelletur) Africi, qui ab occafu brumali flat, frigiditatem eifdcm rariqnibus ex- cellit. Nain Orientalis cfl Se Septentrionalis : Africus verb Occidentalis 5c Meridionalis. Flatus Septentrionales ideo ad Meridiem deflebun- tur, quoniam acris Zona.quz Solis , ab oriente in occit dens delati , calores quotidie proximius ac firmius re- cipit,cft long£ purior ea acris parte qu* ad Septentrio- nem vergit. Itaque hi flatus Septentrionales ad meri- dionalia,tanquam rariora 8c puriora , necclTario proni ac propenfi funt. Auflralcs vergunt ad Septentrionem, nonob actis puritatem maiorem , cum audrali» plaga Septentrionalis fir longi rarior ac purior, fed quoniam corrumpentia declinant, vehementiorem videlicet ca- liditatem. Itaque calidioris natur* lunt, Sr xftiui po- tius quam hiemales. Vterquc ventorum ordo diutius fpirarc folct:quoniam tam Auflralis ciliditas quam Ba- realis frigidius funt intenfiorcs ae diutius vigene. Ea- dem verb corrumpentium fuga aliud quid mirabile ef- ficere videtur.vt fcllicet nulla fortafle flatuofa vcmola- que exhalatione pofica purusacr feipfum colligat ac vc* totum more cffundatur.Hoc fatis apet tum efl , dum co- uallcs niuibus confidentibus vndequaque obteguntur*, tunc nempe conuallcs ita fpirarc folcnr,vt repulfis ven- tis cert* nauigacioni faucntibus talis nauigationis cur- fum interturbcn«,idquc tam mterdiu qnam no$t). Rationi vero conionuin eft , tales impulfus Septen- trionalibus ventis ixpius adiungi obrcgiorm luturaig niucfquc afliduas quibus fcptentuonalis plaga obtegi folet , ob idque eofdem rigidiores tk acutiores reddi, ficuti etiam ob earundem niuium refolutiones pluuia- rumque affiduitatemfunt Auftralibus copiofiores. Hi vero impulfus,fiue ab ipfo acre tantummodo ortum du- cant,fiue aliorum ventorum robore exerceantur, lcm- per viribus Jttrahcntibus roborari folent , ficuti etiam attrabionibus impulfus aliqui ncceflarib fuperaddun- tur ; ventis fiquidem impcllcntibus,3cris partes tam re- tro quam anceconftkutx,ob innatam mobilitatem non 1 tantum his a(Tcntiuntur,fed etiam le inuicem ac vento* ipfos impellunt & attrahunt, Natura pr*fertira n6 per- mittente vacuum dari. Neque tamen ob id fentiendum eft , fingulos vento- rum flatus acrifquc agitationes lingulas m inhnirum procedere. Quanuis enim aer maxime mobilis fit , illius tamen motus, quatenus coclcftium jgitationom limites excedit, violentia omnino non caret. Quapropter fi impellentium ac attrahentium vis in- firmetur atque deficiat, hos etiam motus remitti tan- demque intermitti fentiendum cft.lnter ea autem , qu* impellentibus attrahentibufque ventotom ac flatuum virtutibus feruntur accepta, prxcipoum locutti obtinet dominatus ventorum ,qui inter diu ex aquis oriri folet r hi fiquidem non raro nobu etiam fpirant , neque tatam circa matia i quibus tcirx didant ,lcd etiam terrcftri- bus ventis repulfis» circa littota ac tertas intimiores: firpius umen ipfis ventis terredribus vehementius ir- ruentibus repelli folent Quamobremnamgantcs .dutn marinorum ventorum vis nobu refrangitur , conicba- re folent terram non long£ abcdfe , fimulque deducun- tur in nouamfpem .nauirationisfcilicet cutfum.tcrre- dtium ventotum auxilio breui feliciorem luturum. In Oceano amem maribufquc vallioribus , curfus xquabi- lioies ac perenniores funt.Nam venti qui m mati gene- rantur tcrreftribus flatibus non perturbamur. Itaque eundem deflexum facili retinent- Econtra.dum matu lunt anguftiora , ccrrcltres venti hinc atque inde fpirantes matinos flatus perturbant, at- que tcixin fib' Inuicem xduerfanxut. Exquocucnic vt huiurmodi mitia tempe«itibu» .gitatl folcxnt, ficuti etiamtertx ip&ventoruraatlueiloj incutfuxfxpiuscx- periumut .atque cu ficqucntiux.quonum flatu. qu. cx terta dBuunt fxpi oriuutut uon ex tcnxtum fupcthcie, Vniuerfi Inft. ad bom. pcrf. »63 vt in mari euenit,fed cx montium lateribus, quibus a- liorunt montium latera e regione obiiciuntur flatuique ex adtierfo effluunt. Hos tamen incurfus in parte fupe- riori circa nebulas primo exerceri cenfendum cft. Nam flatus ad fopcriora primo feruntur» licet non rc&£. Praeterea , nili ex pluubus terrz Se aquarum partibus flatus concurrant vehementior ventorum vis exerceri non potcft.licut nec flumina conflituumur nili plurimae aquatum renx aflocientur. Hi aurem ventorum aduerfi incurfus quandoque eo- rundem ventorum impetum kaaddiuerfa rapiunt, vt his qui longius dtflant quali ncbulz velociffimd acce- dentis terrificum afpeclum exhibeant, lidem fxpius procellas ac turbines pariunt.-proccllz enim mbil aliud funt quam vetorumfibi inuicem aduerfanttum aggref* fiones vehcmentiores-Turbines Vero fiunt dum fc inui- cem etiam amplexantur, neuttoque cedente sterque communem conucrfioncm exercere cogitur. Huius aurem tanta vis eftvt maxitnx arbores ab co radicitus cucllantur, fic dum fupta mare fiunt matia cir- cumuoluanr.naucfque quamuis magnas ff pc abfotbcJt. Hi tamen marium gurgites etiam abfque vlla vento- rum vi fieri folent , dum fcilicct aqux deferuntur ad di- uerfa curfu velociori ,vt inSiciliz Charybdi 8c Scylla. Ad pleniorem autem ventorum do&rinam adden- dum videtur , illorum naturam cx locorum, par qux tranfcunr, qualitatibus fit affectionibus fxpc immuta- ri, ideoque npnnulios ex propria natura frigidiore^ ac falubriores > calidos ac nocuos quandoque reddi : &' «contra. De Maris eenftinaiine , de f%r>tib*i , ac fluintmbui. ' E n rurfum contemplatio ad aqux rerrxqu e » elementa tcuocauda cft. Ea enim qux in aere generantur, ficuticx grauioribus elementis deducuntur, ita ad eadem rcuertuntur , Icu , certe illa rcfpicitintcifdcmqueminiftranc.Prxcipuc vc- rb fratuendum cfr aqux elementum ex ea parte ,qua ter- ra emergente ac ad fuperiora attra&aad magis infima colligitur, ob fummam illius amplitudinem Mare ap- pellari.Huius forma varia eft fit incerta. Nauvsium ma- rior aqux leu ex vi cxleftiutn luminum fluunt ac re- fluunt , feu ex ventorum flatibus vchementionbus ex- agitantur , terrarum non parum corrodunt, atque i- pium Mare expandunt , ita tamen vt quod ex vna parte abforbent alibi cuomant: vniuerfi enim corporei (acies cxcxleflium lationum ac luminum viribus fimul Sio ritur &: confcruatur , Ideoque infertorum vires ca qux ad vniuerfi bonum pertinent amouere feu poturbare nulla ratione poflunt. Patet autem , inter hjc certam terrarum ernctfionem prxeipoas obtinere partcs.Licet igitur ob certos ftcllarum concurfus inferiora nonnun- quam vehementius aicfcant > ipfiquc maria magis contrahi poflint : nonnunquam vero econrra magnx fiant aquarum exuperantix ; hxc tamen , fi Naturx tan- rdm attendantur vires, neque totam aquatum molem, neque omnem terram demergere, neque diutius per- manere pofTunt.lmpoffrbile enim cft ca , qux i toto cx- lo fiunt , ab illius parte dcftrui , cum przfcrtim , exto- rum orbibus proprios curfus non intcrmictentibus,ccr- ti ftellarum afpcClus diu perfiltere non poffint. Cur au- t6 marinis aquis propriu fit falfedine affici exhis demo- ftrari porci it, qux dicenda funtdc coco&jonibus.fit in* coco&onibus , necuon de his qu$ tu ebeotfione tu in- cficodioncm icquuntur. Ncqi enim abfque horumper- ceptione harum iffedlionum rationes afferri poliunt. Terra vero cmcrgrns ( vt cx fuperioribus colligere li- cet ) vndequaque aliqua ratione fermentatur. Cxle- ftis nempe vis calefaciens dum aquas ab ca imbibitas ad acceis qualitates deducit , illius fermentationem af- I64 fiduc fouet. Euenit tamen vt terrx partes non paucx, qux prius fortalfe fermentate erant , vehementius con- ftipentur.limiilqucad anguftiusfpatium redigantur:i.- frigidans fiquidem piptuum cxlcftium visob terrarum moles fuperpofitas a calefaciente cxlcftium luminutn virtute aliquibus in locis retundi non poreft , cum prx- fertim ftcllx nonnullx eidem faueant fi igiditati. His autem terraium partibus fic contradis caucrno- fa non pauca intra terram oriri necclfc eft , hxc que fi- mul acre repleri. Nam vacuum dari non poreft. E«f- dem etiam ob caufas talis aer dum firmiores frigoris aggreftiones affiduc patitur, propria exuitur calidita- te Se in aquam indcfmenter conuertitur. Hinc dedu- cuntur fontium ac fluminum maximorum exordia. A* qux fiquidem in cauernofis conccprx , dum inferiot a petunt ac perrerrz folidioris rimas deferuntur, prout regionis conftitutio patitur , breui cx nccdfitate con- currunt , Se inceptos curfus fimul profequuntur , tan- demque pro illarum quantitate feu fontis feu flumi- num denominationcmaccipiunr. Hz vero aqux quan- doque perbteue quandoque perlongum f^atiumfub terra fluunt, candcmquc corrodentes fccurmiuc tra- hentes cauernofa non parum adaugent. Quod fi illa- rum cutfusab eminentioribus vndequaque interrum- patur > dum ftagnanr lacus patiunt , quorum tamen plurimos (prxfertim fi aliquanto latiores fint ) fiipri terram apparere credendum eft. Hz verb fontium. Nu- minum fic lacuum aqux, ftrpius dulces funt feu nello fapore atfcdx, qujdam tamen reddunt ui fcuacidx.feu falfx/cu amarx.feu alterius faporis, ob qualitates terra; per quam fluunt, Icu in qua detinentur. At de his poftmodutn dicendum erit , dum vetfabi- mur circa faporura naturam & caufas. Dt T CTT*mOtil’MJ. W 1 ‘ D * M cauernofis , feu aquas aliqua ex 72 ParrcC0,ltu,CJn,»^cu aquis carcant,afcnben- Vj dx pixcipuc lunt terrf agitationes ac motas. Ej-mai « ln his enim ffpius continentur fomites fla- tuum feu ventorum . qut co craffiores ac denfiotcsfunt flatibus ac ventis , qui ex terrx fupcrficie oriri fo- lent, qub terrx interna fupernorum humiditatem ac drnfitiidinem excedunt. Ad idem etiam plurimum confctt cxleftium luminum circa h$c interna infir- mior virtus, qux dum pleni cxficcarenon poteft ha- rum exhalationum generationi non parum fauct.Ra- tiovero, ob quam his flatibus flatuumque fomitibus interne conftitutis rcrrxmotus fiant, cx ipfius flttus natura deducenda cft. Hfe fiquidem cdm ignea vir- tute Iit prxdita , Se celerrimi fettur fic vehementer aggreditur , fimulque aptiffima cft ad concuffioncm tremoremque inducendum circa id quod hac ratione percutitur. Rarb tamen teri (motus fiunt , quoniam ca cft ventorum natura , vt dum illis exitus interclu- ditur impetum magna ex parte remittant. Patet au- tem in fubterraneis decurfus liberos non c!Tc,ctlmca- uernx , vtplurimum, folidis interrumpantur. Ad i* pfos icitur terrjmotus excitandos requiritur, vt fla- tus qui funt in cau .-molis vel adaugeantur quan*plu t unum , ita vtfe inuicem vrgeant , vel externa aliqua vt excitentur. Ijuenit ob id , vt cflo tranquillo , cir- ca meridiem, nodu luce propinqua , Veris 8c Autum- ni temporibus, terrf motus excitari foleant- Tunce- nim maior exhalationis eft copia , nodu verb vehe- mentius ac fifpius terra quatitur. Nam notfu fpirnu - terreftres magis vigent , tuneque terrfl frigiditas £iha- lationibus rchrtcn* fpiritus interni 'claudit ac roborat, quod etiam pluuio tempore accidit hutnidivi. Ven- tis etiam flantibus terrxmotus fiunt 8c circa ea locav- bi mare fluidum cftiexccrnus fiquidem ventus intemu per vapotofa aggreditur atque exagitat , idemqu: obmt- m I f ob marinorum flu£hium frequentes pcrcuffiones eue- nit.Hx tamen euaporationcm impediunt haud fecus quimpluuix.qux tcrrarmotui quidem fauent, quoniam •.nternos fpititus roborant: eidem tamenaducrlantur, quoniam ventorum externorum internos incurfus pro- hibent.Siccitas vero econtra terrxmotui fauet, quonia externis flatibus aditum prxber liberiorem, &: eidem aduerfatur, quoniam dum externa visobfiftit internis exhalationibus faciliorcraegrcffum przbct. Cafus etiam magnx alicuius molis tcrrxmotum in- ducere iolet.Tunc enim incerni fpiritus ncccffarih exa- gitantur terramque concutiunr.Ipfius autem terrx con- cuffioncs vehetnentiflimx ac longe frequeniiores iunt in infulis ac Pcninfulis , quoniam fubterraneis cauernis abundant ob ocultos maris ingreffus. Hoc fatis cuidens cft cxEuboxa,Achaia,Hcllefponto, Sicilia , & aliis in- fidi*. Exdcm etiam marinos ventos vehememiores pa- tiuntur , & a magnis fludtibus affidui percutiuntur, quorum vnumquodque terrxmotui fauet Minus tamen hisobnoxix erunt ficauernx lapides fint : tales enim caucrnx tcrrxmotus non pariunt : lapides nempe diffi- cili commouentur. Inter terreas autem caucrnas illx difficilius exagitantur qux fxpiuiitur terra ficciori.Nam talis terra fi confidat ob poros liberiores minus claudit fpiritus , & eorundem impulfus fortius fuftinct. Terra vero mollior econtra ob humore fpituus clau- dit, fleob internam infirmitatem agitationibus minus refiAit.Triplicitcr autem terra concutifolct. Aliquando enim ad tremorem impellitur : aliquando flatuum vi extollitur Se deprimitur.aliquando mouerur fecundum latera per modum acceflus& receffus. Tremor oritur dum flatus minor cft quantitas , &' hxc rertum motum non habet ;cgreffionemfiquidcmfcu diucrlionem per- quirens incene agitat &: tremorem inducit. Dura mo- nens virtus cil fottis Se circa vnam tantum caucmam apparet, terra deprimitur ac cxtollitur.SxpC ctiam.fi a- gitationes vehementiores ac diuturniores fint , abfcc- dit Se exdepreffionis motu hiatum parurex fubhmatio- nc autem fubuerfiones. Dum terra mouctur pei latus, flatuum vis ingens duas falcem caucrnas libi inuicem coniunftas agitat, ita tamen vt inter vtranique fulcrum aliquod conftituatur. T unc enim dum pars vna depri- mitur altera fublimatur,& econtra. Quod fi fpirituum impellentium vis vehementior fulcrum deiiciar , terrx fuperficie vndequaque conci- dente,maximus efficietur hiatus. Et hxc quidem in his Jocis fxpius euenire folent qux aquarum alluujonem patiuntur. Aqux enim fulcra hume&me ,eadcmque cudciiciunt fcu deiedioni obnoxia reddunt.Er huiuf modi rcirx depreffiombus Se conucrfionibus nonuun- •pum aqux apparere folent , quandoque etiam ignis, ‘eu qux ex ignea virtute combufta fune, cinci es vide- licet Se pumices. H$c tamen conuerfionem potius quam depreffionem concomitantur. Nam ignea vis ad lupe- riora fortius Impellit. Oritur auten» ignis in cauctnofis aliquando ex confricatione venti exterioris ,qui ad in- terna ruit, circa icrr* aridioris rimas,(corifiicatio enim cale lanioni ignifquc generationi faucrc folet)al»qusn- do ex interna c.ibditatc qur pat it exhalationem : ipftqi exhalatio ex citcupofita frigiditate conftipata ad ignea naturam perducitur.Hi autem ignes facilius cxcitabun- tur.dum aridiora ac fpougofiora occurrunt , atque ctii dum fislphuris , fcu auripigmenti , feu falium matcrix obiiciuntur.Hxc enim (vt fuo loco dcmonftrandum c lit)ficillimc ignefeunt. Quxdam etiam ignem diutius retincnt.Qpapropter poft tcrrxmot us nonnunquam fc- quuncur incendia: nonnunquam etiam combtiftorurn cinis copiolus ventorum vi extollitur, qui fi ab aquis re 'ctputur ea* frlfas amatafvc reddit.Nonnunquam etiam profilutnt aqux copiofiorcs , quarum aliqux funt calidx vfulphurcx. Quandoque etiam oriuntur llagna falfa. Credendum quoque eft , ex eadem ignea virtute flatuu fomites firmiores confiitui , idcoquc dum a vifeofion Contemplatio I III. Pars I. 166 riraofa effluunt, atque agitationem coufque relaxant, donec terra iterum conftipata, fhtibufquc cx fomite indefinenter prodeuntibus , concutiendi vis rurfum re- paretur, haud fecus quam in febricitantibus eueni- re folct, dum feliris intermittit. Protrahuntur autem hx terrx concufifioncs quandoque ad quadragefimum diem : quandoque etiam annum complent, funtquefeu frequentiores ieu minus frequentes , pro diucrfa quan- titate ac qualitate matcrix in qua vis ignea continetur, materia enim exiftente calida Se acuta , ignea vis for- tius quidem ac frequentius mouct/ed citius rranfit. Dum vero materia cft hebes Sclcnta.roouct infumius, fed tempore longioci , ac febris quartanx naturam re- dolet. VidcDtur ad hxc etiam non parum conferre ca- uernarum conftitutioncsac naturx. nam dumcauernx valde profundx funt, ac terra magis compafta claudun- tur.tcrrxmotus diutius durat. Dum vetb funt prope fu- pcrficicm Se habent latera rariora , breuius termina- tur : in his enim exhalatio faciluis perficitur. Ipfum autem terrx motum lbni lxpius & prxcederc &* concomitari folent- Prxccdentes primo fibili, fcu fufurri , mox mugituum fouos imitantur .concomitan- tes veto confricationes vehementim es referunt , qux tandem ad confractionum voces perducuntur. Eundem tcrrxmotum prxccderc folct aeris circa tcrr.m quies: (cxhac enim colligete licet ventorum materiam omne interne retineri) Eiufdcm acris frigiditas , qux arguit calorem interne daudiacconfiipari : afpcltus nigratu nubium circa folem exxcnfarum , prxfertim velpcrtino tempore, qui indicat copiam denfioris fpiribus interni detenti , fimulquc dcmonftrat vchcmcnriorcm tcrrx- motum ac breui futurum. Vaporibus veto, cx quibus oritur tcrrxmcyus, terra ob has agitationes dilrupta,profilicntibus, Sol Luna & Stcllx oblcurari lolcnt , ac ad fai.guiuis nigi loris a- fpeftum deduci nam tales vapores lunt tcrrcftrcs ac val dc fumofi, fimulquc nigri , fpiffi ac fultginofi. Eafdcm etiam ob caufas ncbulx nigriores rcddundur.prxfertim fi combuftio aliqua interne prxccffctit,& cinis , qui fx- 40, pe plurimus cft, internorum ventorum flatibus extol- latur. V Quandoque pcftilcnria etiam ipfum tcrrxmotum confequi folct : vaporxnim intra serram occlufus, dum cx caloris dcfcftu ad lentorem deducitur, ptinunim- que qualitatum naturalem ordinem difrumpit, veneni naturam ( quod experimento etiam patet ) lxpifsimfl , concipit , quam dum effundit pcftilenrcr inficiat nc- | ccfle cil. I Hanc autem infeftionem oues prxeipue imbibere fo >° ' Icnt, tum quoniam natura funt infirmiores » tum etiam ' quoniam diutius cetram ore & naribus tangunt. C*mt X Vi l De ejuatnor trrr.trum & Acturum di ferenti i f prxctPuu ex qwbiu <jHMw>r noxiorum prtctp turum ordtm- bm tinteru eonSUtwmttcr . L v m i n v m ac fontium in ternx extern f^uc irrigationes, accedentibus ploum , ac exteris qu$ ex vaporofa exhalatione fuperne gignun- _ ,ur ,8c ad inferiora decidunt, in caufa lunt vt non tantum tertx fermentacio , quxcxlcllis calcfadio- nis vi ad ariditatem impellitur, retineatur, fed etiam vt quatuot terrarum differcntfx , totiddnquc aquarum c- xoriantur , atque vt act circumpofitus non difsimili ra- tione immutetur. Aqux fiquidem , quatenus ad tert* intimiora libere ac copiofe influunt , unquam confona frigiditate affc&x, vehementius amplcfti folent ab infc riori parte terrx, qux aliquanto frigidior eft: euenitque ob id vt ipfa tetta , ad maxima compa&ionem ac denfi- . tatem dcdufta , cretx natuum fufeipiat : aqux vero illi I adhxrentcs , pinguiorem quidem habitum adipifcan- materia retinentur atque diutius ferpunt, diuturniores , . i r—- tcrrxmotus induci. Hi tamen intermitti folent , quo- I tur.fcda proptix naturx puritate non omnino recedat. nUm dum tcira concutitur , interniflatus facilius per I I Quare fi quis accepta ratione ex quatuor elementis comparet y 167 comparet has tetras aliis terrarum fpedebus, has aquas exteris aquis, aeremque circumpofirum exteris aeris partibus, facili percipere poterit, terras proportione re- {pondere cerrx elemento, aquas aqux elunento , acrem vero circumpofirum , qui aqueam hanc humiditatem concipit , aqux naturam referre , prrfcrrim Ji locus fit caoernofus. Et talis quidem terra taltfquc aqua, lapidum omnium generationi , propriori ratione deferuient. Dum aqux per certam aliquam terrx partem affidue delabuntur ac fluunt • tetrx pars eas admittens , ob aftiduos ingreffus ac recellus aquarum labentium Sc decurrentium neque plene conftipari poterit, neque obtcriexSc aqtiez fri- giditatis amplexus conglutinatione omnino carcbit. Quare deducetur ad grana quzdain minutiora * creta ipia duriora ac firmiora , arenarumque naturam & for- mam recipiet. Hx vero arenx crafTiores erunt, fi vel a- quz cralliores aliquando finr,8f curfus 1’xpc interponar, vt in maris littore accidit: vel curfus fint fubtcrranci. Tunc enim vehementior frigoris vis huic conglutina tioni magis fauet , & curfus rem iffior minus difiungit. Aqux autem per arenam hanc decurrentes , nifi alia ra- tione inficiantur,vt accidit marinis aquis ac quibufdam fluuialibus, omnium purillimz erunt. Quamobremficutt arena. ad alias terrarum fpecies relata, aqux elemento proportione reiponderc videtur, ita talis aqua , vel ignis vel purioris acris naturam re- feret. Ex lemque dilfcrcntix acri infigi videntur , prx fertim dum profiliemcs aqux fontes conAituunt. Tunc enim aer circumieras purior redditur, ac propriam na turam longe firmius retinet. Has autem terras & aquas metallis omnibus materias fuppeditarcexiAimanius. Dum aqux terram interpollatc humcihnr , ideoque neque bibulam ipfius naturam ad plenam faturiraiem perducunt, neque permittunt eam cxlcftium luminum calefacifttum vi rarefieri, terra, ob has interruptas tum ablutiones, tum calefactiones , rarior tumidibtque cfri citur. Nam aquea fubflantia ab ea imbibita fimul cali- dior redditur, expanditur ,8e dilatatur,arrciquc humi ditatem iam referr.Neqje tamen talis terra vere putre- fcir.Nam nulla adhuc vehementior ludia conAituca cA inter igneas Sc aqueas qualitates. Itaque pinguis rcClif- fime appellari poterit. t Aqux ad huiufmodi terras pertinentes duarum fpe- cieram videntur cfTe. Quatenus enim fluunt Sc per tcr- rx fuperiora abfquc vlla mora cranfcunr, impuriores fortafle funt.fcd fxpius Icucs. Quatenus vero immoran- tur , licet ob ventorum agitationem non putrefeant, terrea tamen qualitate necefTarib afficiuntur, &r craflio res fiunt.Harum aquarum vtraque , altera ob impurita- tem , altera ob denfitufiinem, ad reliquas aquarum fpe- cies relata , terrx elemento proportione rcfpondct. Quare vtraque etiam fecunda erit. Terra verb.qux ob raritatCfimiltccrefl maxime fccuda.ad ceteras terrarum fpecies comparata , acris elementum referre videtur, ideoque in circumlitio acreacream naturam (imilircr fouet Hic camen(nifi morus velocitas medelam afferat) quandoque ob aqux vapores denfior redditur. Tales terrx 8c aqux fuggerunt materiam viuentibus omnibus qux ex putribus generari folent. Dum aqux, abfque vlla agitatione, terrx indefinenter affiflunt , & ab illa vitra omnem laturitatcm imbibuntur, terra qui dem calefitTionem recipiet ex ignea cxlcflium luirfi- num vi»fcd non perfette ob aquarum infiflenttum im pcdiincnra qux ftmiliter ^alcfiunt »nec tamen confu mantut.Eucr.it igitur ex hac ludta perenni , vt terra ad fummum fpongofltatis accedat, fitnulquc fetida fiat ,a- qua autem craffior reddatur, fimulquc fetens. Terra hxc ignis elemento refle a ffimil abuur. deducitur fiqui- dem ad maximam leuitatem,& vires ad externa diffun dere potcA. Aqua vero ob eandem vim ad idem elemen cum deduci potent , licet ob maiorem crafntudinem terrea appareat. Acr circumictius terreus fimiliter ap- pellandus erit. Ex his terris &r aquis, tanquam ex propria materia, generari folent feles, fulphqr , Sc atramentorum genera Vniuerf. Inft. ad hom. perF. 16* Supraditix terrarum 8c aquarum fpecies magnam latitudinem habent , continCntque diifercnrias pluri- mas. Quod cueniremanifeAum cA ob licitarum defle- ttiones afpeCtufquc multiplices, ac ob regionis pofitio- nem.fcu montanam, feu campcfhcm , feu occlufam, feu apertam. Accedunt etiam ventorum flatus, qui non parum conferunt ad naturam aeris immutandam: defe- runt enim vapores remotiores , & proximiores expel- lunt. De temperamentorum , ex atubus prrjeUu mixta cortftt- tuH/itur , cjf entia, cautis tum efj.cientJnu materialibus. I x t a perfcfTiora , quorum materias iam dclibauimus , con Aituuntur ex concordi ele- b mentalium qualitatum allocutione, feu ex cet - - to illarum tempcrjmento. Eas autem elementorum qualitates nunc intuemur, qux in illis agendi ac patiendi vires primo exerceor, ca- liditatem fcilicct St frigiditatem, humiditatem Be ficci- tatem. Harum autem vnaquxquc(vt ex fuperioribus pa- tct)cx adiundfx qualit atis.diuerfitatc quodammododu- plicatur, ideoque ignea caliditas differt ab aerea calidi- tate, ignea ficc itas a terrea ficcitate , aerea humiditas ab aquea humiditate, & aquea frigiditas i terrea frigi- ditate- Cxterorum veri» ordinum qualitates, qux feu cle- mentis tantiiin/cu mixtis tantdm.fcu vtrifque inhxtcrc folent, vt puta graue & Icuc, molle Sc durum , Sc exterx eiufdcm ordinis, nccnon lapotcs, odores, Ioni virtutes* ac colores omnes, ad temperamentorum conAicutionS primo non pertinent , fcd vel cfTcntialiter vel acciden- taliter temperamenta concomitantur. Prjtnx etiam quali atestunc tantummodo tempera- mentum ac mixtum conAituunt , dum non ex externa fed ex interna vi fibi muiccm copulantur. Caliditas fi- quidem quam/' exempli gratia ) lignfi experitur ex igni» propinquitate , ad tll us temperamentum non pettincr, fieuti neque hominis febricitatis calor humanum tem- peramentum ingreditur. Patet tamen harum qualita- tum vnamquamque, licet rebus accidcntalitcr infit, il- larum temperamenta non tantdm immutare fed om- nino etiam deAruere polle. Nam agendi virtute fenc prxditx,Se iis .iduerfantur qux conAituunt rei fubicOx temperamentum. Qu-litaies vero qux przcipucad temperamentorum conftnutiOTiem perlinent, quatenus temperamenta in- grediuntur,neceilario vtcunque remittendi funt, feu terte a compari qualitate fciungendz , ita tamen vt il- litu veftigiuroyteunoue retineant. Nouimus enimlic- citatem , dum a fii^idirate penitus delfituitur, terream vlrertus non cllcltcuti neque frigiditas erit ttrrea, (i nulla penitus liccitas adiit : idemquede exterit dicen- dum erit. Tunc igitur harum qualitatufii vnaquxque a lua compati diliundta eenfebitur, dum compar qualitu ita infirinarurvt proprias vires non effundar. Id illarum vnrcuique accidere poiclt , ignea ranttlnt c ii: dicare excepta. Hxc nempe, quacunq; rationeflnixtis adbxrcat .abfquc ignea ficcitatc non datur, licet ignea ficcicas abfquc illa fubfiAar. Elcmenrales autem qualitates pluribus rationibof ab rnutccm diliungipofliinr. Quadoque enim illatum vnaquxque paritor , quandoque altera tantum t Sc hxc quandoque omnino expellitur * quandoque non omni, no.lcd ex parte Quacunque autem ratione id ftttffem- per id quod fubnciturcx aliatum qualitatum clemetr.' talium ingreffu refici debet. Itaque dum non tota qua. litas, fed certi tantilm illius gradus depereunt, ingredii- tur neceffe cft totidem gradus qualitatis oppofiti ac ab dtero elemento accepti. Sicuri enim (implei qualita. tum immutatio oritur ex adivflione (imrlis qualitatis dilK- 16$ difKrrttlcm vim comnledentis fki pura dum aquea hu- midiras fucccdit »n locum aere* * humiditatis.ita quali- tatum refradio inducitur cx concurfu oppofit* qtnli- * tatis, vt puta dum caliditas obtunditur cx acccflu firigi ditaris. Eafdemob caulas «Ium certa qualitas omnino deperit , noiw -liqua qualitas expuli* qualitatis locum arripht nccclfc cft ,ita tamen vt adtux adiuis , pafliux patfiuis fuccedant, limulque pafliux adiuis & adio* pafliuisfopcrftittbus aflooentur. Namnullurr. corpus generabile ac corruptibile fubfiftcre poteft abfque a "mdi virtute 8c refiftendi potentia.Talcs vcrbclcmen- talium qualitatum expulfiones, indudiones.ac immuta- tiones , abfque altcratione non dantur. Iraque illarum, limulque temperamentorum omnium cautx tam effi cientes quin» materiales , ab efficientibus ac materiali- bus altcrationutn caulis diffene non pofTunt. F.lficitn- tium igitur caularum munus elementorum quidem v- uicuiquc.necnon vnicutque elcmmtalium qualitatum, aliqua ratione aptari poterit: fcd.fi elementa attendan- tur, prxeipne concedendum ell igni , qui tum reliqua ahereiflmplicemaltcrationcm n6 fuftmeufi vero qua litares refpicianrur,calidita: i feu ignex.fcu aerex.&rfri gidhat' feu terrex/eu aquex. Suhie&iuz vero caulx partes fumendx erunt extri- bus elementis inferioribu , terra feilicet, aqua,Sr acre, (nam horum vnumquodque veri alterabilc cft ) nec- norTex humi ditate feu aqaca, feu ac.ca , & cx ficc itate feu terrei, feu ignea. Caliditas autem 8c frigiditas effedus plurimos ac maxime differentes inducere folent. Quoniam illarum vires pluribus rationibus immutat i ac recipi poliunt: Immutantur fiquidem ex varia qualitatis comparisac- ceftione.humidi feilicet feu ficc i, cx refradionc qux oritur ex oppofitarum qualitatum adiedinne , 6r ex a- liorum agentium concurfu feu rcfiftentia. Varie autem accipiuntur, quonijm magis feu minus diftanti reci- |»iente,quoniam diutius feu breuius agunt, Sc quoniam cecipiens cft diuerfimode difpofiiutn. Contemplatio BtCftcattitmbu: , coneofliormmxit* Jrfetlu ac ex ce fu, fuKulyue dt ill.criun atjfercKtus. «Eo fingula diligentius infpicienda funr. Si * ignea caliditas, qux quammaxime intenft a I g't. patienti fit valde proxima, limulque diu- J tius ac folitarie agat , nec defiftat donec pro- prium perficiat opus, fingula fcucomburet feu omnino confiytH-t, his tamen exceptu qux fummarn combu- ftionem feu congelationem tam palfa funt, vt puta ci netes ac vitrea • necnon qux ex hoium copulatione co fthuuntur: hxc enim igni vehementiori appofita illius quidem vim concipere folent , fed nulla cx parre con- fumUdcm etiam temc puriori eucnira credendum eft. Qox penitus confumuntur 8c depeieunt , terreo om- nino carent, feu minimum quid terrei continent, fcd cx aqua &r acre couttituuntur. Qux non penitusconfomu tur • continent terreum non purum , lcd quod vei aqux tantum , vel aauxSf aeris vim compledarur. Ex hxc quidem pro multiplici horum elementorum commix tione, propriari quadam ratione combuftioni fubiicifo lcnt , ita tamen vt illi aliquandiu oblidant .idtoquc per certos quofdam gradus acftruuntur , Scad certa qux dam extren.a perducuntur. Eadem calidttas humido adiunfb.fcu frigidorum ac Jiqtnidorum virtute refrada ac remiffior, dum fubicdo nonfemper nequeeadem ratione adhxret , neque pro- prianfVim abfque vlla intenniffione exercet ,no com P ' t, feu certe non omnino comburet, fed concoque' potius.Hrc vero concodioob concoquenti* ac concc- quibibl differentias, atque etiam ob varias vtriufque adhxfioncs , pluribus rationibus confumm ari folet. Ha- rum illa cft prxftantior , ex qua concoquens calidicas in V - ■ I t7 o eo quod concoquenduttt cft fedem conftituit , ac femi- nalis virtutis fuftinet partes. Hxc fiqurdcm dum in- terna immutat Se externa attrahit, fiihul concodibile perficit, ac vires proprias ad eiufdem bonum adauget 6c fouet , talifquc concodio proprio» quadam ratione appellari poterit maturatio. Exdcm tamen voces ct quadam fimilitudine illis etiam aptantur qux externi caloris vi concoquuntur , dum illorum concodio redd confummatur. Ipfa ver ii calidius concoquens (fiuc interni fiuc ex- terne agat) duabus rationibus propriam vim exercere folet , videlicet affiimpto vfu humidi alicuius quod co- codibili adhxret .tuneque illius adio dicitur cliorio, & abfque vllo humidi vfu , tuneque eadem adioaf- fattonis voce profertur. Frigiditas concoquens virtus- in co quod concoquendum cft fedom conftitucrc non poteft , fed illi femper externi infigitur. Hxc nifi valdi intenfj fit, pioprium opuvnon perficit : huius quippe confummatio deducitur ex congregatione ac conftipa- cione cerrez ficciratis ac frigiditatis , necnon aquee fri- giditatis , limulque ex cxpulfione aquee htlnuditatis ac omnium qualitatum tam ignearum qtiim aerearum. Ex quo colligere licet frigiditatis vim eam concodio. nem exercere qux verx concodidni omnino aduerfa- tur: repell t enimeaufas omnes concodionum tam a- gentes quam fubicdiuas. Pa ter liquide m qua litares i- gncas perfcdx concodionis vim continere., a queam vero humiditatem aereique qualitates, dum terreis adindantur , mixrorum concodibilitarem inducere. Caliditatis igitur ac frigiditatis concoquentes virtutes, licet accidenraliter fe mutuo fouere poffmt , ex propria natura fibiinuicem aduerfantur. Itaque ficuti calidi- tas quim Ixpiffimc pertuibateas concodioncs qux cx vehementiori frigiditate perficiuntur , ira ftiguiitas has concodioncs impedit qux caliditatis vi tam intef- nb quam externe agcnris confummandz funt. EueniC autem, dum calidiras frigiditatis opus pertutbat.vr lub- icdfum.id nullam ob id pofitiuam mconcodioncm de- duci poffir. Ac, dum frigiditas aduerfatur caliditati , po- fitiua inconcodio ex ncccffitatc confcquitur» idque tum rcfpedu termini feu maturationis, tum rcfpcdu adus elixationis & illationis. Hx veri inconcodionc* proprias etiam voces fortitx funt.Ea enim qux matura* tioni opponitur dicitur cruditas : ea, qux aduerfatur e- lixationi , dicitur inquinatio : & ea , qux alTiMOnt refi- ftit , appellatur excalefadio. Itaque ipfa cruditas, nihil aliud cft quam iinpcrfeda maturatio ob propri) caloris inopiam. Ex quo patet, talem cruditaicm noit parilmdiftcrreab illa, in qua maturabile repetitur, dum ftiFncicns caloris vis proprium profequitur opus.' Simili ratione inquinatio, elixationi oppolita, id erit quod ex humido concoquente inducitur, dum a- gens deficit in calefaciendi virtute. Excalefadio ve- to id erit quod induci folet dum igneum concoquens deficit feu aqueum concoquendum fuperabundat.Eo* rum autem qux concoquendi caliditati fubiicion- tur , quxdam xqualiori ratione Comploduntur por- tiones trium concodibilium elementorum , quxdam ver6 ratione valde inaequaliori. Nam vel terrei plu- rimum continent , aquei autem 8 r aerei parum < vel in horum duorum aliquo excedunt- Hotum pofteriorum nullum certum effccertamuc denominationem alTequi poteft abfque confummata concod ione. Ipfa vero confummata concodio quandoque nul- lam continet combuftioncm , tuncauc Naturi ordini cft quammaxim^ confona : quandoque autem non fubliftir abfque aliqua confummata combuftione.qiu tamen terreum omnino non comburatunruncque Na- tur* ordini non omnino concordat , nam aliquid vio- lenti continet. Ideo autem exconcodione non datur fumma terrei combuftio, quoniam talem combuftionem confequi- iur fumma humiditatisexxindiotomnino autem hurui- dit te fublata concodionis ratio non fubfiftir. Terreum vero tunc fummarn coocodionetn afTequi- h. j. jr Vniuerf. Inft. ad hom. pcrf. 171 tor , cAm terrea ficcitate reiefta tcrTca frigiditas acre* * humiditati contempcratur.Tunc aqueum plend conca- vum cfi.ciim rciedta aquea frigiditate aquea humiditas aere* caliduati complcxionaliter adiungitur. T unc ae- reum ad confummatam concodtioncm perducitur, cdm viraque acris qualitas ea ratione retinetur vt terreis &: aqueis qualitatibus przfintac dominentur. Tunc verb idem aereum coraplexionale comburitur, cilm aerea humiditate reietta igneam ficciutem complcxionali- ter colligit , demumque tunc aqueum combuftum ccn fetur, cum aquea frigiditate retenta ignea ficcitas de- mortui humiditatis locum affumit. Ea qu* zqualiori ratione complectuntur tria ele- menta conco&ibilia, tunc redii corteodta ac matura c- runt , cdm trium elementorum concodtibilium vnum- quodque ita concoquitur vt aliorum conco&ionibus non aduerfetur,quin potius eifdem faueat. Talia vero mixta triplici ratione confiderari poflunt: videlicet quatenus immatura funt & ad propriam ten- dunt maturitatem : quatenus in ipfa maturitate conlti- tuuntur:& quatenus ab eadem delabuntur. Hisfiqui- dem propriiflimum videtur efle , cum concoquens vir- tus deficit , corruptioni feu diiTolutioni etTc quammaxi- me obnoxia.In illis enim elemetorum nullum, feu fum- mc concoCtum , feu fumme combuftum eft:qu* ficutf squalitatem non patiuntur , ita corruptioni ac diflolu- tioniobfifterc po/funt. De femperarnentorMm crdinibuf ac differemus. I V * hadtenus diCta funt demonflrarc pofTunt jj nullum quidem temperamentum ex vnica ]j qualitate elcmcntali conftitui potfe , ( nam * neque elementa ex vnica qualitate confli - tuuntur, (fcd nihil obftarc quin mixtorum aliqua con- fiflantex duabus qualitatibus, diucrforum tamen ele- mentorum,aliqua ex tribus , aliqua ex pluribus , donec adillapcrueniaturqu* oCionarium qualitatum nume- rum expofeunt. Docent etiam ipfas qualitates clemcn- calet, certa temperamenta certaque mixta conftituen- tes,tantu puriores feu intenfiores fututas , quanto illa- rum numerus erit minor, tunc enim ob dilparium ac oppofiurum qualitatum abfentiam a ptopriz natur* flatu ac gradu minus recedent. Econtra tanto efle im- puriores ac magis rcfradtas.quantb magis illarum nu- merus adaugetur. Sictiti igitur temperamenta qu* oriuntur ex paucio- ribus qualitatibus , dtflinguuntur potius cx diuerfa na- tura qualitatum ingrediendum quim cx variis qualita- tum gradibus-.ita temperamenta pliwes qualitates com- plc&cntia, differunt inter fe potius ob vartos qualita- tum gradus quam ob diuerfas qualitatum naturas. Itaque dum qualitates binarium nunicrunocxccdut, illarum voaquxquc qtjamaximdintcnfaerit,& mixta ex qualitatum diucrfitatc tantummodo ab inutccm di- (tingui potetunt.Dum qualitates ad oCtonarium nume- rum perducuntur , mixta ex fola graduum diucrfitatc plurium ordinum erunt. Dum binarius tranfccndi- tnr neque attingitur oCtonanu», harum rationum vna- quxquc concurret, magis tamen feu minus , prout qua- litatum numerus magis ac minus feu binarium tranfec dit, feu ab oCtonario deficit. Eorum quxeonflicuuntur ex duabus qualitatibus 4 duobus elementis acceptis, exemplum prxbent carbo- nes,farinz,&' fales : carbones fiquidem terream ficcita- tem& aeream caliditatem tantummodo complcCtun- tur.Ignc enim extinCto, neque ignea caliditas, neque i- gnc; qualitatis vis in cis apparet-Iidcm aqueis et ia qua- litatibus manifefte carent.fimulquctum terrea frigidi- tate,tum aerea humiditate. Nam haruvnaquxque cali- ditatis igne* vehementius coburentit virtute repulfx funt, terrea vero ficcitas vt ignefficcitati fymbo!a>& aerea eidius vt igne; caliditati confona , ficuti igoca 172 cobuftione deficiente pofirem* fubfiflut:iufib'»tnuice legis fupcriusconflitutx virtute concorditer copulan- tur, ac certum temperamentum inducunt.farinatum vc ro tempcTamcntumconfiftit cx tcnca frigiditate & ae- rea humiditate. nam continent terreum fummi conco- dtum,a quo (opere conlummato) concoquentis calidi- tatisvisrcccfsir. Quapropter ficuti igneis qualitatibus & aerea caliditate carent , ita etiam carent tam aqueis qualitatibus qu* terreo fingularitcr ac perfecte conco- cto adharrere non poflunt, quam terrea ficcitate. nam hac frigido terreo adhuc adhxrente plena terrei conro- dlio non datur. Sal conftitui videtur ex aquea frigidi- tate & ignea ficcitate. Inter ea quz complectuntur tres qualitates clemen* cales, connumerari pofTunt cineres , marmora non pau- ca ,necnon phlegma , ac vitales animalium fpiritus; in cineribus fiquidem continentur tetrea ficcitas , terrea frigiditas, 8c ignea ficcitas.nam dum carbones cx vehe- mentiori feudiururnioii combuftione deducuntur ad cineres, aerea combullibilis caliditas omnino recedit. Quapropter cx ia conftitui* legis neceffitate, tcnca fri- giditas adiungitur terre* ficcitati fupcrfl it i,qu* tamen adhuc retinet vim igne; ficcitatis iam conceptam. Mar- mora non pauca carent manifefte no tantdm igneis ae- rcifquc qualitatibus, fcd aquea etiam humiditate. coci- nent aurem tam aquea quam terrenam frigiditatcm,vni cu terrea ficcitatc.Phlcgma vttifqi qualitatibus aqueis adiugi; aliquidterreftns tr igidirat is,ac exteris omnibus carer.Vitales fpiritus compTcdtuntur tanqua proprijtc- peramenti partes, aqueam aereamqi kumiditarem , vni cum aerea caliditate. Ignea vero vis,qua vtcumq* conti- nere folcnt.ad illorum temperamentum pertinete non videt ur,fcd externi impellentis munia fultinere. Hi non fubfiftunt , fed quam celerrimi dilfoluuntur , quoniam carent terreo & aquea frigiditate. Temperamenta qu* conftituuntur ex quatuor quali- tatibus & illatum vnumquemque ex neccfsit are refran- gunt,dari non polfijntabfqi terreis qualitatibus aquea - ue frigiditate. EifJcrn etiam repugnat continere ignea- rum qualitati) vtramqrfcu aliquam ,quamuis colligere foleat qualitates vtrafq; feu terreas feu aqueas. Quapro- pter erunt paucorum ordinu,& omnia conliftcnt.huiuf- modi autem videtur cfie fittilia omnla,pumiccs, 8c for- tafle alii lapide* eiufdcm ordinis. horum humiditas ae- rea potius quam aquea cenfcndacft, quoniam horum ordinum mixta ab ignea virtute oriri folent. Temperamenta que quinque continent qualitates^ metalla fortalfc conitituunr.hxc enim adiungunt vtrif- que qualitatibus terreis ac aqueis aeream tantummodo humiditatem. hoc cx eo patet, quoniam metalla omnia liquefeunt . quod arguit aqueam humiditatem : oalefa- dia tamen flammam non emittunt, quod in his qu* a- queam & aeream humiditatem continent acrcx calidi- tatis carent iam arguere credendum cft. Mel,vc videtur, fenarium qualitatum numerum colli- git. igneis enim exceptis complcdtitur exteras omnes. Sulphuris temperamentum fepienarium qualitatum numer um,ni fallimur.pcrficit.ab eo enim nulla qualitas abefl prarter igneam caliditatem , quam tamen externe facillime concipit. T andem animalium perfedtorum carnes , atque ipfa prxeipue cotda, odtonartum numerum implont : conti- nent enim igneam caliditatem , prout contineri potcfl. nam hxc cum alterari non pofsit , ad temperamenti ef- fentiamfortafle non omnino pertinet , idedque vi nen- tium carnes igneum quidem calorem continent, non cx interna virtute, fed quonia illum 4 corde recipiunt.Qwa propter fxpc etiam tngefcunt , proprio temperamenti» retento: quod in ocellorum carnibus longe manifefiius cft. Cordis etiam caliditas ignea videtur potius in cor de fedem conflit uere, quam ad cordis temperamentuna pertincre.idco enim detinetur in corde, quoniam nutri tur ex humido ilti adiundto}, redtrque ob id totum hoc luccrn* ardenti comparari poflct. nam ficuti excindta lucerna nulla efl caliditas igneajta mortuo animali cor ignea virtute caret. Car. r I7J Contemplatio. Dc temperamentorum confcnfu ac diffnifafimuLiue de /ympathiuncm ac AttipAihiarum rmfnmbm. Niiitihtm his qux de temperamentorum differentiis enarrata funr.attinge- mus fbrt alfe non difricile caulas ob quas ea 3 qux \ Natura funtfibiinuicc prouriorl qua- dam ratione confcntiunt fcu aduerfantur , fimulque Ce atttahunt ampledunturquc.leu repellunt & declinant. Temperamenta enim fimpliciora, in quibus vnu tan- tum concodibilc fumme excellit, dillinguuntur ab in- ukem vel ratione elementi, quoniam fcilicet vel ter- reum, vel aqueum.vcl aereum excellat : vel ratione concoctionis , quoniam fcilicet alia funrpexfetic con- cofta.aUa impcifedc,alia pei fcdle combufta , alia itn- perfedi . Qtianuis autem ex horum vnoquoque aliquis mix. torum confcnfusde aliquis diflenfus effluant . idcoquc vniufcutufque clementi fumma concodio alique con- fenfum pariat , qui fatis euidens cfl inter farinas Se fari- nofa ,quorutn terreum cfl perfecte concodum, dum oleoaftociantur quod continet aqueum fumme conco- dtun> : lcu etiam du n adiunguntur faccharo & mcllt, quorum aereum ad fummam concoctionem dedudum dtinecnon inter oleum & ficcharunt, fimilique ratione concodio, & inconcodio,tom perfede tum imperfede aliquas pariant inimicitias; patet tamen fummum con- fcnfu::! fle fummam inimicitiamcirca ea verfari in qui bus idem elemcnciitn attenditur. Kefpondent fiquidem domclticis hominum amicitiis &; inimicitiis, qux exte- xis videntur intcrifiorcs.Ft fummx quidem amicitix vis inter illa fplendet qux refpcdu ciufdcm elementi in concoda funr.fcd differunt inter fe ob diucrfos incon codioms gradus. Summx vero inimicitix exerceri fo Icor inter ea quorum vnum refpedlu vnius clementi famm£ concodum efl .alterum autem refpcdu ciufdem elementi cfl inconcodum hxc experimetis facili com probari polTunt : acceptis enim aqua omnino inconco- da.cucurbita adhuc plautxafKxa qux aqueo inconco- do abundat, & oleo cuius aqueum cfl lummc conco- dum • cucuibita ad aquam fibi fubicdam ac vi Solis c- uaporatuem, illius etiam virtute trada , manifefli diri- gitur ac proteditur, caquc imbibita celerrime augetur, oleo vero illi fimilitcr fubicdo fumma Naturx follici- tudine refugitldem etiam oleum aqux nunquam com raifcetur.licet luioio commifceatw.Quod ex eo fortaf- fceaqptt quoniam aerei combuflio non datur abfque aqueo , quod ficuti aereum ad aqueam naturam vtcun que dericdit.ita ab eo aliquo pado concoquitur. Itaque nequeaerei combuflio, neque aquei ineonco- dio fummx oleiconcodioni adueilanrur : Icd reddun- tur potius prona ad amplexum illius , quod fimiJitcr ob fummam aquei concoctionem ad aeream naturam om uino dirigitur, Se aerei ad aqux naturam proni occurfui prompte jdmrrtil. Eadem refpcdu combuftionum ac congelationum eucnire rationis commutatx vis docere potcfl. idem colligitur cx ferro ,ex magnete communiori, 8c cx alio magnc?e,qhi Amatites et iatn dicitur & ferrum expcl lie :in his fiquidem terreum combuftum & aqueo ve- hementius adiundum, congclationcmquc pallum , qua maxime vigere videtur.Patct autem ferrum , cuius cer- reum cfl minus combuftum , magneti communiori, cu- ius terreum magis quidem comuullum cfl led no fum- xnc*ptompte adhxrct c,haud lccus quam aqua cucurbi- - :«fi^tut. 4uod fi idem ferrum refugit alium magnetem , afte- ictidum erit talis magnetis terreum fumme combuftum effc.eamquc proportionem habere ad fertum qux oleo conuenir ad cucurbitam , licet non refpcdu pcrfcdx ac impcrfcdx concodionis/ed refpcdu peifcdx Sc im pcrfcdx couibuftioms ordinis peifedioris, qua res di- »7+ riguncur non ad diflfolutionem , vr carbonum combu- flioni conuenir ,fcd ad certi mixti confliiutioncm. Quxdiximus.vt videtur , obiiciunt fontes caularum ac principiorum tum efficientium tum recipientium» quzconftitucrepofiunt fynpathias5r anripathias om- nes mixtorum pcrfcdiorumjapidumfcilicet, falium, atramentorum » metallorum, plantarum Se animalium, tum quatenus in cadcmfpecje exercentur refpcdu di* ucrlorum indiuiduorum , qux ob complexionum diffe- rentias feu jbfolntc,fcu proxtatum ac fexuum fimiliru- dine ac diuerfitate, ad mutuasamicitias feu inimicitias impelli folent . tum quatenus extenduntur ad fpcciet diuerfas fle cerros animalium ordincs,certis animalium ordinibus , certis plantis ac arboribus, certifquc metal- lis 5r certis lapidibus, amicos fcu inimicos reddunt , Sc horuin generum vnumquodque fcu ad fe.fcu ad alia re- ferri potcfl » feuabfolutc , feu refpcdu certarum par- tium ac ingredientium. Hinc enim effluunt lapidum, herbarum, ac medicamcntoium omnium vittutes ac vi- res, quas diligentius perquirere Se explicare alterius contemplationis erit. Inprxfenria tamen filcncio de- mandandum non cfl, quod , quemadmodum ea qux x- qualiotem elementorum concurfum expofcunc.ab a- gentis proprij virtute dcflitura facile mirccfcuiu 8c corrumpuntur, ita ilia, in quibus vnicumelemcntum ex* cellir, non tantirn a corruptione diutius defendi pof- funt.prxicrtimfifeiunda petfiftant ,fed aliorum etiam corruptioni obfiftct e. In his tamen qux dam refpcdu quorundam magis excellunt: files emm carnium om- nium cot ruptioni quam maxime obfillunt.Etentm dum illorum aqueum combuftum reuoca ur ad aqux natu- ram, aqueis qux in carnibus funt eifd^mquc aflbeian- rur igneam ficcitatis vim , quam ex combuftione reti- nent impartiutur, illarumquc inconcodioni medentur. Saccharum Se mcl non dillimili ratione frudus ram ma turos quira imm.turos a putredine tutos reddunr.Nam illorum aeteum fumme concodum Cicifc deducitur ad fingulorum interna , te illorum in. oncodioiiem ad de* ccnrem concodionem perducit. Acetota omnibus a- pcarifolent.Nam Se filiorum virtutem continent, Se et aerea combullionc » quantum ad conleruationcm per- tinet , dulcium vim exercere poffunr. Oleum Se extera pinguia carnium corruptioni fimiliter obfiftunt , fed infirmius: lixiuium etiam &r aqux fortiores idemprx- flatcpolTunt, ita tamen vt dum aerei combufli virtute corruptioni obfiftunt, fimul etiam vehementius rodant & nouaquadain ratione corrumpant. Quapropter nc- queanimalibuvcibum pixbent, neque aliqua ex condi- mento apta ad comcftioncnireddnnr. Salfa veri» Se a- cctofa, licet cibum non ptxbcant, cetera tamen ita c5- dirc potiunt vt nonnulla etiam , qux decentem maturi- tatem non affequuntur , homini grata reddaru, pingui- busprxfcrtiaiacccdcn:ibus,qux & illis interiorem in- greffum prxbcant paratiorem , Se ex fumma fui aquei maturitate retundant virtutem eorum qux minus con- co da funt. De mxtmon proPner.tr; b ut .feu Acctdennbtu com-  mUOUtriPM , tjHAilUs intimior a vtda.tur ejfc. lnoirii vnumquodqne ea ratione cef tis proprietatibus infigmtur ,vt non careat communibus qux magis ac mmui recipiunr: nam omnino cfTentiales non funt. Hx vero ad duos prxeipuos ordines rede deduci poterunt. ad ea fcilicet qux mixtorum fubflanrix funt intimiora .atque ad eorum bonum feu malum non parum conducunt, Se ad illa qux ab eorundem fubftanria lunt magis lemo- ta.neq; vllum mixtis feu commodum feu incommodum afferunt. Intimiora, qu» primo loco contemplanda funr, compiedi pofluiit decem Sc odo combtnaiionibus» quarum vnaquxque continet binas qualitates fibi inun- cem oppofitas. h. ii. jr ! 175 Exprima,mixia dicuntur concretiliaffu inconcreti lia. Ex fecunda, eliquabilia feu ineliquabilia. Ex tertia, mollificabilia, & dudhlia, feu immollifica- bilia,& induet ilia. Ex quarta, humcdabilia feu inhumedabilia. Ex quinta, Hcxilia ac diredilia , feu inflcrilia ac indi- redilia. Exfcxta.fradilia feu infragilia. Ex feptima, friabilia feu infriabilia. Ex od3ua,impre(filia feu inimprclfilia. Exnona.fnrmatilia feu informatilia. Ex decima, preifatilia feu impreffitilia. Ex vndecima.tradilia feu intradilia. Ex duodecima, dudilia &; indutilia. Extertiadccima,fiffiha& mtiflilia. Ex decimaquarta,fedilia& infedilia. Ex decimaquinta, tenacia feu lenta , fic non tenacia feu remittentia. Ex decimafexta,denfatilia &r indenfatilia. Ex dcciinafcp(ima»combuftilia & incombuftilia. Ex dccimaodaua.exhalabilia & non exhalabilia,va- porabilia & non vapor abilia. Illa dicuntur concrctilia,qux fi terrea ac humida fint illorum huraidicas caloris vtexficcari poteft. Si verb fint aquea 8f calida, eorum caliditatem frigus extrudit, ideoque durefcunt.lnconcrctilia econtra funt , quz feu magis terrea & calida funr,ob idquc aqueo humore ca- rent , vt puta mcl Se vinum palfiim: feu cum veri aquea fint plurimum tamen aeris continent, ficuti oleum, ar- gentum viuum , & quicquid eft val tenax ac lenrum, vcluti vifcum &r pix. Eliquabilia circa concretilia lo> cum habent. Terra enim qux caloris vi ad ficcitatem deduda funt humore iterum appofito liquefcunc.vt pu tafalnirrum. Fi&ilctamennonliquelcit, quoniam vi ca Jidi ita fefc colligit vc illius foramina aquam admirtere nullo modo poflmt. Aquea etiam, qux ob frigiditatis vc hementiam calorem amiferc.vi ipfius caloris iterum 1»- qucfcunt,vt puta criftallus , plumbum^rs. Hzc eadem quz eliquabilia funt, ex agitis diucrfitatc ineliquabilia etiam cenferi poflunt. Terrea enim quz fi frigiditas ac humiditas attendantur, funt eliquabilia, dum calliditati fubiiciuotur apparent ineliquabilia. Aquea econtra quz calore irruente Iiqucfcunt .frigi- ditate jppofita firmiutconflipantur. Illa funt mollificabilia ac dudilia , quz ica vi caloris concreta funt vt illorum humor neque vniuerfus , vt^n nitro ac fale , neque inxqualitcr, vt in fidili, cxficcatus fit,fed mollitiem aliquam adhuc retineat , vt ccta & lu- tum. Illa veri», quotum humor vel vniuerfus, vel zquali- ter eft exficcatus , id***»qucomni mollitie carent, neque mollificabilia neque ductilia funt,vc lignum Se cornu. illa funt humedabiba, qux priori forma retenta, a- quam interne recipiunt atque imbibunt , vtterra Se la- na.Econtra, quz feu aquam interne non admittunt , vt *s,fcu cx illius ingreflu interne immutantur, vc nitrum & fal.crunc inhutneCtabilia. Nitrum aurvm Se fal ideo interne immutantur , quo- niam illorum foramina continuata totum penetrant. Quare aqua ingrediens ftatim partes difiungit. Patet igitur terram humedari quidem, fcd non eli- quari,nitrum vero eliquari & noD humedari. Illa funt flexilia ac diredilia , quorum longitudo cx ambitu in tcdum,vel econtra cx redo in ambitum per- mutari poteft, vt metalla & quzeunque humorem ficco confidenti aflocianc : flexio enim cft motio a redo ad deuexitatcmaucadconcauitacem : diredio verbacon- cauitaee feu a deuexicate ad rcdirudincm.Ea igitur qup huiufmodi permutationes non admittunt , ficuti lapidi- bus omnibus cucnit,crunt inflexilia atque indiredilia. Vradilia dicuntur quz foramina feu poros longe por- redo» habent, ideoque in magnas partes diuidi poffunt, quod fradibifibus conuenir',vt ligna. Econtra illa erunt in/radilia,qux multis fcatent foraminibus, vt glacies & lapis . Friabilium Se infriabilium ratio cx fupradidormn Vnitierf. Inft.ndhom. perf.  immutatione dcducitur.Sicuti enim lignum cft fradile & non friabile , ira glacies & lapis cft friabilis & non fradilis. Namfriatioeftdiuifio non in magnas fed in quafcunquc pattes fine difcriminc. Illa vero quz & multis foraminibus fcatent, & plurimos poros in lon- gum porredoshabent,fimul &fradilla& friabilia funt, vt putafidilia. Ea appellantur impreffilia quz humorem aqueum nS excedentem terreo auociant : horam fiquidem partes fuperiores ex aliquo conradu feu impulfu ad interna deduci poffimt. Huiufmodi funt zs, cuius humor magis eft deuind us ideoque durum cft , & czra, quz cft mol- lis.Qux humore aqueo carent, inimprcffilia funr. Ho- rum etiam aliqua dura funt , vt fidile .* aliqua mollia, vt tana.Lana tamen quoniam conftat ex part ibus, quz (ibi inuicem omnino non adhzrcnt, im pretii 1 1 s apparenter eft quod etiam fpongir conucnire videntur. Dum impreffilia ex aqueifolutione facile premuntur» formatilia etiam erunt.Dum vero non premuotur £ici- 11, quod ligno eucnit.non erunt formatilia. ^ Lanz etiam, quoniam impreifionemquam facile re- cipiunt non retinent, .formabiles non erunt. Illa appellantur prefTatilia quz cognati corporis va- cuos meatus habent , ideoque pulfa lupcrficie ac intro recedente , partibus alio non migrantibus , in fua fora- mina ac vacua coire ac deduci poliunt. Econtra illa c- tunt im preifatilia , quz in fua foramina ,quoniamjllis carent, vel duriori corpore referta habent , coire non poftunt. • Illa vocantur tradilia qnz aqueum plenius conco- dum terreoque contemperatum continent, ideoque illorum fupcrficicsabfquedifruptionc in latum porri- gi poteft, vt lorum, ncruus, vifcum, pituita. Quz veri his carent, intradilia funt , vt lapis & aqua. Interea aurem quz apparenter funt preifatilia ,qu$d.im apparenter e- tiam funt tradilia, 'vc lana,quzdam nullo modo , vt fpongia. Lanz fipuidem partes difiundx abfquc inter- na illarum mutatione longioris formzafpeUum exhi- bent , fpongir verb partes vel omnino cohzrent vel o- mnino difiunguntur. Illa dicuntur dudilia quorum fuperficies ex vnico' I- du tota in latum ac in profundum migrare poteft, vrx* Se plumbum. Quz vero ira non expanduntur , vt Iapis fle lignum, dudiha non etunc. Dudilia vero omnia etiam impreflilu funr, licet impreffilium plura fint non dudi- lia.vt lignum , czra urocn Se cornum fimul impreffilu Se dud dia funt. Illa funr fi (filia quz 8r dura funt 8r meatus , quibus partes cohzrent, non in latum fcd in longum porre&os habcnt:hzc fiquidem dum diuiduntur , ampliorem qua abeoquoddiuidic diu ifionem admittere po/fiin* Nam illorum d-uifio id quod diuidendi vim continet antece- dir,quod in fcdiontbus minime euenit. Liquida igitur omnia,nccnon quz mollia abfolute funt, feu (dum funt durajptcffioncm feu friationem admittit, infiffilia erue. Illa funt fcdilia qux licet duritiem fint confccuta veri tamen mollia fant, fle quatenus fedioncra admittunt poros habent in latum protenfos. Hzc igitur dum diui- duntur neque diuifioncm ncceflarib affticipare poifunt, vt fiffilia, neque comn.inui.vt friabilia. Nonnulla fimul & fiffilia Se fenilia funr.vt ligna, quz cum cx longitudi- ne veriib filfilia quam feddia fint,cx latitudine fcdilit tantdm func.Ea autem quz tam i duritie quam /molli- tiequactmquc recedunt, cruot inlcdilia. Illa funt tenacia fiuc lenta, quz cdm liquida Se mol- lia finr catenarum compofitioncm imitantur, idcbquc protrahi ac multim diftedi & rurfum contrahi poffunt. Econtra quz horum vtroque carent, tenacia feu rcroic- tentia non funt. Illa funt denfitilia quz ciro fint prefTatilia , ffabiTcm fiximque preifationem retinere qucunt.lndcnlariliavv - ro, quzvcl impreflionem nullo modo admittunt ,vct dum admittunt non retinent , fcd ad priorem reuertun- tur extenfionem. Illa funt combuftilia quz meatus tales habent vt hu- morem quidem igneum contineant , fcd vi ignea • efebi- 177 debiliorem, fimulqueper eofdem meatus ignem in- trortus admittunt. Huiufmodi funt lignum , xs , lana. Qux vero vel nullum habent humorem , vel vi ignea valentiorem ^ta vt interne ingredi prohibeatur, in combuftilia funt.vt puta lapis, glacies, & quf vehemen ter virent. Illa funtexhalabilia qu* ciim humida fiat ita humo rem retinent , vt nifi igni apponantur euaporarc non poffinc. Idcdque ab eis , dum ab igne feiunda lum.ct- ficitur quidem ,ex interni caloris vi , licet 8 c humidi roniunda difcrctio , quod ad ip/am exhalationem vere pertinet : at humor hic feiundus madefacere non po teft , quod cuaporationcm conftituit : neque etiam ef- ficitur fpiritus , quoniam non continue fecundum lon- gitudinem fluit , quod ad huiufmodi fpiritus effentiam pertinet. Exhalabilium autem plurima abfque externi ignis appofitione non modo non cnaporant, fcd neque exhalant. At fi ignis apponatur , horum exhalatio den- fior eft & calorem tangentibus affert. Id autem pro appofitorum differentia multipliciter fit:idc6que harum exhalationum quxdam fumus dici- tur, ea fcilicecqu* procedit ex lignis: quxdam fuligo, C* fcilicct qux deducitur cx exra, pice, & ex iis qux pi- cem continent: quxdam nidor, ea fcilicct qux cx oleo bc olcofis extrahitur. Oleum enim cxhalabtlecft non autem cuaporabile , idcoquc non decoquitur, ncc facile erajfcfcit. Aqua vero econtfa euaporabilis cft» non au tem exhalabilis. Exhalabilium etiam ,qux ignis appo- ficionem requirunt, quxdam ex exhalatione omnino c- tlanefcunt,ficuti ipfis cuaporabilib. cuenire lolcvqu*- dam cdm combuftilia fint in cinerem rcloluuntur. Hoc autem illis cuenire patet , qux vel calote tan- runi,vcl calore ac frigore concurrentibus conftipantur. At ipforum combuftilium illa qu* denfitatem habent & exhalare poliunt forraatilia funt: qu* vero parum fu- mi habent, terrx autem plurimum, carbonaciha. Li- quidorum etiam nonnulla flammabilia funt, vc pura pix,oleum , c*ra, licet fi his qu* fumum iaculantur ad- Bsrrcanr, facilius flammam emittant. • Animaduerfione autem non indignum eft , nonnul- la eliquabilia effe.fed non flammabilia , vt puta zs , ac metallorum reliqua : nonnulla flammabilia , fcd non e- liq-ubilia ,vt puta lignum : nonnulla & eliquabilia S: flammabilia, vt thus. Ethzc quidem cucniuntob diucrfam humidi con- ftitutionem: ligna etenim humorem compadum,iKquc vbique continuum , & a terreo minus imbibit um ge- runt. Ideo fluere non poliunt , ted facilius deuri ac flammam emittere. Flamma enim eft fpiritus , vel fu- mos ardens. /Es humorem habet per fingulas panes dif- perfipn , non continuum , Sc pauciorem quam vt flam- mam cnuttcrepolfit , prxfcrtimcfim terreo nugis in- hxrcat.Thus autem pattirn hoc partim illo pado habe- bit,idcoqueSr flammam emittit, & fluit. Contemplatio  1. A cadentium /q/x dtmxrorum nantr* cerfenturremo nor 4 , duri jMMjuegerierj, & de primt generu jj<eael/iis. « A qu* temperamenta remotiori quadam ra- f tione coocomitatur, nihil aliud videntur effe f quam viresfcuilifpofitioncs quxdam inter- ^ __ ^ jy nx, quibus ipfa mixta, abfque vlla proprij fta 7us immutatione , externa afficere atque ab externis af- fici poliunt. •Harum difpoficionum fcu virium aliqux fimplicibus elcm*sntis communes funt,aliqusvcrb mixtis perfedio- jsproprix. H* ad quinque genera prxeipua dcducendx funt. nonnull* fiquidem terreis prxeipue conueniunt Qua- tenus caloris fcu frigiditatis virtute maiorem minorem- ve parttum conftipationem adepta fc inuicem afficere poffunt > & tangibilium qualitatum ordinem ingrediu 17* rur. Nonnull* confequuntur trium feu duorum ctcmcn rorum concodibtlrutn copulationem , quatenus cx ca- lidi virtute ad m aiorem minoremve feu concodioncm feu combuftioncm deduda , aquam fcu aquea afficere folent , be faporum vocem obtinuerc.Nonnullx eorun- dem elementorum copulationi aptaptur, quatenus vir- tute caloris interni fcu interni concepti emittunt ficc fi igneum vnl cum aereo humido , affitiuntque iplum acrem vc acr cft,& odores appellari folent. Nonnullx ita confidentibus infunt, vt pulfandiac- rifque conft ingendi vim afferant , fimulque fonorum ac vocum generationi deferuiant. Nonnull* demum , qux perfpicuum( quatenus lucidum cft) certa quadam ra- tione afficiunt , quoniam fcu terrei combuftionc caret, feu idem terreum combuftum continent , atque etiam aquei qualitatibus magis aut minus excellunt, colo-] ris , feu etiam perfpicui ac opaci denominationem fune confccutx. Horum generum vnumquodque continet plurcs fpe- cies, quarum t:mcn quinque tantummodo tales funt.vt (fi comparentur exteris ) fimplices appellari poffinc, li- cet non eadem ratione- Trescnim exeo tantummodo fimplicium fuftinent vocem , quoniam abfquenoua <6- codione non inducuntur , quod nonnulli exterarum conucnit : harum fiquidem vnaquxquc ab hominum e- tiam arte ex certis fimplicium qualuatum commixtio- nibus induci folec. Du* vero non ob id tamilm dicun- tur fimplices , fcd etiam quoniam nullam admittunt af- fociatiouem qualitatis oppofux, fcd in piopi io gene-, re qualitatum magis ac minus recipientium exiremz funt. Primi generis qualitates intimioribus mixtorum qua- litatibus proximiores, clauduntur ( tanquam ab extre- mis ) futnm j mollitie 8i fumma duritie. Summa autem mollities & fumma durities ficuti ex propria forma funt veri ac omnino fimplices , ita ex fimplici caufarum ef- ficientium virtute pariend* funt, ac rcipfa partuntur. Summa enim mixtorum mollities coPcquitur luinmam terrei fcu concodioncm feu combuflionem. Itaque farin* funt fumtne molles , quoniam nihil a- tiud funt quam terreum ex fumma concodione purga- tum.Cinct es et iam candent mollitiem referunt, necnon calx Se gypfum , quoniam terreum fimiliter continent cotnbuft tonis vifuinmc depuratum. \ Carbones quoque dum.contcruntur quodam modo farinefeunt , quoniam illorum terreum cft quammaxi- tac combuftum. Durities ecoiuracor.fequitui fummam conft; pat tonem fcu terrei , fcu aquei cx terrea frigidiu- te omnino dcuindi,fiue id folius frigiditatis virtute fiat , fiuc non abfque aliquo igncxcaliditatis vfu. Me- dix huius generis fpecies cancris omnibus ftmplicio- res erunt ,ui fallimur, primo adipis mollities fcu vn- duofitas , fecundo carnofiws, tertio cori; cxficcati tan- gibilis qualitas. Carnofitas medium locum , vt vidctur.aflfumit.Njm terreum continet, neque omnino folutum , neque om- nino conftipatum » fcd media quadam ratione dtfpofi- tum. Adipis mollities farinarum mollitiei proximior cft.Corij vero durities ad fummam conftipationem ma- gis declinat. Inter ciufdem generis qualitates magis compofitas prxeipuos locos fcbi vindicare videtur lanofitasfli* afpc- ritas.Hxc corio cft durior.illa vero eodem molliordicct i carnis molitie plurimum deficiat. Dantur etiam plurcs Iliae huius ordinis qualitates, quarum perceptio cx didarutn dodrina facile deduci poteft. De fi porum fpt cubus & camJis. Apoiii illis tantummodo rede apiati poffunt, qux caloris virtute ea ratione pro- prium Lonfequuntur Effe , & ad certum tem- peramentum perducuntur ,vt neque aere* neq: aquex qualitates neqj frigiditas terrea omnino cxpellatutffcd 179 harum vnaquxque certa alia ratione fibi inuiccm con- temperentur. Cxtera vero , qur fcu frigoris vi , feu exconfumma- ta fupradirtarum qualiracum combuflione , certum ali- quod forriuntur temperamentum, ncccflario Infipida funt- Carent eninuam calido quam humido comple- zionali:quorum vnumquodque ita ad faporis rationem pertinet vt altero amoto depereat. Simpliciores autem faporum tyecies ex certi alicuius clementi fumma vel concoctione vel combuflione tan- tummodo deducendx funt. Data fiquidem feu plu- rium elementorum concortione vel combuflione , vel vnius elementi concortione vel combuflione non con- fummata , putum aliquod ac vere fimplex produci non poterit,ob inzqualcm feu elementorum difpolitionem feu concortionem , & combuftionis gradum nccefla- rilmque cruditatis accclTioncm. Itaque fapores fimplices his tantummodo inhxrebfit qu$ confli tuuntur ex inxquali concortibilium elemen- torum copulatione. Cartera vero omnia, quatenus fapida funt , eos fapo- res referent qui ex priorum commixtionibus deducen- di funt Exiltimamus autem inter fapores limplices il- lum fumme limpiicem efle,fimulqueperfedtioris extre- mi partes fultinere, qui confequitur temperamentum terrei optimi concoxi nullamque combuftionem per- pefG: huiufmodiquc videntur clTe farinx.criticcx^ue prxeipue, dum aliquid humoris adhuc continentQu* veri» ad fummam peruencre ariditatem , faporem artu non continent, quamuis ex aliqua humidi adiertione il- lum facile repetant. Hunc (quem panis faporem appellate licet) veri fitnpliciffimum elfe ex eo etiam demonftrari poteft, quoniam primo concortibili ,ipfi fcilicet terreo, pri- mo aptatur,necnon quoniam quae cum referunt alios fa- pores omnes admittunt Eundem faporem xmulari videntur aquz puriores 3ux nihil terrei continent , aerei vero non parum , Se ulces ob id appellari folent , licet improprie & ex fo- ta relatione ad alias aquas. Huicfapori proprium vi- detur elfc nullam comedenti molcftjam feu volupta- tem afferre. Dum vero abfque vlla commixtione dclertar, id cxvc hementiori feu fame.fcu liti cuenirc folet, tuneque ex commodo potius quam ex fapore voluptatem affert. Secundus fapor.limplicifTimo proximus.illorum con- fequitur temperamentum, qux cum elementa conco- rtibilia inxqualiter contineant, conftituunturex fum- ma aquei concort ione , pinguedinemque ob id,feu vn- rtuofitatem elfcntialiter referunt, cx qua idem fapor di- citur pinguis fcu vnrtuofus. Ea autem , qux hoc fapore afficifitur, lenire quidem folent, fed nullam manifcllam voluptatem gufhii afferunt. • Huic in fimplicium faporum ordine fapor dulcis ac- cedit , qui deduci folet ex fumma aerei concortione cui nulla combuflio alfocictur. Dulcibus proprium eft non canrilm lenire, vt pinguia, fed manifeflam etiam vo- luptatem guflui afferre. Sunt autem dulcia pingui- bus grauiora, quoniam fumma aqucl concort io , qux pinguedinem parit,funul & aquea puriora & aerea li- Deriora reddit. Summa autem aerei concortio , ex qua dulcedo colligitur, aquea, a quibus ipfum aereum deti- netur,firmiora reddit. Ea igitur qux panis faporem referunt longe firmiori ratione vtriufque grauiora erunt, terrei fiquidem plu rimum comi nent, cuius grauirasexdigeftionc no com- burente adaugetur potius qulm diminuitur. Summa veri» concortio eorum qux tribus hisfapo ribus afficiuntur ex eo etiam demonftrari poteft, quo- niam dulcia , licet ex aquei copia flammam non excitet nutriantve, tamen quam facillimi accenduntur ac coro- buruntur,quod neuriquam accideret fi illorum conco- ilio vltcrius extendi pofTct. Pinguia quorum aqueum complexionale eft fumme concort um,non tantum facili accenduntur & combu- runtur,fcd flammam etiam emittunt ac nutriunt. Vniucrf. Inft. ad hom. perf. i8o v Farinx vero , Sc extera qux panis faporem vtcum- que referunt, ideo non facile ignem concipiunt, quo- niam aerei parum continent. Sc terrei feu aquei plu- rimum. ^ Sed ad ea accedendum iam eft, qux ex maxima cotn- buftione certi concortibilit afficiuntur fimplicibus fa- poribus ordinis imperfertioris.Hi duo funt,falfus vide- licet,qui colcquitur aquei fummam combuftionem, 6c acris, qui oritur ex fumma aerei combuflione. Salfus ta- men ad amarum deduci folet , dum aquei combufti vis terreis coraplcxionalitcr copulatur. Amarum autem faporem a falfo cfTentialiter non dif- ferre , ex eo coniertare licet , quoniam cineres fumm& combufti, nullam amaritudinem feu contincnt,feu in a- 3uam adiunrtam emittunt , fed eam potius acrem re4- unt. quod tamen ex neccffitate eueniret , fi in faporis amari conftiturione primas partes terrea obtincret.Ar, fi aqueis aferibendus eft,a(Tentiri cogimur eum cflentU liter i falfedinc no differre: patet enim ex fumma aquei combuflione falfedinem deduci Se fal ipfum oriri. Idem ex vtriufque faporis fimilitudinc demonftrari poteft :amatus liquidi in eo tantum £ fallo differt /quo- niaob terrei combufti afTociationcm magis exafpcrat, Sc ob eandem caufam falfedinis acumen refrangit. Sal- fus igitur fapor(fi hxc rerte fancita funt)vna cum ama- ro cum locum obtinebit qui fapori panis fumme aduer fatur.Huic prout propriam naturam retinet, proptii^eft detergere, abluere, & aliqua ex parte tum aftringere, tum corrodere.quatenus autem ad amaritudinem con- trahitur, dctcrgit,& vehementius exafpcrat, fed nona- ftringit, nec corrodit. Acris fapor in fimplicium faporum ordine conflitui- tur medius inter dulcem Sc falluni. Huic proprium eft mordicare Se rodere curo magna celcricate.quaproptcf acria falforum acumen excedunt , idque iure optimo e- uenit.nam aerea, ex quorum combuflione fapor acris o- ritur, aqueis funt acutiora , licet minus pcrfift a nt quam aquea, Quod autem acria cx acri combuflione oriantur, cinerum vis,dum aqux feruenti commifccntur.mamfe- ftc arguit. tunc enim aqux acredinem concipiunt ,quo«* mi cinerum ignea ficcitas aqux feruore excitata ignei etiam calefaciendi virtutem vccunque exercet , Se exa- qua circumpofita aerea generat fimulqj comburit : quae cum exhalare non pofsinc aqux fupcrftiti complcxiona- li ter copulamur. Inter faporem falfum Se acrem, fapor acidus rert£(ni fallimur }conftituitur. Hic inter fimplices connumeran- dus non erirnam faporem acrem refrangit, ideoque no rodit, vel cerre non admodum vehementer. Acuit auc£ faporem fa!fum,mordicat fiquidem, quod falfo non con ucnit- Prxn rca in eo aerei Se aquei combuflioncs-ma- mfcfte copulantur , illique propriifsimum videtur cfle ex fola interna virtute feipfutn intendere, nam ex aerei combufti vi agit , & cx ea difpoficione , quam ex aquei combufti natura interne concinet, eidem artioni fub- iicitur. Hoc acribus non conucnit , quoniam illorum vis omnis in acris conditura facilius cuanefcit, aqueis prxfercim non fauentibus. Idem falfis denegatur , quo- niam omnis illorum vis ex aqueis oritiiT, qux In feipfa agere non pofTunt.Eandcmob caufam aectofa fola, vel certe prxcipu£,fcrmeotandi vim confecuta funt. Sed iam accedendum eft ad fapores, qui ea tempert- mentaconcomitanrur in quibus elementa concdQibi- lia, terra fcilicet,aqua,Sc acr,zqualiori quadam ratione copulantur.Hxc,vt Iam dirtum eft, fummam alicuius in- grcdicntis feu concortionem feu combuftionem neque admittunt neque exuofcunr. Ea etiam qux in ipfis vc- cunque concoquenda funt, fxpc vel nullo modo, vd non fatis facile , hanc quam expofeunt concoctionem alfequuntur. Quatenus vero eam afTequantur, qtibuf- dam fapori bus afficientur qui ex trium fimplicium pc. fertiorum copulatione Se refrartionc videntur oriri, videlicet ex fapore panis , Se pingui, & exdulti. Hunc ordinem,ni frilimur.ingrediutur fapores, qui animalia rum terreftr ium,tum volatilium, cum marinorum carni- bus apusi folent. Eaquxpctfcrtan» concort onera, vel nullo r' ISI nuito modo recipiunt, rei ad illam no facile perducun- tur, cos fapores recipiunt qui cx dulcis & acris cornix- tione videntur oriri, ac vtriufquc naturam vteunque rc ferre, magis tamen ac minus, prout magis aut minus ad illorum aliquem accedunt, huiufmodi funt fapor acer- bus, fapor aufterus feu acutus, & fapor maturus fcu fruduum maturorum,qui ad dulcedinem aliquam per- ducuntur. Horum igitur mixtorum , pro concodibilium natu- ra ac virtutis concoquentis robore feu infirmitatc,qu$- dam confident in ipfo acerbo , quzdam ad aufterum peruenient , quzdam aufterum tranfeendent & decen- tem maturitatem confequentur , quzdam etiam feu ali- 3ua ex parte, feu ex toto , ad plenam dulcedinem per- oci folent. Acerba deficclt Scvfquead multam profunditatem cxafperant. Aufteris feu acutis idem conucnit , fed mi- nus inrenfc. fruduum dulccfccntium fapor dulcedinis continet vim,fcd remiflam. Contemplatio De his, ex tjtubtu manum falfedo ,<*r fontium fa - fores oriuntur. . A f o R V m differentiis &r caufis fic concep- J tis,tationcs facile adduci poterunt quz affe- runt marium ac lacuum nonnullorum falfe- t dinem, fontiumque quorundam acetofum fa- porem. accepto fiquidem falfcdinem omnem confequt aquei combuftionem,quam tutiflimi fancire licet aquas omnes,qux falfedinem referflt, ex aquei combufti com- mixtione id obtincre.Rationes autem , ex quibus aqua- rum combuftio oriri folet.tres vidftur efle: quz fi fimul concurrant, eam firmiorem reddent -, fi vero difiungan- tur,imbecilliorem.Primacft, aquarum firmior fedes. a- quz fiquidem decurrentes combuftioni parum funt ob- noxiztconquiefccntes vero quam raaxim£.nam nos etia dum quiefc imus, calefacientis Solis vim firmiorem ex- perimur^ dum mouemur, infirmiorem. Secunda ratio fitmitur ex regionis natura, nam quz magis tendunt ad squinodialem, quoniam radijs redioribus fubijciutur, & magis calefiunt, Se facilius comburuntur. Tertia col- ligitur ex combuftione terrei quod aquis fubijcitur.hoc enim aquas fuperpofitas fimul comburit , & falfedine affeit, licet aliquanto amatiori» Horum trium vnumquodque ad Maris falfedine con- currctc manifeftum ell.marinz fiquidem aquz infimum obtfcent locum neque ab co recedunt, bifque in lingu- lis menfibus.nifi adiit ventorum vis (vt ex fuperioribus patet)diutius quiefeunt, neque vllum fluxum fcu reflu- xum exercent. Eafdem /Equinodiali cti*m fubijci & fummam ca- lorum vim pluribus in partibus fuftinerc manifeftu eft. cim igitur Maria omnia fibi inuiccm cohzrcant ac co- putemur , parr»s vnius infedio ad aliam ex neceftitate deducitur.Sicuti autem marinis aquis combuftione pa- tientibus/fubie&am terram falfedine ac amaritudinem non concipere tmpoflibile eft, ita neccflarium efferi dc- bet, terra marinis aquis fubicda amara exiftente, impo- litas aquas,prout illis conuenit,fimiliter affici. Hinc ra- tio colligenda eft, cur lacus quidam Palzftinz non tan- tam falfus, fcd etiam amarus fit , ira vt in eo pifccs non nutriantur. Idem lacus eafdem ob aufas tantdm terrei COQtinct,vt grauiainicda enatent. «Acidus aquarum fapor, & fiquis alius illis aptatur, cx xetrei.quod illis aditum prfbcr.qualitaicoriumur.terrf f - •idem.fcu fali«,fcu fulphuris femina ac partes, fimul que cum aquei tum aerei combufti non parum conti- nent^ quafque, i quibus tanguntur, talibus faporibus & zlEcctc & inficere folent.Hz tamen infediones 8f affe- aiones diutius fortafle ab ipfis aquis retineri non pof- funt-na du ad aperta deducuntur ac liberi fluunt,quid- quid alienum continent, oifi noua vis accedat, facile tfc- t>clIunt,grauioribus prxfertimfponread Infirmiora de- labentibus.Icuioribus vero, aereis fcilicct,quz vtcuque combufta funr,euaporantibus. Quapropter flumina oinnia,accjterf aquf, i proprio fonte perenni curfu longius dedudz , dulces apparere Volcntjob aerei digefti imbibitionem.dulciorcstamcac puriores vtplurimiim funt prope fontem , fi ex puriori terreo profiliant, Se fi ipfi fontes Sole orifte illuftrentur. Maria vero, licet ob iam conftitutas caufas falfedine •o carere non poflint, nunquam tamen redduntur acctofa fcu acria, quoniam quicquidaercicombufti cocipiunt, llatim cuaporat ob illorum agitationes, nullis prxfcrttm impedientibus, ipfoquc aere fuperiora petente. De Odenbus. En iam ad ipfos odores oratio conuertend* eft. Hi faporibus quidem cflenriallter copula- tur,non tamen omnibus, fcd illis tantummodo quorum fapor conftituitur cx cencordi copu- latione humidi aquei, feu aerei , & ficci ignei , quxquc caloris feu interni fcu externi virtute ira exhalare ac fpi- rare poliunt, vt eandem cocordcm copulationem effun- dant ac fpiritali quadam ratione obijeiant. Patet autem ea omnia , quz ex fumma certi elementi feuconcodionefeu combuftione fimpliciores fapores obtinuere, ex proprij temperamenti natura omnino de- ftituifeu ignea fixeitate, quod plene concodis euenir, fcu quacunque humiditate,quod plenf combuftisacci- dicidcoque horfi nullu odore emittere , nifi forte aliud inconcodum incombuftumue contineant,feu extalium adiundionc iinmutentur.Huinidum veto tuc affociator ficco igneo concorditer, ac fecudum Natutz leges, ciitn ficcum tanquamhumido perfediusprxcipua munia fu. ftinet. Quapropter odoris etiam natura cx ficco prrei- pui deducenda eft,fanciendumqu« odorem cocomitari exhalationem ficcam,qux humidi complcxionaliter, at- que ex certa concodionc fibi adiundi,v!m copledatur: & vt vno verbo illius effentia plenius exprimatur , rc i- pfa nihil aliud efle qulm faporem fpirantem. Hac vero docere poliunt , odores omnino fimplices non dari-ode- ri fiquidem eflcntialc eft cx iis fapidis colligi , quz ne- }ue omnino concoda, neque omnino combufta funt, ed vel confidunt in certo harfi gradu, vel tendutad ma iorem concodionc cobuftionemue.feu etia dclabuntur 4 priori cocodione. Coftat autecopofiti exhalationem, exhalat ionilque vim neceflarib copofitam efTe.Ilti tamc inter odores fimpliciores cenferi potcrut.qui fpirant ex magis feu cocodis feu combuftis, odorum tamen natu- ram non repellentibus.Odor igirur carnium viuentium relatus ad alios fapores, fimplicifsimus dicendus erk e- lementa enim has carnes coftituentia obtinent omnem concodionem quz tali copulationi ac temperamento aptari potefb Idem etiam ex eo colligitor , quoniam nlfi fortior o- dorandi virtus accedat , talium carnium odor vix perci- pi poteft.Ezdem tamen carnes fi igni apponantur,exaf- fationis vi plurimum odoris effundent. Huic odori qui(fi faporibus comparetur) panis fapo- rem refert, aduerfabicur , vt i extremus ,odor aromatum maximi combuftorum.vt puta piperis, caryophilll, & cinnamomi.Hic fimiliter vixfenluin mouet.*cxcitari ta- men folet non quidem per aflat ioncm.vt carnium odori euenit,fed per oppofitam clivationem.qux exercetur circa hzc aromata aqua demer fa. Priori extremo proximus erit odor fruduum humi- dorum matutorumque. Hic deficit i fimplicitatc odo- ris qui connenit viuentibus omnibus, quoniam frudUli concodio nullum certum terminum intendit, fed inde- finenter protldi folet. Hunc odori qui(fi faporibus com paretur ) pinguem vteunque zmulari videtur, vinorum ac aceti odores ingredientur. h. iiij. 1*3 Alteri extremo proximior eric odor aromatum mi nus combuftorum.vt puta thuris.hxc fiquidem combu Aionem continent, fed non ita inccnfai», ideoque illo rutn odor facile percipitur : ex affationis tamen vi ma gis excitatur ,ficut frudluum nonnulli, igm appofiti, ma gis fpirant. Inter enumeratos odores quintus ac medius confli ruitur odor florum , lignorum omnium, & exterorum qux pinguia, ac vtfeofa magis funt,vt pura myrrhx,bal lami>caldamx,St ciufmodi aliorum. Hxc omnia longe acutius fpirant, illotumque odor nifi aliquorum tenuitas obfiflat, tam per alTatione quam per elixationem excitari folct. Odorata trium ordinum qui continent combuftionem aliquam , non deducunto, ob diffolutioncm ad odorem fxtidum.Cariies autem & frudus.dum diffoluuntur , ideo fxtent , quoniam onin combullionc carent. Vniuerfi Inft. ad liom. perf. De fanorum ac vocum differemus er caufis. t On t s omnibus commune cfl propria tu fub (\[ x fiftcntia tum inhxrcnria earcrc»fcd in ipfo or kjn eu ac generatione dt licet e. Generatur autem —e-l/Qk ex a eris reflatione, qux ob vehementem ali- quem icu impuUum.fcu attratum.fcu pcrcufGoncm cf- flcitur.eucnitque ob id vt fonorum dmerentix elician- tur non tantftm exfubflantialibus illorum feimis/cd e* tiam ex caularum fenum ipfutn emittentium natura ac vfu multiplici.Has omnes in ipfius hominis vocibus in- tueri poflumus.hx fiquidcm.vtpotc pcifctiflimo com- polito proprix, inter exteras omnes pcrfcdiffimx funt, ideoque exterarum etiam differentias ac vires eminc- tiori quadam ratione completuntur &r docent. Subflantiales feu formales fonorum differ entix illae videntur c/Tc qux vocalibus lignamur notis. Qux dedu- cuntur exfonantium feu vocem emittentium vfu ,con- fonantium prolationibus aptatur. Demum qux eliciun- tur ex Tonantium voc^mque emittentium vi roboilque multiplici, crunvillx quibus foni graues, acuti , feu me- di; dcnominantur.Hoi um ordinum vnufquifque^i atte- dantur fimpliciora differ ctiatum exordia, coinplc&ctur quinque fonorum feu vocum fpccics , ea tamen ratione ve vocalrum vnaquxquc quinque confonantes videatur inducere. Vocales feu fubftantiJcs vocum differentias veri quinque effc manifeftum eft , nccnon , prout in propria ac naturali fiinplicitate&r puritate concipiun tur, quinque vfuatis notis signari, vidclicet A. E. I. O- V. Inter has , A. quoniam maxitne gutturalis est. unius extremi occupat parces. V. vero , quoniam oris summam eicdlioncm requirit, alrerum extremum confli tuet.Quapropter hx dux voces , quatenus ira ptofenm- tur , & fimpliccs omnino erunt , & ad fapores coin- paratx , panis fapori ac falfedini proportione rcfpon- debunt. Trium autem mediarum vocalium fimplicium , 1. dulci, E. acri, O. pingui fapori rcfpondere video- tur. Siquis autem has vocales a naturali putirare diucr- tat , cafdcmque quodam paito commifceac , vocales qufdem voces fignabunt • fed compofitas , cuiufmodi funt qux diphthungis fignan folent. Vocalibus otnni- bus, quatenus abfquc confonantibus proferuntur, com- mune eft ex fola otis formatione , prout vniufcuiufque naturx conuenit, proferri, nullamquc feu lingux ad pa- larum • feu lingux ad dentes, feu labiorum ad inuiccmi pcrculfioncm requirere. Confonantes ecotra tales per cuffiones cxpofcunr. Hx vero per cuffiones ab inuiccm diflinguuntur, non tantum ratione partium percutientium ac per- cuffarum , fed etiam ratione modi, ex quo faftum eft ve vocalium vnicuique quinque fimpliccs con* fonantes aptentur : pars fiquidem, ex cuius vfu voca- lis vnaquxque profertur, quinque rationibus prxeipuis percuti poceft. 1*4 CONSONANTES igitur , qux V. VOCALIS, prout est vocalis, naturam fequuntur, sunt B. F. M. H. Se V. quatenus cbfonant is exercet vires, harum enim vnaquxque ex labiorum, quotum simplex formatio fpiticu adiunfto.V. VOCALEM profcnefolct, certam quandatn pcrcufsionern exquirit. CONSONANTES, qux 1 VOCALI respondcnt, ideoque ptofern solent ex PERCUSSIONE illius palati partis qux ad dentes magis accedit sunt C. D. G. L. T. Reliquas autc confonites, qux tribus aliis vocalibus sunt magis confonz>fupradi&orum rationibus infiftcntes , facile perquirere poterimus, przfertitq fi plurium idioinatum colligamus vfus, patet fiquidem vnicu idionu omnes vocum differentias non exercere. Simplices sonorum differenti» terti; ordinis ad quinarium numerum similiter deducuntur, quoniam harmontex proportiones simplices quinario numero comprehenduntur. Ideo autem hx sonorum differentix, fiinulque catundem dispofitio omnis ex harmonicarum proportionum simplicium differentiis ac dispositione colligendi sunt: quoniamfvt diximus) sonorum existentia in ipso tantam generationis aflu confiftir, neque illius certa ratio designan potest ex re aliqua certa, vt reliquis accidentium ordinibus convenit: sed colligitur necessario ex certa relatione soni ad sonum. Hz veri» relationes harmonicae ac simplices erunt quoniam communis naturae vis, sicuti omnem disionantiam abhorret, it a in omnibus harmonicam proportionem iniicit, simplicibus quidem simpliccm, compositis autem compositam. Quod autc harmonicae proportiones simplices QUINQUE unt, Musici cognolcunc Se probant. Nobis in praesentia fatis erit eas ex fenario numero colligere, hic fiquidem numerus retf e admodum amiciri; numerus appellatur , neque ob id tantum quod secundum omnem rationem possibilcm in partes diuisus, t urium ex propriarum paniG collectione abfquevlloexccffufeu defeftu icficiatui: sed etiam quod longe admirabilius est, quoniam vnusquifque numerus ipsum ingrediens, ad proximum numerum relatus, harmonicam proportionf constituit, neque alix harmonicae propottioues prxtcc has, quae simplices sunt, ac c&pofiras ymnes confliruunr» mucniri poliunt. Prima igitur porportio harmonica simplex oritur ex proportione vilitatis ad dualitatem, simulqtic ex dupla proportione. H;c, quoma deducitur ex remociffima proportione»! Musicis Diapasson, a canentibus veru octaua dicitur. Secunda colligitur ex relatione duotu ad tres, cxipfi cilicet proportione fcfquialtcra, & a Muficis Diapede, i canentibus vero Quinta appellai i folct. Tertia deducitur ex rclatiouc trium ad quatuor, ex pfa fcilicet fcfquitertia proportione , Se k Musicis pia- tclfaron.a canentibus autem Quarta vocatur. Quaita oiitur ex relatione quatuor ad quinque, ex pfa fcilicet fcfquiquana proportione, atque iMufi- cUDitoni, i canentibus vero Textix maioris nomen accepit. Quinta & vltima colligitur ex relatione quinque ad fex > ex ipla fcilicet fefquiquinra proportione , atque X Muficis Semiditonus, a canentibus autcA Tertia minor nominatur. Harmonicarum proportionum exordia ita conftitn- ca fint. Quod veto attinet ad carundctn difpofitioncm» cuius perceptio ad id quod intendimus non parOrcon- ducit: feiendum cfl , vocem vnamquanque , qux ad aliam vocem harmonice referatur, neceffario illa vel grauiorem effc vel acutiore. Prxterea, data certa aliqua voce, illi ex nccefsitate duas alias voces ex parte acu- tiori,tondcmque ex parte grauiori,harmonicc poffe af- fectari, tuneque non titum omnes harmonicas propor- tiones fimpliccs exerceri, fed ea rundem etiam deffrntif. fimam difpofitioncm coflitui.ium, fi retli fanc itum Diapaflon fummam harmonicarum proportionu diftan- ciam continere, haneque o&onarium vocum numerum non tranfire, patet, accepta (cxipli grati a)v^cc,qux de- nominetur fcilicet, illi ex parte grauiori harmonice ad- mgi poffe voces, qux ad carclux i.Se j.appcllaiipolfur. fimili- V f Contemplatio II IT. Pars I. «5 (i iniit ratione» eidem j. et parte acutiori harmonice ad- di voces 7. ii t. Condat etiam voces has fic difpofitat proportionum harmonicarum fimpticium numerum ea ratione com- plecti, vt fimul harmonia omnis atque harmonia: modi omnes confummationem recipiant, j. enim ad f. Semi- ditonum , feu Tertiam minorem conftituet , j.ad 7. Di- tonum , feu Tertiam maiorem : t. ad {. Diapende , feu Quintam, ^.ad S.Diatcflarum , feu Quartam : 3c demum i.ad8.D»apaffum,fcu oCtauam complent » in qua omniu ‘.armonicarurnproportionti limites figuntur. Omnis i«ncur harmonicarum proportionum fimplicium difpo fuio talis erit,i.j.?.7.S. In hac autem difpofitione inter 7. & s.toni, inter l.fcxtx.Sc inter i.Br 7. fcptimx ratio, nes conflttuuntur. T onus autem, qui folitaric acceptus, harmoniam non conftituit , in huiufmodi harmonicatu proportionu difpofitione pleniorem harmoniam indu- citifuniliquc ratione fexta 8c fcprinu,qux feiunriimac- ccptx didonantiam pariunt,hannonicis proportionibus fic aflociatae ad totius harmonix decorem non parum conducunt. Hxc diligentius enarranda cfie ccnfuimus, 3uoniam non tantrlm vocum differentias terti; ordinis ecentemque illarum difpofuioncm acvfumdcmon- flrare pofiunt , fed vim etiam non infirmam afferunt ad ea confirmanda.qux circa aliorum generum quinarium qualitatum numerum fuperiusfancita funt : harum fi- q::idem fpccicrum vnamqoamquccx certa aliqua har- monicarum proportionum fimplicium ratione pendere neceflc cft.qunmuis illarum exiftenxia non ex fola pro- portione, vtfoni,fed ex certa quadam rerum fpccic de- duci foleat. Quapropter tanquam exploratum accipiendum eft exttemas vniufcuiufquc generis fpecies , ficuti ex toto inter fe difiano ita proportionem harmonicam, qux di- citur DiapafTon , inter fc exercere, qux inter vtranque ' extremam conftituirur media : refperiu vnius extremx, Diapende, 8e refperiu alicnus,Diatc(Iarum referre, fimi lique ratione in vnoqubq-.fpecicrum ordine, Diconi,fe m»ditoni,Toni/extx aefepunue rationes contineri , at- que harmonicas proportiones omnes vna cum illarum modis vere ad arium dcduci.iam enim conftiturum eft, Naturx communis vim diftonantiam omnem refugere, confonantiam vero omnem completti. Silentio autem demandandum non eft , acutum ii graue , necnon me dias voces omnes, duabus rationibus concipi poffe.ab foluti feilicet ii refpcdliue.frpecnim vox, qux abfolu acuta non eft, dum refertur ad aliam vocem illa longe grauiorem. Acuta appellari folct : ii econtra , vox fatis acuta ad acutiorem relata , Gr?uis denominationem confequttur. Quod amem ad vocum ac lonorum omnium gene rationem attinet, feiendura eft tunc acrem vere frangi, cilm vis illum feu impellens feu attrahens, illius tum a- gilicatistum ad parendum facilitatis proportionem ex- ccllit. tunc fiquidem aer non difsipatur ,fcd difrumptio- nem feu confrariionern aliquam exnecefsitate patitur. Id autem in mutuis rerum pcrcufltonibus quammaxi mSeucnirc porcft.prxfcrtim fi ambf.vcl illarum altera durior acterfa fit. Videtur autem, dum magnaacris pars fimul frangitur, fonos grauiores reddi : dum veto fran- gitur pania pars, fonos acutiores. Vtcrquc verbvehe- mcntior erit, vel minus vehemens pto vberiori feu tar- diori percuffione,attra£lione,&: cxpulfione. Tinnitus autem, qui poft aliquorum pcrcudioncm ac firimam foni cmiffionem longiori foatio perfonare fo- ent.non paruam admirationem afferre poffent ; com pemim tamen eft cos aferibendos effe aereis qualitati- bus qu* his coi poribus infunt. hx quippe non parifitur, corpus percuffum ftatimvere&pcrfcdfc quiefccre,»- d-pque motu quodam vix perceptibili acrem circum- terium expdlunt & attrahunt, cx quo* oriuntur huiuf- modi tinnitus. Id ex eo ctia facile conieriare licet, quo- niam fi corpora hxc.filo affixa, non pendcant.neque mo tum libere exercere poffint, nullum fonum retinent. Rcfponfiones vero ac reboationes , quas vocibus fe- mel cmifsis concaua 8c faxofa refleriert folent , ipfam- 186 que Echo feu plene feu ex parte conftituerc , Tonorum potius fimilitudinesquam foni appellandx funt.' quan- uis enim abfque aeris contrariionc non dentur , priori tamen confradioni innituntur. Sibili umeo ventorum, inrcr veros fonos poterunt connumerari , quoniam pri- mam aeris firadionem videntur confequi. Capvt XX V r II. De eoiorum Ifeciebiu ,proporticmb:u ,*c diifofimmbut. Xtrim 1 colores, qui ad inuicem relati ,Dia-> paffon referunt, funt albedo ie nigredo, hf fiquidem, qui extoro fimpliccs fune, exteris __,L omnibus tanquam limites conftuuuntur. T tes medi; , qui fimpliccs vere funt , fed inter album Se nigrum continentur, erunt color rubeus, qui magis ad nigrum quam ad album accedit, color fiauus feu au- reus, qui albedini proximior eft , &: *.olor hvacintinus, qui ita eft medius, vt rcfpcdu nigri, Diapende referat, efpedu albi Diatefiarum,ttfpcdu rubei Setnidironum* efpedu flaui Ditonum. Ipfe vero fiauus rcfpcdu ru- bei Diapende confiituct , rubeus autem rcfpcdu nigri Ditonum. Prxter has harmonicas colorum proportiones dabi- tur etiam Toni proportio , qux neque confona, neque difTona cft,intet flauum Se album: proportio Suxtx.qux fimpliciter accepta eft diitona , inter rubeum ii album: Se proportio Scptirox,quf fi ac$teris fciungatur itidem diitona eft, inter nigrum ie flauum. Et horum quidem vnumquodquefcnfus & experientia tcftantur. patet c- uim pidores neque rubeum, neque hyacintinum, neque flauum, ficuti neque album , feu nigrum, cx certis mix- tionibus conficere pufic , nifi concoctio noua accedat, cdm tamen cactci os 'colores omnes ex fimplicium ali- quorum commixtione elicianturcxt ulcus enim oritur exhyacintino ie albo: viridis cx flauo nigredine aliqua adiunda , puniceus ex cxraleo ie nigredine , fufeus cx nigredine ie albcdi.ie : cinericius cx albo , nigredine a- liqua acccdcte. Reliqui etiam colores ac calorum gra- dus fimili ratione abfque vlla noux concodionis vi ge- nerari pofiunt. Conftat qtiinctiam rubeum magis ab albo diftare quam hyacintinum: hyacintinum magis quim flauum, necnon eundem hyacintinum lingulis fimplicibus coloribus vere confonum effe, flauum albe • dini valde proximum , ex eo tantummodo illi effe con- fonumqui ab co norj diferepat : nigredini vero* aqua cx Septimp proponione diftat , manifefte aduerfari vide- tur, ficut etiam albedo rubedini non concordat, nam re ferunt proportionem fcxtp.Hi tamen colores verccon- foni erunt.fi fimplicium colorum omnium feries harmo nic£ difp onatUr quinque circul is ita conftirutis , vt mi- nimi area, qux eft circa cctrum.fit nigra, cx qtutuor ve- ro Zonis circularibus minor.qux minimo circulo ac ni- gredini eft proximior, rubea reddatur, maior huic pro- xima fiat hyacintinartcrtia hanc contingetis flauum co- lorem concipiat,8t extrema exteras complcdens albc- dinem retineat. Ipfx autem hyacintinus omnium me- dius ideo rcfpcdu nigredinis Diapende conftiruet, ie refperiu albcdinisDiatcilaronA* non econtra, quoniam albedinis color omnium perferi ifsimus eft fic maxime vehetnens. Naturx vero ordo exquirit vt fingulaad peiferiiora fint magis propcnfa firmionbufque magis adhxreant. Eandem etiam ob caufam cuenit vt minnna horum colorum fimplicium diftantia , qux cx tono oritur , non inter nigrum 8e rubeum, fed inter flauum Se album con - ftttuatur.Animaduerfione aurem non indignum exitta* mus^colorcs intet fc differTc Aon tantum , quoniam ct- fentialiter magis feu minus ad altctum extremorum accedunt, fed etiam quoniam iliorum pioportion«in, quxeunque illa fitdeu interni colligunt, feu externe dii fundunt, cuenit fiquidem vt rubeus color, qui plus ni- gredinis Sc minus albedinis complcriitut 4 quodam- modo magis confpicuus fit quam hyacintinus f btc i*7 Vniucrf. Inft. ad liom. perf. j»h nempe liccrplntalbedmis contineat 8c minus nigredi nili illiui tamen albedo magis interne detinetur, ideo que obtunditur , nigredo vci 6 eft magis externa, ideo que acuitur & magis confpicua eft. Flauus autem coloi maxime confpicuuscft, quoniam & plurimum albedi- nis continet , Sc dum ea qu* nigredini fanent interius colligit , quammaxime obtundit. Puniceus color, Sc viridis, quorum vnufquuqoe fim- pliciam naturam xmulati videtur, partem qux nigredi ni fauct expandunt , eam vero qut albedini confcnti' o interne rettnent. Quapropter licrt puniccus color in al bedinis portione parum Corrade i rubeodcficiat , 8 c vi eidis eundem rubeum plurimum excedat ; nihilominus paniceus a rubei confpicuitate plurimum recedit.B: vi- ridis, nili fit valde purus , illo obfcurior apparere folet uamobrcm.ciim inter hyacintinum, 8 e rubeum fit ine ius i fi vna cu punicco fimplicioribus coloribus adiun gatur omnium etiam medius crit.albedu enim, vt exor diamur a clarioribus , primum locum obtinebit , flauus fecundum, hyacintinus tertium, viridis qujrtu, rubeus quintum, pumceus fcxtum,8e niger leptimum. Hzc tamen, vt cx conftitutis patet, veram hyacintini medietatem non deflruent. . c ah fis (olorum aut pendetu ex fubteQo- r*.n temp t rume uti i . E d iam colorum, quatenus ex rerum tempe- ramentis deduci poliunt , caufac esplicandx funt. Has elernentalibus qualitatibus, ter rcifque praecipue, aferibendas efletnanifeflum eft. nam ex cildc etiam teperamenta conftituuntur, 8f interclemctafola terra Se. colorata eft 8f fubfiftir. patet amc colotes hos circa confiftentia tantum rerfan , rcliqur tamen qu»h- taies clementales non parum momenti ad colorum di- ftinftiones afferre folene, prout in his quz ad colores pertinent, terreis confcntiunt feu didentium, fauct fcu aducrfanrur.cafdemquc intendunt feu remittunt. Inter terreas veri qualiiatcs, terrea frigiditas , dum i terrea ficcitate iciungicur , albedinem parit.hanc fiqui- dem fimptici etiam terrx elemento aptari nouimus.T cr- rea ficcitas,dum a terrea frigiditate diucllitur, nigredi- nem inducit. Aquearu Sc ignearum qualitati» vnaquar- 3uc expropri* naturj vi albedini fauet.cui aerei humi itas etia confemir. Aerea vero caliditas te. icz ficcita- tis partes lequitur,uigredimquc feu fauct feu alfcniitur. io Hoc cx futnma carbonu nigredine conlpicuu redditur; illorum enim temperamentum, vt diflun» eft, oritur cx terrea ficcitate Se ex aerea caliditatc. Harum vero vtra. que cxhuiufmodi temperamento nigredini faucrecon- ucnit , quoniam nigredo maxime obfcura eft, tedeque ob id mtrfttti* color appellari lolet.Hxaotc qualitates a proprio ftatu violenter rciedx, ac ad deteriorem de- trifx, hac ratione maerorem non fcnfu , fcd vi veritatis conceptum quodammodo tcftatum reddunt. Non difsimili conatu , terrea frigiditas Sc humiditas 4o aerea, fibi iuuicem confcntientes, albedini faucnt, vt ex farinarum natura patere potefl. cxhumfmoJi enim am- plexu terrea frigiditas flatum loge liberiorem adipilci- tnriacrca vero humiditas longe tutior redditur. Quod autem ignex quatitates cx propria natura albedini fa ueant Sc nigredini aduerientur, ex catbonibus ignem •concipientibus manifeflum cft.hi fiqindcm qui ex pto prio temperamento funt forarne nigri, ignearum quali tarum virtute rubei efficiuntur, fxpe etiam albe fcunt. Eidem qualitatcs,dum ab his concipiuntur qu* alba funt , nec facili comburi poliunt , illorum albedinem non parum adaugent , vt in metallis albis 1 i quefe en- tibus intucii licet. Igneam quoque ficcitacem ab ignea i ralioitatc feiunttam idem vteunque prxftaie ,ex calce ! Sc exfuligincmamfcAc colligitur, calx enim ,quxol»j .terream frigiditatem puriorem alba dkr, ob ignex j ficcitatis adieftionem longi candidior reddirur. fuli- go ccontra , ctlm cxficci terrei & calidi aerei vi fum- mam nigredinem referre poflet, ex ipfios ignex ficrira- tisadic&ione rubedinem aliquam concipit fummam- que nigredinem retundit. Quod rerb attinet ad aqueas qualitates, ambigi non potefl quin albedini faueant.nam nix contines aqueam humiditatem cfl maxime alba : 8 c marmora , ia quibus aquea frigiditas manifefle incfl,dum illorum terreum caret cotnbuftiune, candida fum. Qtjanuis autem ignearum Se aquearum qualitatum natui* huiufmodi finr , illarum tamen vnaquxque (ex accidenti) albedini aduerfari Sc nigredini fuucxtfolcr. ignea cmm qualitas , dum aercz humiditati terrexque frigiditati effentialitet obiicitur.eafqtie cxpcllst,albcdi- mscjufisrcie^is, albedini manifefle aJucrfatur Bc ni- gredini fauct. Iterum tamen albedinem fotfet dum proprium per- ficit opus carboncfque in cineres refotuir. tunc enim calido aereo recedente, igneque ob pabuli defectum extintfo , frigiditas terrea, cui albedo annc&itur,cx necefsirate (uccedit: cineres tamen fummam albcdi- !iem non adtpilcuntur , quoniam huiutmodi fi igtditas elcmcnralcm flatum adhuc non confcquiturded retinet aliquid combufli terrei, calidique aerei, idcoque nouo igni appofito iterum atque iterum cocoqui folent, fem- perque aereo fiiniilque terreo cobuflo inigis rcccdep- tibus albiores redduntur. Aqucx qualitates ex eo nigredini fau ere folenr, quo- niam igneis qualitatibus albedinem inducentibus ad- uerfant ur ealdcmquc refragunr.Gcuti 8c ipfx ab ctfdcm retundi ac refi angi folent. Et hxc quidem medior fi co- lorum caufapropriifsimaccnicnda eft. ficuti enim ve- hementioris ignis vis terrea frigiditatem omnino cxpcl lens, tcrrcx^uc fi, citari aeream caliditatcm adiungens, Uimmam nigredinem inducit : ita rcmifsior ignis Sc ex aquearum qualitatum virtute refratlus ,eifdcmqueco- plcxioualiter copulatus , medios colores inducet, tunc tiquidem albedinis ac nigredinis caufis, pluribus ratio- nibus refragiis ,& incertum temperamentum confcn- tient ibus, neque puram albcdinem.nequc puram nigre- dinem intendent, fcd aliquem colorem medium. Ecfi- quidem mixti fuppofiri concoftio plenius confumctur, conftitucntur colores fimpliciotes , flauus fcilicct,hya- cintinus,&: rubeum, Si vexo coucotlio non fit ptifctta^ orientur colores magis compofiti, puniccus fcilicctfle \ iridis. 1 ple tamen viridis color ex iinperfclta cocodlio- nc videtur orir i, vt facili patere potefl ex aquis fupra terras pinguiores flasnantibus ac quodamodo marcef- ccntibus.hr cmm ideo virides funt, quoniam tcriffup- pofitx ficcitas 8e arjux fuperpofitx humiditas fe mpicc refrangunt, &r vtriulque elementi frigiditas, cxlcflium luminum calefadlionem refugiens Je inuicem vehemi- tius amplexatur. Itaque , calcfadionc non recedente, quodcunque exterreo cbburitur,rctrca ficciratc reten- ta, aqux frigiditati fortius adhxrct,fimulque aqueam humiditatem non paium letundit ac comprimit , 6c ad aliquam foliditatem deducit qo^ viridem colorem con- cipit. nam teireu cobuftum mgTcdmi.rtjuex veto qua. lirat cs albedini fauent Itaque vuaque parum in medio colore cofentit, imperfedio tamen ac impuro.quoniam aquei copiam & interni caloris defeftus concodlio c5- 'umtnarc non potefl. r Eifdc rationibus hcrbarG ac plantarum comunis viri- ditas demoflrari potefl. nam haru temperamenti» ex eo tantummodo ab aquari» mufeofis differre vjdeipr, quo niam plantx magis terrex func8cinmus aquofx, atque etiam, quoniam prodeunt i feminali calore, aqux verfc mufcofi ex fol j exlcflicilefadiioneoririfolcrir. Sicuti lutem omnes piant* terrei plus c&tinent qulm a^uarQ nufcus,ita pl ancx.qu? oriuntur fuper terram emergi cm, longe* folidiorei lunt iis qux fub equis nafcuncur. Talis proportio iuuemrur ctia»n inter cortices arbo- rum reccntiorum & arbanun vctuftiorGihx enim quo- niam magis aduruntur nigriores funr. Herbx veibdun» adhuc intra terram detin en tur^leu fuperne coflipantur, obilciunc 1*9 ©biiciuntfuminam albedinem , quoniam illarum frigi- dius cerrea &r aquea, qux atbedini fauent, conftjpamur «•b circumpofitionem tcrnr feu foliotu : quorum vnum- quodque frigiditatem continet &: eifdcm fauct, tetreo vero combuiio ac ficcitati omni aduerfatur. Nigredinis igitur caufa omnino comprcfTa, ac his qux albedini fa- uent confirmatis & depuratis ,fummam albedinem ef- fundi netefle cft.Dum vero plantx ad itrpeciora euehfi- tur.feu harum circumuolutionum firlcnnctis dcfliiuun- tur,pafsim virides funt , quoniam in illis vigent aquez qualitates, qux dum cohibete no polTunt vim tenci co- tiuftifibi adiunCli,ob oppofitam reactionem externi ca- loris,qui ficcitati faucr, viriditatem effundunt. Sicuti autem herbarum ac plantarum folia paffim virentia funt» ita illarum flores, qui pcrfcfliorcm con- coAioncin expofeunt , fimplicioribus coloribus deco- rantur,albedine fcilicet, colore flauo.hyacintino.ac ru- beo, quibus tamen puniceus eciam adiungi (olet. Eavcro, quxexproprixac eflcntialis concodlionisvi colore flauo afficiuntur, continent quidc parum terrex ficcitatis & a er ex caliditatis , qux ad nigredinem ver- gunt» fcd quammaxime firmum ac tutum. Itaque do facile auelli feu difrumpi poteft i terrea fri- giditate aereique humiditate,qux albedini fauent- Ide cucnirc folct iis qux fimpliciter rubea lunt, qux tamen concinent plus combufli. In illis vcro.qux ex propria Se ciTemiali cocodionc funt cxrulca Icu punicea, combu- flum vt plurimam infirmius defendi folct. quapropter, ficuti plantx patientes flores feu fl aua* , feu fimpliciter rubeos, ob fummam tullodiam illorum quj nigredinem inducunt, femper & vbique flores eiulucm coloris pa- rere folcnt:ita,qux puniceos fcuexrutcos flores emit- tuntyquoniam qux nigredinifaueue in illis minus firma referiuntur , fi fortior dirigendi accedar vis , fxpe pro pnos flores adalbedincmpcrducunt.Quaproptci plan tarum plurimx , non tantiim eadem fpecie retenta , fcd eodem etia indiuiduo,& puniceos, 8c hyacintinos, & albos flores producunt. Euentt etiam, eandem ob cauOm, vt flores albi,hya- cintini,ac punicei , homini cibum decenter fuggerant, flaui vero ac fimpliciter rubei , non item, illotum fiqui- dem tcrreflris ficcitas firmius comparta .nifiaqucxhu- miditatis vi expandatur , non facile digeri potell. Dum vero aquei plurimum continet, vt in fruduum parte no pvuaeuen it, ficcitas, flauum rubeumuc colorem indu- cens, cx aquez humiditatis vi ita expanditur , vt dige- ftioni non aduerfetur. Plantx autem ac arbores omnes, du moriuntur, ideo ex ea parte, qua viucntes virent, referunt oonnunquam colorem album, fcd fj pius flauum, quoniam aqueis qua- litaiObus recedent ibus.fimul terrea ficcius eifdcm con- temperata , & aqueis vehementius adhzreus , recedat nccefTc efl. remanet tamen, vt in pluribus, minima qux- dam illius pars , cuius vi fumma albedo perturbatur at- que ad flauum colotem Uefleditur. De ccloTibm <jiu exterre AeapiHntWyfwiuljuc de eahfis per; picus OT opan. c |]V* expropri) temperamenti vi certum ali- j quem colorem pariunc , ex alterius colorati B (eu contaftu, feu receptione ,feu expanfione, 1 feu imbibttione , proprium colorem effunde - rct,&r alienum referre folent. hxc tamen pro3gcntium ac recipientium differentiis & dantur & exercentur, ea cnjm^uz carent omnino aerea caliditate 8r aqueahu. miditate.p jprium colorem nonttanfmittuntadalia. Qux aeream humiditatem habent fimiilquc fatinofa funt ,cx folafupetcffufione inficiunt & alienos colores ad tempus immutant. Qux aeream calidicatcm con- tinent & aquea humiditate carent , fifolida fint,alia folida fignate atque etiam largius inficere potiunt , id- Contemplatio II II. Pars I. 190 que ea rationevt ex fuppofiti coloris natura a proprio adu non pcrtuibcntur.nam alba lignantur nigredine & nigra albedine, idlmquc cucnic ijs qux medios colores referunt.Qux aqueam humiditatem complcduntur , fi fluida fintilc fluidis contemperentur, proprium Se alie- num colorem refringunt. Eadem fluida fi addantur fo- lidis , folida femper inficient , non ramen femper in- terni afficient, fcd tunc tantummodo c&m recipiens bi- bulum efl. Dum vero inficiens fluidum quidem efl, fcd terreum continer,affcdio expelli non poterit, prxfcirim fi calidi virtute intimius figatur. Animaducrtendumcfl autem, in his colorum mixtionibus, infeftionibus , fle affedio- nibus^olonhn obfcurioium vim longe firmiorem effe, idcbquc cuenire vtquo magis colorata ad albedinem tenduntjtantb facilius alieno colore afficiantur quo magis ad nigredinem vergunt, tanto difficilius, ratio di, quoniam nigredo oritur.cx mfcttionc.albedo autem ex depuratione : &: qux alienum colorem recipiunt , non depurantur,fed neceflario inficiuntur. Omnes colorum affediones, fiuc (cluantur rei fub- ic&x temperamentum , fiue exreme adijciantur , noua quadam ratronc ab inuicem dirtingutimur: illatu enim qi/ibufdam pcrfpicuitas,quibufdam opacitas aflbeiatur. pcrfpicuitas aqueis conuenit,prxfcit:in fi frigidi virtu- te coagulentur.opacitas cerreis prfcipu* aptatur, atque eo magis dum mixticonflitutio oritur acaliditatc,nam caliditati conucnit aquea refoluere & terrea conflipa- re:quoium vnumquodque pcrfpicuum amouct & opa- cum parit.eadeto tamen pcrfpicuitati etiam faucrc po- tem,feu obfimpliccm materiei dilpofitionem, dum fci- licet aqueum terreo vehementius adhjret,ncc comburi potcil.vt in vitrlconftitutionibus cueuit: feu ob mode- ratum etiam calefaciendi vlum.vt in faccari depuratio. mbus accidit. Non diffimili ratione frigiditas ob mate- tix dilpofitionem pcrfpicuum non I empe r inducit , fcd opacum etiam quandoque pjxic. nam dum aquei portio ita excedit, vt tci reum vix fcnfu concipi poifii , pcrlpi- cuitas plena efl ac omnino abfoluta. dum verb propor- tio aquei ad terreum diminuitur, pro variis diminutio- num gradibus perfpicuiras infirmabitur feu omnino pe- ribit.iraquequxdam funt quidem petfpicua , fcd non abfolute : quzdani non lunt pcrlpicua,fcd lucida tan- tum ac fplendcntia : quxdam demum omni tutn pcrfpi- cuicatc tum fpleudorc carent, de funt opaca ac fimpli- citer colorata. De ut epu vere eoior ara non funtfed citorum Jpr- esem refersutt. Ratkk colores qui vere reales funt, dantur eoiorum atpe&us non pauci, quorum cbtcm- platio omittenda non tfl. Hi neceflario onun- i tur ab his qux scii feu colorata feu lucida uut.nam fit uti abfque vero no datur vcrifipiile.ira quo- cunque colorato & quocunque luminofo rmoto , colo- ris apparentis afpe&um dari impofifibile efl. Apparentes autem colores,pro agftium ac recipien. tium diuerfitate , quandoque nihil aliud funt quim co- lorum realifi imagines reaiibus omnino confonxquan- dbque nullam veritatis imaginem referunt: quandoque rationem vtramque confundunt.nam veros quidem co- lores referunt.fcd varie infcftos ac perturbatos. His o- mnibus recipientibus commune efl defitarem aliquam contmcre-.diaphana enim & rara ( vt alibi diflum cft) dum lumine illuflranturvifibiliumfpccicbus ita aditum prfbcnr,vt nili occurtat dc nfum.quod harum fpccicrum vlrcriori piotenfioni obfift at.nullu afpc^lum obijeiant. hoc verb obfiflentc roborantur,colligantur, ac coacer- uantur,& vlfibilc aliquod obijeete poffunr. Eadem etiam recipientia inter fe differunt , quoniam aliqua funt folida feu folidorum vfum admittunt.aliqua non folida/ed quf opaci ac pexfpicui.vim coplciluntui. 191 Solidorum etiam qux Jam funt perfpicua.quxdam o- paca feu opaci vim continent, fed tymme terta ac fplcn- dentia : hxc fiquidetu cum porofa non fint , non patiun- tur vt potis interclufis vifibilium fpecies difrumpantuis fed eas omnino integras colligunt. Non folidotura quo- que quadam aqueo abundant atque etiam vtcunque fplcndent.quardam aqueo videntur deftitui. Terfa ac fplcndentia, folida ac opaca , feu foltdorutn & opacorum vim admittentia, quatenus huiufmodi,re- rum veritatem ita referunt, vt rcfpcftu colorum aut ni- hil aur parum ab illa recedant, qnanuis extera , magni- tudinem lcilicct , figuram , pofitiones ac diftantias non parum immutare pofsint,pro multiplici recipientis po- fitione ac figura. Et hxc quidem fatis manifefta funt ex fpccu!is,& cx aliis qux fpeculorua» vim habenr. Denfa non folida, qux opaci & perfpicui virtutes aflociant, du aqueo abundant , fpeculorum naturam xmulari viden- tur,quam etiam allequuntur vtcunque, dum illorum a- queuin valde redundat, 6e ipfa fumme adhxrentia funr- Itaque aqux omnes puriores, veras rerum imagines ob- iiciunt, 8r nebulx crafsiorcs ac fumme aquofx , non- nunquam Solis imaginem referunt, frpe etiam bis re- petitam. Eadem vero denfa non folida , dum minus adhxrctia & minus aquofa luntifyecics referre non polluntiquan doque tamen, dum vifibilia lucem continent , c.imque valde firmam, vt puta cxlcftia lumina illis obiiciuntur, licet imaginem nonobiiciant,nec lucem puram, lucetr. tamen imbibiram ita immutant, vt colorum manifeftos afpcftus pariat : vt patet c* folarislridis arcu , nccnon ex circulis fcu coronis apparentibus circa Solem, circa Luna,8f circa Stellas magis perfptcuas, atque etiam cir- ca lucernas. fed horum caufx diligentius cnuclcaiTdx funt : neque enifo facile definiri poliunt. Vi Jctur tamen hxc neccllarib euenite , vel quoniam luxncbulis denfis & aquofisimmilfa eas coloratas reddat, eadem penitus ratione qua pluuiaium guttxab arboribus fcu aliis fu- blimior ibus adhuc pendentes , Sole matutino irradian- te colorari folenr. vel quoniam radtj colorentur quidem nebularum virtute, fed ea ratione vt illorum colores vifum mouerer.on poffint , nili exreflexionis vi perdu cantur ad alias nebulas denfas,qux hos radios reflexos vlterius extendi non patiamur, tunc^ue illorum vis for tiu$colle&u confpicua reddatur, pariatque coloru con ceptorfi afpe&us.haud fecus quam vitio terfo ac criagu laridblaribus radiis ohie&o , euenirefoler: patet enun folares radios ab eo imbibitos colorari quidem, fed njfi egreffi , fimulquc alterius lupcrficici virtute reflexi, ad {olida perducantur , illorum colores non apparcrc.Pri- mum cx eo parum rationi confonum videtur , quoniam fenliis ipfc tcftatur Iridis ac coronarum colores tribus Zonis circularibus diftingui.quaj fi vna tota cft hyacin- tina, altera tota viridis, & altera tota rubea.Si nebulx a- quoft cx prima radiorum imbibirione colores refer- rent, finguix aquofx gurtx diftinttx cofdem colores rc ferrent, nccellarioquc id totum quod coloratur.maculis variis vndequaque afpetgercrur , prxterea nulla rcdla refponlio dari polfet interrogati, curnam Iridis area in terne non vndequaq; pingatur , fed Zonx tantummodo circulares colores referant : ratio nempe accepta a cor- poris luminofi fpecie fortiori , qux rcfpeflu coronx ad- mitti po{Tet,rcfpeftu Iridis locum non habet. nam S^lis pofl noflrum tergus extftemis radrj recti coloratorum jnrnica.n amouere no polium, fed perficiunt potius. Re liquum igitur eft vt ad fecundum decimemus : quo ad- niilTo, tilia incomoda redlc.ni fdlimur.cffigimus. nam radii reflexi, ac ex nebularum denfioium obicCtione fir- mati,quanto minus Jillauta pu.idts icflcdlionuin, tan- 16 fortioics funt , & albedini mjgis fauent : fic quanto magis ab eifdf recedunt, tanto magis infirmamur.Srco- lorcsobfcuriorcsobiic.unc.Hi yero totam arca non tm gunt.quom im radii folares rc*« reflexis fortiores funt atque eo magis du k lolaris coi porit centro effluQt, ieu i partibus etdem centro propinquioribus. Iraque radio rum refleiorom vi* in circuli partibus extremis propnfi perficit opys.St colotes confpicugs reddit. Vniucrf. Inft. ad hom perf. 192 I Jeo autem folaris lris,8r coronx i^iecnon tpfutn vi- trum triangulare radii* folaribusohieftum,colores ma- gi* extremo* non referunt , albedinem fcilicct & flauc- dinem, nigredinem & colorem puniccum , fed medios tantummodo quos enuraer^uimus, fibi-ixuicem fum- me proximos : quoniam nebulx aquofx & viuum imi- tantur temperamenta conflituta ex aqueo , cui ve- hementius adhxret terreum combuftum , neque ad- huc plene depuratum , qux cifdcm coloribus pingi folenr. Horum autem colorum difpofitiones refpeQu folaris.. I eidis, & rcfpedlu coronarum omnino commurantur: in Iride fiquidem Zona inferior videtur hyaciniina, fu- I perior rubea : in coronis ccontra, inferior cft rubea, fu- perior hyacint ina,quod noftrx politioni aferibendu tft. I nam rcfpeftu Iridis reperimur medi;: refpc&u vcro,co- Ironarum alterius extremi locum afluinimus. Hyacinti- nus igitur color. quivti albedini proximior, ram in Iride • quim in coronis prius inducitur, refpcdtu Itidis ma- gis diftat i nobis, & refpettu coronx minus • j Patet auret ea, qux magis dift anr, oblici tanquam ha- j milioia , & qux funt magis ptoxima maioris altitudinis j afpcdtum affcirc.Vitfidis autem color tam in It i Jc quam I in coronis obiiciiur mcdius,quoniam i quocu mque cx- ! tremo fumatur exordium femper cft lecundus. Eadem j commutatio confpicua eft in coloribus, qui ex vitro rringulari effluunt. Lux enim qux cx vnica fupcrficie Soli obiedta concipitur , per aliarum vtramque egredi- | fur , & in vtraque vrcumque rcfrangitur. Retprdto i- gitur colorum, qui ex fupcrficie inferioi i effluunt, hya- cintinus eft inferior , quoniam deducitur cx graciliori trianguli parte qux magis vergit ad angulum , idefique albedini magis fauct, rubeus veto cft fuperfor, quoniam effluit ex parte qux eft craffior ac prope b.ifim, 6e ad ni- gredine cft magis prona . RcfpcCtu vero colotfi.qut cx fuperiori fupcrficie prodefit, rubeus color eftinfctior,8e hyacinrinus fuperior: illotum .n. rationes contutantur. In his etiam viridis ob eafdcm cautas femper cft me- dius.Exeadcm noftra atque etiam ipfius tene politione cuenit.vt Iridis arcut fctnicirculum non petficiat,8e co- tonx circulus fir plentis , afpcdus enim coronx confti- tutx inter hominem & corpus luminofum nulla ex par- te interrumpi potcft.Iridis veto arcus obtinens alteriot extremi locum , dari non poteft nili dum Sol cft prope occafum/eu prope ortum, idcoque ncccfTarib pro ma- iori circuli patte inrerrumpitur obterrx interpofitio- nem,cdm pt (ferum ncbulf Iridem refer entes.neque ab homine neque i terra valde diftent.Diftinguuntur autfi Iridis & coronatum colores, & non confunduntur, ne- que gradatim intendutur feu remttruntiir, quoniam re- rum naturalium fpecies differunt tanquam numeK1, 8f nAn fecundum magis Se minus, licet illarum caufx effi- cientes ac recepciux fxpius certam latitudinem patian. Tur,& differant fecundum magis & minus. Sed iam ad aliud fubiedtorum genus ttanicundum cft. Denfa no folida, trt quibus aquei vis vel nnlla eft vel admodum infirma , ob vchementioris luminis imbibi- tionem colorum afpedfus tantummodo obiiciunt. Id cx nebulis purioribus patere poteft. hx enim qnz ex propria natura nigredinem continent , dum lumen recipiunt ac color jntur,ob maiorem raritatem & aquei defedhim ad albedinem funt maxime protix. Quapro- pter extremos colores, qui ab aquolis repelluntur . ve- hementius amplexari folenr , 8 e medios qui ab cifdem aqueis prxcpue amplexantur , repellere , ruleo ta- men excepto , qui non parum ad nigredinem tendit viridi eft proximus , idcoque vtrunque ordinem ingre- di foler. r • Prxrer colore* harum nebularum, nccnon folqrislri- dis ac coronarum , datur albedo Iridis lunans , »•» « fuperjorum caufx tam efficientes quim recipientes ci temperari credendum elinam illius etiam natura inrer vt r liqueor dinc apparer media , ex eo fiquidem quod cir- culi portionem continet folarislridis vim xmuhtur, et eo verb quod albedinem tantum obiicit.punorum ne- bularum,duro fumme illuminantur, retinet vfum. Tertias 193 Terttu* colorum afpc&us , eorum fcilicet qui reali- buscolottbus ac imaginibus exparte funt confoni.Sr ex parte diuecfi , ex eodem triangulari vitro deduci po- tcft. nam pro varia illius ad oculum appofitionc non camdm fpcculi vim (impliciter refert , obiicitquc ima- gines , rebus 'confidentibus omnino confonas , licet nor» in proprio (itu conftitucas : fcd etiam fpcculi, ac medi j t erum fpecies refrangentis vires allociat.tunc- <jue rerum imagines obiiciefummc infe&as coloribus iridalibus, hyacintino fcilicet.viridiflerubeo.quan- d6que tamen viridis dccft. fxpe etiam fuperadduntur • alij colores pro vario rerum vifibilium (latu, exceptis tamen nigro & albo, qui nunquam apparenter fuper- addi poliunt. Contemplatio II II. Pars II. 19+ Condat tamen , tale vitrum , quoniam album ed Sc petfpicuum, albedini fauere : ideoque recipiens ima- gines caucmolbrum , vinbrarum , ac Inxqualitatun», qux nigredini fauent,eas ita ad albedinem dctteclic, vt mediorum colorum fpcciem referant , hyacintini fcilicet fle aliorum , quos fuperius enumerauimus. hos tamen non fciun&im obiicit, (ed tanquam res obie- ras inficientes ac obumbrantes. Horum jutem afpc- Ctus ac difpofitio ex duarum fupetficieruni vfu limi! iter duplex erit, nam dum vitri angulus Mergit ad fupe- riora , hyacintinus color ed fuperior . viridis medius, & rubeus infimus. Duin vero angulus ad inferiora ten- dit,fuperior erit rubeus, 5: hyacintinus infimiorem lo- cun» obtinebit. * t 'Contemplationis Q_ViE VERSATVR CIRCA SPECIES ET DIE- icrcnci as mixtorum pertectorum , non excedentium corporeum * operandi modum. /. Ve bu efut prxterca in bdcfcumuk trdfldruU funt%e*r dt truci Andorum crdwe. * O t t contemplationem elementorum. ) mixtorum impctfc&iorum, necnon illo* f rum , qux videbantur prxierenda ad fa J ciliotun mixtorum pcrfeCliotum do- , dritiim , nunc ipfa perferiora mixta k confidcrandafunt. Nodra verb fpecula- tio exercenda erit primo circa minus perfc&a , poft- modum circa magis pcrfcdla. nam perfettiora imper- fettiotum contrahunt vires, atque ahquo fuperaddito certa quadam ratione dcfledlunt. quapropter illis non perceptis perfc&iorafcicntifitcnon attinguntur. Primo igitur immorabimut circa lapides/ecundb cir cafates, alumina , fle extera eiufdcm ordinis : tertio cir- camctjlla quacto circa viuentium femina: quinto circa viuentia qu$ fenlu carent.fextb circa viuentia ac fentitf- cia qux ratione (unt deditura : feptimb circa ipfum ho- minem- Lapides ex eo tantilm imperfeftis mixtis digniores cenfcndi funt, quoniam ex interna virtute tuentur copu lationem infertorum elomentorum , terrz fcilicet fle a- qux , quod ab : .pctfcdfionbus non prxdatur. Sales & reliqua eiufdcm ordinis nou tantilm com ple&untur fcu digniora fcu plura , leu plura & di- gniora , fcd perfe&iorum etiam generationi feu fa ventfru fubiiciuntun quorum nullum lapidibus con- iienie. Eifdein etiam inefle videtur vis efficientis cau- fx non quidem prxcipux,fcd quali minidrantis. cx hi* nempe generantur qux igni elemento proportione £efpondcm , cum lapides mater ix munia prxeipuefu- dincant , & ex his ortum ducant qux ttrrx.clcmen- 'tffm referunt. Nfctalla puriora etiam reddi folcnt.fxpius quidem •ctemi agentis vittute , quandoque ex proprx etiam virtutis extenfione : quod falibus denegatur. Sulphur etiam St argentum viuuin, qux aif Talium ac atramen- torum ordinem pertinent, fxpius metalloium gene- rationi minidiant , idcbquc illotum conditutionetn prfcedunt. Viucntium femina ex inrernx virtutis vfu , dum in- terni corrumpuntur, fcipfa ad vlteriora ac ad perfectio- rem edendi modum deducere poliunt, quod metalla non faciunt. 1 Viuentia qux fenfu carent, feipfa etiam abfquevlla fui corruptione ad confummationem perducere ("olent, ideoque ex perfediori illoru gradu deducenda cftfun* mapetfedioac confummatio corporum, corporcudl clfcndt ac operandi modum non rranfccndentium. Sentientia corporeum etiam edendi atque operandi modum tranfeendunt. • Demum ipfehomo virtute intcllctfuali decoratur, mortalium ac immortalium corporeorum ac incor- poreorum naturas adociac, & inferiora omnia ad pro- prium finem perducere poted. Itaque cx illius feien- tia nodra etiam hxc contemplatio proprium terminum adequetur. •C a r v t II. De UpiAiim muten ^confis ac dijfererthu. Amdtk materix ( vt cx fuperioribus pa- tet) funt cfletofa vna cum aquis, qux cifdctn niplici ratione adiungi folent : quandoque c- nira cret* portionem longt excellunt , quan- doque ab illa quammaxiroc fuperantur: quandoque e- tiam neque excedunt neque exceduntur, fcd viriufque elementi vires «qualitatem retinent, quod etiam du- pliciter cucnire poted , quoniam fcilicet xqualiter con temperentur , fcu quoniam nunc vnuin nunc aliud ex- cellit, Lapidum igitur materia in totidem ordines di- dinguctur.Efficientes illorum caufx ratione non diffi- mili ad eundem numerum dcducendz erunt, nam cum cx calidi & frigidi viribus nec edar io oriantur, quan- doque caliditatis vi* quim maxime vigebit , quando- que vero frigiditatis , quandoque etiam fibi tnuiccm xquali pioportionc fucccdenc. T 195 Sicuti autem nutet ieru 8f agentium ordines funt fe- re «quales, ha certus materi* ordo certum efficien- tem expofeit, & ccontra. Singulorum etiam munia certa quadam ratione exercentur, caliditas fiquidem purior magis tetrcftriaac cretofa prxeipue refpicic.quf ideo ad lapidum naturam perducit , quo nam aquea o- mnia expellit, & terreis igneam ficcitaccm fcu etiam aereas qualitates adiungit. Summa ac valde intehfa fri- giditas , aqueaprrtipuc tcfpicit ii quibus ex vehemen- cioris conflipattonis ac congelationis vi rciicit omnem caliditatcm , & terream frigiditatem quammaximt fir- mat. Calidi ac frigidi lucccfsioncs ea ad lapidum for- mam perducunt , qux fimilifuccefsionchumido ac fic- to afficiuntur, tfineque proprium opus perficiunt, cum tam terrei quam aquei ccrttftn concordiam panunt. Vehementiorem igneamque caliditatcm terrea ac cre- tofa ad lapideam naturam vere perducere, fi artis atten datur vis, fiftilia ac reliqua tertea qux i fi fornacibus concoquuntur demonflranr. Idem ex Natur* operibus manifeftum cft.caliditas enim crctofqsfuccos comfum- ptis illorum aqueis ad Lapidum naturam conucrtit, ho- rum tamen nonnulli ita infirmi funt, ve terrx adhuc na- turam redoleant. Itaque terraiutn etiam voce proferri folent. huiufmodi funt terrx lemnia,famia,chu,8c ah* eiufdem ordinis, & hi quidem, qui pro materi* diucrfi- tate funt feu denfiores ac magis compaiti , fcu rariores ac lcuiorcs, oriuntur ex perenni non tamen omnino in- cenia calidirare. Dum vero caliditas eft valde intcnfa, horum fuccorum aqueum impellitur ad ebullitionem, ipfique fpuma aquea ac lutofa confulidatur.nam.humi- do aqueo omnino confumpto , aereum interne recludi- tur ac terreo non abfquc ignea liccitate conglutinatur. Hunc Lapidum ordinem pumices prxeipue ingrcdiun- tur, qui ob id vacua plurimacontincnt. Inter hos ac priores lapides medi) focnfle conftituu- tut illi^quorum cretofa materia , prxlcgim fi fphxrica aliquanto fit , dum caloris vi conftipatu^ex pane exte- riori,ex parte interiori i tota mafTafeiungitur,ide6quc omne internum comprehenditur ab exteriori quali i crafsiori cortice. Ipfa vero interior pars f» fit vifcofa,ac yaldc tenax, lapidis fimiliter naturam concipit. Et hxc quidem generatio aptatur Acciti lapidi , qui Aquilx la- pis dicitur. Si eadem interior pars cralsior quidem fir,fcd non admodum vifeofa fcu tenax, crct* durioris naturam afieqaitur , idque irfhis lapidibus eueme , qui Cfcodes dicuntur. Quod fi interna fine rariora , liquor tantum efficietur ,vt iu ipfo En hydro experiri folct. Lapides omnes, qui ex calidi vi oituin ducunt, bibuli funt ac leuiotes. Ic^uc quidam ir, aquis non mergun- tur, quod in pumice manifcftotn eft. Pluribus etiam vi- detur proprium, dum in aquis merguntur, ex aquej hu- midicatis imbibicionc liqucfceic atque etiam lolui.hoc tamen illis non cutnic , qui ex vehementiori ac diutur- niori caliditatcoriri folent, vr pumices ac fictilia. Vehemens & valde intenfa frigiditas in lapidum ge- neratione cll fumme efficax, ideoque aquea ctia,qu$ ad lapidum naturam videntur minus apta , ad fumma com- pactionem impellit .neque aereis omnino parcit, id in Iride Se crilhllo intuemur. Iris enim ex aereo congela- to videtur conflare; criftalli veto matetia ita eft aquea vt ad aereum vere tendat, terrefliique fubftantia videa tnr carere, vti ex illius aquea ac a«ca pcrlpicuitate qua tutifsimc conieitare licet.Tcrrcam tamen frigiditatem in eoquamaxime vigere ex fumma illius grauitatccon uincitui. nam glacie eff longe grauior, neque enim, v. glacies, in aqua fupernacatdicuti neque etiam infrigidat aut hume&at, vt glacies. Cxteri lapides, qui oriuntur ex aqua , vehementiori frigiditate correpta, aereis videmur carere, fed illorum quidam conftituunturcxaqua puriori, vt Bcrillus qui ex »tacie conftipata oriri creditur, & Adamas, cuius aqu* terrcftrisficcius vehementius inhxret. Quidam aliquid terre* fubftancix concinent , quz etiam magis aq minus combufta eft. Et hi quidem ob aquei copiam continent fupradidorum pctfpicuitatcm, fed ob terrei allocutionem ab illorum albcdinc deficiunt, pluiibuf. Vniuerf Inft. ad hom. perf. 19« quccolotibus alliciuntur pro varia terrei quantitate ac combuftionc Et hi quidem omnes pretioforum lapidu fcu gemmarum nomine decorantur. Eadem frigiditas intenfior qux in pretioforum lapidu conftitutioncfibi ipli quodammodo fuficir, affumpto vfu multiplici aquex frigiditatis tcrrex^uc ficcitatis, plurimas prxterca lapidum fpccics parit. Id patet ex iis lapidibus qui ad aquarum ripas Se in ipfis aquis generantur. Idem ac longe clarius manifcftu eft ex illarum aquarum vi , qux quicquid apponatur in lapidem conucrrunr. Exiftiroanaum tamen eft, has prxtcr aqueam frigi- ditatem complcdi quafdaminfcClioncs,fcutcrrcftrcs, feu aqueas. Eadem aquea vis in Coralij etiam generatione ex li , gneis fatis euidens eft. hxc tamen intra aquas non con- summatur, quoniam maria , in quibus coralium oritot, ficuti falfedine carere non poliunt, itacombufti non parum continent, has autem frigiditati aduerlari ma- nifcftum eft Itaque huiufmodi lignea fupta aquas de- ducenda funt.vt acris tangentis frigiditate aduindta, i mollitie ad duritiem perduCta , plenius lapidefifcnt. Eandem etiam ob cauiam coralia raro funt alba , fed vt plurimum rubent, quandoque etiam nigredinem refe- lunt. nam combuflio albedini aducifatur & nigredi- ni fauce. Aqux autem dulciores non tantiim perducunt &a ad naturam lapideam , ex tjtrrcftri fcu lapidea infcdtio- ne, fed ipfx etiam , fi quiefeant , pctrclcunt , frigore prxfcrttm accedente, bxpius etiam ea quz ex priori defluxu corrola funt ex lapidibus , per quos defluxere* fi coaccrucntur , redeunt» prout licet, ad naturam la- pideam. Itaque ex corrofiombus Iapidum , qui iq cal- cem tranfeunt , conftituitur Gypfum : cxcoirofionibus lapidum rubeorum oritur lapis infirmior fimiliter ru- beus, qui pictorum delineationibus deferuire Iolce : ex corrofiombus flauorum lapis Schitus,& ex aliorum cor- rofiombus alij. Dum autem his adiungitur vis terrei, in quo conti- neantur aquei & aerei digefti virtutes, genet antur (ve 3oidam autununt ) Iapis Melites , fic dictus ex eo quod lilccdincm referat, & lapis Galatites, denommatut aladtc quod ludare videtur. Ad horum vero genera- tionem ac immutationem , vim non paruam aftcire fo- lent marmora , in quorum fctfsiombus fuccus illini- tur, ideoque intra (cilsioncs lapidum maculatorum fcu cinericij coloris inucniuntur lapides, quibus aptatur vox ldxorum Daily lotum, lapis ludaicu», lapis Trachi- tes, & ah) fimilcs. Lapides terti) ordinis alios excellunt frequentia , magnitudine Se numero : gencrantui enim ex terrei & aquei ailociatione, calidi. Se frigidi virtutibus fibi inuuem fucccdentibus,idcoque rclpcCtu materi* Se efficientis , atque etiam modi, v bique locorum copioffi reperiuntur. Dum aqueum ac terreum «qualia funt , vel cecte ii- • lorum aliquod alterum parum excellit, illi lapides con- ftituuntux qui pcrfpicui quidem no funt, fed communi- • ter fplcndcnt ac marmorum vocem obt/nuerc. Dum vcrbtcrtcum valde exuperat, oriuntur lapi- des qui non minus a marmorum dignitate recedunt * quam marmora a gemmarum nobilitate deficiunt. Ho- rum vero lapidum imperfectiorum materia fxjr* in^ qualiter compacta eft, Ideoque dum conftipatur, va- cua non pauca compIcCtitur, in quibus humidiora fi- mulque calidiora ita colligi folent , vt fcajinali vi con cepia fuccifque fuperaddicis generentur animalia qux- dam.qux tamen ob loci ac nutrimenti naturam conchi- lioium ordinem ingrediuntur. Eadem etiam nugis perficimur & diutius viu2nt,d& laxa marinis aquis aoluuntur. namfalfcdo adintnnlo/. vtcunq; difttllas illis pabula vberiora fuppcdttar. Quod fi falfedo abfit , generantur quidem eadem animalia , vt exiliorum imaginibus faxis mclufu manifeftum eft, fed diutius no viuunt.na aquea humiditas rarius fuperaddi tur,8c ipf$ dulciores aquf non facile rimaturiutimiora. Quod 197 Qjjod veru attinet ad lapidum corruptionem, fcien- dam ell hanc pendere nona frigiditate, fcd a fol.i calidi titeignca, quanuis illocQ genetatio ta frigiditati quam caliditati feratur acceptaicaliditas fiquidem ignea lapi- des, quorum interna frigiditas ell intendor, ad vitream naturam perducit, eos verd , quorum frigiditas ell mi- nui intenta, ad calcem. Aquar etiam corrupte acpalu- .iofx.ob eandem caliditatis vim interne conceptam, lapides corrumpunt.ldcm aquz falfx prxftaie folent. Exdem ex frigiditatis virtute, quam facillime patiun- tur , lapides aliquos generant, vt ex coraliis patet. Hz ero laptdiun corruptiones eo difficilius fcu facilius perficiuntur , quo lapides lunt nobiliores fcu minus nobiles. Adamas igitur , quoniam lapidum omnium dignita- rem fcu certe fortitudinem videtur excellere , neque i- , ne neque feno foluitur: hirci tamen fanguinc i olui ^flerim , prxfcrtim d hircus vinum biberit , vel come- ierfrpetrolilluin , vel filemoncanum : hxc enim hircini f anguini* actedincn,cx proprio temperamento acutam ce firmam , acutiorem reddunt Se firmiorem. Lapidum vero p|unm:#dftugni apponatur, in plurcs partes difiun- t i folent, quopiam illorum humor infirmior tcrrellris :opul«cioncrn diutius rorari non poreft. Quidam non ratum franguntur, fcd etiam fonos gra- aiorcscxconfradtonibus pariunt.quoniam in hishu- nofulfedtnt alfocia;ur. Quidam in puluerem rcfoluuntur, quoniam condant c% materia valde lutofa, Se terrea decitas excedit. Quidam flammam cocipiunt atque eiufdcm vi com- lauruntur, quoniam bitummod funt, vt Galgadis lapis, qui etiam igni nutriendo dcfcruit. Quidam, licet flammam concipiant, non comburun- tur neque liquefiunt , vt Iapis Amiantis , quoniam , ob | fmatnum humidi robur.caloris vim excellit, luctamen i facile diuidicut ac frangitur, quoniam humidi aerei plu rioidin continet. Contemplatio IIII. De variis lapidum coloribus ac proprietatibus. 9 T lapidum differentias facilius rimari liceat, ' quibus coloribus illotum vuufquifquc tinga- l tur, explicabimus. * Adiicicmus etiam nonnullorum quafdam proprietates ac virtutes ab aliis traditas , quoniam d hi eoiores limulquc tangibiles horum Iapidum qualitates accuratius pet pendamur , fottjfle rationi non omnino iiffonz repenentur. luteum tamen hxc accipienda c- onc tanquam propodta ad excitandam aliorum cou- remjdariooem. Trimo vero ex iam eonftltutis accipiemus , terreflris combuftioncm.ciufdc conflipationem , vehementiore Milig inero aqnei imparitatem nigredini fauere: albe- • linemecomia pendere exterrei puritate, ex eiufdcm etpanfione, ex rami cuiufcunque carentia, Se e x fumma quei puritarcimedios vero colores omnes ta firaplicio- ics quam Ongiicopofitos , nccno colorum omnium af- > aciae iones, ex harum caufarum fcu comixtionefeu af- ; jciationeconftitui. hiienim de conllicutis facile pate- re poterit T eifdem caufis afcnbendum eifc cur lapidum cuida vndequaque fcu nigredine , fcu albedine fcu alio C ilotc, quidam vero pluribus coloribus ac pluribus ra- tionibus afficiantur. , Nigred c pura afficiuntur, Rorat, qui(vc aflcritur)cx /linuli.in cuius capite rcperinu.nomc accepit, hic ta- men quandoque etiam albus cft,& fi extrahatur ab ani- mali nonadhuc pleni mortuo .recinet in medio exru- Lum, quod oculi fpcctmcn refert. Lapis Calcaphaaos, c j»(vt dicitur) vocem clariorem reddit Se raucedinem i cpeUic.L apis Gcrachidcs , qui nifi a propria natura de- fciat » hominem 1 quo portatur , licet meile vn&um, a mufearura fle refpium incurdonibus tutatur, quod fi in ere detineatur, vtafTcrirur, radicandi ac cogitandi vir- i Jtci adauget, femperque gcftatctn exteris hominibus 198 gratiodoremac amabiliorem reddit. Lapis Magneda, qua vitrorum artificei vtutur,qu$que liquefafla (quod abfquc fumma caliditate non fit) vitream materiam cla- rioiemrcddit.Onyx gemma, qux tamen quandoq; qui* bufdam venis dgnatur, albifque vt pluriwu.hxc(vt tra- ditur)mclancho!ia excitat ac fouct: Sardi) tunc Lapidis prxfentia illi obdfrit.Kadais Lapis,qui(vt affer irut ^ni- mis hominum conciliandis fauer. Species Lapidis Me- di) feu Medi,fic di£ti,quonii in Media reperitur, hic ex- citat vomitu vfque ad mortem. Abeftos Lapis, qui fcmel acc^fus, quonii valde lanuginofusefl ac vnftuofus.vit potell extingui:& .Magnes duorum ordinum, qtioru al- ter in ferri artraftu, alter in ciufdem expuitione, tndgnis efl. fecundus Theamedes etiam appellari (olet. .Lapis Chelidonius.qul rubeus ctia inucnicur,Ard aliarum vir- tutum. vterque ex hirundinis verre ttahitur. niger aqua co£lus oculos fanat. &: Orites Lapis, qui fxpiuscff viri- dis, maculis albis afperfus. Albi dmpheiter funulquc nitetes funt Criflalos: Ale- ftorius gemma, quf etiam dicitur Lapis galli, quonii in- uenitur in galli ventriculo, quanti, feu(vc ait) diciit)no- num annu agcntis.h{c(vr tiaditur)Vcncrcm excitat, vi- liorem diferetum ac conflantem reddit, diccdi faculta- tem exacuit, amicos cociliar.&r fub lingua detcta(quo4 experientia firmiori probatux)flcim extinguu fcu repri- mit. Adamas, qui(fi Magneti fupponatur) non permittit ferrum ab illo trahi r Herillus, Ius, Margarira, Sarda fcu SardoLapis , qui iu fe habet ad lignum deuti Magnes ad ferrum. Lapis (pecularis, qui vitri munia prxftat. La- pis Zigrites, qui fanguinem llringir. Albi funt, fcd parum nitentes , Coracis genus , Adro- manca,Calcidonius, Lapis Diocodos, Lapis Gcloda, qui ita durus ac frigidus efl, vt vix calcfiat.quapropter iram Se luxuriam coprimir. Lapis Galaticides fcu Galatides, quialadle.cuiusfaporcm referi, nomen accepit, & mu- lierum ac Omnium ladanriuraVberalatie pleniora red- dit.hic tamea efl cncricij potius quam albi coloris. La- pis Vemix,quifVtdicitur)mclancholi*,& iis qux ex c* proucniunt vere aduerfatur. Nicomar feu Alabatirum, 2uod frigiditatis vi putredinem retardat. Lapis Ethin- ros, qui ob fummam frigiditatem aciem circumpodtff in aquam conucitit,idc6quc guttis 'perpetub difldlac. Lapis Cacabres,qui crilbllo c(t dmilis. C ne anu, qui ta- men non femper ell ex toto albus, fcd quadoque ex par- ce tantum, Corallium etiam quandoque efl album. Hyncintini fcu cxnilei Sint Sapphirus, qui dicitur Anthraces fugare ,gcftantcmq; pium ac in bonis firmio- rem reddere. Lapis Turchois,qui vifum exacuit, ac de- ferentem(vttraditur)tuttorcr» reddit. Lapis, qui voca- tur Cxiulcus.fcu Lazuluhic tainc afpergitur guit is au- ri,fle hy-cinti aquatici fpccics deterior ac vilior. Flaui funt Chrifolitus gemma , qux cade cum phyb- tlcrio ccfetur.hxc febris calorem mittigat , Se trita fca- biem repellit. Lapis Sucrinus, qui confricatus paleas ac foliatrahit , vt Magnes ferrum, ac (vt dicitur) caflitati fauce, 8c accenfusferpcntcs fugat, fle Topazion, qui; vt tradicur)aquam bullientem de (eruere cogit , vt ablque manus offendi ungatur. Ide imagines refett.v: fpcculu, non planum, fed concauG fcu conucxum, quonii ex hu- iufmodi fuperficiebus coponitur.Eiufdc coloris, fcd frd gentis vt ignis , efl Pirites feu Virites gemina, qux eu* dicitur Lapis Pidonius.hxc ex internx caliditatis virtu- te,d fortius conflringatur, manum adurit, i Jeoquc leni- ter tangenda efl. Lapis Lingurius , qui frequentius cro- ceus quandoque etiam rubeus eft.hic(vt dicitur)cfl vti- na lineis coogclata,& attrahit paleas vt Lapis Suamus. Hyacintus fapphirinus optimus, & hyacintus aquaticus. Rubei coloris, ac fulgentis funt: Alabandina gemma, qux clarior efl. Amethyftus gemma, qux ob minorem duricic facilius fculptoribus dcfcruit. Balagius gemma. Carbunculus qui ea ratione ad Balagifl habet, qui ma£ culus ad fcmini.hx dux gemx quadoq,dmuI generatur, exteriorq; lapidis pars,Dalagi/:intcrior, Caibuculi natu ra cotiiicr.CuibucuP ex aliquoru fccctla gemaru omnia dignitate excellit, vt autu eperorG mctalloru.Huc pluti b' vinutib*inligiiiii dicitur,pr;cipucq;venenu aereu ac i. i;. 199 vaporofum effugare. Pcrfe&ior in tenebris lucem emit- tit : quod minus perfeci etiam faciunt , fi in vafe nigro aqua pura mergamur, qui id non praedant funt ignobi liores. Lapis Granatus, qui florum malorum granatorfl colorem refert «quandoque etiam violx colore atheitur, tuncque priftantior eft granatus ,8e violaceus dicitur. Eft calidi ac ficcitemperamenti,8c ( vt traditur)exhila- randi virtute eft prxditus. Lingurius lapis, qui etiam croceus inuenitut , vt di&um eft.Lapis epiflritcs, quem alferunt miris virtutibus infignitum. hunc frigidiuimu efTe ex eo colligitur , quoniam in feruentem aquam de- mifTus Topati) virtutem exccllit.nam non tanrdm aqux ebullitionem impedit ,fcd breui etiam infrigidat. La- pis Sardinus.hic.vt dicitur, animu exhilarat ac ingeniG acuit, atque oppofleus onichini virtutem deuincit. La- pis Celontcs.hic(vt dicitur)in teftudinum vetuftiorum corporibus inuenirifolct, neque ab igne comburi. La- pis Cecolites.feu Gecolitcs, qui oliux formam ac colo rem habet, vimque non paruam continet ad lapides frangendos ac expellendos ex renibus & ex veffica, fi in aqua comminutus hauriatur.Lapis Cornclcus, qui fan- guims fluxui obfiftic, prxeipueque ALmoirhoidarumac mcnftrui fanguinis.fertur etiam, iram cohibere. Coral- lium,quod cifdem virtutibus infignitur, hoc quadoque nigrum eft, quandoque etiam album. Lapis Orphanus, cuius rubedo quodammodo albclfcit. hic Orphanus di citur, quoniam vnus tantum huius fpcciei lapis inucni- tur. Lapis Chelidonius, qui(vt dtximus)etiam niger in- ucnitur: hic rubeus , vt dicitur, fi panno lineo fcu corio inuolutus geftctur fub finiftta ala geftantis corpus ac a- nimu firmae. Hyacintus aquaticus,qui flauo eft dignior. Virides funt , Smaragdus, qui ficuti oculorum virtuti nunifefte fauct , ita internas animi dotes dicirur ailau- gere.Lapis Prafsius.qui matrix eft Smaragdi, hic aliqui, do afpergitur venis rubeis, aliquando albis. Lapis Me- dius (eu Medus.qui ( vt dicirur ) podagram comprimit» & lafsitudincm repellit, &: Mclochitesfcu Melon ites Iapis, quifmaragdocftoblcurior Sc fubftantix melio- ris Lapis Chryfolitus, cuius viriditas eft tcnuior/cd lu- cida huicfpiritusadaugcre dicunt.idcoq ic tritus afth maticis datur. Lapis Sclenitcs.qui ideo i Luna denomi- natur , quoniam (vt dicitur)illa crefcentc ctcfcit &e de crcfcentc minuitur. hic phtheficos languentes ac debi- lescurat. Afferunt etiam hunc longe maiora przflare. ali; tamen tradunt hunc lapidem albedinem rubeo ac purpureo colori aflbciare. Punicei funt, gemma Atites ,qux etiam Aquileius feu Hcrodialis lapis dicitur.hxc dillmdlum lapide inter ne continet, ae(vtdicitur)moibum caducum reprimit, atque finiftro lacerto fufpcnfa prxgnantibus confert, a bonum impedit, ac pattus tutiotes reddit : & Agathis lapis genus, quod dicitur violaceum. Lapidum multicolorum plurimz differentix dantur Suorundam enim nigredo rubeis virgulis ac guttis di- inguitur , vt Abfintus Lapis, hic Abeltus combuftibi- litatem imitatur : nam per feptem dies conceptam cali- ditatem retinet. Simili colore /Ematitcs lapis afficitur, fcd non ille .Etnatitcs qui pingentium deliaeationibus deferuir. Quorundam nigredo fignatur rubeis guttis , mican- tibus,.^ Lapis Dionyfia,hic vini odorem fpirat,licet vi- nofafubftantiacareat.ideoque ebrietatem non inducit, quin potius indu&am repellit. Quorundam nigredo venis albis/cu croceis fignatur, vtquxdam Agathis fpecies. Quidam funt nigri ,& crocei perlucidi, vtGagathes Lapis qui & Catabre dicitur. In quibufdam tamen color g!aucus,nigredinis locum Occupat, hic trahit lapides; accenfus flammam emittit: & (vt dicitur)fauet hydropicis , & dentes minus confi- dentes firmat. Quidam nigredini viridem ac rubeum Sc alios colo- res alfoctant,vt Pontcus lapis, qui(vr fertur jficuti colo- ribus ita virtutibus abundat. Quidam nigredine rariori aun colorem fuppofitu vi- dftur tegere, vcChryfopagion gcma«qu( ob id in tene*, Vniucrf. Inft. ad hom perf. 200 bn, longe fplcndidior cll quam in lumine. Quidam afficiantur albedine obfcuriori fimiilque gutii» aureis afperguntur.vt ChxyfopalTosrfuMac ma- gna: etiAimationts. Quidam albedinem nigredini carneo colori con- mngunt , vi lapis Sardonii , qui componitur ci Sardio rubeo «r Onyce albo 8r nigro. Sardius autem Onychi. 01 malitiam in eo comprimit. Quidam albedim rubedincm.ac purpureum colorent a/rociant.vt Sclcnttcs lapis,cui(vt diurnus) etiam viri- dis color ei quorundam fenrcntia aptatur. Quidam virides guttis fanguineis arperli , vt lapis E- venenj vjlcre dici,u' * b> Quidam virides venis rubeis lignati, vt talpis lapis ZiZ'rn— hic fimiU‘cr ^nguinis fluxum Quidam virides maculis albis afpcrfi , yt Orites , nui etiam niger inucnitur. * Diamon lapis duos Iridis coloret dicitur referre, ve- nenaque pellere, ac febricitantibus pro defle. col,orib“ fpwguitut gemma Amanriur , qui (*ttraditur)venenumo,nneeip«llitfeurcprlmit:fcu pis Exacontalitus.quem dicunt neruis obefte. Prxter has colorum diffei frias euenit.vt lapidis pre- tio», qui vineum colorem referre folent, aliquando Vm- ^ianr» vUa?d° ncbulas«Pjl‘»>plttmbagines,« falj pa. nintur.Vmbrr oriuntur, dum materie parscft al.qufi,- doobfeunor, nebula .dum magi, accedit ad albedinem. ili vero , qui pmipue f phiros afficiunt plumbani- nes, quibus Smaragdi folenr dchonellari , ac Sales e* alienorum colorum caulis prxter naturam adiunttis in- nci (olent. . Mgem vuujjr Ahu,tpuftr.crA,,t*r rx urru .y<0/ pumAj Acfmtmbns. A V r D V « contemplationi, ralium.alumi- num,ac eiiciorum quar eundem ordinem io- gredr v,dentur«n.empla,io,n„eaen”rt Horum ideo plurcs ordines funt, quoniam Ii' ...a I ..Ia caliditatc oriamur . illarum rJ™ ■ plurcs differentias recipit iterrar liquidcm Sc aqTJS remes. ex quibus horum materi, fumiiur.ea rt,?onerf focari folenr vt quandoque aqueum tcricum erced , quandoque terreum aqueum fuper et, quandoque «iiin illorum alterum feuvtrunque cx putredinis gradu di ftinguarur. Dum aqua plurimum abundat ac pere dmis parum admodum continet, r,| purior generari fl" Ictihuic enim materiam prfbcnt aqux quibi. I’ ' i ac crallzrih]l3,inn— 1 .r terrcftrcs ac cralf* exhalationes immifeentur ob vehememln “ caloris vim qua rerra eidem aqux IW immutatur ihxc ncmpeduu.combuiiiurmf j ad falis deduc, formam. Sal fn qD" dicitur ac crilhllo fimili, eft .generarurex mafefuT 1 gis terrea fed puriori hoc ex eo pjtet .„.„1” ,mi' refoluirurex frigidi Se humidi appolitioue vrffil l,Un, muni, aqua diflillarite , terredre «maner. ’ SaltmW momacum. quoniam magi, ri) perrp,cuu,.c. ?„bh„ eft magis putrida Sc foetens. h«c id argenti Alumiuri aurem daurur fpecies plurcs. *££ aqux iam commixtum. Dum materia adhuc magis cerrea eft ac magis puer*. da,ca* 201 da,calori$ vehementis vim firmius recipit ac diutius re- tinet* ideoquc ad illorum formam deducitur qux Atra- mentorum nomen obtinuere * quxquc ob cafdem cau- fas magis aerea ac magis vnduofa func,atque etiam pri- mo liquida func,poftea vero coagulantur, ita rame vt cx calido, dr humido iterum difloluantur. Caliditas vero ab his imbibita maior ac minor cft, pro maiori ac mino- ri tenear panis tum fubtilitate tum digeftione. Itaque atramentorum fpecics plures dantur , qux ficuti differunt in caliditatc,ita etiam tn coloribus di- uerfafunt- quibufdam enim albedo ineft, quxdam ad nigredinem tendunt, quxdam rubei coloris funt, qux- dam citrini, quxdam virtdii:& hxc a quibufdam vitrio- la vocantur. Inter fufea autem illud efficacius perhibetur, quod (i auri pulucte fpargatur auri fplfdorcm refert. Dum tcr- nr portio adhuc maior cft, & comburens caliditas vehe mentior .arfenicumgencrabitur.hoc enim tenex natu- rxcft ac vehementer combuftx quare aquea illius pars ad fulphuream vnduofitatem collipatur. Quoniam ve- ro huius combuftionis dantur gradus, Ideo arfcnici plu res fpecics reperiuntur , Se hx colore etiam adinuiccm diftinguntur. quoddam enim album cft , quoddam ru- beum, quoddam eurinum quod aurum pigmentum vo- catur. Sulphur cx cifdem foetetibus elementis generari ma- ximus illius faetor dcm6ftrat.Pr$terca ipfc tulphur qua- tuor elementorum naturam manifcllc complebitur, na attradiuus & nenetratiuus cft. quod cx igneo cantum deduci poteft facile inflammatur , quod acris naturam demonflrat ex ignea caliditatc liou.tur , quod aqueum cft atque in puluerem deducitur fimulque clixabilis cft ttrream arguit naturam-Gencratut igitur ex ea terra & ex ea aqua qux exteris omnibus compar jtx magis funt igncx, qufque fimul exterorum Elementorum naturam redolent, atque ad eandem facilius deduci poilunt.Sul- phuris materiam magis terream elfe quam aqueatn , cx eo colligere licet quod adhxrcns fir, atque illius fublli- tia non tantam vnduofa confpiciatur.lcd etiam vifeofa. Licet autem fulphur vim igneam interni contineat, no tamen ea ratione continet vt fc extendere ac ad perfe- riorem formam deducere pofsit, ficuti feminibus con- uemt : Ted illius caliditas ita aqueo copulatur vt i pia ae- rea fiat, ab aqueo veto expellat omnem aqueam fi igidi- catem fine qua ferinentatio non datur, fcrmcntatione veri omni dc medio fumpta no datur pafsio , qux com- munem tum agentis tum patientis rcfpiciat bonum, ne- que id retinetur quod Ictninali virtuti prxcipuccon- venit. Illius tamen adiua virtus inutilis aut vana non erit, nam aditanda conucnicnti frigido ac humido, licet ex terno, ignea vi accedente in eo coagulandi ac conco- quendi vim exercete poterit. Aqueum eiufdcm lulphu- ris ira igneam caliditatcm imbibere folct.vt fimul agat non tantum in tcrreftre aqueo immixtum, fcd etiam in humidum. Id excitttno fulphuris colore demonftra- tur, atque etiam ex cxrulca ipfius Hamma ac lenta com- buftionc. Sulphurcm tamen in argentum viuum propriam vim dcccmifsiml c <?rccre ex eo patet, quoniam argentum viuum fulphuri ea ratione tcfpondeic videtor, qua mu- lieris menflnn rcfpondcnt virili femini, vel virilisfe- minis corpulentia eiufdcm Igncx virtuti, nam argenti viuio ateria deduciturexcifdcm elemetis foetentibus acpotrefadisdicet fit magis aquea quam terrea.talia e- himterrea & aquea a calido fimul agitata fcd non con- fmnpt a,3c ardiori amicitia ad inuice copulantur, & ob diuturnam defatigationem ac ludam terra denudatur undem attradiua,aqua verohumedandi virtute. Eue- nic igitur vt terrx portione excedente portionem aqux conftiouatur quoddam mistum, cui vnduofa fublhntia *xtemcconucnit , quodque propria fulphuris materia cenferur : nam calore ingrauclcentc , igneam virtutem Imbibit, Sc ad fiilphuris formam deducitur. Aquea verb i portione excedente oritur mixtum * cui vnduofitas in | terne eonucnic * Sc argenti viui materia eft.num caloris Contemplatio IUI. Pars II. I 202 vi accedente , aeream portionem cotlig^pcrducjtur- que ad formam argeti viui, quod ob aauci excedetis Sc aerei vim eft lummc mobile ac fumm£ fplcndens, Sc ob vehementiorem terrei frigiditatem maxime gTauc , Sc intenle album : interna vero argfri viui vnd'iofi«as ci- mixtum terreum ita amplexatur ac retinet, vt neq; flui- da aqu$ vis ab eo vila ratione amoucn.nequc ipfius ter- reum ab eius vnduofirate difiungi pofsit. Euenit igitur vt idem argentum viuum igni appofitum,fivndcqua- 3ue inclulum non fit cuaporans, totum terrclhe fecum eferar, nihilque cx eo remaneat. Si vero vndequaque inclufum euaporarc ac fugere no poteft, non exnccctur neque induretur, fcd idem femper maneat. In Itor fi au- tem vtroque moralis virtutis prxclaram imaginem ob- iicit,amicitixque pixfcrtim,du inimica vis vrget. Vin- citur tamen argetum viuum i ftilphurr, quali a commi- litone fimul capto, natura quidc ignobiliori, fcd quonia vidoriam tyranno conftntit, in pixilanrioii ordine co- llituro fulphur enim, licet cx materia magis terrea ma- gis pafsiuum fit, nihilominus quoniam igneam vim am- plexatur * agendi partes exercet * concurrentcquc vir- tute eiufdcm caliditatis igncx , argentum viuum prius glandalofum reddit , mox omnino coctcct dcuincuquc, metallotmn formis quafi catenis lupet indutiis. De metallorum caufis ac generatione. Etuioitm materia funt arenf ac are- t&p narum puriores aqux. Id non tantum exeo IhIOTB liquet quoniam vnaqufquctcrratu&r aqua- 1 rum fpecics certas aliquas mixtorum formas neceiTario admiitittarcnofa veto neque lapidibus, ne- que falibus, feu exteris eiufdem ordinis, neque viucn- tibus materum pnbent : led etiam quoniam aienarura tum graiicdo, tum fplcndor, purioris aqux vi acceden- te, metallicam natura manifcllc imitaturae pollicetur. Prxtctca experientia ipla cedatur, aurum inueniri inter arenas qux aquatum dreurfibus abluuntur*, licet nulla fit certior coniedura, illud defetria locisfuperioribus. Itaque afferendum cft cxeifdem arenis gcncrari:calidi- tas fiquidem, quam ex cxleftium luminum virtute cficL piunt, aquarum decurrentium frigiditate includitur, vt exhalare non pofsit. Itaque in fcipfa reuerfi vehemen- tius igncfcic,totamq*, arenarum malfam fermentat, ran- demque terreo ex aquarum frequentioubus ablutioni- bus magis ac magis attenuato ac deputato, ea ratione concoquir, vt cxleftium luminum virtute accedente ad auri formam perducat. Si quis autem afferat, ex his aquarum ablutionibus tam fulphuris quam argenti viui naturam ad optimam depurationeae attenuatione pcrduci,huic dcmonftran- di onus adiungendum erit, quonam pado fulphur & at gcnrum viuum, qux ex elementis grauioribusputrefa- dis generari conflat , iuxta huitmnodi arenas confti- tuantur, cOm manifeftum fit fluuiotum decurfuspu- trefadionem expellere, ipfique atena ex proprix na- turx vi omni putredine carcat. Accepto autem arena- rum terreum aquarum ablqtionibusdepuratum , ac cx purioris aquei iinbibitionerarcfadum,atqi 'vt didum eft) fermentatum concodumquc ,autum efficit ambi- gendum non etit quin extera metalla ex cifdcm gene- rari pofsinc i cum prxfcrtim communis fententia fit, metalla omnia ex eadem generari materia, ac inter fe tanquam magis Se minus purum differre, ideoquc circa lariter generari poffe. omne fiquidem inconcodum concoqui , St omne concoltum ad inconcodionf de- labi folct. Neque tamen ccrgiuctfamur metalla, fulphu- ris concurrere virtute, cx argento viuo generari: fcd id tantdm fuftinemus, priotc illorum generationem re- dam, ac Naturx ordini maxime confonam cifc: hanc vero quodammodo obliqua , ficuti etiam in pluriu alio- rum generationibus eucnirc mamfcftfi eft.Natura enim faleri lfsima, dum quotundam generatio rarior aedift»- ciliot cft , nouam aliquam eoiundem generationem cx A- >i). 20} Vniuerf Inft. ad hom. perf. 204 obliquo conflituit: quod In metallorum etiam genera- tionibus euenire putandum cft. Neque vero dilTbnum erit,, in obliqua etiam metal- lorum generatione, arenarum ac purioris aqux vfum admitti, cftm prqfcrtim experti affirment aurum purifsi- mum, argentum, xs, ftannum, plumbum, ac ferrum, ex durifsimis lapidibus fxpe accipi, quandoque lapidis fubftantix immixta, quandoque vero ab eadem omnino fciundta , haud fccus quim grana auri qux inter arenas inueniri folent. Quacunque autem ratione metalla ge- nerentur, in illorum cSftirutionibus vis frigiditatis ca liditati ex nccefsitate fucccdit.nequc enim abfque con- gelatione conditui pofliint: Sc ipfa metalla ita aquea ac cerrea funt, vt careant ignea caliditace, ignea ficcitatc, & aerea caliditate. Generantur tamen d calido , quoniam illorum mate- ria, fiue fumatur ex ar cnofis vberius madefacis, fiue cx argento viuo , veri aquea ac terrea cft, neque abfque ignea caliditate concoqui ac ad certum temperamen- tum perduci poteft, licet hate caliditas proprio munere prxftito vndcfi aerea caliditate cx necefsitate recedat. Id veto, dum viget, facile prxftare poteft ex fulphuris ac argenti viui temperamentis mutuilque adlionibus ac pafsionibus, ex quibus metalla dicuntur oriri, fulphu- ris enim terreum excedit aqueum: econtra, a genti viui aqueum excedit terrcum.fulphur prxtcrei continetv- trafquequJitates aereas 8: uccitatem igneam. Argcto viuo accedit aerea humiditas, fed valde vifeofa. Igitur dum fulphur igne concepto agit m argentum viuum,& argiti vmi vis excitata infurgit , tam in fulphur quam in ignem , triplex ludia conftituitur. nam horum trium vnumquodque ab aliis duobus vtcunque fouctur & vt- cunque oppugnatur- Ignis fouctur a fulphurc, quoniam ignea fulphuris Accitas aereaque caliditas igneis qua- litatibus mite confentiunt, atque etiam quoniam ae- rea fulphuris humiditas igne* caliditati pabulum pne- bct. fouctur ab argento viuo, quoniam argentum vi- uum ftmiliteraduerfatur fulphuri,& piopriatn hunmii- tatem aeream non pleni fed aliquo patto illi dcpaiccn- dam concedit. Idem ignis manifefte oppugnatur tam d fulphure qulm ab argento viuoinam terrex Se aquex illorum qualitates igneis qualitatibus aductfantur. ,Et 111 hac quidem oppugnatione fulphur ac argentum viuufum- me confentiunt ac Abi inuiccm faucnt,quanuis fulphur aqueiexcefTumab argento viuo comprimere intendat, & argentum viuum calidis ac Accis lulphuns qualitati- bus aduerfetur. Ex his omnibus cuctut , vt lulphuris ac argenti viui qualitates magis conlonx fe inuiccm quam araifsimi amplexentur , ipfoque igne ob p-buli defe- dlum tandem cxtindtp, in hxc , quafi in quxdam foede- ra confentiant ,vt omnino cxpulAs fulphuris Accuate ignea, jercaquc caliditate, refragantur tam terrex qua- litates fulphuris quam aquex argenti viui: argenti vero humiditas aerea, fed valde vndtuofa retincatut , vt ea adiundia qualitatibus fuperftitibus,refradlis tarac , cer- tum aliquod metallum pro variis harum qualitatum gradibus conftituatur. metalla enim fulphuris ac arge- ti viui naturam ea ratione continent , vt m illis argenti viui dignitas ac nobilitas refarciantur,ac longe fplcndi- dius fulgeant, hxc tamen omnia accipienda funt tan- quatn confummanda non humana arte > fed Naturx vi, ac cenis temporum intenullis, agentiumque lucccf- Aonibus. Capvt VL De met diorum Jpeciebus ac proprietatibus. Nm metalla plumbum magis lutulentum ac aqueum eft. caliditas quippe vel czlcftis velfulphurea coagulationem quidem perfi- cit, fed parum digerit , idedque ob fummam mollitiem externos humores imbibens augetur, facile fluit, cftciorumquc mcullocum impuriora ad fc cotra- hens.illa purgat, nam fimul cornbunimur.Stannum dif- fen a plombo, quoniam illius aqueum purius eft Se ter- reo vehementius ligatum, ob id facilius corrumpitur» balbutientem complexionem habet, exteris metallis admixtum ea fimiliter balbutire facit, ab illifquesufert dudlibilitatem. Horum metallorum vtrunque ob humidi copiam ex- teris metallis eft mollius ac minus fonorum. Argentum optimi depuratum cft ab humido crafsiori indigefto atque enatanti: efTentialis enim ac radicalis illius humi- ditas cft valde fubt ili$,8r i terreo optimi imbibita. Ita- que durum ac ficcum eft, licet fub terra molle inueniri foleat: nam terrx circumpofttx humiditates imbibit* illi afsiftunt. Conuenit argentum cum ftannoSr plum- bo in albedine : magis tamen album eft.quoniam ipfius terreftre eft magis tenue , magis lotum ,ac magis di- geftutn. Eifdi lationibus maior eft etiam albedo ftanni quam plumbi : hoc enim ad fuftum vergit.fcrri tam tcrrcftris quim aquea pars p&dcrofa admodu ac immunda eft. cx quo redii coniedlare licet ,atramen(ofjm materiam in eo contineri. Illius etiam tetreftrc cft valde aduftufa ac fuliginofumddcoque ex ignea vi mollefcit tanium ; non autem liquefeit , mfi forte ignis fit valde vehemens , fa- buloq-, ac fulphure afpcrgatur. quod A antimonium fo- perponatur celerrimi liquefeie, fubtiliora; illius pars Chalybs appellata cft.Ob eandem tertei aduftioncfec* rum nigrum cft , & rubigirti fubiicicur cdm plumbum &ftantium fqualorem ac lorditiem tantummodo cftn- t rahanc, licet plumbum magis. Argftum autem purum non lordcfcic, fed tangentes tantummodo tingit. Ipfa vero ferri rubigo ideo terrei , quod in ferro eft, aduftioncm confequitur, quoniam aduftio continet vim igneam, qux diifuia humidum confirma ac terreftre re- linquit. Hoc ex eo etiam patet, quoniam ad rubiginem vitandam olei delinit 10 confert illius Aquidi aqueatr. fummi digeftum fimul & combullionis vim comprl* mit,5£ quatenus aliqua ex parte excreetur illi tribuit pa- bulum paratius. Aris terrea pars Se impura eft & vehementer adufta: illius tamen aqueum fubtilius cft. quare citrinuscolot, qui fortem metallorum concodlionem confequitur, in eo obfcurior redditur, atque ob ciufdcm combullionis vim femper magis ad nigredinem tidit quod in xre ve- tuftiori facile intueri licet. Eadem etiam ratione xs ipfum propriam rubiginem patitur. Auri terreftre 8 c aqueum funt valde pura.eandcmq; ob caulam etiam Abi inuicem vehementer adhxrcnt.in eo enim qualiutes,qux argento viuo ac fulphuri com- munes funt, fummam concordia obtmuere.hinc fadlum eft , vt nullam admittat feu ob combuftionc rubiginem, feu ob minus perfedam digeftionem fqualorem, fordi- ti^mue qua tangens vtcunque tingatur. w E ifdcm caufis aferibendus eft auri color flauus feu ci- trinus , qui tcricftris minimam combuftionem ac fum- main expanAonem manifefte demonftrat , fitnulqi con- uincit partium copulationem firmiorem ac robur inter- num. Iraqucaurum combuftionem non patitur, nam illius terreum purifsimum Se aqueo optime afibeiatum, ea ratione ipfum aqueum colligit vt aS ignex virtutis aggicfsionibus fit fumme tutum, neque ad cuaporacie- nem perduci poisir. Ob id aurum igni appolitum li- quefeit quidem, fed parum fumi emittit, qui etiam fua- uifsimum odorem fpirat. Et hxc quidem aurr tan- quam metallorum omnium perfctfifsimo,propriifsima funt: cztcra namq, metalla , fi vehetnentior ignis acce- dit diutiufqi pcrnftat , comburuntur ac in calcem tran- I eunt, facilius tamen ac difficilius, pro maiori minoriut tcrrcftris copia, necnon pro perfediiori impetfediort- 70 ue ingredientium copulatione, plumbum enim & fUri- num non ex terrei copia, fed ob copulationis defedum facilius comburuntur. " ' / Ferrum non ob copulationis defe^um, feu ob terre- ftxis excc/Tum ac impuritatem igni diutius non refiftit. As, quonia teriei minus cotmet,* partes plenius af. focut, exteris difficili* calcincfcit.inquo tjmcab argf. r !C 05 lociccditur , quoniam Ttrique ratione iris tempera mentam foperat. Eadem proportio leruatur tclpcdlu esthalatlonum.Ea enim , qui oritur ab argento igni ap- poiito odorem quidem ingratum continet , fed nullum roetorem. Plumbum & ftannum ab aquei copiam non fumme fortem ,n 8 c ferrum quammaxime fumant fimulquc foe tent, quoniam illorum tetreum eft magis combuRum plurimumqueob id amari (apotis compledlitut. Aliud etiam lingulare auro conuenit, «fcilicet in argento vi- uo mergatur, cdm citera metalla omnia fuper illud na- tent. Id autem cuenit non ramum ex maiori grauitate auri, fed fottalfe etiam quoniam argentum viuum opti- ma ratione deuincit , atque illi quammaxime confo- num eR. Omnibus metallis commune efl perfpicuitate carc- re.fcd luciditatem complcdlirterreifiquidemvisaquco aqualior illius petfpicuitatem ea rationcobtundit.vt lu ciditatem non adimat. Eafdemob caufas metallis conuenit liqucfafla aliis non adbitere , neque alia fcu humeftare feu inficere, vt citera liquida. Illotum nempe lictum 8r humidum ea ratione fibi inuiccm confentrunt, vt ficcitas retra- hat humiditatem ab humedlationc ac adhifione,hu- miditas ccontra rcuocctliccitaicm ab omni confificn- Silentlo amem demandandum non efl, dari quidam mixta qup metallicam naturam vtcunque inudantur, fed plene non airequuntut.fimul enim ad lapidum natu- ram defleSum-Hcc duotum ordinum videntur clfe.qup dam enim metallorum generationem priceduntiqu* dam eandemfequuntur.Priota Marchcfitae nomen ob- tinuere,neque aliud funt quam metalla impcrfcfla ac Horum igitur totfpecies dantur quot metallorum, quorum etiam pondus ac colotes tefetunt : ex quo me- tallicam natutam imulari videntur. verumtamen ex eo 3uod non liqnefcunt,ad lapidum vim dcficdtuntrSr eiuf em generis Antimonium cR- Qui fequuntur metallorum corruptionem , duorum ordinum flmllitrr funr. Quidam enim oriuntur ex me- tallorum combuRionc, quidam ex interna eorundem corruptione. . Primum ordinem ingrediuntur, Cadmn, qui nihil a- lind cR quam metallorum combuRotum (uligo in locis fublimiortbus ac concauis coaceruatarPompholix.Spo dium, qui Cadmii naturamCapiunt.ls vRum , 8c fimi- lia , qui ab aliis diligtntius enumerantur ac expli- cantur. ... c Alium ordinem ingrediuntur £rugo , Scotia , or huiufraodi plura.qu; ab aliis fimilitet accuratdperfcru- tata funt. Contemplatio De vutenrtmn /emimhu Jrijue illorum ctujii ac generatione. IvatrrivM feminibus, vt didam eft.ma- tcrialh fuggerunt terr* pinguiores , non ta- men faetentes,atqueearundem aqux.Oriun- tur autem femina in terta tam emergente Jiuim aquis fubic&a,atque etiam tam in terr* feu aqua upe^wicbus , qulm in vtriufquc intimioribus . Hic fetftinum generationi decem iUimC deferuirc poffunt. quoniam iUarum partes omnes ita terreum 5 c aqueum continent, vt fittiul aereum aliquod vel a&u contineat vel quam facillimi admittere poflint: idcoque,dum Cf- Icftium luminum calefaciens virtus accedit firmiufquc infiftit, aerea illarum caliditas aliquae* parte ad igne, deducitur caliditatcm , qu* abundi nutritur e* ac rea humiditateciufdcm partibus interna .ficutiipfac tiam aerea humiditasafliduc reftituitur abaquea hu- mtditate , qux ab eiufdcm caloris viobtufior redditui ac ratior, &acrex natui* proximior. H* vero tum igne* tum acre* qualitates ita fc mutuo fuftinene ac 206 fouent,vt neque ab aquea n eque i ferrea frigiditate f f - damur, quin potius ab cifdem fimiliteriam rcfradlisfli- pantur ac roboratur. Igne* igitur caliditaris adfiua vir. tus neccllarib St interni infigitur , Se cxtrinfccc agit, iamque circumdantes partes concoquere poteft , ac ad certam aliquam feu piant* feu animalis formam perdu* cere.Ciim autemterrarum pinguium.fed non foetentiu, partes line quandoque limof* , quandoque non limof*, Se aquarum eiufdem ordinis quzdam fint dulces, quxda lalf*,dulciumque nonnullx magis, nonnulls minus c*- nof* ; accipiendum vidctur.terras limofas, 8c aquas feu falfas,feu magis exnofas, feminum conceptioni aptifsi- maselfe: nutriunt fiquidem vbcrius inieaam calidita* tem humidi vi , nifi fortafle ex exceflu obruant vel red- dant infirmiorem. Marium etiam aqu*,viucntium& animalium femi- na decent ifsimc foucnt, quoniam ob falfcdinem ct affio* res funt.Scextcrno calido promptius afTociantur.Quan- uis autem femina fint quammaxime obnoxia tam im- pedientium qulm corrumpentium viribus, & ob id val- de infirma , lapidum umen ac metallorum dignitatem longi excellunt.nam ex interna virtute feipfa ad perfe- riorem formam ac edendi modum deducere poliunt, quod lupradiftorum nulli conuenit. Eadem ad planta- rum ac animalium formam perdura , noui feminis cd- ftiiuendi virtute vtplurimdm pollent, quzdam etiam huiufmodi funt vt dari non po(sint,nifi prxftantior qui- dam diuinx virtutis vfus prxted.it. neque enim illorum E fle ex folius Natur* communis exto 1 iimque ni jniftcrio cflfufa virtute pendere poteft. eiufmodi funt hominum ac perfcdtiorum animalium femina 1 fortafTc etiam ar- borum ac plantarum perferiorum, horum enim nul- lum fubfillcre poteft ,nifi przcedant feu homo , feu animalia , feu aiborcs , fcu piant*, ex quibus dedu- cendum eft. Ex prtmx autem fciemix conftitutioni- bus fjncitum efl, talia fingularcm diuinx viitutis ex- tentionem & vfum expofecre , neque cx folius Natur* communis vi pendere, vt alia qu* abfque vito feminis vfu pafsitn conftituunrur ac generantur. Ex his omni- bus icminum licet fumme infirmorum dignitas plene confirmatur, neque enim in dubium rcuocare licet, quin Entium dignitatem prxeipue meriti debeamus, non cx diuturniori perfcuerantia,fcd cx cminentiori a- gendi ratione De plantarum differentiis communioribus ,ac de hu qu* illarum vnamquamque'ejfennaluer con comitantur. Is qu* ex femine ortum ducum, feu piant*, feu animalia fint,& fiuc illorum femina con- fiftant ex materi* cena dilpofitionc, commu- nis Natur* vi fola concurrente, fiuc ex iam co ftitutis plantis ac animalibus fint deducenda, commune eft,infigniri interna concoquendi virtute, cui propriiffi mum eftfeiungcrc vioential non viuencibus. fc.fdem etiam commune eft,conllitui ex certa aliqua magnitudi ne ac figura»non autem ex quacunque , vt imperfc&io. ribus conuenit.nam corpus indefinitum aique inordi- nati extenfum ab interna Se parua feminum virtute ad decenti perfettionem dirigi ac perduci impoOibileeft. Viuentia vero omnia/cu plantarum.feu antmaliu ordi nes ingrediatur ad duos ptzcipuosordines(vt videtur) deducenda funtob matciut differencias.hxc .n. ita ter- rea Se aquea cft.vt in fuo ordine magis aquea quim ter- rea effe pofsit. quodillis feminibus conuenit , qu* ge- nerantur in mari, fcu in aliis aquis , vel certe fub aquis & magis terTca qulm aquea, ficuti illis feminibus ac- cidit qu* oriuntur cx terris omnino emergentibus. Si- quis autem hos duos viuctium ordines confcrat,faci 12 afTentietur,ea qu* magis terrea quam aquea funtref- pondere dexter* animalium pani fcu fexui mafcuhno: Ula vero qu* plus aquei quam terrei cotinct, liniftr* Sc h. iiij. Vniuerf Inft. ad horti, perf. 207 fcxui foeminino: priora fiquidem fimul calidiora & fic- ciora erunt , quod mafculinam ad dextram virtutem condituit , poderiora aurem frigtdiOra 8c humidiora, quod finidram ac faemtniifam naturam arguit. Et ho rum quidem ordo tam ratione materi* quim ratione formz 1 prioris dignitate longe dtftabit , fcd illum ref- pedu numeri vtcunqueexccllet.lraquc perfedtiora vi- uentia ncccfiario magis terrea erunt quam aquea: im- perfediora ccontra , qu* fummam latitudinem habeor, erunt magis aquea quam terrea. Quxcunque etiam v- trique ordini fdnt communia, eandem perfedtionis di- 1 ftindionem obtinebunt. Nam magis aquea funt imper- fcdiora,& magis terrea pcrfettiora. | Sed contemplatio ad plantas contrahenda iam eft: , piant* enim ratione form* ab animalium perfectione deficiunt , ideoque primo loco examinandx funt. Ha- 1 rum differenti* fpccicfque prxcipux ad quaternarium numerum (vt videtur )dcducend* funt , ea tamen ratio- 1 ne vt nos non lateat illarum vnamqjlumqucpluiibusia- ! tionibus didingui poffc>fimulque continere plures fpe- 10 cies,qujrum accuratior enumeratio ac explicatio & hiftoriam pleniorem & contemplationem acutiorem expofe it, quorum neutro nobis inprxfcntia incumbere licet. Harum fpecicrum illa erit impcrfcdillima.qux fu- mitur ex fimpiicis concoquendi virtute. Quapropter ficuti dari non potcd abfquc alicuius feminalis virtutis vfu,ita a exteris perfediotibus feiungetur , cdm tamen perfcCtiorcs abfque illa nulla ratione confidant. ImpcT- /cCtilYimx proxima(ni fallimur)ctit virtus, qua externa ad interna attrahi pofTunt. Hxc ideo concoquendi vir tutem tutatur ac perficit , quoniam piima concodtione pcrfcCta, nifi nouum ac externum concoCtibilc attraha- tur , concoquentis virtutis vfus ac virtus ex neccftitate deficiet. Tertium locum obtinebu virtus, quaviuen- cia certum aliquod opus perficere pofTunt , feminis fci- licet ac certi lrutius maturationem: 6C feminaris appel- lari pollet. Hxc haud fccus attrahendi virtute m perfi cit quim concoquendi virtus ab attrahedi virtute per- ficitur : tunc fiquidem concodio fimul que attraClio de- centiifirne cxercentur.cdm perfectius aliquod confum mare pofTunt. Quartus ac perfediflimus locus illi vir- tuti tiibucndus erit, qux viuentia temini» fcu fr udius maturationem fxpius repetere folent : hxc fiquidem no dilfimili ratione fcmtnalera virtutem perficit, quam artradiua virtus concoquendi virtutem perficit Ipla Vero perfici non potelt ab aliqua fubdanciali yirtute qux intra cotpoicum operandi modum detineatur. Harum virtutum fubftantuliun» vnamquamque afTo- cianteircntialitctquc cohfequuntur dur alix virtutes, qux fi viuentia Simplicibus clementis comparentur, Jiroportionc rcfpondcnt adiuis ac paffiuis illorum qua- itatibusac proprietatibus , ficuti etiam fubdantialcs eorundem viucntium virtutes ac formx referunt ac i- mitantur moucntem Sc omnino formalem elemento- rum virtutem. Impcrfediorcs qux impeifediori con- coquendi virtuti cfientialiter fuperadduntur, fi rede conicdamus, erunt virtus amplificandi & virtus ter- minandi. Hx ideo concoquendi viituti adhxt cnt,quo • niam nifi ignea feminum virtus humidum aereum at- que aqueuin fibi adiundum calcfacctet , totamque ob id maffim ad ampliorem magnitudinem extenderet, Se nifi quatenus ad vltcriora non fit procedendum, cande mallam fic extenfam certis finibus concluderet, conco- dum neque vntim elfct , neque ccitum clfcndi modum aflequeretur. Virtutes qux attrahendi virtutem cfientialiter con- comttantur , erunt vittus didribuendi ac vinus for- mandi. Nam noua attrad o tunc tantummodo redii exercetur, cdmconcoda interne diflribuuntur, & re cipientia vna cum receptis certa aliqua ratione for- mantur. Euenit igitur vtexdcm hx vntutes non dilfi- mili ratione ad vltcriorcm confu minationem perdu- cant amplificandi ac terminandi virtutes concoquen- tis virtutis proprias , quam ipla concoquendi virtus ab attrahendi virtute perficiatur. Nam expanfio fcu exten fio tunc longe pctfcdius excreetur , cum compicdi* 20* rui didributionem ad partium lingularum commodum. Similiter etiam terminatio longi nobilior erit , fi cer- tam prxtcrea formam intendat. Virtutes qux cfTentialiter adhxrenr virtuti feminis fcu frudus conditucnJi, videmur efle virtus qua vi- uentia certam fedem condituum proprio calori & a- gendi virtuti, & virtus qua partes pro totius commo- do ab inuicem vtcunque feccrni pofTunt ad totius com- modum.Priorem colligendi , pofterioretn difemdendi virtutem rede appellabimus. Hxideo vinuti femen conditucnti cfientialiter affidunt, quoniam ficuti agens quod propriam virttftcm non colligit ac firmat, feminis conditutioncm exordiri non poted : ita nifi feccrnendi ac difeindendi virtute polleat, neccdario deficiet i per- fedta feminisconditutione. Qua ratione contrahendi virtUs perficiat ac roboret diftribucndi virtutem,idcmque difeindendi virtus prx- det formandi virtuci,vnufquifque ex propri; ingenij vi intueri poterit.Virtutcs,qux cficntialitet annedtfintur perfedtiorum viucntium virtuti corporeum agendi mo- dum non tranfeendenti , illi fciliccc qua plantx femi- num emiffionem repetere polfunt , ni fallimur, fant vir- tus profundius radices infigendi, ac vittus qua proprias partes renouare folent fcu etiam abfque vllo feminis vfu nouam fobolcm parare. Id dccemiffimum erartnam pod feminis condirutio- nem impoiTibile ed plantis nouas ac firmas vires fu p- peditari, nifi illarum radices infigantur profundius, & nifi cx radicum fic infixarum vlu pluribus rationibus germinare pofiint. Deducbui vuperfeth oribus viucntium ordinibus, (jhos rubei a ac fivtg ingrediuntur. Vsst AMTiAits concoquendi virtus cx- iciisimpcifcdior, quatenus ib aliis fciunri- rur,vitx potius initia quim vuam condi- tuit. Nam fcnicl tantummodo proprium aQia exercete poterit: prioii enim concodlionc pcrfcdla.cu ob attrahentis virtutis ablentiam nouum conco&ibile non recipiat , concoquendi adium ab illa repeti impof. fibile omnino cd. Viuentia igitur , qux condituuntur extali vinute, a perfectioribus feionda non tantum tmpcrfcClidimi ordinis erunt , fcd vitx ctfiam breuiffi- mx. Nam nata , vita datim deduuuntur , mediimque ob id inter viuentia & non viuentia naturam obtinet. Huiufmodi elfc tubera omnia fatis manifedum ed. Hac fiquiuem homogeneotum naturam imitantur.nam illo- tum partes nulla alia ratione inter fc diffetunc , nifi quoniam externx partes internis aliquanto duriores funt ob terrxcircumpofitx frigiditatem , qux femina- lis caloris vim ad interna detrudes externa liberius ag- greditur,qux ob id duriora funt ac fcabiofum afpcdlum referunt :id tamen in frigidioribus regionibus prxei- pue euenit. Nam in calidioribus regionibus exteriora ab interiorum mollitie parum recedunt , quoniam ter- ra circumdans vehementiori frigidiraft caret, & in- ternus calor parum refrangitur. Differunt etiam tubcTa a exteris mixtis , quoniam carneam quodam padlo naturam adepta funt , ideoque Se comprcfiionem admittunt ,& apte nutrire pc^func. Quod exteris mixtis impcrfedlionbus negatum cd. Saporem prxccrca , Se odorem habent non ex alicu- ius externi admixtione, neque ex fimplici combudio- ne, fcd ex propri) temperamenti ac propri* concodio- • nis virtute. Colore vt plurimum funt nigra, aliquando tamen al- bedinem referunt. * Viuentia fecundi ordinis, qux dirigendi virtuti at- trahendi virtutem tantummodo addunt , neque vllum prxtcrea opus intendant , pcrfedlam plantarum natu- ram adhuc non condituunt. Tales funt fungi : nam il- iorum cale* , fede tutiori carens , celerrime difiundirur atque 209 atque cuancfuic, neque propriam attrahend^ virtutem diutius exercere poteft. Itaque aliquali ifigcftionc at- trahendique virtute femel vel bis adaClum dedu&is, vnicum virtutibus difttibutiua ac formatiua totum o- pusquimbrcuiffimeconfummatur. Fungi autetn terrx parum infixi fupra terrx fuperficiem extolluntur , quo- niam attrahendi virtus concoquenti virtuti materiam, prout res exigit , aliquanto vberius fubminifirat,8c vir- tutes concomitantes non tantum expandere ac termi- nare , fed diflribuerc & formare poffunt.Itaque illorum humidioriatq, adhuc indigcfta materia iterum ad ter- ram vndequaque declinante , pilei trunculo inhxren- ti> formam vt plurimum rcfcrunt.Quidam tamen, quo- rum humidiras eft minus fluida.fpongiofi tedduntur,ac arborum paruarum fpccimcn continent, ita tamen vt ab horaogcneoruni natura parum recedant : fungorum namque radices vel nullxfunt, vel a totius natura pa rum admodum differunt. In illis qui pileo teguntur , cruculus a pilei natura in eo tantummodo diftat, quoniam trunculus aliquanti» folidiur eft , pileus vero mollior ac prcfiibilior.Vtraquc ramen pars pellicula circumuoluiturqux ab interiori- bus difiungi poteft. Pileus exea parte q«a terram ref- }»icit , ex humidi vberions affluentia totus in longum cinditur , riuulis frequcntiflimis ac fumme profundis i medio ad extremam partem dedu&is. Spongiofi verb pellicula non teguntur , fed differunt fimilitcr in folidi tatf. Fungorum digeflio tuberum digeftione impette £ior eft, quoniam dum e terta emergunt illorum calot i terra circumpofica non foucrux , 8c facilius cuancfcit, illorum tamen carnofitas, quatenus ex conucnienti ma icria deducitur, innocue nutrit: fxpc tamen fanitat obfun t,feu ob culpam proprix materi*, fcu o b circum- pofitas qualitates, qux ab illius rara ac bibula natura fa- cili admittuntur.Quandoque tamen Natura lpfa huiuf modi incommoda prxcauens , fungos obuoluit matri cula quadam accepta ex eorundem fubftantia minus di gefta, fimiilque illorum digeftionem fouens, plcnio xem reddit. Sicuri autem fungorum natura *a tuberum natura pa- rum diftat , ita etiam vcriufquetam lapoti quam odor? uod autem ad eoiorem attinet , fungi albi ac rubei Contemplatio . Qo< JPk I ^ funt/xpc etiam coloris fubcinericij , nigri autem raro Quod ex eo cuenirc putandum eft.quoniam illorum fe- mina minus terrei.magis vero aerei continent. Ori au tur enim in terrx faperficic. Tuberum autem femin. profundius figuntur ac plusficci terrei continent. Fungorum naturam illx etiam herbeculx imitari ac retinere videntur , qux conftkuuntur ex folio quodam circulari , adherentque terrx, petris, ac arboribus, quandoque ex parte inferiori , qux radicum etiam mu niafuftinct, quandoque trunculo quodam breuiffimo fupra terram elato: qux.lam etiam mulcol* omnino funt.Et priores quidem fungorum pileatorum, pofterio- res veibnon pileatorum figuram refertam. Tales herbeculx virides funt , vel quoniam continft aqueum magis immundum, quod illis prxcipub conue- nir qux terrx ac faxis adhxrcnr, vel quoniam illarum conco&ioperfeclioreft. Quod arborum mufeo prxei poc aptatur , necnon aliis mufeofis qux eandem natu- ram tciinenr. . t)e duobus ziuennum ordtmbn.* perfefltoribus, ad quos pertinent plants%arbujfa, at jite % » ,r rbores omnes. « L a n t k omnes , in quibus duabus imper- Cfe&iortbusfubftintialibus virtutibus, con- 5 coquendi fciliccr & attrahendi .tertia virtus a adjungitur .fetninifquc conftituendi vi pol- lent , plantarum naturam perfedie continent. Huic ac- cedunt , colligendi vinus , qu£ ad feminis exordia co- 210 ftituenda exquiritur, aevirtt» difeindendi , fine qua feminis fcu confummatiofcofeiundlio dari no pofTunt, Itaque tales plantat eam partem obtinuere, in qua om- nis illarum virtus firmari ac colligi poffit , ratione ab ea non diflimili.qua omnis animalium vinus fedem irt corde conftituit , idcoquc caulis ac cordis voce profet* ri folet. - Partes verb in quas exdem plantx difeindendi vim exercent, nihil aliud funt quam folia, vel lignea qux- dam imperfcdlx foliditaris.Seminisconfummatio, qux harum plantarum fubftantiali virtuti conucnit , fum- mum Naturx conatum expofeit. Itaque tales plantx femine confummato quam celer- rime deficiunt : carent enim quarta fubftantiali virtute, 2ua vires deperditf fcu fumme defatigatf rcfarciii pof* nr ac renouari. Quanuis autem hf plantf tali virtute dertiruantur, illarum tamen virtus plene vitalis eft. Itaque ficuti a- nima decetifTime vocari porcft.ita illius extinftio mor- tis vocem adepta eft. Et hfc quidem his plantis primo aptantur.ficutieifdemconiequenrer primo conueniflc iuuentus ac fcnc&us , necnon faniras Se xgrirudo. Sic- uri enim caloris interni fomes eft an ima, Se illius extir»- «ftio mors, ira eiufdem detentio ac vfus eft vita,vigor & confirmatio iuuentus, debilitas St remiftio fenettus, re- &a difpofitio atque libertas fanitas,non reila difpolitit» ac compreffioxgrttudo. Horum nullum imperfectioribus aptari poteft: tube- ra enim , fungi , Se cetera eiufdem ordinis, ficuti perfe- re non viuunr, ita morti non fubiiciuntur/cd marcel- cunt, Mixta , qux nullo pado vegetantur , non marcef- v cunt,led dilToluuncur. Elementa vcro,vt elementa, cor- rumpuntur. Cxtera etiam, ex quibus reda fcu non re- da illorum habitudo, viriumque intcnfio.fcu duninu- tio,pro fingulorum captu oriri folent, eadem rationem habent. Plantarum, quas tertium ordmemingredi dixi- mus,laduca Se fcopa exemplum prxbcnt : laduca nam- que in folia dtftinguirur , fcopa verb in lignea imperfe- ctae foliditatis. Sed ea iam exponenda funt qux conacniunt plantis fcipfas femine confedo refarcientibtis. Hx plantarum naturam perducunt ad proprix perfedioftis culmen. Nam prxeipuum plantarum opus non femc!,fed pluries repetunt: quod ve prxftjre poffint , ncceflario Se radi* ces profundius terrx infigunt , ne aut nutrimento faci- le carcant , aut nutrimentum fumme aquofum fit: Se ea virtute funt przditx qua partes , feminis conlummatio- ni deferuientes, facile renouaniur, ne harum feuauul- fio fcu interitus feminis repetitionem ac renouationem impediat:vel alix etiam pianrx abfque vllo feminis vfu conftituuntur.Hoc verb ideo videbatur fuperaddfdum," quoniam quarundam magnitudo fcu plenior digeftio feminum vfum difficiliorem reddit. In hoc plancarum ordine illx imperfedioret cenfendx funt , quarum par- tes fupenores paftim emoriumur, radicibus tanrdm ac cordis virtutibus adhuc fuperftiribus. Hx vcio iterum germinant , feu folia tantbm , vt cichorea arque alix plurimx,fcu lignea imperfcdx foliditatis, vt carduu9 Se lilium. Perfcftronim.qux femine confcdto ex fupe- tioribus etiam partibus viuunt, plurimi ordines dan- tur : quorundam emm partes fuperiores funt lignea quxdam , firmiora quidem, fed tenuia ac gracilia v Jdc, |uod in ipfoferpillo ac abrotono eucnit: quarundam adem lignea firmiora ac folidiora redduntur. Quod e- •iam pluribus rationibus, adque admodum diuerfis, ad- impleri folet.Ex quo effluunt dilfcrentix maiorum her- i>arum, fruticum, lubfruticum.lllx tamen videntur no- oilioresqux radices longe profundius mittunt , Se per lingularem fttpitcm feu truncum fublcuanrut, vt partifl difiundlionem decentius adimplere poffint. Tunc verb aliquando in ramosae furculos diflinguuntur , ac per coldem,vt proprix narurx conucnit , flores , frudtus ac femina propria parium fimulquc perficiunt. Quod ar- boribus omnibusfpalma vnica fortafTe excepta) cueni- reconlpicuum eft. lpfa verb palma diftinguuur non in ramos , fed fn panes, qux foliorum potius munia exer- 211 cent .* quas etiam certa ferie annedens fcipfa fubleuat vna cum parte fuperiori , qux capitia etiam vocem ob- tinuit . Arboribus t-nquam exteris perferioribus aptatur etiam cxpulfiua virtus, qux in altis aut nulla eft, aut ob- fcura val Je nam fuperflua mamfcfti exfudant. Rationes, quibus plantx ac arbores abfque femine renouandi ac rcfarcicndi virtutem exercete poliunt, pluritnz funt.Nam quarundam ramuli terram attingen- tes radicem emittunt : quxdam ex eorundem ramulo- rum inflexione, ii terra fuperaddatur, idem proflant, quxdam ex ipfo corde multiplicant, quarundam radi- ces ipfx expropria vi producunt germina» qux cuul- fionibusaptiffima funt , quarundam etiam noua fobo- les arte educi folec , dcciiis ac ex parte inferiori terrx defixis fcuramufculis ,ve ex ficu 8e vite, feu patrCvna- quaque, vt ex arundine, feu fi conex tenerior adhuc fit aut vifcofiotisnaturx, ramis firmioribus, vt ex fahee, fambuco, populo & olea. Tenerrimas etiam palmarum virgas radicibus affi- xas inBabilonicis campis adolcfcerc aiunt, necnon eiuf- dem arboris ramos dccifos in Grxcia more feminum fparfos, radices demittere ac germen producerc.Trun . cus quin etiam ,fi tnuerfus deponatur, folo madido exi- ftente , radices multis cx partibus expandere ac germi- na producere afferitur. Hxc tamen ad ampliorem ma- gnitudinem non perducuntur. Datur etiam generatio ex lachrynu,vt xquapij Se Illi). Qux his rationibus o- riuntur, longi celerius educantur ac longi robuftiores euadunt quam qux cx femine prodeunr. Quod etiam prxeipue in illis cucnit , quarum femina ita pariiafunr vt fenfuin cffugiant.Paffim autem femina accepta cx hU qux diutius viucrc poliunt , difficilius marccfcutit , & germinant. Qux vero oriutur ab his qux breuioris funt vitx , facilius vtrunque prxftant. Eadem eucnire folent nm in feminum conllitutionibus quim in plantarum ac arborum augumentis. Nam illorum femina , qux vitx breuioris funt.cxlertium luminum vi terrx facilius in- figuntur. Illorum vero , qux funt vitx diuturnioris , dif- ficilius , fimilique ratione hxc ferius, illa vero citius perficiuntur. Semina autem cx plantis ac ex arboribus accepta, antfc germinationem putrefeant ncccfie eft: tunc enim feminalis illorum caliditas cxlcftium lumi num calidiuti copulari & corpulentior pars tcrreftnan humiditatem imbibere poteft , tcrreftrique fr igiditate vndequaque dcfcnfa primx digeftioni materiam prx- bere.Semmum vis vt plurimam talis eft vt ex vno femi- ne vnica tantim planta feu arbor oriatur. Quod prxei- pue etiam cuenit rcfpcdu plantarum ac arborum perfe- diorum ,qux feminis ac fruduum couftitutioncs re- petere poifunt. Inter eas vero, qux id non prxftant, fru- mento,hordco,f.rre,miliip,8c ceteris huius ordinis (e- gctibusfingularitcr conucnitcx vnico femine turma- tim effluere. Ex quo colligere licet, fegetum naturam ab aliis omnibus plantis propria quadam ratione fe- iundam cife. Vniuerf. Inft. ad hom perf. C « . » r XI. De plantaram p.trt,bw tum ergamar jttonfinulari- biujc.jite eant udem munenbiu ac differentur. **a X iam conftitutis facile demonftratur , plan ' tas omnes tum tertij.tum quarti ordinis, ne- » ccffario plurcs partes organicas feu inftru- e mentales continere, atque in eafdem partiri, eafdcmque partes inftrumcntalcs in plurcs fimilares partes diftingui. Has igitur qumuis illarum numerus non omnino fit certus , prout licet , enumerare tentan- dam eft.ex his fiquidem contractiores plantarum diffe- fentij vteunque colligi poifunt. Qufdam enim in qui- bufdam rcpenuntur,tn quibufdatn veto minime. Rcpt tiuntut etiam in quibufdam non fimilia ac paria,fed plu ribus rationibus diuerfa. Epdctn prctcrca non eandem in omnibus pofitioncmacfitum habent. Orgamcx pia- 212 tarum partes , vt videtur, funt nouem , radix, caulis.ra- ■nusdurculus.peiMculus, folium, capreolus, flos, be fru* tlus.Paites fimilares funt feptem , cortex, lignum, ma trix.humo.neruus.vcna &• caro. Radix eft pars terrx infixa, qux et ipfa terra nutri- mentum artrahir.Hft omnibus plantis tam terti; quam quarti ordinis ineft. Quare eius etiam feiundio plan- tam ftarim enecat- Eadciu piares differentias admittit:, aliquando enim lignofa quidein eft , fed admodum in- t«| firma, aliquando crafTa & carnofa ; quotum vrrumque in plantis tetti; ordinis ac in pluribus quarti ordinis e- * uenire folet. Nam , quod ad tertium ordinem atrincr, manifcfturn eft laducf radicem ligneam ac infirmata raphani ac rapx carnofiorem. In quarto autem oidine bulbi/cyllf, amaranthijilij radices plures tunicas ac lenticiam quandam habent, St arborum pp ne omnium radix eft lignea ac folida. Caulis eft pars plantf virtutem colligens ac nutri- mentum ad cf teras partes deferens. Hfc fimiliccr terrij ac quarti ordinis plantis omnibus communis eft, atque radice fciunda.nifi ipfa radixviuax admodum fit, planae interitum parit.Eadcm plurcs differentias fufeipit :ali- quando enim collcda radici adhfrct , vt in tetti; ordi- nis plantis omnibus atque inquatti ordinis non pau- cis; aliquando per truncum exteditur atque fublcuatur. Rami caulem feu truncum diuidunc : hi mcque om- nibus plantis infunt, neque ipforum abfciffu parit plan- ta interitum, nifi forti ex accidenti. Surculi tamos in partes diuidunt,& illorum germen funt vel anotimum.vel ccrtc fatis recens. His aptamur cfdcm conditiones quf r amisconucniunt. Pediculus, folia, capreoli, flores, -ac frudus , imperfe- diori quadam ratione partium nomen videntur admit- tere. Folia enim foliorumque pediculi ac capreoli ani malium pilis proportione rcfpondcnt. Flores auiem ac fruiius vna cum illorum pediculis animalium femini tte firttbus coxquanrur. Cortex eft plantarum.fupcreminentium pars exte- rior atque aduftior. Planix terrij ordinis atque etiam fegetet omnes ma njlcfto cortice videntur carere : quatenus enim affur- gunt, conteguntur ac muniuntur vel pelliculis , vel fo- Jurrum circumuolutionibus , vel duriori quadam con- ftipationequr a trunct natura non recedit. Plantx ac arbores quatri ordinis omnes fert tnanifcfto contegun- tut cortice.Nonnullx tamen muniuntur haud lccus qua plantx tertij ordinis.vcl pellicula tantum , vt gramina omnia, vel duriori fui parte, vt ferula , vel foltorumcir- cumuoluuonibus.vt aibuftum quod oritur in Cypri infula atque in Syria: huius truncus omnis conftjtui- tur cx foliorum circucnuoIutionibus,complcxuiiue ar- diOimo. Hoc arbuftum foliorum magnitudine acpulchtira- dine, necnon trunci ipfius proceritate, fimulque fru duum nobilitate & copia , prxeipua quadi prxrogati- ua infignitur ; illius fiquidem folium vnicum menfam plurium conuiuarum fternere poteft Proceritas arbo- reamxmulatur/rudus veto cucumeri figuram, planio- rem tamen, ficorum dulcedinem Se vn marcefeentis carnem referunt, lidero frudus plurimi numero excuc CX Interiori caule affixi vnico ramo, more illorum quo* palma parit : qui ramus fi totus amc plenam fiuduum maturitatem abfcindaturatquefub tedis appendatur, frudus felicius, non omnes fimul , fcd certa ferie mara- refeunt. Maturitatis autem indicia funt a viridi ad flauu colorem deflexio, necnon mollities maior , atque etiam corticis facilior amotio , prout in ficis maturis cucnu Hoc arbuftum quoniam cum aliquibus conuenit cum palma, ab antiquioribus inter palmas ordinis imper.c- dioris videtur connumerari.Nunc accolf Mufarum no- mine infignem reddere conati fuot. Reliqux ciofdetn quarti ordinis planrx ac arbores tnanifcfto cortice obteguntur, qui tot differentias vide- tur admittere quot funt Ipecies plantarum ac arborum qux conteguntur.Huius partis cuulfioncs,quatcims mi- uimx ac fperncndx quantitatis non fint , omnibus vnica.  Contemplatio  vnica fubere excepta» paucorum dierum fpatio interi cum afferunt.Ipfa autem Tuber ex corticis ablatione fir- mior redditur atque vegetior. Lignum illis vere incftqux manifefto cortice conte- guntur : exteris autem quoddam ligno potius propor- tionale. Nam infirmiora admodum funt, ideoque pro pric ligni vocem non admittunt. Matrix cft ligni, Teu proportionalis, pars media atque iutcrior.Hxc,qux anonnullis cor ac medulla vocatur, omnibus plantis ineft, exceptis arundineis, qux interne vacux omnino funt. Illa autem arundo, qux faccarum continet , interni omnino referta eft : a qua tamen, nifi fumma cultura adiit, facile decidit. Matrix fcu medulla plantarum jc arbuftorum , quo- rum lignea pars pcrfcdlam ligni naturam non fuftiuct, ligneis circumpolit is cft longctnollior. Illorum autem, in quibus lignea natura perficitur, longe firmior. Quod prxcipuc manifeftum eft in medulla roboris , cilti; , fel- titn, terebinthi, buxi, & cbani , qux medullam omnium duriffimam atque grauiflimam habet. Lignex parris ac medullaris decilio plantis obitum afferte vel non afferre potefl, pro differentiis organica- rum p*Ttiun< ad auarum conftitutioncm pertinent. Humor nihil aliud cft quam aquea quxdam fubftan- tia iatti denfior cffcdla ex vi digeftionis , atque ad par- tem vnamquamque humediandam ac nutriendam dif- fufa. Hic rarior ac denfior eft pro varia plancarum ac arbdrum natura. Dum plantx germinant, plurimus cft: ac poft germinationem ac fructificationem peifedtior. Idem ex colore etiam plurcs differ entias admittit. Nam quarundam plantarum humor cft albus, quarundam fanguineus, quarundam viridis, quarundam alterius co- loris.Arborum autem humor femper denfior eft quam plantarum. Quare vt in pluribus confolidatur: quod fi pinguior etiam fit,ipfa fcu vifeofitas, fcu lacryma confi- ftens, odorata crir,vt thuris, myrrhz,balfjmi,caldatnz, 8c aliorum fimilium. Neruus cft plantarum pars continua, futilis, ptxlonga, germinis infecunda, ac infociabilis. Vcnx ncruo fimilcs videntur , fed maiores Se craffio- res funr.-ramulos etiam humpremque habent. Caro eft plantarum pars ligno proportione refpon- dens: quxdam enim lignum, quxdam carnem habet. Differt autem i ligno , quoniam fiffilis non eft, fed ex qualibet dimenfionearqualiter diuidi poteft, ideoque inter venam ac neruum cenfetur media. Hxc i quibuf- dam matricis etiam nomineproferrifolec. Lignum conftat ex ncruo & humore, Matrix, qux in medio conftituitur , ex carne & humore. Quorundam cortex, vt roboris, populi, piri, ex ncruo, carne St humo- re:quorundam,vt vitis, ex humore 8c neruo.folium , ex humore & carne. Plancis ac arboribus omnibus commune eft , vel vn- dequaquc,vel aliqua exparte, fapor is ac odoris vimco- tincre:vtcrque enim confequitur perfedtionem conco- dtionis caloris vi confcdt»,qux viueutibus omnibus cft communis. Qux ha&enus enarrata funt, facile dcmonftrarepof- funt.plantjsplantarumqucpartcs ira ab inuicem diftin gui ob differentias qualitatum qux tadtu percipiun- tur , Caporum, odorum , necnon colorum ac figura- rum , vt nulla tangibilis qualitas, nullus fapor , nul- lus odor, nullus color, nullaquc figura dari poftit, illis tan t dm exceptis qux ex ipfis corporeis emicant ac fpi- ritalem vim manifefte continent, qux in aliquibus plaa tis fcu plantarum partibus non apparear. J Et hfc quidem iure optimo eucnere. Nam decens e- j rat, plantas , qux afferunt confummationcm omnibus abfolutc corporibus cuiufcunquc qualitatis , abfolutc I corporcx vim compleri. contemplationis : IM QVA CONSIDE RANTVR SENTIENDI V I R T V- tesfpiricalitcr cognofcentcs ca qux omnino corporea funt : (imulquc affe&us, ac cxcqucndi potentix eafdcm ciTentialitcr concomitantcs.nccnon aniraaliaqux ab illis conft icuuntur.vna cum his qux primd aptantur lingulis illorum ordinibus. De hu tjue ad communem /vtirnalutm naturam perlinent. - N r m a t i x tranfccndunt operandi | modum abfolutc corporeum qui in arbo- | tibus perfedtioribus confummationcm aflequitur. Naturx quippe communis vis » ea ratione materiei Hiabitur ,ac pro il- * lius aptitudiiic certam formam coftituit, vt dunfper eandem licet erumpere.experiatur ac illius limites egredi. Inhxrcns igitur firmiori caliditati fub- ftantiali,ac humido radicali magis confidenti, calidita- th miniftet io ea ratione humidum radicalc ad fpiracio. nem impellit ac cifdcm fpirationibus afsiftit , vt non tantilm totum cui prxeft fingulafquc illius panes vege- tet ac nutriar, fcdfpititu* eviam vbcriors ac putiores eliciens, eifdemque adhxrens,fpiritaliter recipiendi ac percipiendi virtutem conftiruat, huicqut duas alias vir tutes adiungat, quarum altera percepta odit fcu diligit, prout profequenti diffona fcu confona funt , altera eo- rum , qux odio habentur fcu amantur , fugam feu pro- fccucioncm externe exercere poteft. Harum virtutum vnaquxquc propriam vocem forti t a cft : percipiendi fi- quidem vis Scnfus appellatur (Jpu fen vendi vhtus : illa» ex qua oritur dilediio feu odium, dicitur appetitiua : Sc qux externe profequitur feu declinat ,motiux feu exe- cutiuz denominationem eft confccuta. Sicuti autem appetitus abfque fenfatione non exercetur , ita abfquc appetitu non datur externus a dius. Sentiendi igitur vir* Vniuerf. Inft.ad hom. pcrf. 215 tus.tanquam prior ac animali intimior , fubdanrix par- te» fudinet. appetitos vero Bc virtus exeeutiua fcnfibus adjunguntur , vt motiuz elementorum virtuti anne- dunrur eflcotialitcr externe agfdi ac relidendi virtu- tes, Bc lingulis planurum virtutibus fubdantialibus accedunt bmx virtutes , vtfupcrius demondratum cd. Sentiendi vero virtutes plurium ordinum funt: Ipintuu enim illis minidrantium quidam non egrediutur mem- brum in quo prima nutrimenti concoftio cd pcrficicu- da: quidam diffunduntur viticum nutrimento ad alia mcmbra>ea tamen ratione vt a nutrimenti humore non feiungatuur ,& pro membrorum nutriendorum ditfe- rentiis diuerli reddantur: quidam fei unguntur ab hu- more nutrimenti ccrtaque vt in pluribus deferentia ex- pofcunt.pcr aux duc re ac refluere poflint. Hi etiam plures differentias admittuntmam limilitcr diuerli lunt pro varia membrorum, ad qux &r per qux deferuntur natura ac temperamento , Bc in partem pu- riorem ac impuriorem diltingui folent. Ex his igitur fenfuum limulquc animalium omnium differentix ac fpecies colligendx erunt. Appetitus etiam ac exeeutiux potentix , quoniam fcnfuum vim concomitantur , tot erum quot funt fen tiendi virtures.Dilcdio vero &' odium ita ad appeten- di virtutem pertinent, vt quatenus mir.iflrant vmc* fen tiendi virtuti ab eode appetitu cxerccitur.Si quis enim aderat dari appetitus, quifemper exoptet ac profequa- tur, Sc appetitus qtii femper declina ac rciiciant:hic fi mili iationc fateri cogetur, dari pedesquifeu ad acccdl- dum rantulincapti,non auic ad recedendum feutantG ad recedendu, non auteadacccJendu. Manuum etiam quafdam ad amplexandum , non autem ad cxpellcndu, quafdam econtra ad expellendum , no autem ad ample- xandum vfui ede- Qux omnia cuidentcr repugnant, hu lus autem ratio cd, quoniam rerum virtutes condituu- turnon exadus vljiUu concradione , fcd ex illiusna- tura communiori ac indeterminati accepta. Itaque.lic- uti idem pes tum ad fugiendum tum ad profequendum ed aptus, quoniam Vtriquc anneditur progreffiuus mo- tus cui pes tnferuit, ita etiam eadem alfcdio,duin pro pria obieda fcu diligit fcu odio profcquittrr , in vtroq; profequentis commodum ac bonum intendit. Ex quo refpedu horum obiedorum propria illius adio dedu- cenda eft,cilm prxfertim fatis confpicuum Iit appetendi adum haud fecusquam ados proloquendi ex propria natura huiufmodieircjvtvtcrqivtrumqucvfum ex ne- cefticate conjungat : appetens cniin , dum in aliquo de» ledatur 8c aliquid profequitur.ex oppofiti fcu ex illius falcem carentia ncc.lfario contridatur,licuti ad certum terminum tendens i certo termino ex ncccflitace rece- dit. Sed iam vlrcrius procedendum cd , Bc primo qui- cem loCo datucudum erit , in fcnfuum conditutione ac vfu quatuor prxeipua deliderati , virtutem fcilicer fen- tientein.obicdum fcnlibile , fentiendi organum, 8r fen tiendi modum : aifcduum aduuin pendere ex feptem, qux funt virtus , obiedum , organum , finis fcu fcopus, obledatio fcucriditia, quies fcu angor, Bc appetendi modusrin exccutionc quatuor deliderari , virtutem , a» dionem, organum, Bc modum. Ex horum igitur perceptione, prout aptantur lingu- lis feu fcnfibus, feu atfcdibus>feu excqiirndi potentiis, vniufcuiufque fenfus appetitus ac exequemis virtutis do&rina deducenda erit , fiinulquc Bc hngulx anima- lium fpecies fcientifice colligendx lingularum pro- prietates, generationes, generat ionumque progrediis, accaufx tanquam ex principiis propriis dcmonllradx. Ne vero id ,quod prxtcrca expetendum cd , latere nos poflit , ad quam fcilicct animalium fpccicm anima- lia externi oblata pertineant , animaduertendum vide- tur,eorum qux ab animalibus exerceri folent, quxdam ex propnj fenfus ac appetitus impulfu , quxdam ex fo- lius Natur* communis diredionibus ac indindu exer- ceri , hxcdjue cb plura ede feu pauciora , quo animalia perfediorem feu imperfediorem ordinem ingrediun- tur, Bc quo perfediorum feu i m per fcd iorum fpirituum vfum aduiitt unt : pcrfcdjora liquidem plures femiend; t\6 virtutes comploduntur, ideoque Natur* communis di- redionibus minus fubiiciuntur. Impcrfediora econtra* quoniam pauciora cognofcunt, ac ex incernar virtutis vi profcquuntur,Natutaipladirigente,plura, qux ad illo- rum bonum pertinenr , exerceant nccelTe ed : quod ta- men tunc prxeepue veritatem continet , cum fpirituum imperfedio nonobfidit. Et hxc quidem non tanrilin fcnluu perfediorum , quibus animalia fortaUc carent, fcd rationis etiam mamfcdam vjm continent : ratio ve- ro qua horum vnumquodque rede difeerni potcd, col- ligenda pr-cipuc erit cx ungulorum aduum organis, necnon cxcxequcndi, appetendi , quiefeendi ac gau- dendi modii, accepto taincnperfcdiores virtutes abfqj imperfedioribus dariimpofiibile eife. De naperfeflifiiMA AmwAlwm prruptior.c.feu de AT, mhtx /enf*,necicrt Appeitiu ac rxcejuendt zirntre fiu ilhMin tUuntur. V a fentieodi virtute funt prxdita, ea perci^ piant nccelTe cd qux ex nutrimenti feu defe- du , fcu fufftcicntia/cu acccflu , illis ve! pro- funt vel nocent . Itaque plantarum virtutes vix excellunt tplantx enim eadem commoda feu in- commoda fimiliter experiuntur, licet non percipiant. Oritur h$c perceptio ex illo fpiritu qui membrum, in ^uo prima concodio exercetur,non egrcdirur.idedque prima fpiritualis perceptionis fcu fcnfatioms exordia par ic cum fenfum conllituit.qui ficuti ceteris compa- ratus imperfedifiimusapparct ,ita exteros omnes cx necefliraie prfccdit; hunc tamen latere non pocerunc cercra.quc alia ratione internum animalis commodum feu incommodum pariunt : nam eandem vim quodam- modo habenr. Itaque percipiet non tantdm quf confe- quuncur nutrimenti defedum , fufflcicntiara,feu excef- fum,fed ceteros etiam corporis dolores.qui oriri folenc line ab xgritudines,liue oh percufiiones>fiue ob p: oprij corporis diuiliones. Animaduertendum vero cd.hunt fenfum incommodum primo & per fe percipere , com- modum veto non primo, fcd cx eo tantum quod nullum incommodum fentiat. Hinc colligere licet, tadus vo- cem huic fenfui aptari non poffc , nili forte ad feien- tix perturbationem, quatn tamen nouimus ede fummfc vitandam. Hic certe exercetur abfque vllo lontadu Bc , 1 tadus organis vt plurimum feiungitur.Prxterea idem obiedum nonnunquain tadui cd gratum , & huic fen- fui ingratum,8e econtra. Alia etiam manifcftidifcreplr, vt cx tadus dodrina patebit. Senfus igitur impei fcdif- fimus,fcu Nacur^ fenfus appellari poter it. illi tamen ad- mirabile quoddam conucnit, vt fcilicct Tendens vinus, organum, obiedum, ac fcnlatio.in co reipfa vnum arq? idcin lint.quanuis rarione viciflim diilinguatur: animal liquidem fentiens commoda vel incommoda proprii corporis, hxc in felpfo ex neceflitate percipit, nain vere in feipfo funt. At Ii organi virtute accedente ca perci- peret, illi nccelTario externa edent : organi namque vis cx eo tambm expetenda efl, quoniam ex illius vfu feu externa ad interna, fcu interna ad externa deduci pof- func. - £ Itaque refpedu eiufdcm limul interna ac extern» ccnfenda edent > quod nullo modo admittendum cd. Hxcttmcnquz reipfa ideis funt ratione inuicem di- dinguuntur. Nam idem animal cx eo quodrede fen non rede fe habet, fenlibile cd , ex eoquod eadem h» commoda feu incommoda interne retinet , organi par- ces exercet, ex co quod interne retenta cognoicit, lui-» tiens eft,5c cx eo quod res adu fenlibilis adu mnularur rei adu fcnticnri,fcn(atio dici poterit. ImpcrfcdiHima igitur fentiendi virtus perfediffimam intcjligendi vir- tutem vteunque refert, quod ramen, ficuti refpedu in- telleduum arguit fummam perfedionem , ita rcfpcdil feotientium fummam itnperfedipncm conuincic. Hunc fenfuinconcomitatui ille appetitus, qui pro commodi 217 commodi feu incommodi differentiis ficis feu fames appellari folet , feu etiam fanitatis confcqucndr dolo- r (ique excutiendi cupiditas. Differt autem hic appeti- tu» Sc ea quz ad illum pertinent, a fentiendi virtute, organo, atque iplis fenfibilibus, non re, fed ratione tan- tummodo : eadem enim , quatenus funt perceptibilia fenfut obiiciuntur, quatenus verb ve! obfunt vel pro- fimr, appetitui. Illud veri», quod ab eo tanquam fcopus & finis refpicitur, nihil aliud erit quim incommodi ca- rentia. Itaque ex adhzfionc eorum quz huic fauent exhilarabitur, & ex acccffu illoru quz eidem aduerfan* tut contriftabitur , illuiique fumma quies ex fimplici indolentia conftituetur. Neque enim ob fummam im- perfedboncm prxftantioris ordinis exhilarationes at- tingit. Modus etiam quo idem appetitus bona perfequitur, ac mala refugit deducendus erit ex admiffione feu ex- clufione eorum quz animali adharrent , necnon ex in- ternorum retentione feu expulfione.Virtus ieitar exe- cutiua illi deferu iens partium tantummodo (eu exten- iiones feu contraftiones exercere poterit, ad quas fum- ma cum fenfus ftoliditate impelletur. Nam nuictum fenfui tum appetitui videtur proprium, dum perceptum incommodum adhzret , animal inquietum reddere ra- xione ab ea non diffimili qua perfectiora animalia pro- funde dormientia anguntur , dum aliquod proprie na- tur» diffonum illis apponitur , fimulque exagitare, do- nec Corpore refarcito ac ad indolentiam perducto , in ea, Natura fic exigente, conquiefcat, tanquam in pro- prio bono . Sicuti autem hic imperfeftiffimus fenfus verfatur tantummodo circa illa quf animali funt in- terna «ita illius exccutiua potentia ad externa non per- ducet, fed abfque totali loci mutatione proprium a- £tum exercebit. Contemplatio De 4torrutlibM,luJ. conjitruurtrnr cx tmpcrfeftitn gradu irnpcrfeclijiirm feti fu . ac de eorundem generattontbtu. .IviniYM nutrimenta ex humidiori - i bus przcipue deduci folent.Quarc, ficati pri- i mi incommoda ex horum dcfcflu oriuntur, ) ita illorum peteeptio fenfus imperfettiffimi. gratfufimpcrfedlilTimo conucnit. Itaque ex hoc gradu deducintur animalia fimiliter impertedifiima , cuiuf- modi videntur effe ea , quibus fpongiarum vox conue. nit : ha fiquidem faxis , marinis aquis vndequaque con- tegentibus jfemper affixz funt. Quamobtem rationi confdnum eft illarum fenfus ea damna vel commoda tantummodo apprehendere, quz concomitantur hu- moris feu defe&um & exccffum, feu congruentem dif- pofitionem.fimilique ratione carundem appetitum cir- ca hzc verfari.flc exccutiuam potentiam in his tantam deferuirc , vt fcilicct, dum ex humidi dcfcdlu damnum percipitur , animalis panes dilatet , 8; aquis ingreffum pr*beat,dum veib congrua reftauratio fcntitur.eafdcm conftipct.ne humoris acccffus obiit. Huius ver6 anima- lis os ac ventriculus,vtpatet,idcm omnino cft.-confti- tuitut enim ex concurfu partium , quarum vnaquzque ventriculi figuram obtinuit ,& tum eiufdcm tum etiam oris munia deccntidtmc fuftinct. Quapropter dubitare non licet,an in fpongia organa fenfit iuz, appetit iuz , ac motricis virtutis inuicem diflinguantur. Nam vnicum arganum continet, licet aliis fimilibus adhzrens , quo- rum vnteuique eadem vis neceflarib aptatur. ‘Admirabili autem difpofitionc conditurum eft, vt quemadmodum pt ima elementorum incorporatio ori- tur ex aqua 8e ex terra aqueam humiditatem ac frigidi- tatem appetente , ita prima fpiritualis compreheniio ac affedlio circa ea vertentur quz earundem qualitatum copulationem concomitantur. Summa etiam admira- tione dignum ccnfendum eft, in animalium ordine fpo- gum primo occurrere quz ex pluribus ventriculis vi 2IS detur coflituijfolaq; verriculi munia bxerceTe,& in per- fetiioru annnaliu generatione vcntriculu primo gene- rari feu certe cogcnerari,vt ex dicedis clarius patere po terit- Generantur verb fpongiz tanquam 1 caufa eiH- cienrc 1 czlorum luminibus calefacientibus. Id cx fic- ciori illorum Temperamento arguitur t idem experien- tia docet.Nam in regionibus calidioribus abundant.il- larum materia proximior fumitur ex marinis aquis, qua- tenus a petrarum bibacitatc colleftz cradiorev ac den- fiorei redduntur: hz fiquidem czlcftium luminum vi validius calefaciente, ex lapidum rea&ione adhuc den- fioreseffethe , redduntur aprilTimx ad fpongiarum fe- mina concipienda ac nutrienda , cuin przfeitim ficcior ac molliorfpogiarum complexio refpedu ficcitatis af- fidui reparetur, tam i denfiori falfugine quim 1 carle- ftium luminum calefaflionibus : rclpedlu vero molli- tiei nutriatur fine intermiflionc ab aquea humiditare, quam eadem caliditas ficcitati adhzicns dcccntiffimd •rcfrjngit ac contrahit. Et hzc quidem demonftrare poffunt, hoc animal iu- re optimo aque» humiditatisauidum effe illudque ve- hementer inquirere 8 c appetere : oritur enim ob vehe- mentem aquez fubftantiz calefadfionem ac cxficcatio- nem , quarum vim eandem humiditatem imbibent at- que amplexans , eam rurfum concoquit, ad propriz fub- ftantiz non tantAmconferuationcm» fed etiam dilata- tionem . Spongiarum vero tria funt genera , quz tamen ex maiori tarnilm minorive feutaritare feu duritie inter fe differunt. Ex his vnumfemper eft lutofum : quapro- pter credendum eft tales fpongia» incommoda expe- riri ac percipere non tantum ex humiditatisfed etiam nutrimenti (olidioris defc&u.illarumquc femina fimili- ter colligi ex magis terreis. Rcliqux fpongiz lolidiotia nutrimenti appetentes non funt. Qttod vero attinet ad fpongiarum mortem ac corru- ptionem , afferendum videtur eas feroci a proprio loco abfeiffas rurfum plantari non poffc. Nam neque radici- tus euelluntur i^icquc noua (edes proprior i omnino confona reperiri poteft. Quanuis autcmabfcifizfpon- giz extra aquas propriam formam retinere foleanr,ea* tamen ex fenio facile deperire & intra aqnasuiarcefce- re credendum eft. ideo autem illarum corpora extra a- quas.de ab humidioribustutz.diutius durant, quoniam fumma ficcirasca ab interna putredine tuetur. Eadem etiam in caufa eft vt facile nec difeindantur nec com- burantur : quanuis enim flammam ob ficcitatein ignei concipiant, illi tamen ob frigiditatem terream relift&t, neque vnquamob humidi dcfe&um flammam emirtuc. Hinc etiam faflum eft vt omnem concoftioncm effu- giant,neque aliud animal nutrire poffint. De ammaltbtu , tjfu ab emfderm imperfeBiflimi fenfut gradibm perjcthcmbiu conjittnttnrur. Oncriiu quoque ab ed de Naturz fen- fu imperfettiffimo.licetgTadusaliquato per- fectioris,vidftur conftitui. Hzc conucniunt cum ipfis fpongiis.quoniam pati untur praeci- pue cx defcCtu aquez huroiduatis. Differunt tamen ab eifdem, quoniam aqueas humiditates appetunt quidem vehemcter.fed aliquanti rcmlffius quam fpongiz- Nara cotnofis etiam fle denfioribus arenarum fuccis nutriri Itaq, recipiunt aquea immediati non ex vftriculo» fed cx alia parte quz oris fuftinet vice*. Accedunt c- tiam panes folidiores , quas aperire 5f claudere pof- func.prout impellit appetis illarum virtus , quz ratione tantdm differt ab horti animalium fenfu , ideoqi vcrifqi molliora inftrumetumpntbct, folidiora veroexequeti I virtuti aptantur. Queadmodum autem conchilia fpon- giarum ordinem in his excellunt, ita earunde mouendi virtuti vtcunq> (opmnc: quzdaenitn 8 c folidi» af&x» 219 8f i (olidis fciunlh repcriuntur , vt oftrex & huiufmo. di plura, quxdam fqmpcc i folidis fciun&a ac diuifx de- linentur,in arena vel in lutofis , fed locum non mutam, quxdam hoc etiam aliqua ex parte obtinuere, vt Vn- gues,qux longiorem formam adeptx exintexnx virtu- tis vi, dimidia fui parte ex arems emergunt , moxque fe- ipfas fubduconr. Et hr quideti. huic animaliamoidim terminum imponunt.Generantur conchilia in aquis no tantAm marinis', in quibus magis copiofc reperiuntur, fed in dulcioribus etiam , non tamen foetentibus: illo- rum caufa efficiens caliditarem ea ratione includit, vt ex frigiditate etiam plurima adi umenta requirat. Hoc coi Jigitur ex horum animalium conchis durioribus. Nam nec durities in aquis datur abfquc aliqua cogelaiionc, nec congelatio abfque frigiditate. Experimur etiam co chilia hiemis tempore plutimdm abundare 8c longe vegetiora cffc.Hxc vero frigiditas dum exteriores par- tes prxeipue attingit condeofitque, partis interioris ac calidioris vires non parum intendit , qux ob id quanre magis augetur tanto molliorem fubftantiam alftqui- tur. Ex hac effluunt quxdam ncruulotum fpccimen referentia , qux externa duriora his mollioribus anne Huiit , vt internis obediaoe & ab eifdem co mulla nu- trimenta recipiant. Siquis autcin tam molliores quam duriores.conchi- liorum partes diligentius rimetur, facili ( ni fallimur) percipere poterit vtrafquc iterum diftinguendas clfe: molliores enim non tantum ventriculi Sc oris munia fuflinent , fed cordis quoque &r epatis naturam amula tur.Sotid iorum vero pars poilerior capitis munia exer- cere videtur,quod neruiculi illi adherentes ac vtranque concham conjungentes manifefle demonftrant. Hxc exteriora haud fecus quim interiora plures figuras ad- mittunt , quoniam conchiliorum quxdam fcmpcr Jub aquisdegunr, quxdam infra arenas fcu cornola,qu$dan in arenarum fuperficie. Itaque pluribus etiam rationibus abluuntur ab aquis, hoc vero ad figuratu immutationes non parum conferre manifcftumeft. Conchiliorum vita cft valde bieuis. Il- lorum cadaucra rcfpcltu paitis mollioris quam celerri- me putrefeunt , exteriora tamen diutius permanent. Qux de conchiliis didta funt , admirabilem Naturx or- dinem fimilitcr dcmonftrare poffunt Nam.ficuti in ani- malium perfcflorum generatione venrriculi conftitu- tioni, cordis, epatis & capitis conftitutioannedli folet. ita in tota animalium ferie fpongix, qux ventriculi na- turam refert, adduntur conchilia, qux cordis, epatis & capitis exordia continent. Vnincrf Inft. ad hom. perf. 220 C » . v r V. De uf yiu extern* fenjibui communiter contutuum, <y- de fenfonarum,perJcciis fcnfibus defermentitun^on fttruendorton r.u icmbus, & de prinus fcnfuum dij- frrenrn*. ([MrimcTimao Naturx cenfui exteri i fenfus perfcdliores certa ferie fuperaddun- ^ Ltw _J[ rur. His omnibus commune cft , ea percipere, quj animali exteriora funt .Quapropter illoru vnufquif- que certo quodam organo indiget, cuius vi, externa fpi- ritaliter recepta, fentiendi virtute concurrente, ab ipfo fentiente interne concipi»acfcntiri poflint.Cdm autem duo in fenfuutn vfu defiderentur , receptio fcilicct & perceptio , in receptionis confummatione obiedta per- cipienda agentis exercent partes .organa verb recipien- ti». In perceptione econtra, organum fenfitiuam ani- mx virtutem continens cft agens, obiedta vero cognita illi lubiiciuntuc. Paret autem receptionem quidem da- ri abfque pcrceptione,vt puta dum animx virtus ac fpi- ritus diftrahuncur , fed perceptionem abfquc receptio- ne non exerceri. Nam perceptibili & percipiendi virtu- te non concurrentibus eam adimpleri itnpoffibile eft. Talium vero organorum conftitutio fummam Naturx artem videtur expofeere: ipfa enim organa neccffarioi corporea fune ac corporea rcfpiciut- pcrcipicda vero in I corporee recipi ac deferri neccflc eft : hac fiquidem ra- tione tantummodo res corporcxfpiritalcin naturam x- mulantur, fpiritalitcr cxiftnnt, ac vere fcnfibjJc» efficifi- cur , ratione tamen prxftantiori fctj minus pixftanti, quo exdem fpccies magis fcu minus depurantur >prx- ihiuiorcfque fcu minus prxftantcs fentiendi virtutes attingunt. ad humfmodi vero recipiendi potentiam co. ftituendam ttia defiderancur. pinuum cft, vt illorum quorum fpecics funt recipienda: rcalis n^uru abfic.nain calidum, quatenus eft calidum , neque caliditatem neq, caltditaxis fpeciem rccipcre.poceft; optime fiquidem di- ttumcft oportere recipientem denudari i natura rece- pti* Secundum , vt adfic quidem dilpofitioac propenfio proxima atque eftcntialis ad huiufmodi naturam ricaii,- ter tecipicndam.lcd itadeuindla,vt illam rcalitcr Jcfof malicer, aut nullo modo,aut non abfque vehementiori aliqua vi recipere pofiic. Talis difpofitto ac prepeufio dciiderantur , quoiium fine receptione fpiricali no da. tur fpiuralis rerum perceptio : receptio vero fpiiitalif fu p ponit recipiens ad fpiritalcm receptionem dilpoficv ac propenfum ede. idcoque oculus colores percipit» non odores : &c olfjctus odores, nuu colores, idcinque incftcriscuenit. Econtra etiam tali difpofitionc propenfiom-queeon. ftituta , tpiritalis recepi io neccftarib adimpletur , quo- niam amans dum rem amatam amplexari non poteft il- lius imaginem quam auidilfimc colligit. Tcrtiurnrc- quiritur.vtfpiritalis receptio ea ratione adimplentur, vt fpiritalitcr recepta detineantur ac colligatur, neque feu ad vlteriora procedere, fcu aliquo pallo cuaneicetx poilim.dutnenrm fpiritalitcr recepta, fcu advlteriora procedunt, fcucuanefcunt, recipiens noryBrgani fc4 medi/ partes exercet, idcoque nulla in co perct ptio ad- impletur, vt puta dum fenubilium fpee ics ab acrcceci- piuntur.hxc fenfuutn pcrfcdlorfiornanis tomuniafunt. Quoniam autem horum fcnfuum quidam attingunr-cx- terna, prout externe obiicmniur, quidam eorundem in- timiorem piogreftum plcnlorcmquc depurationem ex- pofcut, fcnfuum pcrfciliorum quidam exteriorum^tn- dam internorum denominationem adepti funt. Scnfus igitur exteriores quinarium accidentium ab- folutorum numerum aquabunr. nam fingulis horum accidentium certus ordo aptatur. Intcriotcs etiam tot ordinu erunt quot funt gradus dcpurationum fcufcn- fibiliumprxftantiorum. Vnufquilquc veto fcnfuum ordo plures differentias ac gTadus admittit. Et hoc quidem fatis peifpicnum cil cx pluribus animalium fpccicbus qur ab illorum vno- quoque conftituuntur. neque enim ab vnica forma plu- ra fpccie diuerfa conflictu poliunt. Appetitus cxrcrnom fcnfuum verfantur cx ncccftitatccirca ca qux obiiciun- tur eifdem fcnfibus t funt enim omnino externa. l\aquo non datur magis externum quod ab affe&ii fitprofe- qnendum. Eadem igitur, quatenus funt cognolcibflia, ad fenfus pertinent , quatenus vero delcdtationcm fc» inolcftiam aliquam afferre polTunr.atfcltus moucnt. I- dem circa organum fentiendum eft : vnicum enim exi- flens vtrique deferuiet Ex cffdemcolligcic licet, ho- rum affedtuum finem feu (copum deducendum die ex ipfo fentiendi fcu non fentiendi adlu. neque enim aliud f* * expetere poliunt qu.im contriftantia non lcntire&cir- ' ca oblcdlantia libere exerceri. Quapropter , dum fenfatio vfquead fatietatem libere exercetur, oWe^la- f buntur , & propriam quietem ac pacem adipilccntun quatenus vero detinemur inuite triftitia afficientur & ad fummum moerorem deuenient .Et pax quidem pro- # * priori voce voluptas appellari poterit , angor vero mc icllix denominationem admittct.Appctcndi modus his ^ \ affcdlibus communis cx irruptione ac ex obftinatfbtt adhxfione fcu reccilu deducendus ctit , ea tatnen ra- tione, vt irruptiones obftinatxquc piofccutiones fine intenfiorcs ac remiffiores , pro aifcltuum puriori fcu ^ impuriori natura. Exequcndi virtutes , his fcnfibus ac affcdlibus mimftranrcs , qux non cautum ob horum fcniuum& aricftuutngradus,fcd etiam cx proprio exc- queudi munere ncccflarib externa refpiciunr,enint illx quibu» £ 11 Contemplatio II II. Pars Iit. 221 quibus animalia progrediendi feu incedendi motus ex- | crcere portum : hx fimiliccr funt perfectiores ac imper- 1 fefiiores, perfc&iorcmqoe feu imperfcdiorem incedf . di rationem cxcrccnt, quo pcifettionbusfcu imperfe- ctioribus fonfibus ac affeCtibus adhxrenr r cafdcmqtie j obeaufas organa pcrfcdiora feu imperfectiora illis dc- j feruiunt. In quacunque autem inccfrtone , vt eft incef- iiociia defiderantur. Primam eft» vc totum animal»| progredientis corpus aiterocorpori externo innitatur, ' ne ex propriae grauitatis pondere inuite ruat ad inferio- io ra. Secundum , vt idem corpus externum feu omnino I qaiefcar, feu refpedu motus &: progreftionisxb anima- 1 Ii exercendx qurefccntis rationem fuftinere poflit-Ter* ’ tium , vt idem animal progrediens diflinguarur in pr* ' tem motam 8c in partem quiefcentcm,feu qur refpedu partis motx quietis rationem admittat , vt ex huius mi- I nirterio animal innitatur externo corpori vere,&? ratio- nc partis motr vere progrediatur, atque etiam vt ea- : dem pars quielccns idem prxftcc parti motx quod ex- ternum coipus exhibet toto animali progredienti. De fenfu tdSufyM de tis qtu talium confe^tm turjicc- non de .tnrn.ti.but ab illis conjluuiu. j E k r i e h d i virtus inter externas imperfc 1 diffima eam animx confequitur vim qur fpi , ritus cx nutrimento iam concodo elicere po 5 tert , cofdcmque ad membra nutrienda vni cum ipfo nutrimento diffundere. Hac tamen tunc tan- tumodo confummatur,cum hi fpirirus ab corumde me brorum caliditateac humore foucntnr ac rcfocillanrtr. Dum autem recipientium membrorum frigida ac ficta complexio his fpiritibus aduenarur cofdcmque extin* guit, nulla fentiendi vis exeteeri potcft.Euenir ob id vt hic fenfus In carnofis vigcat,in ortibus autem ac aliis fri gidioribus nullus fit. . illius obieda funtealidum , frigidum.humidutn, fic- cum,necnon dutum,f’arinaccum(cariio(um,vnduofum, lanofum,afpcrum,ac huiufmodi reliqua. Hrc animali fencieuti externa quidem funr,fcd non remota. Neque enim horum aliquod vt remotum fentiripotert ,nifi forte ita remotnm exirtat , vt ea qur funt proxima affi- ciens,ac in cifdcm confiftcr.s , per illam propriam vsm tangenti proximam reddat, vt puta dum ignis aerem calefaciens limul hominem calefacit , cui aer crt proxi- mus. Talia huic fenfui vere ac omnino funt confona. Nam fentienti externa quidem funt, fcd non rcmota.Se ea ratione ad fpiriralcmefTcndi modum deduci poliunt, vtahndu corporconon fciungantur. Itaque imitantur naturam Ipirituuin cx quibus oritur tangendi virtus: hi ncmp£,vt didum eft, eo pado a membrorum catiditate fouentur , vt ab humore nutrimenti non feiungantur. Horum igitur obiedorum perceptio non confummatur abfquecontadu. F.xquofadumcft vt huic fenfui apte- tur dccentiflimc Tadus vox.Tadus organum (vt cx di- dis colligere licet ^deducendun^clt ex partibus carno /is. Spiritus namque adhxrentcs humori nutrimenti, fentiendique vim deferentes , ab his tantummodo reti- neri ac foueri pofTunt. Frxtcua iamfancitumcrt fenfuum organis propriu efleet itinere rcalcm difpolicioncm ac pfopenfioncm adrcaliaqux cognofccnda funt, fed ea ratione deuin- fiam, vt illa realiter aut nullo modo recipere poflit, aut «*»n abfquevchcmcntiori vi.ld vero nihil aliud eft qua fymbolum habi te ad eadem realia , non quidem re- i.'*»te , vt generi conuenit refpedu fpccieium inter fc oppofitarum, ad quarum vnainquamque fymbolum vi- detur habere, neque accidentalitcr, vt elementa qui- bus accidit vt altera illorum qualitas 'altero elemento communis fitffed proxime Sc ertentialitcr, quoniam Ici- licet ad vtramque qualitatem proxime & clfcntialitCT fit difpofirum,& quodam quafi xqoilibrio ad vtramque conftitutum. Patet autem tale xquitibrium feu fymbo- lura refpedu cangibilium,cx eorundem affociatione ac iii. i admixrione tantummodo deduci poffe. Nam qu* Jnui- cem opponuntur fic inuiccm agunt ac patiuntur, nifi- inuicem artbeientur nunquam conftitutre potcnidr x- quilibrium illud, coi annefiitur propenfio vnumquod* quecxtremorumrcfpiciens.ac ad vnnmquodqnc rc«-> lito- recipicndumdeuihda. Hrc YCco alfqcijitUMU nofis tantummodo datuf.pctfofiiou tamen ftfhnpctlfe" chori tatione , feu quoniam illorum rcmperamrmuat: proprium eft maghminufve xqu*le,»feu quojium eam j hrmiusinfirmiulveafrequatur. Qo.itunque autem /4-, none id Hat , tangendi *irtutqs.-c*n;o 9Ct>t»us tangeor' dorumqttalitites percipient, quamo illarum organum? a carnofis dedudumprir xqualius; „ -io/v /: (3 Appetitus tadui dcfctuieixsjion faJAm indoAennam expetit tk incommoda refugit , yt i« qui impClfofiiffi-, muni feni um confequitur : fcd etiam voluptatem. pro*, feqairur ac dppofitam moleftum fugit , ouJIa imcrfoi, ratione habita commodi fefu incommodi , qur IjanfcytHj lipiatcm feu moreftiam cone orti itantur. Nat^a, tamen , confoturum eft,vt bruta anjoialia lc imper ft^iura ferrim illis externe dcledcmnrqux internv profifflr* ffrex illis extern^ offendantur qur :mern< ob/gty h«.-i iusautc» appetitus, pc taduaxrui adhxrer^>bi<>fi4 . ex iam conftitutis patet ) reipfanon d:ftingucnrUr,fed ratione tamum.Naoi qua» eoos cogndfcibil* ftijt ad ra-, dum pertinent, quatenus* ero tangenti confona vel diffona,illiquc grata feui«gr«ta>aii appetitum j idcniqi circa organum lentiendjum erit. Skut,i,autcm hu.,aifc- dus exteris , qui externis Cenfibus dcforuiunt , inip«fe-i dioi eft ac magis corporeus , ita magis corporcu» fino, intendit, ac magis corporee deledatur feu contriftatiK, conquiefcit & angit ur.finuilquedeledant ibus obrtjn^-. tius adhxrerefolet. Execuiiua v«b potentia qux huic, alfedioni dcfciuircdcbct.illum piogicrtum parjer, qui abfque confricationi partitfmqucatrradiu non exerce- tur, Itaque animal fic incedens tcrrxomuino ptortfa^fo antei lorcm partem protendit , mox ea quicfccutc p.nt«, pofteriorem trahit at colligit , rurfumque anrenori protenfa profequitur inchoatum incdruip : queoitami neque ia acte neque in aquis exercere pou 11. quoniam horum elementorum nullum parti. diutius quickfn*i confidentiam prarbe:. Modeiatur autem hic motus ex panis anterioris inflexione multiplici. Hacnainque dexteram feu ad finiftrani, ad anteriora feu ad pollcrio^ ra deflexa ac firmari ) ad eadem totum animaliv <c<>f- pus dirigitur. Ad fublimta autem ea non extollunt, quo- niam ablquc confricatione moucri non videntur. Animalia igitur, qux ex tangendi virtute imperfedif- fimo Naturx fenfui fuperaddita conftituumur , ciun* vermespedibusomninodeftituti. Hivndequaque cjr- nofi funt, 8 e propria damna tam ex humidi qu jm ex fic- ci defefiu percipiunt. Ex quibus raipcrfcdiftimi fcufus apparet vis. Tidcm vermes fefc intra terram libenter retinenrjimulque extern cucutnpofitz confricationi- bus dclefiantur , quod fimilirer tafiui aferibendu «.ft. Hos guftu deftitui cx eo coniedarc licct,quoniam carf t manifolio ore ac mandendi virtute ► neque vllum cfca- rum deledum exerccnt.ltaque tutiffime afletendura eft, hos cx tangendi virtute continui. Siquis autem cos ad pctfcdorum animJium niebra referre velit, hiefni fallimur ) alfentietur talia animalia genitalibus membris feu mufculis rcfpondcrc, . Quod vero ad illorum generationi attinet, fancieo? cfum elTe cxiftimamoSjeiHcicrcm illorum capiam fumc- dam elTcexcaliditate aliquanto remiffiori, materiale vero ex terreo denfioti,illorutnq*. confummatione afcrl- bedam effc concofiioni expcllcci omne combuftionc, fed fimplicioteelixatioiicintedenti.It.-iq^ exiftimaudum eft hos yermes frequiter generari, fed diutius Viucre no portc,fimiliq't ratione illorum cadaucra breui ac vn- dequaque putrcfccrc. Deguftmfcrfu , *cdc ns tjuxgit/hrtdi -virtutem eenfc- sjuutitur}necnon de ammahb.u ab eo cvrfluutu, h. ii. '.Vniuerf. Inft. ad hbm. peri. i A c t v i quftuc proxime accedirac parum Rj[; i uflu differt.Eifciem cnitnfpinubus exetee- rur.lod aliquanto purioribus , fle membri re- • crpienris conco&ioncm pleniorem exigen- ribui. Igitur imer membra tangendi vi praebita , pauca admodum guftum exercere pbflunt fle animalia non pauca, qux tailnmcxcrceht , goftu caicfu, licet guftat»- cia omnia tadhimhabe'5nt. fcadctn proximitas horum fenfiium cx obieftis etiam ipfios guftus dcmonftrari ptKclk «videlicet cx fapbribus qn ignita percipiuntur.; Nawtfaporei guftari noti q>olfont nifi diffundant» vir-' t«« aqucahumiditati*,'quarveti tangibilis cft fle tad dius vfum expofeit Itaqlueveri) nuftuseft quidam ta- dhivnim sibO)UdwdU non exercetor. Gullus erum or- ganum'«(Hem ob caufaseTic quoddam organum ta- dlas&rgtlflabile quoddam tangibile- Pater tamen, ea, qUX ad giHtsvmattineM,ct>nnrier« aliquod minus cor- poreum , Se ‘ttcUnqueccrendi ad ea quxfenticnti ali* qUamaiuWfcmntiora. Nam faporcs.cftim guftusorga nam tangunt » diffundunt» in humorem huic organo aflillcncem , atque ilfometlianrc guftatur.Gullus vero organum cft lingua xc palatum, fcu alia qux his pro - portione rcfpondent. Corwinenr enim fngidnm, cali- dum yHuirtidum, Se ficcam , non cantum commixta , ac contemperata ,fed etiam oWqocvIla feu mconcodtio nefeu combu Ilione cbncofta. Iraquc complcdluntur fymbolum ad fipotes omnes.Nanrwquatenus excludunt inconebdlionem , fun< confonafaponbusconcomuan- tibut ftirtimam concodlionem certi alicuius elementi, ea ramen ratione, Vt «b pturhim elementorum concur- fum nullum illorum adlu ad urite er e poffint: quatenus vero recedunt abomni combuftionc , funt fle apparent coitfona illis Upot ibuvqui confequuntur certi alicu ilis elementi fummam combuflionem , quos tamen realkcr admittere non poffunt ob eundem plurium elementorum concarftlro.Et hxc quidem eo firmius lin- guae ac palaio aptantor, quoniam hxc membra ita i Na- tura conftituta !unt,v» alterum ab altero foucatur, Se Vtrumque alTidue humedletur limiilquc tepefeat Sicuri igitur ex fumma concoctione pluiiuin componentium recedunt tam ab omni cbmbuftione quam ab omni co- gelationc interna , ita ex humidi appofitione red duncut tuta ab externis exficcanctbus ac comburenti bus.fle cx teporis afliftctltia i congelantibus. Qua autem ratione iidem fapores iddmque guftus oiganum ade- rafdem fenfus affettum pertineant, quid ab hoc affethi tanquam linis rcfpidatur, iu qutbos dele&etur fcu con tnftcrur ,conquielcat fcu angitur, fle quona modo pro- prium adium exerceat , cx hiscolligerc licet qux circa ienfuumextctioruui atfedlusin commuui enarrata iunt. Exequendi vetb potentia huic appetitui miniftrans ea- dem proportionem habet ad virtutem tadiui d^feruiJ- tem, quain guftus &: tadlus,fpiritus ambos hos fenfus condit nentes , eorundem appetitus Se organa habent inter fc.Quapropter(ni fallimur) erit illa potentia qua incedere folcot vermes pluribus pedibus fulciti-Hi plu. tibus pedibus fulciuntur , quoniam illorum incedendi ratio quanuis cam excellat qux ex fola attradltone ac confricatione excreetur , attradlu tamen ac confrica, tioue omnino non caret , vereque imperfedli ordinis cft , ficuri etiam fpititus guftandi vim inducentes im- perfedlioris ordinis funt. Pedes vero,quanuis plurimi, femper pares funt. Nam bini binis fuccedunt,vc anima lis corpus longius terrxqae vndequaque incumbens $ qualiter ac plene fuftinerc poffint- Iidem vermes majaifedo ore quo cibos confringere poffint funt prxditi ,necnon manifeda fecdTus parte, quod gudandi virtutem aperiC demondrar. Namefca- ruin confradtio illarum humorem internum flf I jporem prouocat. Eifdem etiam con uenic partem anteriorem ad fuperiora erigere ac circumducere ,fimi$lque ad fu blimiora irrepere, efcafquccuriofius inquirere ac dili- gentius feltgere. Qux vermibus pedibus deftitutis de- negari manifedum ed. Inter hos vermes Rufx dignio- 1 rem locum obtinere videntur, illxque prxcipue,quxfi- ‘ jis quibufdara tenuiflimis ex propria fubdantla cdutl is 224 fcipfas circumquaque fsrpiunt Sc claudunt, moxque hb quali carccribus eruptis forma mutata alatx proUliunc. Hx enim cx podrema hac concodione aliquanto pi|r- dantiores fpiritus pariant ac perferiorem animalium OTdincm ingrechuntut.Pedati vermes prxditi funt vir- tute prolijicandi.qua a pedes carent. Maris ramen ac , forminx differentiam non admittunt, ideoque cxcon- cubitu non procrcant,fed cxhtimqrc interno magts c6- endio ac puriori concipiunt oua quxdam perexigua ac p!urima,8c eadem podmodum pariunt. Hxc vero anno fequenu veris tempore folaris caloris virtute dcducuu-. tur ad formam eorundom animalium : compledluncxr enim vim feminis informantis ac humidi recipientis. Ipfa autem animalia veris tempore nata ouiscmiliisx- date deperite folent , tllorumquc cadaueia ex omni pane purrefeunt. Nam oHibus itmtilqoc licciot ibus ac durioribus panibus carent. Siqutsautem hxc animalia ad perfeftorum anima* lium membra referre velit, facile (ni fallimur) animad- uertetea luigux refpondeic. Nam lingua, in qua gudus .confummatur , horuin animalium(vt membro affixo aptari poted) imitatur motus r liberrime fiquidem cx^ tenditur, ac partem anteriorem vndequaque circum- uoluit. De olf*clnjftnfu , xr de tts -/iu clf alium jnio/tur, nemon de animalibus ab eo eonfhtuiis. L p a c t v m circa odores odorumque dif- ferentias veriari exploratum cft.Hic inter ex- teriores fenfus primus a corpoteo obieflo- rum fenfibilium comadf 11 omnino rccedit,ac prxflantiori quadam ratione fpiritalner exercetur. Ita- que illorum Ipirituum vfum expofeit , quia nutrimenti huinorefeiunguntur ac certis vehiculis indigent. Tafcs fpiritus olfadiui ac reliquis fenfibus ordinum prxdantioruin vere deferuire lignum non inhrmum pixbct vehememiot quxdam animalis intentio, qux in horum fenfuum vfu vt plurimum adhiberi fblcc, fle refpctlu fenfuum impcifc&iorum locum non habet. Odorum vero petccpiiodccentiflime aptatur huicfpi- rituum ordini. Nam odores ad olfacientem virtute per- duci& fenfum cxc itare non poliunt abfquc exhalatione Sc medio has exhalationes deferente. Medium autem quod exhalationes fimulque odores recipere ac ad olfa- itmn rranfmitteie apium eft.erit fcu aer fcu aqua, nam hxc duo elementa tantummodo exhalationes facili recipere ac diutius retinere folent: quod neque ^err* neque igni conuenit. Tcrrx nempe exhalatio potius quim exhalationis receptio aptatur .* ignis vero eafdcm omnino comburit ac dcflruit. Organum olfadtui de- feruicnscontinet cx neccOitatc aliquem excelfum &► gidi Sc humidi, ea tamen ratione vt cx acccdu odo. tum, in quibuscalidi fle ficci vis dominatur, aquilibriu vtcunquca/rcquaiur, ac-odorum vim vere fpiriuliter recipere poflic. Et hanc qu dem vim eo intimius ad- mittet , quo frigidi ac humidi excefTus eft minor. Tunc enur. ablque fui dcflru&ionc promptius alfcntieruro* dorum qualitatibus igneis. Itaque animalia , quorum complexio calidior ac ficciorefl , optime od rant. Nam in illis frigiditas ac humidrtas confliiuentes or- ganum olfadius confcqucntct quam maxime remifEi funt. Olfadius tamen organum aliquem frigidi ac midi cxccffum femper requirit «quoniam odoratorum exhalatio oritur a virtute interni licci ac calidi ager ^ in internum frigidum ac humidum,eadcmque ita expel- lentis vt conccpram odoratorum caliditatem ac 'siccita- tem fimul & deferant Se in circumpofirum aerem fcu a- quam diffundant. Organum igitur odores fpiritalitcr recepturum, fcumido ac frigido odores deferentibus conlentirc debet «fimulque ralefe exhibere, rcfpedlu ca lidi Se ficci qux odori funt cfTemialia.vt neq; illa oppu- gnct,ncq; cx acutiori illoxG vi ipfii detrudatur ad calidi Sc ficci 2 25 Se ficci naturam. Hxc vero aliquem humidi ac frigidi cxcclTummanitcftc expofeunt. Nam (i qualtrites oin nes ex concoftione Ium mi xquali, vt euenic in organo guftus.Sutnm un xqualtratem li*r»ilir er retine rent, rtrga nl frigiditas ac humiditas facile infirmaretur ob .fii- duum odorum acccftum, calidi acficci vim deferentifi , fummeq; adaugeretur robur qualitatum oppofitarum, jpfiquc aptitudo fpiritahtcr recipiendi omnino tece- deret Ne vero idem organum aliorum calidorum & fic- corum incurfibusobuiumcfter,folcrs natura illud ani- malibus internum voluit» fimulqnc illi parti fumm£ proximum > qux exteris comparata humidior ac frigi- dior repentur. laCtumcft etiam ve aer feu aqua , odores deferentes , atafngcrcnt olfactus organum per certa fo- ramina faris parua, ne illitis xquilibritun feuex nimia frigiditate feu ex nimia caliditatc amoucri poflet. Qux attinent ad huius fenfus appetitum» nccnon ad eiuf* dcrafincm.oblcttacio lem . contriftationcm, quietem, angorem acappctcndi modum , facile ex his colligun turquxlupcrius communiter difita fuere, circa lentus exteriores Se -tfcdtus illis miniftrantes. Incedas ver6 J|ui exerceri Iolce virtute exequentis potent ix huic fen- ili ac appetitui famulatum prxbcntis, longe prxftantio ri ratione exerceri porertr.qua qui tactus ac guftus vir- tutem concomitantur.Odores enim, quibus hxc poten- tia refpondet.ob igneam illorum njturamabhis etiam qux plurimum diftant ad officientia animalia deferri foleqt. Quapropter nili adiit vis procedendi, feu rece- dendi vclociter,hxc animalia neque ad oblectantia per duci neq; i contriftantibus opportune amoucri polsct. Videtur autem taliter incedendi potentiam primo in- efl*c ac aptari animalibus qu$ lnteCla appellantur, ac ol- faciendi virtute funi vere prxdita. Nam circa odorabi liaartidue detinentur, ac ex odoris perceptione efca rumlclcvtum habent. Eadem autem auditu & viludc- ftitui liqueticarent enim pluribus qu{ pixilanuorcs hos fenfus concomitantur. Prxterea eadem veritas non tantdm antiquorum au- &oritate fed experimentis c.ia confirmati poteft. Qua- uis autem plura exerceantur ab ipfis infectis. qux vide- tur arguere audiendi ac videndi virtutes , acutius tame antmaduerrcnrcs ficile percipere poterunt talia folius tadtus vim contine re-Pcrciptuot enim.ob corpotu par- uitatem ac tenuitatem, quamcunque aeris motionem aeque eo cit ius.fi ad volandum fine apta ac alas habeat» qux cum tenuifiimx fint» quemcunq; impulfum patiun- tur. Accedit etiam communis Naturx vis, qux ob prx- ftanttorumlpi- ituum vius in his amm ilibus fpledidius apparere ac firmius imprimi folec : ex quo faduin cft vt plura aggrediantur 5: perfLiantqux fpccimcn conti nent non tantum fcnfuum pixllantiorum , fed etiam ipfiut, rationis. Illorum tero inceffus non cft vniformis , fed pro fin gulorum natura quammaxime diuerfus. Itaque cum o mnibas commune fit pedibus incedere, nullamque cor - noris contradi ionem feu extenfionem exercere , quxda lalttbus loca mutare folcnt.vr pulices , quxda n volatu, vt mulcx, apes, Se vcfpx.quxdam vtroquc.vt locuftx.Et faitus quidem expofeunt longitudinem pedum porto- riorum qui inflectuntur ad interiora. Volatui vero alx dcferuiuntqux in infeCtis carent pennis, fed conftituun* tur ex membraneis quibufdxm tcnuillimis. Pedes, qui inceflutprxiipuc inicruiunt , ea ratione pares funt vi quatti. r notas non cxccdanr.quadrata nempe figura co- nflit perfefliffimc: idcoque , dum excedens longitudo corporis mollioris media fulcimenta non requirit , per- f-.&am tam fubfilL ndiquam procedendi rationem in- ducit. Pedes tamen quaternarium numerum fu peram: notx vnicuique aptantur plurcs pedes tenuiffitni. Neque enim parua horum animalium corpora grauan- da erunt pondere pedum firmiorum,uequcaffignato v- nico pede tenuiffimo lingulis notis illarum incertus in- firmandus fimutque in diferimen reuocandus . Eaf- 1 dem ob caufas illis qux volare (olent alx tenuifiimx , uaditx funt, ac vt plurimum binartutn numerum cx-l cedentes. 1 Contemplatio II II. Pars 1 1 1. 22(5 Animalia oifaftu prxdira proportiohem non habent ad certum aliquod membrum animalium perferiorum. Nam ipfa continent membra omnia , qux feu ad exter- nos motus feu ad concubitom defidc rantur, 8e fexus c- tiam differentias habent,quanuis quadam illorum fimi- le non procrcencpediculi cnim.quos ad hunc ordinem pertinere exiftinumus,paiiunt Icn;*»: mufex autem Se pulices parium vermiculos, ex quibus nihil amplius generat iii. Tota aurem illorum fpeties ex putredine feu terrx,fcuanimalis,feuftitpis prorcndiiur. Qua fimilu procreant, illud immediate non emittunt, fed vel pct« oua.vt formicx , & qux ex imperfeCtiotiau hunc ordi- ne perduci diximus, vel per vermiculos , ve apes.vcfpx, crabrones Se extera hutulfnodi.Pediculoiuin, pulicum, exterorumque immundotum corpora mollia funt. • Quapropter credendum cft ipiritum a nutrimenti humore feiun&um in his valde infirmum efle, horumq*» ob id odoratum ad remota deduci non pofte. Quod etiam coniecfaro liccr ex tardiori illorum motu. Cxte- rorum corpora continent aliqua duriora ac aduAioxt, prxteriimque circa caput,m quibus fpiiitus ab humoie nutrimenti iciuiiltos puriores reddi exiftinurc debe- mus ,acad olfactui deferuiendum aptilTimos. ^uamobrem hxc animalia» qux Infcfta appellari fo- lcnt,aciitif(imc olf»ciunt,ltc<r carcant arteria, qux pu- riores fpirtru) leiunCtim deferre folent , Se Unguine. Hxc non Icmd fed pluries in anno nafcunrtit. Coeunt enim vt dicitur)hiberno tempore , & tuta diebus au- ftrims aeferems breui perficiuntur. C a i* v T 1 X. De fomno c$' vigilia, <jux o! fidium pumo concomi}Aniurt ac de eorundem caufu. L. facient ibvs animalibus fomnivi- gilixqucdiftercntix primo aptantur. Nam lubtiliorcs illoium fptritus ob rariorem fub- rt-inriam fjcilc refoluuntur, nec rcfarciri pof- | funt ex lola membrorum ab omni motu tetradi ione , ve \ fpiritus qui a nutrimenti humore nofi fciunguntur , fed expofeunt prxterea vt calidicas, cuius vi fune eliciendi, • necaon humiditas a qua cfHuum, vehementius contra- duntur ac colligantut.luterim igitur animale directio- nem deficere Se olfaCtum infirmari ac deuinciri nccef- fccft. i Et hxc quidem pariunt fomnum : oppofita vero lo- ‘lutio vigiliam . Katio aurem ob quam animalia non | olfacientia mede utut def >t tgationi , ac viies colligunt non fomno .fedfola ab omni motu vacatione, facild docere nos poreft, perfectioribus animalibus dormien- tibus guftum,ta£ium,&: Naturx fenfum non deuinciri. Id experimentis etiam confirmat i poceft. Nam pucl- luli dormientes lac a matrm vberibus fugut.-natu maio- res veram tactus voluptatem in fomnis experiuntur: o- mnibtifque animalibus commune cft ex membrotum cxtcnfioncac rcccaJtione » at*qne etiam ex totius cor- potis agitatione, nunc frigidiora, nunc calidiora, (piout conducit) feu petere, feu declinare. Dormientium etiam non pauci fomno non intermirtb furgonr, de_ ambulant , fit alia plurima agunt , qux licet afcribcnda~ fine internis fomniorum agitationibus , conuincunt ta- men manifcrtil , mebra, qux Naturx fenfui Be tactui pri- luodefcruiunt.fomni etiam tempore foluta elfe. Hxc vero tunc infirmius exercentur, quoniam abeft anima- lis directio, & fcnfuum przftantiorum vites (vt in vigi- lia cuenit)nullaadiumenta fuppeditant. In fomno e- tiam fpiritus omaes colliguntur ad proprium fontem atque ad intimiora, cuius cuidcns fignum eft exterior a- nimalium dormientium frigiditas. Patet autem fpiriri- bus recedctibus partes exteriores hebetius lentirr. Sed ipfius fomni ac oppofitx vigilix natura 8« caufr ali- quanto accuratius confiderandx funt. prxeipue ve- ro fta tuendum erit , in fomno qnimalisdtrertionis de- feftum Se diuinitionen>olfa^«s>^‘orum‘l'> fe°fu^m ex k. ii). 4 •y 227 teriorum, qui citlfdem fpiricus vfum exquirunt , ita Co- j pulari.vt al.crum ab altero feiunftum, fomnum non pa- riat. Quiit neque hxc fola iufficcre , led tertium quod- dam prxterca exquiri, vt fcilicct horum vtrumque fiat abfque vlla offenfionc eorum qux pertinent ad anima- lis vitam ob internam exhalationem cultiorem , qux puriores fpiricus comprimat , feu ob eorundem fpiri- tuum refniutionem. Simplex defedtus animalis direttionis fomnumnon parit.Nam fxp£ animalia , etiam dum vigilant , prxfcr- wm autem dum i defatigationibus quiefeunt. nullam a- nimalem dircdfionem exercent. Simplex fcnfuum deuindtio fomnum non inducit. Na in vigilia etiam profundius contemplantes horum feu fuum exteriorum vfum amittunt * prxfcrtim fi ad ecfta- fin feu raptum deducantur. Tertium quoque defidera- tur, quoniam neque animo deficientes, feu epilcpfia Ia boranres,dormiie dicimus ,quanuis animalis dircdho ac fenfus fomno fubiedti deuinci antur. Neque enim id illis accidit cx fola fpii ituum repreftione feu refolutio- ne abfque vlla offenfione eorum qux ad viram pertinet. Nem in illis qui animo deficiunt, animalis virtutis dc- fcilu i adiungitur compreflio virtutis naturalis feu vita lis. Vitales quippe fpintus,fangui$ac vegetans vinus fi mul contrahuntur ac intiimantur. Epileptici verb ideo fcnfu,ac dirigendi virtute dcfli tuuntur, quoniam colli ac gutturis venis intumefccnti- bus anhelitus inftrumcnta impediuntur. Sicuti autem hxc fomnum non pariunr,ira dum cx pu- riorum fpuituum repreftione feu refolutione deuinciu tur animalis diredtio ac puriorum fenfuum vfus, animal vere dormit. Nam illius concoquens viitus nutrimen- tum magis iuconcodtuin aggrediens, illud exhalare co- gir.Hxc veto exhalatio ad fuperiora timulque remotio- ra perdu&j.ciin. vlterius afccndere non pofiit inferiora repetit ^fiigidiorumque membrorum virtute frigidior dentio; que etfcdfa non tantum perturbat ac caliginolos reddit fpiritus puriores fenfuum oiganis mmiftrautcs ac eadem fuperiora petentes, fed comprimit etiam ac ad proprium fontem retrudit , ad ipfum videlicet cor, feu cordi proportionale. Simul igitur fcnfuu organa his fpiricibus dcfticuta proprio muneri efticinutur inepta & animalis direCtio cadit,ac fomnus inducitur. Eadem tunc quoque eueniunr,ctim iiJem fpiritus ob diuturniorem feu fenfuum vfum, feu totius anima- lis defatigationem refoIuuntur,vcl a corde reuocancur, vt vires deperditx reparentur. Vehemens etiam con- templatio & fumma aliqua exhilaratio fomnum exci tarc folent. Spiritus etym puriores ex vehemention contemplatione ad vttum colliguntur & a exteris re- uocantur, timulque refoluuntur ,'quod fomno fauet. Summa vero exhilaratio, prxfcrtim fi accedat externo- rum vitio , feu auditus intentior , cofdem fpiritus ad e- uaporationem ac largiorem efflationem impellit, qux ad idem faciunt. Sicuti autetn hxc fomnum inducunt , ita animalibus dormientibus ,calorifquc.virtute intimius collcfta ac confumata,alimema fortius concoquuntur, fpiritufque vberius refarciuntur. Quibus rede confetlis fpiritus puriores, rcpulfis,obfiftcntii>us,itcrum diffunduntur, ac ad fuperiora dedudti animal ad vigilii pcrductit. Nam & fenfuum organa replent, 8r lentibus folutis anima- lem diredionem reftituunt. Hxc expergifccndi ratio (impliciter naturalis efl ac fpdranca. Dum vero fomnus difrumpitut , feu ob aliquam concuftionem , feu ob ve- hementis alicuius fenfibilis obieftionem, vigilia viole- to non carct.Ratio ob quam exagitatio fomnum cxpel lic fatis aperta cft. Patet enim eiagitationis vi fpiritus colledtosac quicfcentcsocccfTarib excitari , ac ad fen fuum organa deferti.Ea vero ob quam vehemens fenfi bile idem przft at, non parum obfcura. Ctim enim ex fomno fenfuum organa fentiendi virtute vere deftitua- tur.lufpicari licet ca tuc fe habere ad fentibilia haud fe- cus qui lapides, ideoq, nullu fcniibileadiniitere polTc, feu infirme feu fortiter moneat. At fciendQ cft, animali doimicnte dcticcrc quidc fluentem Ipintuum cuifum, Vnitierf Inft. adhom. petf. \ • • 22* fupercfTc tamen circa fenfuum organa fpiritumn quicf cc itium non parum.haud Iccusquam fluminibus oba^ quaium dcfcdtaincurlus fuos intermittentibus fupercft non parum aqux.quf coileda in loci* humilioribus pe- nitus quiefeiti Hi veto fpiritus quiefeentes licet ob in- firmi fcntibilis vim non attingantur,ncc excitetur, i vc- hememioris tamen obicdi impultibus neccflario tan- guntur. atque ita cxagitanrur,vt repulfis fpiritibus frigi- dioribus circumpofuis perducantur ad fpiritus mtimio res, qui cordi afsiftunt,& a corde afsiduc effluunt. His icitur per aditus vteuraque patentes fortius ac liberius fuperiora petennbus,animal expergifeirur. hxc tamen facilius ac difficilius euemur pro maiori minorive fom- ni profunditate , qux ideo magnam latitudinem habet, quoniam fpiritus fomnum inducentes, plurcs frigidita- tis aedenfitudtnis gradus admittunr,atquc etiam magis ac minus abundare folent. Ad idem etiam non parti fa- ciunt varix animalis dormientis fituationes ac colloca- tioncs.nam, du coipus vndcquaq; quiefeit, animal pro- fundius dormit:dum vero corpons pars feu partes ple- nc a fupootito corpore non fuftinentur,fcu non exxqui- librio , dum corpus fuppotitum cft durum vel inequale, minus profunde. Non diffimili ratione qui fupini dor- miunt profundo fumnonon capiuntur : tunc enim ex. halatio craffior ac frigidior, qux fomnum inducit , non facile perducitur ad capitis anteriori , in quibus fenfufl organa conftituuntur, ideoque fenfus fortius dcuinci- renon poteft. Euenit etiam eandem ob caufam v/tic dormientes vt plurimum ftertant. nam vapores craflio- i*> res conftitpantut circa poftcriorem panem capitis , & liberam fpirationcm amouent. Sxpc etiam hi Ipintus inferiores ita comprimunt.vt aoinul maxime angatur, accidit quoque fic dormientibus, vt licet profunde non dormiant.difiicultcr tamen a fomno excitent ur.fpiritUS enim , quos in capite quodammodo (bgoare diximus, vi obiedtorum feotibtlium excitari non pofTunt.natnai pofteriora capitis ex nctcfsitat* dcflcdunr,ncquc facile diirumpunt fpiritus crafjiorcs qui tunc fortius tibi inui- ccmcohxrent. Hxc vero maior feu minor fomni pro- funditas redU- «Jifcernitur in animalibus perfectioribus ex differentiis fenfuum qui fomno primo fubiiciuntur, vifusfcilicet, auditus, & olfaBus. napoft intermiifione directionis animalis, qux fomnti prxcedic ,vifus primo deuincitur.mox auditus, poftremo olfadfus.ltaqucdWn no irrepente, vifibilia forcafle excitare pofTunt , codctn procedente fonorum ftrepitus a fomno reuocant. Dum vero fomnus maxime profundus eft , odorum vis vc- hementiottllurn interrumpere poteft. Cnrr X. De auditurae de //< cjnx auditus finflan conci - mUMUur^necmn de Animalibus ab 4 co conihrutis. V D : T V ..qui olfidhii proximi adiungitur, venatur circa fonosac voces, qui oriuntur cx corporea pcrcuftione, qtiiquc nullum corpo- reum continentes prxrcr certam motionem acus perducuntur ad organum pure rpiritalitcr.gr odo- rum fpimaliratcm non parum excellunt. ratio quata lis organi fymbolnm ad fonosgr ad voces omnes eft condi tuendum, non parum dilfert a rationibus ,qn£n, ' tangibilium . guftabilium, ac odorabilium fyrnboW' conflituumut. tomcnimexacrisconfraaioncoitifpl- riialitcr tamum confidunt , omnique rcali fubfiftcn- tu carent, quapropter eorum fymbolum deduci non poteft feu ex compofirione , feu ex digeflione iqna.'> vel inxquali ,fcd neeeirario oritur ex aliqua ficlcaione > aerei vel aquei iublilioris. quanuis enim foni ablq .e aere non generentur, ideoque intraaqui fupetficiem oriri non polGnr, fonornm tamen vis per aquam etiam ad auditum deferri lolct , quoniam exillcns natura mo. - bilis , motuum vehementiotum fpeeies admittere po- teft. aqueum tamen fic fclcaum pdcrbqs tantftm mini- / ftrabit : actcii autf animalibusccrrcftribus at vnlarihb Vttiiq; fcclufum crit.atque ita vndique fcptu.vt Conor» Ipccie» 229 fpecies ab illis reccptz ac vndique detcntx reboent , ac lonos referant non quidem cx aliqua feu repulfione leu repetitione, ficuti in ipfius Echo rcfponfis euemre folct, fcd otnnino interne ac fpiticaliter. Tale vero aereum feu aqueum difiun&um quidem eft ab animalis corpore, fcd illi omnino conttguum.de- tinetur enim i quodam neruiculo concauo,cui adiungi tuc paruusquulamtympanus.Itaquc fon» in aereo feu a- queo fccluli reboantes, Sc cxcy mpani vi collcdti.ab ani- mali Ipiritaliter percipiuntur ac optime fcntmntur. Dc appetitu huip fcnliii defexuiente nihil dicendum eft- na quz ad illius doctrinam delideratur colligenda funi ex his qux 1'Upcrius diximus circa exteriorum fenfuum at- 'feftus in comu/uni. Excqnendi etiam eiufdem fenfus ac appetitus 'poten- ria refoedtu naturx dstferre non poterit ab illa qiur olla £tui adhxret, ab eadem tamen rcfpcttu modi vicutiquc diucrfa erit, quod c&uemt etiam exteris feniibusae ani malib js przftintioribus.qaemadmodum enim olla&us primus inter fenfus recedit i corporeo coiit a&u,& vere Ipiritaliter fele exercet, Sc ob id deiicit a pci lectioribus lentibus cxfolofpiritalitatis gradu, ita etiam illius cxc- cutiuz potentis primo conuenit omnes externos aCius aliqua ratione exercere polfe , idcoquc deliciet a perle- vioribus ex lolo operandi mudo,qui tamen accidenta- lem diftin&ioncm no pariet, fcd clfcntialcin. nam cun- lequitut fenfus elfcntialitcr diftindtos. Operandi aurem feu monendi modus auditui pro- prius colligiiur(vtapparec'cxautium direVionc.quod tamen pro diuerfa animalium natura etiam diucrlimo dc prxftari poterit. quxdam enim animalia, vt fonos aptius percipiant, mouent ac dirigunt cocum curpUSjVt puta pilccs,&; animalia omina collo carentia, quaedam caput inflcttunt.vtauium gfouspmne.qurdam »quo- niamcaputob magnitudinem non facile mouent , au- res etiam iptas dirigunt, homo vero aures mouerc non poteft , fcd caput cantum mouctl Animalia, quxcx hac fentinua virtute conftituuntur , fune ( ni talli- mnr ) cruftataomnia» nccnon ex mollibus caqux os leu olfeum aliquid interne contineat» vt puta Icpiafic ful- pus, hzcemm quamuis aliquo paCto vtdeant , inter vi- dentia tamen no videntur redte numerati, nam illorum ▼ifus ad colorum pdrccpctoncm no perducitur , fed ob- fcurilsimum oinmnoque incertum vmbrarum tantum- modo intuitum excreet, vt cx pluribus coniedt ire licet Ad eundem ordinem pertinent Talpa &fcrpens qui* dam paruiilus , quem arcum vocant , ac longe forulfc niantfcftiu*. hxc omnia mollibus exceptis ,lexus diffe- rentiam admittunt. Talpa vero limilc etiam ac viuum gcncrat.totj tamen illius fpecies es putredine oncur, extera partum oua, ex quibus ablquc vllo incubarupro les educitur, fct tcftjcea quidem verno & autumni te- pore oua habere videntur: lepia veio omnibus anni temporibus. Contemplatio C»MT XI De fienf* Viftu , aede tu que videndi virtutem ccn- contu,uuur^Mecnon de ammalibni <jiu ex ea conji innentur. f I » v * vetfatur circa lucem & circa colores $ omnes , qui ex propria fpiritalicatc deferutur F& ad vitas organum nulla corporea feu exahla- iiS, tione,feu pcrcufsione ,cx fcnftoili accepta. Eapropter reliquorum externe fentibilium fpiriealem gradum quammaximc luperant , &: nullo modo fentiti {kflunc , nili omnino fpintaluer a J organum deferan- tur. Ex quibus colligere licet, vifusfcnfum inter exre- riores^erfcVilsimum elTe. Symbolum autem, quod in organo refpeVu fuorum obieVorum rcquiritur.confti. tui videtur parcim excocoVionis gradu, partim cx cle- menti pcrfpicui rctcnrionc. nam m generationis via eouique proceditur ad hoc organum conftnucndum, quoufquc nullus adhuc certus coloi conftituatur ,';fed fumma tantummodo ad colore vnumquemque propen- tio aexquilibrium. Aqueum igitur ita terreo contemperabitur, vt aquei perfpicuitas aptilsima ad lumen Se colores recipiendos nullatenus perrurberur , fed coerceatur illius tiaiifmif- fio , nc ipecies repellantur ad externa , quemadmodum infpcculis cuenire foler , fed interne detentx vilibilia videndi virtuti interne obiiciant. Et hxc(vt parct)prx- flicur ab oculis & ab oculorum pupilla. Aerea verb feu aquea perfpicuitas,quf tanquam medium, colorum fpe- cics ad oculos defert, ad talem receptionem ac dela- tionem apta nonfunt, nili iiluftrentur ac perficiantur virtute lu minis, fuperius quippe coftituruin eft inferio- ra corpora ,dttz ex cxlcftrain motuum virtute proprium quoddam Effie adepta funt , excxlcftium luminumvir- tute (ptouc vnicutque conuenit) confummationem re- cipere. quapropter perfpicuitas, qux excxlcllium mo- tuum vi prxcipuc pendet Juinims virtute dcftiiuta, ne- que ccnebroljm natur am exuet, neque vilibiles fpecies recipere, aut vilui rmnillrarc poterit. In vitioms autem conlummationefpecicrumad oculum delatio mauife- ftc requiritur. nam ti oculi viliua virtus ad vilibilia ex- tendatur , vitioms fruClus conftiiuerctor non in viden- te, fcd in vifbili.haud fccus quam calcf.Clionis frultus pertineat ad cahfaCtibilc, non autem ad calefaciente, impofsibile quippe eft, id quod extra feagir ralis aCtio- nis frudtU' immediate in feipfo recipere.& hxc quidem ratio caneris perceptionibus tam perfedioribus quam imperfedtioribus communis elt.Ncquc vero id rcfpcClU vitiouis in dubium rcuocari poteft cx eo quod oculus in tenebris conftitutus ad ea refpiciens qux luminis vi cU refeunt , illa quamoptime intuetur , cum tamen ipfc in luce cunltitutus ca quz tenebris obuoluuntur non vi- dear. nam luminis munus eft non recipere feu deferre vilibilia, fed ea quz potentia vilibilia iuntadtu vilibilia reddere, hoc autem ab eo rc&c prz(tatur,dum illa pro- prio lumine attingit ac illultrat. quapropter nullam ad- mirationem alferre debet, vilibilia iam talia a&j ctfcCta, etiam per tenebrofa , & fpecies ad oculum emittere & 4o' ab oculo videri polfe. nam hzc renebtola medi) tantum munia fuftment. Itaque d illis conferantur quz mini- llranc auditui^iquz elemento refpondebunt. hoc enim fonorum liiniliccr generationi non dcfcruic,fcd illos ramdin recipit Se tianfmittit. hxc. vero trifinifsio in in- ftaticofummarurhaudfecusquara diaphani illuftratio, quouiatimtlitcr nulla relidet ia inuenitm Iru in obicdo leu in medio rccipicte. Si quis aute mtetioget, quanam ratione lux Se lumc videri pofsinr,refpondcndu erit lu- cem , quatenus reperitur in corpore lucido , illudjem. per vilibilc rcdderc.impolsibilc enim eft id quod poteft reddere adu vifibilia ea quz potentia tifibilia funt, feu omnino inuilibilcclfc, feu alterius vi aCiu vilibilc heri. Et hzc quidem veritatem continent , liue corpus ex in. terna virtute iit lununofum.vt Sol, liuc ex v utute cxtei- na,vt Luna,& liue illius lux lit valde intcnfa,fiuc admo- dum remifta. licet enim lutis maior feu nuitor intenfio reddat corpus magis feu minus confpicuum.nccno ma- gis feu minus cfhcax ad illuminandum •• pilulomii.uS quzlibct lux exptopria virtute aCfu vilibilrfA* aClu ctia videtur, dura dillantia non cxcedit.ltaquc illa qux in- tenlius lucent, non tanrdm videmur abique alterius lu- minis acceflu.fed etiam cx luminum clarionmrcifufio- nc extera potentia viftbilia reddunt vifibilia adu. qu* vero lucent minus intenfc , adtu quidem vifibilia funt, neque alterius illuftranris exquirunt virtutem, fcd alia, remotioraque prxfci tim.adu v ifibilia reddere non pof- funt. horum etiam nonnulla manifefte lucent ac fplen- dcnt,vt ftcllx alicuius magniiudinis>nonulIa vero quo- niam feu minus lucida funt, feu ob corporis paruitatem minus apparent, nullum iplendorem eoiittuur.fcd albe- dinis fpccic tantumodo referunt, vt puta aftra cbftitud- tia albefeentem cxli Zonam,qu* viz lailc? voce adevta eft. ratio autem, ob qu^n mtcrdiu aftrorum alpcCtus nobis amouctur , tumenda eft non ex intenfions lucis virtute, quz minus intenfas inuitibiles reddat ,fcdcX lumina abundantia qua videntiu oculi replemur, icin k. iis ). 23t vere ira fc habere certo experimento cbfirmatur. fiquU enim conciturus in profunda aliqua cauca ,1’eu in imo altioris turris, intueatur cxlumcxfupcriori parte.huic cetera tenebrofa , & ftellx confpicux videbuntur, quod nullo modo fieri pollet, fi folatis lux aftra inuifibilia reddet tt.prxtcrca aftra nqdu non minos illuminatur a folequim interdiu.quaproptcr, fi folarts lux illarft luce obtenebraret, tam nodu quam interdiunoslubterfugc- rent. rationi etiam omnino dilfonum eft * id quod cft in caufa , vt extera qux potentia tantikm fum vifibilia fiit vifibilia adu, ab illis vifibilitatem amoucrc qux ex in- terna vi adu vifibilia funt. Quod vero attmet ad lucis cftufioncm.qux, quatenus alia vifibilia reddere pofsit, luminis vocem fortitaeft , dicendum videtut eam non primo, fed confequcnter vifibilem ctle , et eofcilicet qpod alia adn vifibilia reddit.quapropter , dum nullum vifibile intuemur .luminis vim non percipimus, hoc experiuntur collituri in caueis feu turribus profundio- ribus.namfolare lumen inrerdm non percipiunt , licet fortalTe per feneftram ita iqgrediatur, vt egrediatur per feneftram c regione politam abfquevlla radiorum refra dione. Hrc verd docere nos poliunt , lumen elfe ex nu- mero eorum qux per fe quidem operantur & funt, fed noninfe. Vtrum antem mcdij,vt eft medium.perceptio viden- di fenfui vete aptetur , an virtuti prxltauciori qux per. cipit quantitatem, numerum, figuram, motum, ac quie- tem, tanquam propria obieda , non abtque ratione du- bitari pofletunedium Gquidcm.vt eft medium.diftantia continet, ad quantitatem pertinere videtur: at patet hac videri ab animalibus , licet careant fenfibus , vifu prxftantioribus. properant enim ad cfcas diftantcs vilu perceptas , proximis vero infiftunt.ouod in illis diltan- rtxac fpatiorum perceptionem inani/eilc conumcit. quapropter (ni fallimur) dicendum erir.diftantiam tam fenfui prjftantiori quam vifui aptari pofle.icd non cade ratione. Vt cft quantitas, feu menfura , vifus limites excedet, Sc fenfu prxftantiori cft percipienda, vt vifibi- lium afpedum immutat , vifui tribuenda eft. tunc enim illius vilin reipfa non d.ffert ab illorum vi bone quf pri- mo vifibilia funt, fed ratione tantum, ex eo fcilicer quod conftituantur inter videntem 8c certum vifibile magis remotum. rem ita fc habere ex eo cooicdare licet, quo- niam qui vnicum cantrtm vifibile intuemur , illius di- ftantiam non percipiunt , vt puta liquisper anguftum foramen vifibile e regione politum intueatur: tunc fi- quidem illud, licet valde remotum .tanquam foraminis ori affiftens inruebitur.Quomam autem idem ffpius vi- abilis ac medij munia fuftinec,vt puta dum per aquam, quam aere mednnte intuemur, lapillos atpicimu*. tunc dicendum, hoc obiedum.vt cft v ilib ile, per fe videri, quatenus verb medi; munia fuftinct.vidcri per accides, quoniam fcilicct illi accidit cftc per fe vifibile. In afpc- ttu etiam corfi.qux per plura media videntur, ficile de- cipimur,quoniam id quod vifibile tatum cft,vt puta la- pilli,ex medi; afpedu.quod etiam vt vifibile obiicitur, afficitur ac immutatur , neque proprium obiedum pure obiicere poteft. linea etiam , qux ab eo ad oculum ren- dit(vt ex profpcdiua patet) ob medi) mutationem vlte- rius rede procedere non poteft, fed necelTario deflecti- tur feu i centro ad circumferentiam,: eu a citcumfercn- ria ad centrum. Exccutiua potetia vifui videndique appetitui feruies, (vt ex fuperior ibus patct)accipienda eft ex ratione per- fcdiori membrorum agitandoium 8c circumuoluedo- rum.hxc faris aperta cft in animalibus, quotum prxftan- tior perceptio ex vifu oritur, quem ordinem ingredi vi- dentur ranx.ac reliqua qux ranarum naturam vtcunque referunt nam videndi vis in illis manifcftifsima eft & perfeda deprehenditur, facile etiam comedatur talia carere exteris fentiendi virtutibus vifu ptf (tantioribus, cum nulla prxftmtiorum affeduum vis meis appareat, patet autem animalia, qux prxftantioribus fenfibus prf- dita funt .nobilioribus etiam aftedibus mfigniri bc ex nobilioribus deledari. Et hxc quidem ex dicendis cla- rius apparebunt. Vniuerf. Inft. adhom. perfi 232 Capvt XII. Dt fenfu i communn differenrtusffefliimt.ac exe- <fue-. dilore ntu r, nemo» He .immxhbus his co Jtitutis. NdPgffr* E « s v m exteriorum adiHaduumque diifo itTOU rentix ftnfibiles funt. quxdam etiam tangibi- libus JC indilfolubiliter aunedun- «3«» tur, vtputa quantitas, numero», figura, motus, 8r qaies5qttx neque a vifu , neq; a tadu percipi polluat: genere enim i tangibilibus ac vifibilibus qualitatibus diucrfa funt, Se in primo fpiritaliratis graftu fimilitec c6 ftituta. Itaque ad eandem potentiam pertinere non pof funt. Non difsimill ratione alferendum eft, exteriorum fenfuum nullum proprios adus feu propriorum aduum difereriaspdcipere,! e fcilicct fentire, Hc aliter i calido affici, aliter i dulci, Sc aliter ab amaro, alitdque a lingu- lis odorum, fonorum , colonimque fpcciebus. Redi igitur fanciri poteft , hxc omnia fenfui alicui prxftan- tiori demandanda cflc. in dubium tamen reuocandum eft.an eunda vnico fenfui obiiciantur, feu potius fenfa- fjtioncs fenfationiimque differenti» ab vno ,ca autem quxfenfibitia communia appellari folent, ab alio fenfu percipiantur conuincimur pofteriorem fententiam am- plexandam dfe , tum ob obiedorum diftindionem g«- nericam , ex quj(vt didum eft) deducitur potcntiatyitn diuerfitas, tum etiam quoniam fomniantes ( vt fuo loco parebit) verfantur quidem circa jjmfibilia communia» fed fenfationes non attingunt, ex quo omnis illorum deceptio oritur- idem validius confirmari poterit hi» animaduetfis . qux pertinent ad horum fenfuum adus Sc organa. Equidem adus diuerfi funt- nam dum per- cipiuntur fenlibilu communia , fenfus vis dirigitur ad externa, qox percipiuntur no ab oculo , fed per oculum quafi medi) part cs fu (linentem, perducucur enim ad or- ganum magis internum, cuius munus eft fpecies pero - culum delatas reddere fitmiores ac magis viuidas.vc qux illis communiter copulantur appareant fentientt- vittuti magis intcrtiT. at dum percipiuntur exteriorum fenfuum fenfationes , nihil externu attingitur, fed con- cipiuntur nnrummodo aduunt internorum vires vi- riumque ditfercntix. Tunc igitur organi partes erunt has vires recipere , ac fcnticnci virtuti obncerc. quxo- mnia 4 lupcriotibus quammaxime differunt. Quod veto ad organa pertinet ,confpicuum eft in cS* munium lenfibiiium perceptione requiri vim tempera- menti frigidi, cui raritas aliqua annedatur ,nc omnino diferepet i tempu amento oculi , per quem deferuntur fpintualucr tanquam per medium.in fenfationum vero perceptione delidcratur temperamentum fummcxali- diimSc tumme denfum , cui niiniftrcnt tanquam defe- rentes fpiritus, quotum virtute fenfus extenotes pro. pria obieda percipiunt, ficut i enim alia dcuchcntia da- ri non poliunt, ita datis his deucheutibus , organi fum* mi caliditas & fumma denfitas admittenda eft. DilTonum veto non eft eofdem fpiritus, quatenus de- ferunt animx vim ad organa fenfufi paiticulatiu, parere fenfus particulares, &■ quatenus copulantur coidi, delet uire fenfui communi. his omnibus res ipfa fatis aperte confentit.nam perceptio fenfibilium communium cqn. iiimmatur tn prima ac inferiori ccrebti parte. Se nfatio- nom veto different ix percipiuntur virtute cordi, , feu illius quod cordi proportione rcfponder. Cor ac cordi proportionale, vt patet .coiungunr mi- ra quadam ratione fummam caliditatem ac denfitud nem , vt carnalis aptari pofsint. Cerebrum vero longe fortalTcadmirabilius fummx frigiditati fumma rari;» aftbciac. fumma cordis denfitas terream illius fubftan- tiain arguit, eiufdcm fumma caliditas igneam naturam demonftrar. vtriufque confcnfus ac copulatio vim o- mnium qualitatum corporearu , qux i fenfibus exterio- ribus perfpici folct ,complcduntur, fimulquc lymbolu illud conilituunt, cuius xquilibttum rcfpicit lingulas has 233 has qualitates &r a Ungulis recedit * ideoque vnamqua que fpiritalttcr recipere ac virtuti lcnticiui obiiccrc poccft. Summa cerebri frigiditas aquei in terreo exccffus demonOr.it. lumina ciufdcm raritas, frigiditati conici*- tiens , acrex humiditatis ac caliditatis vim arguit, ho- rum omnium confcnfusconuincit cerebrum fpiritalem edendi modum, vt confiftcntibus licet,verexmulari, Sc fpecicrumfumtni fpiricalium receptioni ac retentioni aptiftimum elTe. Iraquecerebrum dcccntifsrma orgtna pnrbet non tantrtmhuicfeiifuijquem communem fupe- riorem appellabimus , fed etiam phantafix ac exteris fenfibus prxftastioribus , non tamen refpcdu eiufdcm partis, fed refpcdu partium tbuerfarum quz varias for ntationes ac collocationes obtinuere ,& fubtiJioris ac jninusfubtilis temperamenti funt.ex quibus faduroeft vt fpiritus ad eas de d udi pro perfediori illarum gradu reddantur puriores,fortiores,ac decentiori reprxfenta- di virtute proditi. His duobusfcnfibus,quotum alterum ' io corde, alterum in cerebri parte inferiori fimulquc au- ceriori & craffioti exerceri diximus, commune eft obie- dorum corporeorum prxfentiam exquirere, neque ali- quod abfeos percipere pofle. quapropter medium quo dammodo inter interiores ac exteriores fenfus obtinet locum, illorum etiam vrrique fenfus communis vox rede aptari potcft.licet non eadem ratione, nam qui in' corde exercetur, ideo communi: vocem affumit , quo- niam omnium fcnfuum exteriorem fenfationes & adus 3>fcit.qui vcroconftituitur in cerebro anteriori ac ori, communis dicendus cft,quoniam fenfibilia minia percipit. Prior in fomno nullam apparentem fenfationem.quf oriatur fcu ex odoratu.feu ex auditu, feu ex vifu, exerce- re poceft.nam,vtdidum eft.in fomno fpirituum purio- rum curfus interrumpitur, ncc per cos fenfibiliuin lpe- cies ad corperuenirc poflunr.qua propter hic fenfus tue deuincitur non quidem primo vt vifus, auditus, & olfa. &us,fcd confcqucnter. Sentus communis, qui eft in cerebro , in fomno non deuincitur, ficuti neque prxftantiorcs fenfus. delibuun- tur tamen animali diredionc ob eandem puriorum fpi- rituum intci ruptionem, vt czteri fenfus omnes. Affedus deferuicntcs his fenfibus interioribus verfa- ri non poterunt circa obieda eorundem fenfibus inter na. nam affedibus omnibus cficntiali ter conucnir , pro- prios a dius non ad interna, vt fenfus, fed ad externa diri- gere , ciim in horum vfu confidat tam proprium quam totius animalis bonum. Horum autem feniuum obicdj vere interna funt , licet abfque externorum pntfcntia non attingantur, affeduum tamen & fcnfuum obieda, quatenus realiter ac omnino conuenirc non pofiunt,ex aliqua tamen fcu proportione feu fimilitudinefibiir «icem ex ncccfsitaic rcfpondent , vt affedus fenfient bus virtutibus veri deleruire valeant illifqucdccenter adhzrerc. Tales igitur affedus refpicicnt externos mo- tus, quietes ,& extera, quz horum Vnicuiqucadiungi folent. hzc enim externa fumme confona funt fpiritali- bus fenfattonum exteriorum motibus qui cordis virtu- te percipiuntur^ieque vlla ratione difctepar a motibus, mocuumque vacationibus, quas percipit prior cerebri fenfus vnacumfigura, magnitudine, & numero, quz ad coidem motus clTcntialiterpcrtinenr. cordis tamen vis prof riori quada ratione verfari videtur circa ipfiufmct fentientis motus , cerebri vetd affedus intueri alienos motus . Vciique commune eft attendere motum , vt -notus efl, nulla ratione habita eorum quz motum con- fccuntur.nam & horum fenfuum perceptio cefiat amo- fenfatione fenfuum exteriorum. Prioris igitur affedus finis conftituecur in externi motifivfulibero.ncque vlla ex parte pertutbato.poftc- rioris vero in libera nullaq; exparte perturbata alieni motus fcnfationc.Huic igitur arfc&ui proprium cfi, mo- tum,vtcfi motus appetere, quod imperfectioribus non conucnir.quanuis enim quidam illorum ad motum im- pellant,nullus tamen motum appetit , vt eft motus , fed quatenus ad cfcas perducit Itaque dum eicx funt pro- Contemplatio I III. Pars Ili. 234- pe non moucntur. Accidcntaliter igitur motus ab illis eroptitur,quo-. niamfcillcet accidit vt cibi longius diftcnr.at affedus (dc quo nunc cll fermo ) nihil pixrcr motum exquirit, ad quem tamen longe przllantiori ratione impellit, dii przftantioribus aifedibus accedentibus djuftrior red- ditur.tunc enim Sc volandi & feliendi motus ad dcccn- tiflimamconfummationem deducit, ad quotum nullum przftantioribus deftitutus perducere poteft. Sicuti aurem huius affedus vis motum refpicit, vt eft motus, ita ex motu dclcdlatur , in quo etiam tunc con- quiefeit cdm nullum adeft impedimentum , neque vlla perturbatio timetur fcu imminet. Ad harum affediouum pacem horum vtrumqu c de- ^Jcratur,quoniam fcinuiccm prouocarc videtur. Iraqj aliis pfallcntibus iuniotci prouocantur adfaltationes, & vifavia aliqua pulcherrima cxfolo intuitu non ac- quicfcunr, fed exoptant etiam per illam deambulare feti currere, fummeque afficiuntur tam cx impcdimtiisqux intuitum amoucnr.quim ex perturbationibus quz mo- tibtis aduerfantur. Sicuti autem horum affeduum oblc. datio ca purior eft quz exteriorum fenfuum aftedibu* conuenit, ita iure optimo digniorem denominationem obtinuit, illi enim exhilarationis feu dcledationis po- tius quam voluptatis voces videntur aptari. Idem difcriiucn conuenit appetendi modis. Itaque horum affeduum propenfio neque irruptionem neque fummarn pcruicaciam retinere folet , fed vcic omnein moram abominatur , Oc eam ( licet minimam^ vix ferre poteft. quod tamen inperfcdiori magis eft pro- prium. Excqucndi virtutes his affedibus defermentes illis motibus miniftrabunt qui 1 talibus affedibus experun- tur.his refpcdu aliquorum animalium nullacxtcrna in- ftrumema aptatitur.quidain pinnarum, quidam quatuor pedum.adiumenta cx pofcunt.ferpentes fiquidem, quo- rum plurimi ad hunc ordinem pertinere videntur , pe- dibus ac pinnis carent, hi tamen propijum motum dc- centiflimc exercere pofTunt . nam illorum corpus oblon gum ita defledunr.vt duobus finibus, altero a dcxtraal- tero afiniftra confcfris.aliifqtie duobus inchoatis, hifq; afsidue commutat is, v clociffimc procedere folcant.con- fiftunt enim quatuor notis, quf pedG munia obcunt.Pif- ces,quorum pars maxima ad eunde ordine (vt exiftiina- mus)deduccda eft, pinnas habct,qu; vt in pluribus funt quatuor. in anguillis autem & in aliis , quorum motus eft tardior, dux tantum his adiungitur cauda qua vtpn- tur quafi gubernaculo ad inceftiiUm firmiorem diredio nem. Mures Sc extera animalia terrefti ia quz muriam naturam retinent vel parum excedunt, habent quatuor pedes, hzc his fenfibus manifefte funt przdita,& perfe- dioribusdeftituta. Primum confirmatur cx ludis, qui motu, circum agi- tationibus, cuxfit Jtionibiifque va: iis,a muribus, a pilci- bus,& i ferpentibus exerceri folent. Secundum cx eo- rundem ortu rute(ni fallimur)conicdaiiK.n:m.cdm a- nimalium quzdam femper generentur cx putri materia, quxdam ex concubitu femper oriantur , Sc quzdam v- tramque rationem admittant, ita tamen vr prima exor- dia fumantur ex putrcdincmatcriei : rationi cqnfohum eft , horum vnumquodque certos formarum gradus ar- guere. Itaque cum fatis apertum fir, ea qnz femper ge- nerantur ex putri materia radus fcu guflus virrutes non excedere, illa quz femper gencrantur‘ex concubitu per- feda appellari pofle 8c phantafix fcnfu infigniri : affen- ticndum videtur, animalia, quorum exordia fumtintur i putri materia, his vere imperfediora efte , ideoque dc- ftitui ea fentiendi virtute qua perfediora carere non pofTunt, ipfa fcilicet phantafia. Neque vero dubitatione afferre debet ratio accepta fcu i partu viui, cui fomnia- di virtus ccnfcturadiiingi, feu i nidorum conftttutione, quafi in ea vis phantafix infit. namfomniandi vis tunc tantummodo adeft patientibus viuum animal, cum talis * ortus illif quoque ncceiTario Conuenit , neque ex putri materia generari polfunt. Nidorum vero conftitmio nihil concludit , tum quoniam talis nidi certa forma ea Vniuerf Inft, ad hom. pcrf. 235 rent, turn etiam quoniam apes Se alia imperfediora, qux vifu ac auditu carent» (ibi fedes conftituunr,& piu ra huiufnodi agunt , que communis Katurx inftindui necelTirio afcribeJa funr.iam enim conftiturii cft, hunc ca ratione ebeomitati impet feriora , qux perfcdktnum fenfuum ac ipfius rationis vim xmulantur. Secernendi ruitur erue ab hoc animalium ordine pilees qui abfquc concubitu non generantur nam phanta(ia etiam prxdi- ti funt. pifces vero , quos in hunc ordinem afctlcendos exiftnnamus , non admittunt differentiam Ictus, quod aliquam admirationem furta (Te afferre polfer , cum hu- iufinodi diffcrenttx in exteris longe imperfedioribus repertantur.nifi rede cenfcri polfet id oriri ex acumine aquarum huius ordinis» Se marinarum prxicrcim : nam tale acumen mafeuii munia fuftinet.hancobcaufiim ca- rent membro genitali Se tcftibus: quod tamen omnibus animalibus ouiparis , qui non incubant nec pedes ha- bent, commune eft . alTeritur etiam inter animalia, qux r perfediorem ordinem ingrediuntur, aliqua fj mininum fetum tantummodo continete, hfcque venio fpirante concipere, idcoqucfubadaiica appellari. Qua nuis au- tem Natura conlhtutum fit , vt inquibufdam milia fc- xus differentia appareat, quadam vtrumque fexum con- tineant.qaxdam femininum tantum , nullam tamen ex foliusmafcutini ferus virtute propagationem proten- dere potiunt, mari etiam elfcntialiter conuenic femen iniicerc.ideoque illi impofsibile cft abfquc femina ge- nerationem complere. Pilees huius ordinis , dum ge- nerantur cx propagatione , oriutur ex ouis, & quamce- Icrrnnc perficiu uur. pariunt autem vtplurunum fcmel in anno.pars maior melibus Martio, Aprili, ac Maio.ali- qui Autumni tempore, vt puta Salpa, Sargus, Torpedo, Spatina,& alij nonnulli, quidam Hieme vigente, vt Mugilis, Se Apis. damur etiam nonnulli qui pariunebis in anno, vt Lupus, Scorpio, Sargus, Saidx,& faxatiles. Mulus vero tertium partum adtungit. luter cartilaginea etiam Quatila bis parit. cx Muftcllotum autem genere, qux Stellata vocantur, bts inmcnfe videntur patere quod tamen ideo eucmt , quoniam illorum oua li nui non perficiuntur, his ac exteris animalibus omnibus, qux neque cx partu viua oriuntur, neque ex ouo per in- cubatum , commune crt nulla parentum cura educari, fed folius Narurx Moderamine perfici.Mures ac extera, 2ux ad eundem ordinem deduci poliunt, fumme fxcun- ifunt. nam invtero facile formantur Se quamcitifsi- roc, ideoque & plures filios pariut.Sc lxpius, neque cer- tum generandi tempus exquirunt, idem conuenic lepo- ri,cuniculo, & exteris huiufmodi animalibus , qux me diacenfeiipofiunt inter hunc & prxftantiorem anima- lium ordinem. Capvt XIII. De ph.tntjfii fer: fu, Ae<jue iIIim ippetieu ue rxejHCtd. 'vmuic.r.tcnon de Ammihbus ejHx db illi* eonjiitdu :rur. SOir fenfus communes ad perferiora pro- cedentibus occurrit phantafix fenfus. hic in- ter fenfus abfolute corporea refpictctcs fum- mum dignitatis obtinet locum.nam, obiedis externis omnino re motis.illorum fpecies retinet, eafdc varie defiungere^ componere , ac immutare poteft , fi mulquc nouas formas ac imagines obticere, quod fum- mam.refpcdu eorum qu jiunt ablolutc corporea, pote ftatcmconrtiruit. Spiritus phantafix vim afferentes magnam depura- tionem expofcunt.eam fciliccr quj deducitur non tan- tdm ex infttumcntt temperamento puriori , fed expof- cit prxterea depurationc ac confliparioneni ff pius re petitas, vt fpintus redditi f umme puri ac fortes, loge fir- miores ac ad fingula obiicifda apti ac firmi inueniatur. hocrenfuum pcrfed£ internotu fpiritibus vere tribui- tur. primo enim depuratur in organis fenfufi exteriorfi, pollraodu exacuuntur ab organo fenfus cbmunis in ce- rebro cortituti. demfi ab iplorum fcnfuu perfede inter- 236 notum organis plenius & perfc Alus depdrtmur ac ilJu- lirantur. Itaque cx pcrfcdifsimi organi virtute fumnu coufummationem adipifeentes intcTladualis virtutis a- dus excitant ac concomitantur ,quo nihil diurnius ex communi Naturx ordine i corporeis expeti poteft. Ec hxc iu folo homine locum habent, ipta veto phantafia nico lortalTe lenfibilium Ipecicium retentione ac tntex.-, nam repetitionem & itnmuratione primo exercere po- tell, quonia ccrebt i vccriculi illi dcfcruientesxonftuufi. tur in anteriori capms parte , mfiftentlfquc ventriculis., lenius communis attmguncpartd capitis fuperiorc. Ss- igitur icufibiles tprcics ad fuprexnum de! jtx necc-f latio conllipanrur, colliguntur, aclong«6imioic man- fionem adipifeuntur , ita animas vis,animali animalem ducdionem libere exercente , eas liberi intuerur fiuc cx toto,fiuecx parte, leu vt aflociantur,feu vt «iiuidun- tur. Obicdum affedus phantafix dcfcruientisnecelfa-, no extetnu cfl.Sc internis phantafix perceptionibus ac motibus proportionxle.diximus enimfcnfuum mtcrnb IUU1 affectus externa refpiccre, quatenus internotum naturam rclcrunt,talia funt corporea omnia, quatenus uiuidi, copular i,(eccrni>commifceri, fcu alia ratione cx tcinc leu uuerne immutari pofiunt. Eiuidem igitut ap- petitus finis lcu fcopus er it, certas copulationes, difiun- Ctioncs ac immutationes , prout lubct,feu inducere, feu 'amouerc. Exhilaratio & tnfikia fumendx erunt ex li- bcia carundcm profecutione fcu declinatione: Quies exconlummationc horum, prout expetuntur , prjrfct- tim u ruinx nullus fit timor, Angor ex eorundem ruma, leu oppofita copulatione , prxfertim fi nulla coi rigenda Iit lpcs. Hxc vero exhilaratio neque voluptas neque animi exhilaratio dicenda erit, fed delegationis vocem proprion ratione recipiet. Ptoicquendi modus huic aficdiont proprius ( vt vir- defurj f umendus cft cx magna piomptitudmc ac petfe- ucrantia in profecutione eoium qux incepta funi , cui aniiiiteua<uanxictas&; lollicitudo accedunt, hxc veto anxietas ac lollicitudo ideo huic atfcdui ell propria, quoniam ca qux externe agenda funt, alfiduum phan- talix cognolccniis vfum cxpufcum. fingula namque ck uncini conceptionis imagine moderari debemus. Spi- ritus igitur huic cognitioni deferuictesi corde ad pha- tafix organum hac cx parte ncccfTario tollendi funt, 8c m eodem organo colligendi, at appetitos , cui fcotietis virtutis organum commune cft , quique ad exrenia cft propcnfus^oldcm Spiritus ad proprium fontem fimulq; ad externa repellit, rnotus fiquidem ad externa ibi in- choandus cft vbi definit motus ad interna & fenfus per- ceptioconfummatur. Quaouis igitur etiam abfque vlla pcrtuibatione fpiritus abaffcdtu quandhq; rcpcllipof- l»m,nihilominus,nififummatepctantiaadhibcatuj, hx ipiricuumamadliones ac repuifiones animum adaoxie tatem &: lolliciiudiue deducere (olent, nam affc Aus ad externa impellcns,fenfuiquc intern^colligenti obtem- perans,ea ratione proprij munci is curam gerir.vt fenfus nifsiones quodammodo extorquear. quod( vt videtur) nihil aliud cft qu.;m anxietate ac follicitudinem afferre. Qiiod attinet ad cxcquendi virtutem huic affc&ioni defetuieniem.ex didlis colligere licet illius munus effe corpotcorum copulationes diliunAiondfque aAu pet- ficcre.ltaquc pio animalium natura illius ‘organum di- • ucrlumcut. nam quxdam his incumbunt ore, quxJaui pedibus , quxdam manu, externorum etiam a**xilio ^ fortaflc sffumpto.quod homini piopriifsimum cft. In i- pfis veto animalibus phantafia pixditis non pauca ea ratione perficiuntur.vt cx prxftantiorumfcnfuumadm, dione parum incrementi vidcanturadmittcrc. huiuf- modi lunt motus, (lcu alis,ac volatu, feu pedibus, ince<* iu ac faltu exerceantur )Se generandi ratio. Volatui mi- mftrant du j alj, quibus adduntur totidc pedes veincef- fus terreftru exerceri poftit, atque natatio. iid£ volatui quoque vfui funt: nam ad poftetiorem partem ilcdudi volatus diredione reddunt faciliore .licet id caudxprz cipuc conueniat. has partes aues omnes phantafia prx- ditx obtinuere, excepta auicula qux pedibus caret, ided- que apes appellata cft. inceG jm ‘t 237 Incedit s acfaltationes ab his animatibus exercentur quatuor pedibus, omnia enim quadrupedia fune, neque rcr reftrta foltVn,fed ea etiam qux ciim fub aquis prxei- pue degant ad emergentes terras accedunt, ab his ho mo fotus excipitur , qui ficutiob intcllcdualis v in ut is vim excellit <Sh&» animalia, ita inaliis prxrogatiua ali- qua infignituseft,5f fingulaiitcr eft bipes, atque ea ra- tione vt, licet illius crura rcfpedu litus pollet iora ani- malifi crura videantur imitari, nihifofninus ex inflexio- ne imitantur ahteriora.quod auibus , qux bipedes funt, nullo modo cAucnir. auium enim pedes quadrupedum pofteriores pedes (quantum ad inflexionem attinet) imitantur afe quippe anterioribus pedibus proportio- ne refpondenr. at hominis brachia Se manus quanurs, dum homo currit feu vehementius motui incumbit,nb parum adiumentr conferant, 8c in natatione fint necef- fartac, illis tamen aptantur munia longe prfftantiora, artium fcilicct vfus, Ac exteroru plurimorum, ideoque per accidens omnino motui inferuiunt. Quod ad gene- randi rationem attinet, hxc anlmajia ex folo concubitu generari videntur: femper limite pariant , fiue imme- diate, fiueexouo per incubatnm , & filiorum follici- tudine per aliquod tempus fumrac afficiuntur. Mjfculis eorum , qux immediate fimile ac viuum patiunt , fem- per refles ac membrum genitale tribuutur. quod etiam inter ouipara incubantia Acudhonibusetienit. exterx aue incubantes teftes tantum habent, St incerne. Ani- malia phantafia prxdita ac perferiora, vt par cft* diffi- cilius formari poflimt. aues ramen aliquanto facilius quam viuipara.in vrroque etiam ordine plures dirtcren* x i* dantur, quarum caufx fune maior ac minoranima- lUmagnitudo,perfcdi6rqueac imperfectior formatio ac temperamentum. ad idem etiam facit fexuum difcri- men. mafculus enim, licet perfer ior, facilius generatur quam femina.nam internus illius calor acutior celerius concoquit Ac celerius opus perficit. Inter aues patieres >Acal ix auiculx fimilis magnitu- 1 elinis incubant per duas hebdomadas , Ac attingunt sertum; nam decima quinta die ouis egredi folenr. Quxrnediam magnitudinem fortitx funt, vt puta cor- nus, gallina , accipitres , columbi , diebus «plurimum viginti duobusrcomplent enim tres hebdomad a s,Ac at- tingunt quarta. Maiores, vcaquil* Ac anlercs, Ac carterx, qux his magnitudine videntur pares, complent quatuor hebdomadas , & attingunt quintam : incubant quippe diebus viginti ora Aues omnes maioris ac minoris magnitudinis vtplu- rimum fcmel in anno parere folent Ac verTs tfporc. In- ter maiores tamen gallinx. quas Indicas vocanr,& qux domefticx funt, fxpius pariunt. Interminores hirundo & merula bispattUs edunt: prior vero merulx partus ob frigusfprima namque inter aues parit) frequent ilsi- mc deperit. Aues medix magnitudinis , quatenus funt domelticx,fxpius in anno patiunt, vt gallmx.Ac colubx qu$ quamm axime feraces funt , lingulis enim menfibus parere folent , prffertimfi locafint aprica Ac cibis a- bundent. quatenus vero non funtdomefticx , vtpluri- mum fcmcl in anno parium, illx tame excipiuntur, qux rtanfuolare ac regionem mutare folent : hx namque !$■ pius fetificant. Inter animalia viuipara,qux femper oriuntur ex con- ildmUyVrfa qux filios admodum informes ac plures pa- tii, triginta tantihn diebus , vt dicitur , fert vterum: ca- nes autem , lupi, Ac feles diebus fexaginta tribus, hxc e- liam plura pariunr. Sucs.quf fimiliter plures filios pariunt .permenfes quatuor vterum gerunt: oues Ac caprr menfibus quin -qchf vnum pariunt, quandoque duos* Hxc omnia animalia bis in anno parere poliunt, quod frpius etiam cuenir*C<ru$ mefibus odo. hx f&militcr vnum vtpluri- mum pariunt, duos vero quandoque. Boucs nouem me- fibtfc vterum ferunt.decimo patiunt, vnum vtplutimum edunt, quandoque binos. Idem homini conticnic. mu- lier tamen, (licet rarifsimc ) binarium numerum exce- dit. Delphinus quoque per mentes decem vterum fert. Equx Ac afin$,que vnu pariunt, menlibus vndecimgta- Contemplatio II II. Pars III. iit uid$ funt, duodecimo pariunt.equf tamen geftatio bro- oior videtur. Cameli menfibus duodecim tecundum aliquos , ali) dicunt dcccm tantnmmodo. Elephantes per biennium :quidjm tamen fpatium hoc diminuunt!, quidam vero ad rnenium perducunt.Ac harum quidem lenteotiarum diuerfitis ex eo procefsir, quoniam h£- rum animalium coitus non patet. Animalia plumalia infignita, memoria autem accb reris prxflant ioribus deditura, ( vt videtur )(unt auferes, anates, Ac volucres plures, necnon ipfj outs.horum ani- malium phanrafia faris aperta cft , nam fomniarc folent- quod phnmafix fenfum conuincit , Ac nunquam gerte- rantur ex putribus, quod idem demonftrat. hxc verd ad memori? fenfijm non perduci exeo coniedarc licet, quoniam vtplorimum gregatilia funt, Ac, fi ferte ab aliis ftgr«gentur>*d propria loci rcuertt ncfciune,qu? Aolis ditatem conuincunr. Idem circa rranfinigrantes lentie- dum videtur : arguitur enirfi his certam ponus aeris tc- pericm quam ptoptiasTedes cordi efle. eandem fenten-* tiam confirmat prompta eotum imitatio que agitur ab aliis ciufdcm fpecici. nam vnicaanfere vcloue ince- dente reliqux omnes feu ato feres feu oues illam quam ftnpidilsitnc fequunrur. Neque Vttb ab hac fententia recedendum cft ob nonnullas eorundem animalium operationes, qu? memoriam videntur argiierc.ex fupe- rioribus namque admonemur , animalia plura agere eX folius Natur? communis inftindu. Nouimuseriam for- micas At apes,qu? non tantdm memoria, phanrafia, fen- fiique communi catent, fedvifu etiam ac auditu, longt admirabilia agere. Ipfa etiam methodus diuidendi ac rerum fpecic* conllitucndi conuincit aliqua animalia admittenda ef. le , qux phantafia funt prxdita & memoria deilituta: ojmfpcciesad fpeciemfe habet ficuci numerus ad nu- ( merum , quapropter perfectiores generabilium ac cor- ‘ ruptibihumlpccicS vnico fentiendi gradu adiundoin- uicem diflinguuntur.hand fecus quam numerus ex vni- tatis adiediorfe' drflinguitur afeiplo, & nouam eflendi formain adipi Icit ut. C*MT JfUII. De ns , ijh.c .id pleniorem ditiorum animalium do - Urinam prosere a explicanda funt &■ primo de Infimius . NtMAttsrs, qu? a phantafix fenffi cohi ftituuntur , primo conucnit fomniare. cadent ex maris Ac foemin? concubitu concipiuntur ac feu per oua , feu in matris vtero oriuntur viua ac parentibus cognata. Igitur vt horum dodrinl fit plenior , fommorum rationes pro viribus explicabi- mus.aliqua etiam adiicicmus, qux vteumque demon- ftrare pofTunt principiaac formationem fjtus in mater- no vtero conftituti, necnon partes ex quibus conflant animalia perfediora. Ethfc quidem nos facile perducere poteruntad c5- ceptum eorum qux pertinent ad auium generationem cx ouo per incubatum ,quam etiam antiquiores diliget* tius dcmonftrarc conati funt. Vt fomniorum rationes plenius attingi poffint, prx- cipui: flacu£dum videtur rerum fenfibilium fpccics plu- res in phantafia retineri, h atque animali dormiente fx- pe ab illa deferri ad fenfuum exteriorum organa,qu$ iri fomnoob adhxfionem fpirituum frigtdiorfi i parte ex- teriori cliufa ac conftipara repcriuntur,a parte vero in- teriori ac calidiori aperta ac lioera.Itaquc rtfpedu pba- tafix fpeculorum munia exercere polfunr, purioribus prxfcrtim fpiritibus hxrcntibus mediique partes fufti- n entibus. Ipfa igitur phantafia omni animali diredione tunc deflituta excitatur ab bis ranquami vcrisacrca- libus fcnfation.bus, ficque decepta ad proprium imagi- nandi adumvete pcrducitur.Excitat igitur ac format a- lias fenfibilium imagines, qu$ recepti* magis cofcntiut. his verb ad fenfuum organa fimilttcr delatis, ac ad ean- dem phantafiam tanquam x fpeculis rttifom perdudis^ 239 phantafix motu* vehementior ac firmior red ditur.fom- niaque pluribus rationibus firmantur Ac extenduntur, prxfcmmfi ( vt par efl ) huiutmodi fimulachra delecta- bile quid feu contriftabile complectantur , Acadpro- fecutionem feu declinationem impellant, tunccnim dum plurima imperantur Ac appatenrcr aguntur, confc- quenti quadam ratione plurima fimulacra formantur, qux vifiones diutius protrahere poliunt ac pluribus ra- tionibus defledetemam & vigilantes dum certum ali- quod fortius imaginantur, ad pluraalia qux huic anne- lli poliunt, feu polfent , abfquc vita deCtionc feu dire- ctione phantafia dcfle&unt.Ea qux mouent dormientifi fenfus in fcnfuum exteriorum organis, vt fufpicari quis po(Tec,non detinentur:hoc enim admifTo fempexeande perceptionem inducerent, idc6que dormientes femper fomm arent, neque illi, qui aliquando vifus habuere , Ac- esci funt.de coloribus fomniare polfent. quorO vmim- quodque apertam falfitatem concinet. Quxrentibus au- tem,cur vna potius quam alialpccies a phantafu tranf* mitti foleat ad fcnfuum organa: rcfpondendum erit, eas imagines prxeipui excitari qux in ipfa phantafia fir- miores ac fortiores funr. Quapropter circa ca fom- niare lolemus quar vigilantes recentius tradauimus, nccnon circa ea qux maxime nobis coTdi liant. Qux uis enim vel minima horum delineatio ita phanta - fiam excitat »vt totam rei ac pcrlbnx imaginem fibi ipfi formet , ac alia plurima fibi obiiciat , prout affettio vr- gct.ad idem conducunt varif fenfibilium naturf ac im- primendi vires. ex his euenit vt imagines, qux ad vlfum pertinent facilius excitentur quam illx qux ad auditum feuadtj6tum pettinent.hx vero excedunt vim illorum qux mouenc feu gufiUm feu odoratum. Vifibilium vis oritur tain ex natura vifibilium(quibus cflencialiter co- uenie perfe&ifsimam obicltionem admittere , ideoqup depingi polTunt,quod exterorum nulli datum cft) quam ex imprimendi modo, nam vehementer afficere tolcnc. Soni quantum ad imaginum obic&ionem attinet, fe- cundu locum obtinucrciquantu vero ad afficiendi mo- dum , tangibilium plurima primas panes adepta funt. Igitur vt in pluribus fomnia incipiunt ab aliqua imagi- ne vifibilium, Ac nunquam ab his recedunt , nonnulla a tangibili initium futnunt, aliqua ab auditu, pauciffima a guftu, nulla ab odoratu, odorum enim imagines feu fpe- cies infirmi recipiuntur, ideoque fomnia rarifsimi ad o- dores extcnduntur.quod fi ad eos perducantur , animal flarim expergifeirur. nam ficuttfomnus olfa&ui pruno coQuenit , &• illius dcuiuflio fomni profunditatem ar- guit,ita illius excitatio facilius ad vigiliam reuocarc po teft-Simulacroi um.qux fomnis prima exordia prxbenr. xlix etiam rationes colligi poliunt ex corporis difpofi- tione ac flatu, nam phantafia prxcft non tantum exte- rioribus fenfibus,fcd etiam impcrfeltifsimo Natur* fe- fui, ideoque percipit ea qux hunc fenfum mouent, haud fecus quam ca qux fcnfuum exteriorum organis vtcuq; obiiciuntur. hinc animal dormiens fi prxtnatur aliqua corporali neceflirate, phantafia obiicit horum fimula- cra, fcnfibilcmquc talium tum affeftionuin tum altuum comprehenfioncm apparenter tnducir.eandcm obeau- £am illi quibus dulce phlegma a capite per dentes diflil- lat, fommant fe mei dcguftare : cholencis ignea forma ac vis obiicitur , Ac. phlegmaticis aquea. Imagines vc- ro i phani alia ad fcnfuum organa extenfx, Ac a fcnfuum organis ad eandem phantafiam reuertentes , quamtna- xime immutari folenr tam in acceffu ad organa , quam in reuerfione ad phantafiam, fxpc etiam adaugeri, dimi- nui, difrumpi , ac copulari , animales namque fpiritus i quibus recipiuntur Ac rcfieltuntur , non oinnino quic- kutit.led ob frigidiorum crafliotumque fpirituum uru- ptiones fxpius exagitantur ac perturbantur. Itaque id his imaginibus accidit quod imaginibus ab aqna rece- ptis euenire folct.fi aqua aliqualiter moucatur.hinc or- tum ducunt fimulachra inulitata.nouamque fpeciein af. fiduc recipientia, qux fomniantibus obiici folent. non- nupquam tamen, licet fimulacra quammaxime immuta- tur, fomnians hxc tauqui ciufdcm rei piopria infpicit. quod cb facilius cuenu, quoniam, quaniuisfomnians me Vniuerf Inft. ad hom. perf. 240 moria przditus fit , illius tamen vis in fomno efl fofnmi infirma. Itaque fenesfx pe fe canquam iuuenes intuen- tur ac vr iuuenes aguntinunquam tamen videtur eueni rc vt luuenislomniet fe fenem ctfireadcmquc deceptio accidit circa perfona, munus, ac reliqua omnia, tum rel'- pellu fui, tum icfpcliu aliorum , & alix quamplurimx, quas diligentius enumerare fiuiul & inutile Ac impolfi- bile cft. Silent io autc dcmandiJumnon eiit, fomnia ae fomniorum modos lemper figna effc alicuius quod jneft in dormietis feu anima feu corpore- Qua autem ratione fomnia aliquando contineant caufam.accidcntalc came eorum qux a fomniante funt agenda, feu patienda: qua- doque etiam deferuire pofsint prxfagiiuc praenotioni- bus futurorum, ac aliorum qux fum ignota, nunc inqui- rendum non eA.taliacnitn omnibus fomniantibus eue- nire non polTunt , fedhomnu tantum qui mtcllelfuali lum me decoratur. DecAufis dcccpnomiy<jut tn fommis comunt /, & de mepu tn fomno re tpft excr- ctrt poflun/. O m k 1 o a v m dodrina expofeit vt decionflre mus curnam in fomno phantafia decipiatur. Ac apparentem fcnfacioncm non vt appeten- tem, fcd vt veram ac icaiem refpiciat. ad i«l prxflandxm nos latis paratos reddunt ca qux fupcriil* circa lomni caufas enarrata funt. ducent liquidem in fomno fenfus communis, qui in corde efl, vlum fem- per amoueri . Cbm igitur animalia virtute illius per- cipere poflint fe rcipfa fentire, fatis apertu efl, hoc fen- fu in vinculisconflituio, Ac i exterorum fenfuum locio tate remoto , animali impollibile cfle difcernccc, vtrum perceptio Iit tella ac reaiis , feu non rt da Ac apparens: quin porius phantafiam ncccflar 10 colligere ac intueri qux i fenfuum exteriotum organis ad fe deferuntur, quacumque ratione percipiantur , tanquam vere lenfi- biliter percepta, dum vero fomniantes vtcunque per- cipiunt fe fomniare , nec plene alfientiuntor internis vifis , feu non fomnianres, fcd rcipfa aliquod videntes, audientes, atiterve fcnticntcs arbitrantur fe fomnia- re : curfus quidem fpirituum i corde ad caput riden- tium efl valde infirmatus ac attenuatus, fcd non omnino difruptut. fupcrfuntemmriuuli aliqui tenuiores, qui- bus fpiritus , qui In capire funr,his qux i corde efriuGc adhuc copulantur. Itaque, ficuti tunc hic fenfus com- munis vtcunque viget, jta fomnus non omnino irreplic. Idcoautem horum vtrumque, licet quammaxime diffe- rant, e idem caufx aferibitur, quoniam tcnuiflimilWi- tuum riuuli adhuc decurrentes, quandoque tendunt ad capitis poftcriora,quand6quc ad anteriora , ideoque iu- dicandi vis aliquando efl magis l;bcra,vt euenit fomnia ti.qui percipit fe fomniare : aliquando magis deuinlia, quod conucnic dormitanti , dum ea, qux vere percipit, afcribitfomniis. Somniantes non tan tbm plurima ex phantafix vi prx fentia ac reipfa fenfata intueri folent, fcd etiam non ra- ro imaginantur fe ab his feu voluptatem feu madi- ttam confequi,necnon eadem feu profcqui>amplcx»ftq*o feu fugere ac repellere, Ac ex harum propcnlionurp vi i- lia extern^ Ac agere Ac pati, hxc omnia phamafixeom- parata magis externa funt, ideoque vt plurimum appa- renter fiunt.quibufdaro tamen accidit vt reipfa feu me- bra rooueant feu voces quafdam emittant, feu, fi homY. nes fint, prolixius loquantur, furgant, Ac alia plura agas quorum ratio deduceuda efl cx his qux diximus cift. fomnum. Idem dormientes fi pifftantioribufcvirtu- tibus decorentur, perduci folent vel reipfa vel apparen ter ad alios alius, qui phantaflicorum digoitatcm exce- dunt, Ac magis interni funt nam homines fomniante* nonuunquain conic&am , cogitant , ratiocinantur , de- tnonflrant , ac plura concludunt. Ac hxc quidem aguo- nirflrpe apparenter, Ac exfolius memori» atfu, quo nd nunquam *4t nunquam fatfa,nequevnquam percepta, unquam prx cognita admittuntur : quandoque tamen ropfa , quod impcrfe&ioribus noneucnit. Phantafix vero deceptio non fimplex urd multiplex eft , vtputa dum aliquis fo- mniat le ad ledum accedere cubandi gratia, fomno cor ripi, fomniare , de his fomniis fententiam ferre , videli- cet vel vere e fle fomnia, vel nullo modo fomniaclfc, fed cuentus verifEmos , & plura alta fupertexere, quz non paruam admirationem afferre poliunt. Quacunque au- tem ratione hi przftantiores ac magis interni adus e- xerceantur , reipfa quidem exercentur , fed raroabfquc deceptione.plut alia enim innititur fallis fenfationibus, extert vero v*rotc$ magis interne his phantaEx obie- dionibus. Dcncit etiam animalis diredio,& fpiritus parcilsimc fuppcditantur.Prxtcrea(vt iain diximus)me moria in fomnofumme infirma redditur, quoniam illius organilm conftitutum eft in poftenoris capitis parte, quz crafsiorum ac frigidiorum fpirituum irruptionibus primo obi icitur , quandoque tamen acutiorum aefor- ciorum fpirituum vis ob talia impedimenta cranficns , fi diiiinior aliqua irradiatio accedat , ad maximarum rcru conceptum perducere poterit » vt poftmodum demon flrabimus. Contemplatio De principii i .ic conihiutienc fxt;u animalium perfello- rum in materno unv. N horum animalium generatione fxmina no tantdm vterumprxbcc.in quo recipiatur, de- tinei-.ur, ar foueatur feme mafculinum, quod prxftantiori quadam ratione fptrttali viitutc Jnfignitur.tcd etiam pioprij feminis virtutem a diu n git, & conceptum animal certis humoribus nutrit, id fatis apertum redditur cx maris ac ffminx coitu , qui fc- minum emifiionem prxccdit,8e cx natura difpofiwon£ 3ue membrorum quibus animal certa ferie conftitucn um eft. Coitus mafculi ac feminxconfenluracxpo- fcunt , neque abfquc certa femin* propenfionc ac prx. paratione fecundi funt. membra vero, quz przcipuc inanimali generando defiderantur , manifefte dedu- cuntur ad duas feries, quz duorum principiorum vir- tutem conuintunt , coeuntium tamen ac concurren- tium. nam ci ratione fibiinuiccm adhxrent confen- tiuntque , vt videantur maris ac feminx amplexus non tantikm xmulari, fed ad furama confummationf perdu- c<:C4,eofde amplexus ab vtriulquc parentis feminibus, prout licet, exerceri credendum cft,& illorum vnuquoJ uc ita proprium opus exercere , vt nunquam alterius _-u aaiumentisfcuminiftcriodcftitUjtur. membra quf mafculino femini prxcipui afcrlbuntur , ( vt videtur) funt cor,epar,venj,altcriz,pulmo,trachea,bucca,ccre- brum,neiu»,nccnonolfa,cartt!agincs,fnufculi & tendo ne», demumque omnia inftiumenta motus &* fenfus, necnon illotum ac membrorum confenfus. Fxcninino femini tribuendus erit ventriculus , intrftina , gula ,& lingua, quz tamen tanquam vtrique feriei communis cenfendacft. hxc membra feminina mira quadam ra- tione circumlxpiuntur ac fttftincntur a mafculinis , vt munia intimiora ac magis nccclfaria illis propria fir- mius exercere pofsinc ad commodum totius corporis, virtu.e tamen mafculinorum, a quibus etiam alimenta externe colligenda funt. Ideo autem cenfendum cft,cor, & quz cordi anneftuntur, mafculino femini aferibenda efle, ventriculum vero , & quz i venrriculo prodeunt, feminino : quoniam (i ad inuicem referantur mafculi tic IXininx temperamenta, horum membrorum tcrapera- mencr.maniretti rcfeiunt. mafculi entm temperamentu inuenietut aduftum ob igne* caliditatis fle terrez ficci- tatis excellam ,qood cordi funilitei conucnit : fifmin* amem molle ob maiore vira aercf caliditatis & aquef humiditatis.qu? 1 ventriculi natuia aliena no funt hinc colligere licet , eofdem exccflus in vtroque femine vir • tute contineri, 5c illotum vnumquodque hugencradis l s+s incumbere quz proprio temperamento ftinf congrua. Neque vero his minus eft alfentiendum, quoniam cere- brum,cuius generatio cordi rribuendaeft,eft frigidum &r humiduin.ii ani igne* caliditatis vis pro fubretlorum ac concurrentium natura omnes pene temperamento- rum differentias inducere potefi. at horum principia intimiora accuratius examinanda funt. dicimus igitur tam mafculinum quam femininum fcinen quinque prf- cipuacompledti.licet non eadem ratione, videlicet vir- tutem formatiuam.quf infinbrotum vnicuique ac toto animali ( prout conuenit) propriam formam tribuere pofsic : internam difpofitionem ac propcnlioncm qup informatiuc virtuti paftiuc confentiat: caliditarcm abl- que inter miflione agcntcm.-huniidum caliditati confert tiens candemque nutriens, & exhalationem, qu$ calidi in humidum agentis vim confcquitur. Fortnatiua virtus mafculino femini przcipuc conue- nit.nam Naturz communis vis in illo contrahitur non tantum cx ea parte, qua diuinam potius quam czleftcm virtutem iniicit.lcdcx ea etiam. qua prxftanrioris ac di uinioris virtutis exordiis niiniftiat. nouimus enim ex primz fcicntif demonllratiombus, communis Natu- rz virtutem non fufficcrc in cfiftitutionc perfeci iorum anim lium quz Icmper ex femine generantur , ideoque 1 horum prima i Deo necclfatio incurpiifc ea lege , vt cx vtriufque parentum concubitu, eiufdcm communis Na turx virtute accedente , naturam femel acceptam exte- derent, h^c mafculmi feminis formatiua virtus anima- lis generandi animz proportioncrcfpondct, proccden- i» tcqi generationis curfu ita perficitur, vt animali iam cd ftitutovecc illius fit forma.quod tamen in hominenon ' cucnir:in eo cnim(vt alibi dcmollraium cft)inu.ltc&us refpicit corporeas formas fubftantialcsca ratione qua abipfis accidentium forma refpiciuntur , & reipcdtu illius Elfc , quo conllituitur homo , folus fuflinet infor- mandi munus. Difpofitio ac propenfio virtutis formatiuz vim am- plexans in feminino femine przcipuc viget, hoc enim ita fe habet ad virile femen vti corpus ad animam, qua- obrern ciufdcm feminini fciniim formatiua virtus tcr- rcltrcm potius quam diuinam communis Naturz vini contrahet , fle quz magis funt corporea fubminiftrabit.. Non difCmili proportione caliditas & humi ditas , nec- non exhalatio, qup calidi in humidum agentis vim con- fequitur , erunt vtrique femini communes. Itaque cali- ditas mafculino, humiditasff minino magis aptatur. ex- halatio etiam mafculino tanquam efficienti , & ff mini- no tanquam lubieflp maccrif magis conuenict.hfc tria caliditas fcilicer, hutniditas , &; exhalatio triplicem ra - tionem admittunt tam in animalis generatione, quam in ipfo animali iam confliiuto,videlicci vt manet, vt dif fuaditpr,& vt reficitur Seminalis caliditas in animali,vt manent, nihil aliud eft quam calor naturalis atq*, innatus,vt dtffuudirur , eft calor naturalis delatus ac extenfus per totum corpus, VC reficitur, eft idem calor naturalis, quatenus attrahit hu- ntiduin apte prf paratum ad fui nptrimentum. Seminalis humiditas in apimali , vt manent , eft radi- cate humidum animalis , vt diffunditur , humidum fub- ftantiale lingularum partium , vt reficitur , ciufdcm radicatis humidi vis ex alio humido Ubi conucnicnti fe ipfam reficiens. Seminalis exhalatio in animali , vt manens, eft idcin naturalis atque innatus calor,qua tenus eft tpii ituum o- mnium fons , vt diffunditur , cos fpiritus complcditur qui lingula animalis membra viuificat ac repfent , vt re- heitut, mhi aliud erit quam idem naturalis ac innatus calor, quatenus humidum dccCntcr difpolitum iterum concoquens. fpirituum omnium fomitem in fc ipfo con firmar. Generationis totius exordia pendent 1 formatiua vir tute mafculmi feminis quz proprij caloris minifterio vtitur.huic affiftic apeirudo feminini feminis quod pro- prium calorem exatat & eundem mafculino calori ob- iicic exacuendum. Mafculmi feminis caliditas primo virtute poti’qulm i. )- Vniucrf Inft. ad liom. pcrf. 243 aftu ignea, formatiux virtuti mtniftrans.fcipfam colli gir.intcrneque conftipai,fimulquc intra humidiora (ibi adhzrentn certam fedem conftituit , qux cordis munia (U (lineat. Fxminini vcrb feminis caliduas infirmior, in humidam agens , vcficulam educit , cui ventriculi par ees demandari pofsinr. his fic conftitutis virtus ram ma- fculina quam feminina, incepta concorditer profequu- tur. cordis nempe visvifeofa circupoficadiflbluir, hifq* magis remota petetibus conftituuntur nonnullx mem- branx,quz totam feminatem materiam ambiunt, neque patiuntur internum calorem vltcrius egredi, harum membranatum funt plutes ordines, nam confolidans caloris interni vis fxpius_repetita , remotioribus lam conft. tutis, internas exorditur ac perficit. Minotes communi nomine inctflbranxdicuiiturimaioresfccun- dirum nomen adpptx funt. hx vero magis cxccrnx funt idcoque feminx matrici omnino adhxrent , fimuique ab ea nutrimentum rccipiut , Sc iccirco demittere pof- funt ac reipfa demittunt ad fibi proxima humorem quenda qui ad fetusconftitutionem vtcunque pertinet, quique non permi'tit vi calidatisac fplritus , quibus cft ptxditus, feu ferrum fecundis omnino adhxrctc, feu mcmbianas ac fecundas fibi inuicem copulari. pro- cedente vero huius humoris delapfu,qui acalido confo lidatur, et. eduntur ex eodem marctuo vtcro ad fccun- das paruz quxdam venx ac arterix , qux fanguinem ac fpiritus ad cafdem deferunt, que^ue humoribus cocun- tibusdcmum concurrunt, pcrforantqueipfas membra nas ex ea parte qua funt infirmiores ac minus cohxrcn- tes ob humorem eiufdem materni vteri qui ad inferio M afsiduc cofluit.mfbranis perforatis maternus humor per eafde venas ac arterias ia contundas perducitur ad fztum, cui nutrimenta vbcriora fupocditant. Creden- dum tamen cft hxc tunc adimpleri, cum humor a mem- branis inclufus cordis vi partim ad inferiora defluit, Se partim exhalat ad luperiora , ac mcmbioru formationi eiufdem viribus perficiendx materiam aptifsimam fug- gerit. Ex defluxu iaauntut initia epatis, fimuique ve nulx ac atterir quibus epar ventriculo colligatur, ori- untur etiam vena quxdam Sc arteria, quarti vnaquaque ventriculo adhxrcns deducitur ad mattis vtetum per idem membranarum foramen. nam tam fetus quim ma- terni vteri humores ad eandem partem nccclfario dc fluunt concurruntque. Itaque venx etiam ac aitcrix hinc inde exuttz in vnum coeunt, & communem decui fum adipilcuntur , qui ab animali nato dccilus vmbili cum par it. Tunc vero maternorum fpiruuu ac fangui num maior copia repellit fxtus fpiritus fluxufque debi- lior es, cblquc retrocedere cogir. quod fetui nuximum commodum affert nam illius calor ia vehementius fer- uft dcpafcit humore proximiorem, appetitque adiumc (a ac nutrimeta externa, quf 116 difsimili ratione veti i pilo etiam funt heceflaria, ep-ite prxiertim calcfacictc llliufque humidiora fugente. huiufmodi autcfuppctns cordi ac roto fxtui delatis, ta cor quam vermiculus pro prij opet is confummationf libere profequuntur. cordi nepe flatus ac fpiritus,matcrnoru fpirituum impulfu re- ie Ai i parte interiori qua prius gradiebantur , fortius conce ntiantur illique intimius adnxrcnt,quo tantx ca- liditatis vim uxgrcfurtinente.camlcniqucad vctucu- lam vehementium tranfmittcnte, formatiua vinus cofti- tuit in corde quafdatn cellulas feu vctriculos, fimuique ventriculo vnicuique orificium externum adiungit, vt cor fuiinet amplificationem .conftridlionem.nccnon at- traCbouem ac expulfionem tccild ac libere exercere pol' fif.tam ad caloris interni fuffoc ac tonem vitandam,vita- Icfque fpiritus rcfjtcitdos,quim ad humidiora, quibus ipfum cor Sc extera nutriuntur, attrahenda. Quoniam aure hfc humuia poft attractionem erant primo concoquenda, poftmodum vero diflinguenda ac tranfmittend a , cor rrCs ventriculos obtinuit, medium, finiflrumac dexterum. Medias attradionis munus ob- tinuit, fic enim attradtatamad fimftram quam ad dex- teram panem facilius ac comodius erani muci poterunt. Idem, orificium fuum obtinuit in parte inferiori calido ‘enim proprium cft petere (uperiora Sc humidu libi fup- •44 politum attrahere : ventriculo Hniftro expellendi fubtt- liora ac rariora,dcxtero vero expellendi crafsiora- vter- que orificium etiam externum f»ttitus cft. Itaque illo- rum etiam vterque vtcui que attrahit 1.6 quidehumidx ac denfiota,qux aquea ac tetrea compleduntur,fed ae- rea magis qux poftmodu \ bet «us fuppeditatur ,miniftr a- (ibus epate, pulmone , & aliis qux acordis virtute pro- deunt, quzque cordis calorem moderari poflunt , lulTo- cationi obfiftctc A' fpiritus adaugere. ltaquc,ficuti tota lubflant ia cordis eflfcdcs caloris mafculini naturalis ac innati, ita illius venti iculus medius Sc attrahens, fede» ac fomes huin.di radicalis ccnfcri debet. Siniflcr ex- pellens rariora cft fedes ac fomes fpiiii^ium , & dexter expellens crafsiora, fedes ac fomes nuu unentoru. lam igitur corde fic fcipfum contrahente Sc expandente, fi- muique attrahente & expellente, exercemur humidorli coticodio. Se cxpulfio tam cotum qux funt magis pura acfpiritus vim maximam comploduntur , quameraf- fiotum. lingulis autem exhalatio ucccfTario adiungi- tur , qux (vt poft nodum dcmonftrabitur ) non parunt momenti affertad animalis conftirutionem. Non difsi- mili ratione ventriculus duo orificiafibiipfift ruit, al- terum inferius per quod nutrimenta emitti pofsint, al- terum fuperius per quod recipiantur alimenta ab co concoquenda. Quoniam autc tam cordi quam ventriculo conucnie propriam vira extendere adaliotum membrorum for- mationem , tam cx paitc fuperiori quam cx parteinfe- noti, haud Iccus quam plantarum feminibus, qux dum tetrx circumpofi.x humore imbuo fuinmb turgent,! parte inferiori radices emittfit,& i paitc fupetiori ger- minant (peculandum nuc cft.quanam ferie hxc ab illo- rum Vnoquoque prxftan pofsint. Exordio igitur acce- pto ab his qu$ otiuntur i cotdc , tanquam i nobiliori- bus, dicimus digeftione interna a cordcconfcda , craf- fiora cx fumma caliditatis vi rubea emitti, nam (angui- nis fotmam tam conlccuta funt. huius denfior pars dc- lertut adeonuexu vcuuuli quicx parte dextra lubiici. tur,& totius animalis nutrimento deferuire debet ,pau- Ijiimque coi dciatur ex ventriculi fuppofiti lubftantU fugidiorj. Itaque, prout hinc atque mdcdclabnur, for- mat feu perficit ipfuin epar prius foriaffc inchoatum, biguinis vt r6 pai s rarior eoufquc libere finit, donec ad anguftiora atque etiam ad temotoria ac frigidiora per- ducta multipliciter condcnfetur.conftituenscarnofa Sc alia qux animali dcfcruiunt. Saguis autem i fummaca- liditatc n-tus, neque abfquc fpiraodi virtute oritur, ne- que a fpiruu difiungi poteft. quod tamen in animalibus perfedtioribus esurione adimpletur, vtfangu is Sc fpi- ritus non omnino commifceantur , ted tantummodo cx aliqua parte. Quapropter vterque propria fibi viam parat , k am- bx propi ias etiam voces obtiuuere : illa cmm qux plus languims quam fpiritus defert, ac dextero cordi» vetti- culo prxupue munftrat, Vena appellatur, qux vero con unet plus fpiritus quam faoguinis , Sc finiftro vctticulo aptatur , dicitur Arteria, harum vnaquxqucd cotdc re», cedens, vna excepta qux furiam tendit.ad finiflram co- uertitur, ob impulfus maternorum fpirituum > poflmo- duinquc 111 part.s difeinditur ,vt vnicuique corporis membro nutrimentum Se vitam impartuntur. fic ut i enim fpi. itus Unguini tribuit vt fic nutrimcniO virale, itafauguts cuapor.ns dut Ipintui vt firmius coofiftar,&' fortius operetur. Anetia aut an maior , (pii itus a.1 fini- ftram dcllcdcns,dicitur Aorta, vena vero ilhadhfrens dicitur Vena magna. Quf ob cordis caliditatem fl uunt ac fp itant, hac ra- tione, fpirituum virtute acccdete , ptoprra munia prq, tequuntur.exhalanua vero tiefcruiunt conftiuitioniKus pulmonis ac exterorum membrorum fupcriurtiju, prx- fenimque ipfius cerebri, nam dum illotum crafsiora in tublimc feruntur , recedunt aliquantulum a caloris vi incipiunt fibi ipfis cohjrere , inducumque pulmones! quorum fubftantiaobid eftfpongiofa ac valde leuis. hi vero licet cx nulla interna virtute motu inchoare pof- fint, mouentur tamen iudclincnttfrque tolluntur ac dc- (idunr. 24$ ciduntiqooniam excedens cordis caliditas non faris rc- iTiUtirar cxfola illius contradione 9t cxpullione. Perci- piens igitur vna cum membris circumpoficis vchemen- lioris caloris incommoda » vi.illius lenius ijiun Narurz Jeuftim appellandum diximus, cadccmquc abhorrens ob ciufdcm femus appetitum , excitat cxcqucndi vinutem cifdcm fenfui & afledui defcruicntcm , atque itarxer- c«, vt,dum membra circumpofica fe tpfa extendunt ac' retrahunt, fimul pulmones adhxrcntcs extollant ac rc: laxent, illorum prxfenim raritate vix obfiftcntc. Tunc veto inducitur ncceflarib externus aer pet adi- tus, de qnibtispoflmodqm dicddirm eric.ca tamen lege vt pu!monft>u%,*x proprio pondere itetu delabentibus, breui expellatur. Hinc igitur effluxere perferiorum a- ntmalium fpirationes ac exfpirationtfs, quibus indefirre- ter repetitii cor & alia circumpofua fine intcrmlfvonc refrigeratur, fimulquc obuiam itur animalis futfocatio- ni, quam caloris vis diutius interclufancccffario indu- cercr.fpirationlim tamen ac expirationum motus cordis motum non adxquant. na calnlitas ex vnico cordis pul- po prodiens, nulla adhuc incommoda inducit, eu prf fer- titn acris frigidioris nuper indurti vis adhuc vigeat. Eoufquc.igi; ut infpiratio differtur, donec cordis pul fibos repetitis caliditas incomodi lenium pariat-id vero nulla certa lege definiendam cft. nam infpirationcs ac exfpitat iones frequeiius fcu tntcrmifsius exerceri folct, prout cordis caliditas eft mrcnfior fcu mirius imenfa, atque ob id etiam ipfum cor frequentius pullat. Pulmonibus has agitationes exercentibus fpiritus pe «ens fuperiora t rachcz conftitutionem exquirit ac con- fequitur. nun (ve ex conftitum colligere licet) neque materia dceft , neque vinus efficiens. Non difsimilt ra «ione aereum exhalationis vi per tracheam eleuatum, prif fcu buccx expanfionetn quafi terminum certum jequlnt:ad cuius conllitutioncm ventriculi etiam vir- tus alia cx parte enixe tedit- hxc enim fituti ab inferio- ri parte inteffina firmat , ita cx parte fupenoti gula fcu met im producit, cx quo cuenit vt tam cordis quam ven fricui i virtutes in animalis orc , gutture & lingua ple- nius copulentur. Lingua fiquidem & guttur deferuiut cordi icfpedu vocum eorum munere emittendarum: jcfpeftn vero faporum ac nutrimentorum ventriculo mmiftrant.SiCun autem feminali virtute primos ac im- per feAiores attus exercente, media qua: ad ccntru ver- gunt quammaxime calefiunt , ita extrema quxmagts i centro recedunt cx ncccfsitate frigefefit. id in illis par- tibus prxeipue locum habtft. in quibus frigiditas mater- ni v.cri circumpofitam caliditatcm refugiens feipfam collidit. tunc nempe 1'Umme intenditur , 3: ofsium ton- ftitunoni deleniit. Foetos igitur, qui in vtero fphjricara figuram videtur armulari/cpiretur vndequaque ofsibus,nifi quxda mol- litiem ex ncccfsitate rctmerenijob fummam circuinpo- fiti vtcri humiditatcm.hjc tamen offa femper obtegun- * tur mofculis fcu tenuiotibus fcu pinguioribus, pro di- ucrfuate lituum, quibus infrigidans virtus mtenfiuslcu I minus intflc aptatur. Capitis igitur fuperioris os, quod | vocant crancum , non carne fed cute tantummodo cc- I jritur.crafsiori tamen. locus quippe in quo formatur, vtero valde cft proximus , & a calefacientibus maximi diftat.quod taracn imclligendum cft prxeipue refpcttu | Contemplatio , partis pofte rior )«,cuius os du«fsimum cft pars vero an- terior fupetiorque,dtnn factu i in vtero detinetur,! pe-- fterioiis parns duritie longe rccedir, prxlcrtim in ho-, mine. Njim>id infirmiora ac hujnidiorj declinat. Eli- dem efficientibus, afei ibendum cft quod < ranci qfjlb us alia etiam offa circumquaque adneiantur , qux Iphx- ricam fimiljtcr qupdpm patto figuram obiiciur. horum tamen inferior pars ea ratione confulidjtur, vt per cer- ta fot amma pateat aditus his qux afsidue lurfmn ferun- t ut Victure Icotdis. hotum vero temperamentum nccef- tario rarum cft. Itaque ofsibus vndiquccircumclula dc- latiqaoad iplum ctaneum , frigefeant accondenfentut net die cft. Ad inferiora igitur morCQpre liqilcfccntis delabcmi a, cerebri ventriculos rormant^ji tamen ob innatam humiditatem , ac caliditatcm , nou vt cera du- rclcunt ,(cd propriam mollitiem retinent. Interimta- mtn dum pe; quxdam alia foramina' turlusad inferiora dcfluut.c aloris virtute, quf in infrrionbustmgn viget, ita exficcantur,vt ncruorum formam paulatim recipiar, & adeonfummatione perducant, dum pcrucnientes vel ad carnea ,vcl ad alterius complexionis membra, pro- * prio decurtui finem imponunt ; tunc enim a calido per- ferte concoquunt -tf.quidam tamen, quoniam mcllioti- buscopulanuif,monioresfrint»& fenfui prxeipue Infer uiunt. reliqui durioribus annectuntur, & motui mini- i liram, prxtcr hxc ncruorum muina , illis prxtcrea pro- - priifsmum cft pcrfcttifsimc copulare omnes animalis partes tam difsmulaics quam fimiiares. quemadmodum en in» illorum maceria a capite detinens dclabirur ad vnamquamque corporis partem, itaad nemorum iormi perdura Ungula lingulis ita anncCtic,vt capiti pexciput . fubiiciantui. ' ff*{f Silentio autem demandando non eft , fpiritus ab eo- dem corde probitentes moucn lurfum, dearitim , & ad latera, cordisdirtgctis virtute, haud Iccus q-.im pedes, quiob eandem dfrcrtionem indiftinCtc ad diurna de- . flcCtuntur atque etiam circomuolnuiur. Accedit etiam naturalis propcnffo fpintuum. puriores enim ac Icuio- res fuperiora lua fpofttc petunt, hi virtmes fenucmes ac mouentcs pauunr & exercent,idc6que animales fpi- ritus appellati funt. Illi qui neque ad fummam puritate . adhuc lunt pctdutti , neque impuriores adhuc effedi,, donec verfantur circa cor ,quod medum regionem oca t cupat, dicuntur vitales. Impuriores ac aralstorcs petiit- infimiora, & naturalium denominationem fortiti funt, : exeoforcaffequoniaea virx munia exercent qua plan- tis communia funt , quxquc(fi comparentur virx , qux conuenit animali , vt eft animal, cbtinctquc tam pallan- di & attrahcdi.quam infplradi ISe rclpuaiidi vim) a vine dignitate reccdunt.quou cx co etia apertius cofpiei po- teft, quoniam ventriculi com odito, qux plantarum con- cocione cft longe prxftaotior, duplicem prxterea con- coctionem admittit, ea namque qux femel i ventriculo concoda funt,! «alsiori ficciorique fupcifluitate feifi- Cta.in epate accuratius cGcoquuiitur.icicdtiq-, parte bu midiori ac magis aquea tertia concodtion^ cxpofcunci- qux in corde cofummacui , Se ipfj fircocodta vere vita- lia reddit, cor enim eft-inftrumentum vniuctfalc ac pri- mu. Itaque illi prxeipue coucmt.tam hanc prxftantiore ■ viucndi ratione exercere quam extera membranae Ipfol - fpiritus eadem viuQS ac vitales efficere. i- i). contemplationis Q_V VF.RSATVR CIRCA P R jES T A NT IO R E S brutorum animalium Ccnfus.qui illo. confcquumur,&: a£ illis conihtuuniur: circa Icnfuum homini proprium : circa humani naturi vircurcs ac partcsmecnon circa ca qui prirercadeliJerantur ad con- fummationcni huius Icicntu. Dt nttt/juttt t/uornn. dnm ftnfuMm,tjm fhnnufin dignum tm trnnfetndnm , tc in fftcit it Mcmmammonn .tppt- iun,m txtjnendi vmutc.ntcmn dt nmmu/iknt ni tn nnihnuu. •f. Atvralivm formarum gradus eo- \ ufquc extendi dc bci , donec ad fummum Iperfcdionis perdudi intclleduali natu- Jraraffocientur. Quapropter , licuti virtuti perfedifsi- * mz corporeum operandi modu non tu fccndcnti adduntur fcnticnres virtutes quas ha&cnus perluftrauimus , quarum perfediffiroa coi porca omn>a fptritaliter percipere poteu » ita huic accedit necctfc cli (enluslonge prpftantiores.qui corporeoru etiam perce ptiones certis quibufdam gradibus depurare poiunt, vt noifiprxftantiffimus,Deo optimo contuente, tanto mu- nere decoret ur.huiufi nodi cft cogitandi virtus, hominu naturx propria , cui duo fenfus i.ipertcdmres , brutis quibufdam communes-pixcedcrc debent ,Mcmoria fci- ]icet& itftimauua. Memona.de qua vti imperfediori primbdicendum eft, abfque feufuum impcrfcdiorum concutfu n.hil c6- cipityillilque vacantibus nihil obiicit:illius enim paries funt, concepta ita retinere , vt rerum fingularitatc tan tummodo accepta, facile reiicipofixntquxcumque illis necelTario quidem ied accidcntalirer accedunt, vi puta locus , litus , habitus, foc ictas, folwudo,& fiquid aliud efttala hx vero perceptiones , phantafix ac fcnfibu» impeifedioribus proprios adusiurfum circa eadem c- jcercencibus, non tantum illorum adus longe faciliores ac firmiores reddunt, fcd etiam in caula funt vt ipfa me- moria talia tanquam prius concepta ac tecenta anima- duertar , licet non eifdem. accidentibus circumltipjta. hxcvcrb perceptio priori coniona,dum excreetur abf- que vlla reflexione ad priorem adum , dicitur comme- moratio • dum vero continet reflexione ad adum prio- rem,dicitur rememoratio fcu remmifeentia. qux horni ni tantummodo conucnic. circa huius fenfus organum admonuiife fufficict, cerebri feu cerebelli ventriculum, in pofteriori capitis parte conllitutum , illi propruflime miniftrare. ibi enim omnium perceptionum colledio ac detentio longe facilius exerceri potcfl.Memorix ap- Eetitus rcfptciet externa qux his internis pcrccptiom- us proportione refpondcnt.Vcrfabuur igitur circa illa quz redi feponi poliunt, moxque non abfque aliquo impcrfcdiorum fenfuum bono fcu voluptate depromi> idc&que propriori quadam ratione bona vt ilia appella* vi folent. illorum nempe bonitas oritur non ex rerum natura, fed exfolo vfu.ln brutis animalibus talis appe- titus fatis infirmus eft, quoniam illorum memoria fimi lirer cft infirmardeftituitur fiquidem vi rationis, qux ad jllius confummationcni clfentialitcr pertinere videtur. Ex eo quoque colligere licet, bonavtilia mcmonxap petitui re de aptari, quoniam illorum colledio , repoli tio ac depromptio exerceri non polium amoto memo- ri* vfu.acredir etiam vt illi, quorum perceptio meinora bilium ordinem paru excedit, nifi ab imperfedioribu: bonis capiantur , fint bonorum vtilium appetentiores, eiufde appetitus finis Icu fcopus erit, talia copiolc fepo- ncre. arque eadem ad proprium commodum abfque iU lorum defrdu proferre, quapropter , fi hxc adu adim- plcanttir.ablintquc non tantum impedimenta,pcrtiirba tiones,ac corruptionis feu ruinx fufpicio/ed etiam frau dis feu furti rimor, hxc atfcdio vere conquicfcet illam- que voluptatem experietur, qux animi quies, prout nc- cefTari^ ac vti lia rrlp icit rede appellari poteft. porro modus, quo ad ptopofitum finem tendit ac proprium a- dum exercet , non ex irruptione, nec cx morx imparil- ia , neque exfola affiduitaceac pcrfcucrantia Sc animi follicitudinc deducendus erit, fcd ex plurium tum fiu* Hiationum tum detentionum patienti perpefsione. Ei- dem etiam propriilfimum videtur efle non tantdn» oc- culte ac fccretc proprium finem profequi , fed etiam o- m em illius adeptionem celare : qua in re a phantafix afledu non parum differt, hxc fiquidem licet ante pro- polni roufummatioiiemfecretionbusdcli detur, poli conlummationtm tamen omnia omnibus nota atque a- perta cife vt in pluribus exoptat. Excqucndi potentia huic uifcdui delcruien(,ac eiufdem potcncix organa, £a ole pofiut animaducrti.execiitiux enim virturis munia funt , ea pttfiicrc qux affedus exoptat : huicque ca nc- bra mimllrare contlar.qux hxcadu prxlLnt.hxc tam6 pro animalium diuerforum natura dtucrfa eruur.limul- queperfedmrafcu imperfediora- Inter animalia, qux memoria quidem pollent , fed prxftamiotibus cognof- cendi virturibus carent, capreorum genus omne, Tues, ac alia fortaiTc plurima connumeranda videtur, horum memoria conuincitur, quoniam a grege fimilium 1'xpe recedunt, & folttarie pro fingulorum natura latis con- fidenter morantur. horum tamen memoria ob rationis defedum aliquando infirmior cenfcri potclt. Eadem ve ro animalia fenfu pixHamiorideftitui cx co coiijcdare licet, quoniam prxftantior fenfus amicitiam & inimi- ci, iam refpiclt. hxc vero animalia amicitiam ac inimi- citiam, quatenus huiufmodi, non attendunt, fcd in illis ratio omnis tum amicitix exerccndx , tum inimicitia fulcipiendx accipitur ex bonis vtilibus, aut aliter dcle- danttbus Jeu opitulantibus. quod atTcdion ibus o nnib. aliquo pado commune eihomnes enim deledabilia af- ferentibus concordant,aufcrcntibus autc aducrfanrir. Dt /i(j}imatuta,(lcd]ue tlhus tum dj}rEhone\ tum cxecu - ruta vtwutjHtenvn dt animal tb tu ubea eonftitutu. Ehivi interior , qui memoriam dignitate prxftat,ac /tllimamix nome obtinuit, corpo- rcoru fpiritales fpccics ita depurat , vt in illis percipere poliat fpiriialia. qu$ imperfediores fenfus *49 Contemplatio  finfus no attmgut. nim et quada feu colledlione feu exi {limatione concipienda funt ratione ab ea no dilsimilt qua legentes ex viftbilibus litterarum charadteribuso culorum minifterio perducuntur ad conceptum vocum inuifibilium.huiufmodi funt illr amicitix ac inimicitie, qux cxctceri folet , non refpcdu totius fpccici indeter- minate, ob certa fpecicrum lympathiam feu antipathia, a 'tannirque nbtantilm fcntienttbus imperfectioribus, fed iplis citam infenfatis, feu ob perceptionem illorum qux dtfcurfu aliquo funt atringcda.cxpofcuntq-, difcur- rendi vim, qua nomini, vtcll homo, conuenit, fed indu- cuntur 8 e retinentur per certos corporeos inotu^ac vo ces, ad qua amicitia leu inimicitia impellere folent, Se amicitiam fcuJtiimicitiamltrnil iter prouocit. Illius or- ganum ex cerebri ventriculo mediam partem obtinen tcconllitui credendum cft. appetitus vero buic fenfui proprius refpiciet ,tanquamobiedtj propiia .animalia, quatenus hac amicitia ac inimicitia ligna tum alus da- re ruma b aliis recipere politi it. ea enim, qua ALthmati- ua fenfus interius attingit ac pcrcipir, Allimatiux appe tuus exterius profequttur feu refugir. Quoniam vero horum lignorum quadam amicitiam, que Jam inimicitiam arguunt, huius .itfcdlionis no vni- cus , fed plurcs fines admutedi erunt, qui tamen libi in- uicem deferuianr. inimica fiquidem propenlionis finis feu fcopus er t inimici conculcatio aut ceite perterrefa- dtio vfq, ad 'nam frfti timoris fignatamica autc.feipfam p rrpotusac voces externe ira diffundere, vt imkum anunat nac amicitia ligna recipicni,fimilibus lignis vd etiam clarioribus rcfpondear, & fxpc prfucniat. Et hic quiJem amicitur finis priori piartantior, tan- qua n vltimusconftittieturiidco enim inimici perterre- surac reiiciuncur, vtlibcrc Jtqueo.nnino tute amicis fi ui liceat- Itaque huius affectu* quies deducenda e 11 cx ea amicorum fi uitionc in qua mimicis omnibus perter. tefadis ac repullis amici m-intfefta amicitia ligna Sc dat & recipiunt, abe. it igitur ab hac quiete fufpicio omnis non tantam fraudis , fed etiam violenta cuulquc mua- fionis. d-leditiovero.qu^talcin pacem concomiiatur, dxul atioms nomine propriori ligmlic.no (nt fallimur) proferri potent. Ex his colligere licet, huic affetiui pri- mo conucmre , vt illius aficdtoac ..ffcdtionis -dusex propria natura expetibiles linr- quod nulli imperfcdio- rum aptatur, neque ennn aliquis illorum adtus primi appetibilis naturam continet, cx quo fadum cft vt hu- ius effedus vis fac dc percipiatur, 8e percep a pariat ve- h ineicm imprcfsioncm , ac ad (iniilcm attedtum adtiif- que quodam modo impdlat.hf c tamen longe veheme- tiora erunt, fi his purioris amicitia ac inimicitia impul- fibus accedat impetus phantartica artedtionis, tadlus vo luptati confcntieritis. huic affedtui videtur proprium, femper in aperto ac manifefto verlari, neque aliquid in occulto moliri, quod tamen illi magis ac minus conue- nii, prout mag sleu minus intenditur,magifquefeu mi- nus ab aliis alfedtiotiibus feiungitur. Exequeiidi vero potentia huic afFcdui deferuiens, illa cru qua talia exterius exercere porert. Qua nuis au- tem his adibus totum animalis coipus aliqua ratione «lefcniirepofsit, eos tamen plenius lurtinent facies ac vocum organa, nccnon panes qua mortui Sc adionibus miniftrarc folent. Animalia verb ,qux abartimatiua fcnfu conrtituun- tur, erunt equi, boucs,catneli,elcphantcs, Icones, feles, finvr, Se huiufrnodi reliqua , canes tamen vvt viderur) pracipue. hi enim non tantdm vt alia , qua enumcraui mus,dclcdtantur amicitia * aliquando etiam inimicitia, 'ofquevllo accciTu alterius vel comodi vel voluptatis, fed ixpc ctu amicitif ligna blanditiis expofcunt.hifquc _-»on obteutis quam maxime contnrtancur Sc maerent. Cimi 111. pe cogttArma, (UjHe tntclUflus bumArti ad humAnum carpus copulMsonCytum rtjpefhuejfentu, tum rejpeciu mtellciisonu. ' V m m a m fcnfitiuanim virtutum confum- 'lj[j mationem Cogitatiua conrticuit. hac quippe I omnium ordmG particularia difiundim per- cipir, atque etiam eoiundun copulationes. di- uifiones,oppofiriones, fimilitudines, propoitiones, de- pendentias, virtutes, ac reliquas relationes omnes» necnon commoda , incommoda , beneficia, maleficia» vna cum difficultatibus , facilitatibus , impofsibiluati- bus,necefstcatibus ita coguofcit, vt cx vnius percepi 10- ne ad illoru etiam conceptum perducatur , que lenium non moucnt, nec fortalfc mouetepolTunt. huic igitur copulatur virtus intcllcdiua imperfedioi is gradus, quoniam inter ea, qux corpoream naturam aliqua ra- tione rctincnt,nihi! perfectius, nthilq; admirabilius in- ueniripotert. hxc vero copulatiora ratione perficitur» vt inicllcdus vis extendatur etiam ad alias fentiedi vir tutes , Se totius fubtedi corporis reddatur forma , cue- niitq-, ob id vt intclledus,qui (vtin ptimafeientia de- morillratuert)exprimxfuf creationis rta u(vt cdmun! rerum ordini conuenit)in le quidem operatur, fed non per fe, proprio muneri in. umbat, Se interni fenfus logi prxliantiore operandi modu ad pileantur. id vero cogi- tandi virtuti prxeipue conuenit .na, cO percipiat parti- cularia vniufiutufq, ordinis ,cildc nqi pio vmufcuiufqt natura plura cx ipto fado& expciseocia -diungat , nc- celTirio ad id deducitur, vt pcrc.pcre cupiat an cade cf- teris omnibus eiufde ordinis indiuiduis conuenia:,atqi etia n quxnam fit huiusconuenientiqcaufa.quorfi neu- trum adipifei potcil abique inteifi Cius lumine, qui veri * muerfalta ac clTcntialia percipu.Quaproptcr,mfi intel ledtiua viitu» cogitatiua perficeret, illius vis magna ex parte vana atque inutilis rcddcietur.quod ena ipfi intel IcCtui ex communi rerum ordine euenircr,mfi cx prima fui conrtitutionc humano corpori inerraretur. Aflcrcntes autc iniellcdtus ac cogitatiux copulatio- nem pendere ex folis irradiationibus , leu illurtrationi- bus q x ab intdtcdiua natura cfHuuttr , Se 4 cogitatiua recipiuntur, i veritatis tramite quammaxime dijiit.hoc enim po(ito,fequcretur vd hominem mhjl intclligcre* vel corporea etiam omnia intelligete. nam fi fola in;cl- IcCtualis illullratioea quf intdligendi virtute interius carent ad intelligcndi aCtum perducere potert, fatendi crt omnia intclhgere. diuini enim intclledlus vis , a quo omnia pendcnr,oinnia etiam illullrat. veto talis illu- rtratio non luftidt, dato homine intclligcdi virtute in- terius dcrtituijhomo nihil intclligcret, ficutineq-, faxa. Se extera qu^ videndi vir.ute carent nihil vident, licee illurtrctur folari luce. His accedunt, qux in prima fci£- ria dcmonftnta funt dc humani intellcdlus natura , de illius creatione in corpore, ac de corporeorum & meor poreorum nexu, quorum vnumquodque hanc artemo- nem maniferte dclhuic,& conuincit realem copulatio- nem intellectus ac humani corporis fentiendi virtute prxditi. eadem etiam dcmonrtrare poliunt, quanam ra- tione homo intelligat.nemocnim di(Tcntircpotcrt,ean- dem proportionem dari inter clfentiam Se crt'cnuam,8t inter adlum Se aCium. Sicuti igitur data cogitandi vir- tute confcquituriDco volente, intellc&us mercatio, ita etiam eadem cogitatiua remccrtam,prout fibicouenir, percipiente , ftatim diuinz ventatis lumine intcllcdus ad idem intelligedum fimili ratione illurtratur, ipfcque homo in(elligit,clarius tamc feu obfcurius, pro plenio- ri leu minus perfetiafenfuumpcrccptione.Cogitatiuf organum conllituit cerebri ventriculus medius ex par- te fupenori ac puriori. Intellectui vero nullum organum aptandu eft. nam cum fit forma corporis humani virtute fenfitiua prxdi- ti,illa mediante copulatur corpori,& corporeis organis vtitur, fed nullo tanquam fibi proprio.nam omnibus qualiter infillit, licet illius vis in prxftantioribus illu- ftrius fplendcar. . Pe c. tufis deiermi .aucnmn & tnAettrmruttto mun , ejuc fimphctbus conceptionibus Aptentur, de obscUit CogstAti** proprtis . repetlu 251 modi,grddtu>& narur/otc de perceptionib. (jue pix ribut cognofctrttibus afcriberuU funi, fEiERMiNATioNis veto ae inderer l minationes, qux(vt in logicis didu cft).ipti- ' tur Amplicibus particulariu perceptionibus, i cfifcquuntur cogitandi virtutem, prout pro prium aihim exercet , vel fciundim, vel altumpto vfu fcnfuum inferiorum , puriorum feu impuriorum, ver* fatur enim circa particularia, quatenus numerabilia funt Angulorumquc vnitatem attingit, nonvtfcnfus communis, qui Angularitatis ac multitudinis vim con- fufe omnino concipit, fedea ratione vc lingula vere pofsit numerare , &: omnes vnitatis modos attingere, quatenus igitur afTociatur imperfcdifsimo Natura; fen- lui , percipitquc (exempli gratia ) Atim , quam ego nunc patior .illius obiedum Acuti cft fumme corpo- reum ita fumme contradum erit. nam mea Acis non tan- tum 1 nullo alio fentir i poteft , fcd neque a meipfo , niA femel.dum enim protrahitur , femper mutatur , & fola prioris Amilitudinem recinere poteft. Quapropter vnu fentiendi adum admittit, & ob fummam determinatio- nem Agnum Iflt ita requirit, vt illud diutius retinete non pofsit. Quatenus cogiraciua aflociatur fcnAbus ex ferioribus, percipitquc(cxepli gracia)pagina quam nuc manu teneo fcu video , obicdi vnitas aliquanto purior erir,idc6queplutiesSt i pluribus fentiri poteft. Icinper tamen obiicictur idiundo Agno Ijlr. nam quxeumque adu tanguntur, guftantur , odorantur, ac videntur,qua- tenus perfcucrant , coatdantur loco , tempore, ac ex- teris circumftanciis. Simili ratione cx fenfus communis vfu obieda admittent idem Agnum ifte ,fcd refpedu folius loci ac temporistex phantaftf vi admittunt lignii, /iVve!/7j:exmeraorix acccflu fubduntut determina- tioni ex proprio nomine, acAmplicem rei Angularlta- tem obiiciunr. ex vfu xftimatiux alfumunt conditionis Agna qux pluribus aptari folenr. At, dum cogitatiua fciundim exercetur , obieda , fola particularitate re- tenta, erunt omnino indeterminata, vt puta dum hxc virtus refpicit non dolorem capirrs,quo nunc pertur bor, non hunc hominem, quem nunc tango lcu vi- deo, non hominem in hoc cubiculo exiftentem • non illum qui me iter facientem amice hofpitatus cft , non Socratem feu Platonem, non hominem mihiamteum, fcd hominem cuius exiftentfcia ad nullum certum fub- icdum contrahitur , neque ex aliqua conditione Agna- tur. hxc perceptio ideo propriori quadam ratione Co- gitatiux virtuti cft propria, quoniam no tantfim cx co- gnofeendi modo illi conuenit, fcd etiam ex reicognitf gradu, quem inferiores virtutes nulla ratione attingunt. Sciendum tamen cft , eandem cogitatiuam plura prxtc* rea percipere, qux ex nullo feu modo feu gradu ab itis- pertedioribus cognofci poliunt , idefique illi propria funt non tanttlm ratione modi Sc gradus , fed etiam ex rei cognirx natura, talia videntur cfle materia prima, formx omnes fubftantiales, prout Angulis infunt.prxci- pue vero ip£r hununx animx. neque enim horum ali- quod ab inferioribus virtutibus cognofeentibus aliqua ratione percipitur.hrc tame ex aliorum lenAbilium co* pulatione, fcu diAundionc determinate etiam ac inde- terminate refp ici pofturit. vnufquifque enim libere at- tendit Tuam animam , illius vel illius hominis animam, Socratis animam, &r amici animam, & ipfam humanam animam omnino indeterminate. Tunc igitur obieda cogitatiux omnibus rationibus propria erunt ,cdm hxc, qux ex Naturx ordine illi funt propria percipiuntur omnino indeterminate , &r refpe- du Naturx non vniucrfalis, & quatenus cft communi- cabitis, (oam hxc rationi funt propria) fed comuniter, & quatenus eft adu communicata. Sicuti aurem cogi- tatiua,dum aifocuttir imperfedioribuscognofcfdi vir tutibus.defleditur ad magis corporea.ita, quatenus co- pulatur intcllcdui, illius vi erigitur non tantfim ad vni- ucrfalia, ac ad omnium fcoAbilium naturas cftentiafque fed etiam ad mentem ipfam Abi inhxrcntem>nccnon ad ioidlcdus in fc mancntcsjac ad iplum Deum Opt.Max. Vniuerf Inft. ad Iiom. perf. 2JX Et hxc quidem certas etiam rationes obiiciunt eorum qux circa propoGtionum aedifeurfum differrem vful- que prccipuos in eiufJcm logicis dcmonftrata funt.pa- tet Aquidcm , propoAcioncs omnes eflcntiales ac neccf- fjris, qux omnino abftrade concipiuntur , luntquc vel per fc notx, ve! dcmonftrabilcs , intcllcdui aferibendas cffc.Expcrimcta.qux rcfpici&tur no abftradc.fcd abfq-, V IU temporum differentia &c indudione Armari folenr, deberi Amplici cogitatiux: coicduras.qux futura ac re- mota rcfpiciAt.probabilique fvllogifmo innituntur, co- gitatiup,vt adhxret xftimatiuc:hiftoricas perceptiones, qux pixterita refpiciGt,& fcnfuum certitudini innirun- |lir, cogitatiux , vt adhxrct memorix: eomprehcfioncs, qux circa prxfcntia vt pafsibilia verfari f«Jent, & pcrfpi cacix vi a deceptione tutx reddutur , cogitatiux, vt ad- hxrct phantaAx. Cognitionum etiam cxtcnAones. dirediones, obic- diones, excitationes, & cognofccndi modi pluribus A- mtlicer virtutibus fimul afcribcdi erunt perceptio enim fcientiAca contrada ad particularia cetra , aliqui ratio- ne determinata tribuenda eft tara rationi, a qua extedi- tur.quim cogitatiuf.Sc fenfui interiori, ad quem perdu- citur. Idc, eafdemque ob caufasfcntiedum cft, circa di- rediones, obiediones, cxcitationcs.ac cognofcedi mo- dos. dirediones tamen 8e extcnAones fcinper i petfe- d roribus virtutibus oriuntur, tendut^ue ad minus per- fedas obiediones ac excitationes: cognofcendi modi ecotra. impcrfcdiores enim pcrfcdionbus obieda ob- iiciunt ac eafde excitant, cum ab illis neq; excitetur ne- nue propria obieda recipiant, licet ad illa dirigatur, hi- ftoricus etiam cognofccdi modus, in quo nulla ratio ex- quiritur,prf (latioribus et ia peicept ion ib aptari poterit, ciim hiftorica.vt hiftonca, nullG prxftantiorc inodG ad- mictanc. dum verd imperfcdiores virtutes extendunt propriam vim ad conArmationem eorum , qux prxftan- tioribus funt propria, quatenus primo loco exercentur, anerent limpliccm dilpoAtioncm ad prxftantiora : qua- tenus lcquuntur , non pertinent ad veritatis confirma- tionem: fcd pariunt veritatis pcrceptx pleniorem inhu- manationem. nam ea, qu* exempli gratia deaioftrariui probata funt, A confirmentur indudionibus.expetime- tis, comeduris , exemplis , ac Amilitudioibus Tomtiern ammp pa: tem vteunque replent. IpAus verb intclicdus vis interius attingit cogitatiuam, xftimatiuam, memo- riam,ac phantaAam. nam prxftantiori quadam ratione fpiritalesfunt. Scnfutn autein communem , fenfus ex- teriores , ac impcrfcdifsimum Naturf fenfum artingie non interius, fcd exter ius^ccepto vfu fcnfuum interio- rum ,& phantaAc ptffcrtim.hfc enim refpedu huius ordinis prfftantioris in afcenfu occurrit prima, Sc ia dcfccnfu poftrcma. Quapropter, Acuti mimftcrio im- pcrfcdioruin fcnfuum externa omnia percipit &orx- ftantioribus obiicir,ita prxftatiorum omnium vim col- ligit eandemque ad imperfedioru fenfuum dirediones tranfmittit. hafdemobcaufjsfcnfus interiores ac per- fcdiores interno percepcionu habitu decorari pcflunr, quod imperfedxonbus negatum eft. na amotis lenAbi- libus nihil cognofcunt.  Dfjnrmn humane x-.imt perrepr lon/bus, ex (pubui de - duati.r vi s huma/; e ir.das.ru. Ifi E o accuratius perferutandum eft.quibuful ' initiis & quanam ferie humanus intclIedrM, qui (vt ex prima fetentia nouimus.) in prim- fui creatione deftitutus eft omni iitrellcdua- li idea ac intelligibili , Amtilque humanus fenfus citentur ac roborentur ad dccentifsimos vfus huma- nf Jnduftnx. id vtredeAat, accipiendum eft, Angii^ Ia folius Naturf vi impelli ad proprium opus, idefique hominum vnumquemque, eadem Natura diribente ac duce, omnia circumfpiceie ac pro viribus experiri.hinc deducuntur perceptiones fcu comprehenAooes, qux primf ac confuff appellati lolent. nam carent omni ordin« 2jj Contemplatio ordine ac dtftinrtione.Hx vetiffiinsr ac certiffimx funt. Nam ob fimpliciratem neque ex oppofito oppugnari poflunt, neque fjlfitatem interius admittere , & primis puriffimifquc veritatis diuinx irradiationibus confir- mantur, pendtfntqueabcifdcmquxad omnia pro fin- gulorum captu extendi folcnt.Quanuis autem h( primf perceptiones tam rcfpertu veritatis quam refpertu cer- titudinis perfcrtiflim* fint , conuincemurque ob id in- tellcrtualis hominis natura ac diuinx veritatis irradia- tiones : prxftantiorcm tamen petfertionem admittunt> ordinem fcilicct ac diftinrtionem. quibus delli tuuntur. Quod corporer virtutis , ipfiusfcilicet cogitatius ,co- curfum demonftrat.Exdcm fignis ac vocibus certis ex- terius proferri ac exprimi polluntquod eundem cocur- fum arguit: voces enim fignificantes , quatenus veri- tates exprimunt, intellcrtualem natutam fapiunt. Qua- tenus vero id Ionis ac vocibus prxftant , funt corporer & i corpore pendent. Diuinx ver6 veritatis irradiatio nes mentibus noflris iniedx.ad confirmationem veri- tatum fimplicium ac indcmonftrabilmm vetbis expri- mi non poliunt , quoniam nihil corporeum continent. Itaque perfcrtiflim* funt, nec tantdm rcfpcrtu veritatis ac certitudinis vtconfofx perceptiones , fed abfolutc, nam vltcriorcm perfeftionem non admittum.Ex his in- tueri licet, quam fint firma fimulque admirabilia hu- manx induftrix humanarumque artium principia ac e- 1 ementa .confufx quippe perceptiones in ptopuo gra- du perfc&x, fed prxftanciorum perfertionum capaces, quatenus perfertionem admittunt ad humanam indu- Jtiam conftituendam, fundamenti partes fuftiuere pof- funt-Quatenus autem ex proprio gradu perfert* lunt, has parces pcrfcrtiffime fuftioent , humauamque indu- (iriam rcfpcrtu fundamenti ad veram perfectionem de- duci polle demonftrant. Quod altera haium conditio- num ablata exhiberi non polfet. Ipff vero diuinx ve- litatis irradiationes , quibus confufatum veritas ac cer- titudo aferibenda cft» quatenus nullam perfertionem admittunt , efficientis caufx munia exercere polTunt. Quatenus funt p crfcrtx , hoc quamrertufimc prxftant, sdeoque non tantum primas noftras apprehenfiones ad «lecentiffimam petfertionem deducere polTunt,fed pr{- ftantiores etiam fuperaddere ad totius humanx 1'cicn- tbc ac induftrix confummationem . quod illis nequa- quam datum elTet.fi aliqua harum coditionuin deelTcc. Narm^uod imperfertum , 8f primum cft , quatenus im- perfertum, neque feipfum perficere neque propria mu- nia perferte exercete poteft : quatenus vero cft prunum aliena vi non perficitur. Nam prinerpia , cuiufcunque fint ordinis, ab aliis eiufdem ordinis pendere non pof- fUnt . Pcrfcrtiones autem qux addeodx funt contufis per- ceptionibus iam refpertu vencitis ae certitudinisper- fcrtis.funtplures, inter quas primuir. locum fibi vindi- cant facilitas ac ptomptitudo. Plura namque veri ac certi percipiuntur, qux neq, facile neque prompti oc- currunt, fed cum aliqua hxfitatione ad vfum deduci folent. Ilis accedet decens carundem perceptionum allocutio , ex qua prima veritatum determinatio dejjjj- cendaeft. Patet enim ex talium obicrtione intdnath hominis vim ad illarum feu veritatem feu falfititem attingendam dirigi, ac reliquis prxtermiffis h is tantum - modo incumbere. Tunc vero animx humanx impulfus.qui rcfpcrtu cop". atiux omnino ftupidc exercentur , expofeunt cla /io. a veritatis lumina ,vt tute allexi poffit hxcelfe feu jj ir fc nota ac cuidcntia.fcu non per fc nota, fed proba- tione indigere. Hxc autem clariora veritatis lumina, quibus anima redditur iu firina vt quamtutiffim^ di(- ~ cernere poffit quxnam fint per fc nota , &• quxnam ali- qua indigent probatione , mcxpljcabilu fimiliter funt, feu certi- ad inexplicabilia magna ex paitc deduci pof- funr. Si enim vniufcuiulquc iudicii principia expiimi po(Tent,fingula eandem tenfuram lcmper expofeerent, icfque procederet ad.infiuituin. Euenit igitur vt huma- natum cognitionum aliqux illam ptiam pcifetTioncm *dipifcantur,qua eludentes appellari poffint. At , quo- II II. Pars IIII. 254 niam id non conucniMmictilqtie, fed qtjamplurim* pluribus rationibus ac mediis firmandx funt,ipfa huma na anima neceftario perducitur ad artum ordinis terti; in quo cerros conatus certaquo^cxperimenta excreer, vt circaambigua rerte affirmare feu negare pofsit. Et hi quidem artus difcurfuum nomen obtinuere. Inter hos admittendi funt quidam difeurfus certi ac faciles , qui- bus anima eadem ratione adentutur qua alfcntitur pro politionibus per fe notis, neque enim cognitionum modi aut ad infinitum deduci aut conuenienti certitu- dine perfertiontque carere polTiint. hi vero ad pauca ac faciliora vim habent , fimulque quod fumme optan- dum erat, ad diiudicandos exteros difeurfus , qui circa difficiliora cxerccndifunt. Id dum artu prxftati poteft, iam animx noftrx artio verx ac ibrmatx induftrip ra- tionem admittit, & i naturali operandi modo omnino recedit, nam circa ea verfatur quorum ratio vndequaqs explicabilis cft. Quibus autem impellentibus & quanam follicitudl- ne hominum induftria iam ad propriam formamdedu- rta diuinx veritatis luminibus non deficientibus , fei- pfam perficere poffit & debeat , alio contemplationis vfu cognofccndumeft.hfc camenvtcunquc percepimus exhis qux habentur m noftrarura Contemplationum exordio, & in aliis qux hartenus l pecular i fumus.cxtcrS ex artuum humanorum dirertrice philofophia dedu- cenda fune. C»mt VI. Deprxfisgus prxnotionibufijke multiplicibus ,^tu ab ho- mine exerceri pojju/u. A qux ab hominum natura communiori ta- .X rionecognofci poflunt, fufficicntcr (ni falli- mur)explicata funt. nunc nonnulla propone- da erunt qux pertinent ad eiufdem vim prx- fagiendi ac ptxnofcendi , feu vaticinandi. Accipimus, Deo omnia prxfcntia atque apperta dTe : arcanorum plurima abftrartis tntellertibus communicari : cxle- ftium fpherarum vnamquanque diuina virtute repleri, ccTtoque abftrartorum intelligibilium , ordini propor- tione aliqua refpodere. accipimus etiam , illufttationcS abftrartorum mtclligibilium , ipfiufque Dei Opt. Max. perduci ad humanam animam 1'uperiora refpicicntem: influxus autem ac virtutes corporeum cxlcftium tange- re corporea omnia , prxftantior&que hominum lenius, atque etiam vtcunque immutare. his fic acceptis, deduci videtur , hominem futura 8c extera oculta aliquo padto prxfagire ac prxnoJcerc po/Te ,taliumque pixiag orum ac prxnotionum caufas efficientes eUc Deum Opt. Max. atque intcllcrtus abftrartos, necnon cxlcftia corpora; recipientes vero, hominis inrellcrtum ac hominis pha- tafiam vna cum aliis tum peifertionbus tum imperfe- rtioribus fentiendi virtutibus, Intellertus Deo atque ab ftrartis fubftantiis primo fubiicitur : phantjfij vero ac reliqua eiufdem ordinis cxlcftibus influxibus. ficuti c- nim cxleftium corporum vis humanam mentem imme- diate attingere non poteft, ira abftrarti intcllcrtus, mfi for ta fle noua aliqua ratione exerceantur , fenfus primo attingere credendum cft. vtrique tamen vis humanam animam veri attingit. nam hominis anima vere cft vna, ideoque, quacunque ex parte attingatur, tota excitatur, ttineque fingulx illius virtutes diriguntor ad propria, phantafia fiquidem imaginem aliquam concipiente co- fequenti ratione memoria fimilia prius percepta in me- dium adducit : xftimatiua circa eadem conirrtarunco- gitatiuaex experimentis difcurrir.ipfiquc dcmuin mes contemplatur vniuerfalia cifdem confona. Econtra etia dum animat motus incipit ab intellcrtu, inferiores virtutes eiufdem motus vim percipientes in- tucntur(prout ynicuiqj conucnit)qux ad rem faciur, ac ea menti fubiiciunt.Qjiod fi anima vtraq; ex pane fimul attingatur 8c ad eidem moueatur. illius perceptio cric loge velocior ac firmior.Et id quidem (xpc euenire cre- dendum eft , non femper tamen, nam in prima feientu i. ili;. 255 demonftratam eft Deum Opt.Max. agere non ex Natu- ra neceffitare , fcd omnino libere ♦ naturamaue abflra- dorumirutlleduum talem effc ,vt ex redo feu depra- uato propriat libcrtaris^fu pofllnt Se ad Deum conucr- tit Se i Deo auerti. Abftradorum igitur attradus ad tres prxeipuos ordines deducendi erunt. Primus eos complcditur qui cxlcftibus influxionibus omnino funt conloni , neque continent Cingulare aliquod ob certam Dei feu reuelationcm feu pcrmilCionem. Secundus cos qui Deo Opt. permittente oriri poliunt ab intelledi- bus deprauatis ac i Deo aucrflt. T crtius cos quos exer cct Deus Opt.Max. feu immediati , feu per intcllcdus libi adherentes, ad prxftarniora quxdam dona homini- bus elargienda. Horum vnumquodque exerceri poteft vehementius ac remiffius,continctque proprion quadam ratione ex renfionem feu potentiz.feu Capienti*, feu bonitatis, pro diuerfa intelleduum abftradorum virtute. Eadem eiii aferibi poterunt animx phantafixquc recipienti. Nam purior anima longe facilius admittit czlornm influxus acabftradorum inteHcduura illuftrationcs : impurior vetb difficilius. Vitiorum namque perturbationibus ex- agitata alienas itnpreffiones non admictit.puriores pr $- fertim-Idem illis euenirc credendum eft , quortimani male» fpiritus ex naturali temperameto craffiorcs funt: Jiuique etiam eandem ob caufam raro vel nunquam omniare Colent. Non diffimili ratione quidam homines fubiiciuntur fzpiushis intelleduum abftradorum il- luftrationibus*, nonnulli excitantur potius ob Colos c x- lorurn influxus, aliqui prxfagiunt tantilm ( nam cxlo- rumvis attingit magis externas animx virtutes, mo- uentes fc ilice t feu appetentes , non autem cognr.fcen tcsridcbquc qui prxfagiunt non intuentur abqu. m cer- tam imaginem rei euentutx ,fcd cx vehementi aliqua fiducia cx interno motu concepta , impelluntur ad ali- quid feu prxdicendum feu fortiter agendum) quidam aufpicantur. N;mcognofcenies etiam illotum virtutes tanguntur quibufdam fienfibilibus mediantibus , qux ceitum aliquod dcmonftrare ac prxnuntiarc videntur, feu obfcunusfeu minus obfcuti. Aliqui ptxnoicunt rationibus longi: flrmiotibus ac clarioribus , quanuis nonnunquam in fomno tales adus experiti folcant. cdm prxfagicntcs &: aufpicantes femper in vigilia il- luminentur. Prxftantiores verb prxnofcendi rationes fnnilitcr plures gradus admittunt , redeque ( ni fallimur ) ad fe- narium numerum deduci poterunt , qui tamen duplan- dus erit, prout ea qux occurrunt , obiiciuntur feu dor- mientibus, feu etiam vigilantibus , fcd interius fumme quicfcentibus,quod animam puriorem arcuit. Primus exercetur per imagines ac fimulacra oblcuriora 8e ali- quanto confufa , qux tamen aliquid judicare videntur. Secundus exercetur per fimulacra optime dilpofita ac valde clara : qux etiam longe facilius interpretantur. Tertius obiicitftmplicem intuitum futurorum , feu oc- cultorum : ea enim ratione interius pingit res futuras, feu occultas, vt nullam interpretationem exquirant-bi rres prxnofcendi gradus , qui tam in fomno quam in vigilia , fenfibus quiefeentibus ac interius contradis, exerceri poflunt , verfantur circa communiora ac (im- pliciter humana. Reliqui, qui ob eandem caufam du- plandi funt,fingulare ac diuinum aliquod continetevi- denttir.Quartusenimobiiccrcfolct aliquem admonen- tem feu docentem, ita tamen vt admonitiones feu do- drinx apertx non (int , fcd parabolas ac fimulacra con- tineant qux interpretationem requirunt Quintus in co tantummodo a quarto differt,quoniam imagines ctario res continet , ideoque faciliorem interpretationem ad- mittit. Sextus manifefte proponit in icru magnatum ac diurnarum imagines, hominum videlicet inflgnium, feu Angelorum , qui aperte doceant, feu lutura , & oc- culta pronuntient. Silentio aurem demandandum non cft > euenirc no?, nunquam vr illi, quibus obiiciuntur viliones vaticinia continentes, careant interpretandi virtute. Econtra.dl- eux alij qui nihil horum intueri folent >fcd interpretati- Vniuerf. Inft. ad hom. perf. 2 56 di munere decorantur. Quibufdam tamen vtrunque conceditur, luter illos etiam qui in vigilia conftiturt talia experiuntur, quidam, nifi fenfus diutius retrahant, nihil vident. In quibufdam autem vaticinandi vis ita excellit, vt exbreui tantummodo fcnfuum contradio- ne ac repreffione perducantur ad viliones. C * i* v r VII. De bnmaw intellelhu ac cogiianiu ajfcUa «ffeEiufcjtic parub.tt , dejae tnurn fupenorum obiellu .finibus , coHjMcfcendn Mfontbiu ac appetendi medis. \ . ^Fiimomt cogiiariux deferuientit “ dignitas ac officium cxcogitatiux digr. itate ac muneribuscolligenda funt. Quemadmo- dum igitur humani intcllcdus vis cogitandi virtuti prxeipue adhxret , ita intcllcdualis affedio qu( volunrans nomine infignirefolct , infigitur cogitxrtux affedioni,(quam humanam denominabimus' fimulque omnes illius adus concomiratur.Hi vero necclfario ex- tenduntur ad omnia ta fenlibilia qua intellTgibilia,qua- tenus affedionem excitare poffiini. Nam vnicuiquc co- gnofeendi modo certa appetendi ratio conucnit , haud fccus quam vnicuiquc cognofcent i virtuti propria ap- petendi virtus adhxrcat. lntelligibilia funt ipfe huma- nus inrclledus,&: qux ab illo fcientific£ percipiuntur: abflrad i intelledus.&r qux ab illis referri poliunt, Se Deus Opr.Max.8c qux i Dcorcuclantur.Senfibilia aut£ diftingucndafunt cx fcnrientium virtutum ordinibus. Quapropter illorum quxdam rcfpiciuntur folitarie ab humano atfedu , quxdam non foIttari£, feti concomiu- tibus atfcdibus fcnfuum imperfediorum , qui duorum ordinum funt. Quidam enim interius admittunt huma, nx affedionis vim, vt illi qui miniftrant xftimatiux-me- morix.ac phantafix. Quidam vero non inrcrius , fcd ex- iciiuscantdm>cuiufmodifunt affedus fenfus commu- nis,fcnfuum exter iorum, &; impcrfcdiffiiui fenfus. Pha- tafix vero affedus poliremus recipiet voluntatis impql- lus,ficmi phantafix fenfus rationis vim vliimoloco ad- mirtit,fmilique ratione, phantafix appetitu certum ali- quod profequente appetitus fcnfuum imperfediorum, prout vnicuiquc conuenir.ad idem fciuntur.licuri phi- tafix fenfu certum aliquod concipiente, fenfus imperfe- diorcsdtflcduntur ad ea , qux his confona funt. Hxc tamen obfcquia ab imperfcdiftimo Natur* fenfu non rato negari folent, non quia ex propria vi phantafix af- fedui aduerfari aut velit aut poffit , fcd quoniam longe firmioribus legibus dcuincitur, qux non patiuntur cura a famis,fitis,dolorifvc fenfu omnino recedere, fcd ipOl potius phantafiam ad eadem vt in pluribus coercere foler, Atfcdioncs igitur, qux humanarum vocem decenter fuftinent , ad feptenarium numerum redefni fallimur) deduci poterunt, tres vidclicet,qui intelligibilia intuf- tur, quique voluntati primo , humanx vero affedionl c^fcqucmcr afcnbcnd. funt , idcbque fuperiores ap- poterunt : &* quatuor, qui humanx affedioni primo , voluntati vero confequenter videntur Aptari. Horum :rcs dicendi erunt inferiores, quoniam imper- fediorum virtutum alfociarioncm expofeunt. Quartus vero eft fimplicitcr humanus ,conftituiturque medius inrcr fuperiores ac iuferiores. Obieda, fines, concuicf- cendi rationes, ac appetendi modi , trium afltduuTqor- dinis inferioris facili deducuntur ex his qtiz iupcfut dcmonftrara funt circa affedus phantafix , memori*,.* xftimatiux.vt aptantur brutis animalibus. Hicniin.vt humani funr.cx co tantummodo differunt ab affcdibtr btutotum. quoniam cxaccelfu tam rationis ac cogni- tionis, quim voluntatis ac humanx affedionis , longe pr^ft-nt lorcm ftatuui adipifeuntur. Noftra igitur con. tcmplatio diligenda erit ad obieda, fines, conquiefccn- di rationes , Sc appetendi modos, trium affeduum prx- ftamiorum.Sr illius qui (impliciter cft humanus , acce- pto exordio ab bis qux aptantur alfedui omnium prp. flant if- 2J? flantiffirao.Hic verTiftlf circa Deum Opt.Mtx.tanquam | circa proprium obte&uni. Illius finis fumendus non eft I ex aliquo hominis Deum amantis bono, feu oblcfta-f mento : neque enim Naturx ordini confonumeft, vi impcrfe&um perfcftiflimum refpicicns illud ad pro prium commodum dirigaernon ex ipfius Dei bono, nam Dei bonum fummum cft, ideoque neque augumentum admittit ,'neque drminutionetn patitur : non ex aliqua congratulatione, qurobfummam Dei felicitatem ab homine excrceitar.Nam congratulatio nunquam finis partes a(frnirrit;fed quandoque finis adeptionem, quan- doque am:dths artum fimpliciter chncomitatur.Itaque, licet huic affertui vere ineflepoflic non ob notum ade- ptionem,nam Dei bonum nouum non eft,fcd quoniam dirigitur ad illud , quod eft fumme beatum, illius tame finis non cft-Rclinquicur igitur.talem finem aceipiendu cffcvelexadhxfione, vmoneve» qua diligens diledo quamairtiffunc con iungi ac copulati potell , vel exi- pfiufmet amoris adu : qui eiofmodi ^ft , vt adhxfionem appetens , ea aliqua ratione fruatur , vel etiam ex vtro- quc. Nam , fi attendatur vltimut finis , allcrcndum erit hunc nihil aliud cife,quatn Deo adhxrerr. Sin autem refpiciatur finis, qui comi enit hominibus, dum corruptibilibus corporibus adhuc vtuntur» fen- tiendum potius erit, ipfiufmet amoris adtim finis par- tes deccntiffimc fuftincre. Et hxc quidem fumme con- fona funt admirabili Dei p^uidenr ix , ac Naturx ordi- ni. Cum enim neque vnio, neque diuifio, quatenus ab homine vtcunque pendet, abfquc aliqua affedione dari poffinr,dccuit,vt fimpliciflima ac nobiliflima hominum affedio cx proprij adus vfu ad fincin tenderer, rerteque ob id etiam fcipfam , tanquam eiufdem fui adus finem, incerim refpicere pofFet.Conquiefcendi igirur ratio dc ducenda ertt ex huius adus vfu perenni. Tunc enim a f- fedio vnaqurque fumme coneuiefcir , dum in eopeifi- fticquord primo exoptat. Mod is vero quo prxftantifTi tna hxc aflfcdtio exerceri folct , deducendus forraffe erit ex conflanti fui amabijis intuitu,& ex huius amoris a more,fimu!que cx perenni eiufdctn intentione. Sed ti- mendum cft,nc horum dodrina nollrx huius contem- plationis limites tranfccndat- Nam plenior talium ex- plicatio longe firmioris ac pntftantioris luminis vim expofeir. % Secunda affedio ordinis fuperioris verfatur circa Angelos ac beatas animas. Illius finis rationibus iam conftitutis accipiendus erit non cx bono hominis, feu ex ipforom Angelorum , qui ftimma beatitudine quam- tutiflimefruuntur, nonex congratulationeob bonum ab ipfis Angelis adeptum , fcd ex certa quadam affocia- tione , quam inferior rcfpcrtu fuperiorum ac dignioru alleoui poteft. Ilxc nempe, licci non inducat internam | copblationem ac adhxfioncm ,qux Deum tantummo- do refpicit , cam tamen vnionem perficit qux ab hoiu ( ordinum creaturis admitti poteft, homine prxfertiin hoc in flatu condituro, nequeenim ambigendum cft, ’ quin harum afTociationum ratione* in pctfediori ani- mx noflrxilatu longe prxftantiorcm gradum fint ade- j pturx.lnterim tamen exquocunque huius focietatis v- [ fa hic affedus fiimmd conquielcit. Nam eo fruitur quod profequitur. Modus vero , quo idem affedus pro- «o prium profecutionisadum exercet , niiallimur , colli- gendus erit ex contemplationis vi qux talem adu aflo- ciat.Sc tam horum fpiritoum quam didx focictatisptf- flan .am allidite intuendam obiicit Appetitus enim pf prium profequem bonum , femper lui ordinis per- c ptionem exercet , ataue ex illius adicdione firmatur ac roboratur. Atfcdio humana tertia eiufdem ordinis ;-sfuperioris refpicit animx partem fupenorem corpori adhuc adhxrcntem. Illius finis confttruendus quidem efl ex aliqua vnione, fcd non vt induabrs prxflantio- ribus amantis & amati.fupcrior enim & inferior animx partes, vel vnum atque idem funt , vel eifcntialiter co- pulantur, neque ex noua r.ffedus profccutionefunt an- nertendx.Hf c igitur vnio attendenda eiit refpcdu per- fcdioms qux rationi decil,& ab ea fumme expetenda dft. Itaque affedus qui circa illam fefe cxerccr , fi Na- Contemplatio 4** turf fequatur vim, nihil reflius illi optare poteft quam propri( petfettiomsadeptioncnreuenirque ob id vt o-’ innes homines ferre defiderenr. Conquiefcendi igitur ratio conftituctur ex certo ac pleniori vcritaril intuitu. Appetendi vero modos contemplationis pcrfcucran- tiam exquiret. Nam ficuti veritatis perceptio fapientiX amori pacem aliquam alfcn,ita fapientix amor ad con- templandum impellit. Cavvt V 1 1 I, Dc *ffc(bu fimfhcucr barrum cbieHofar. nwpuefui, di wrwqc.o- Appetendi medo. F ’ '.r.T 1 0 ’ Snam vt ab aliii feionflaitt fimplicitet humanam appellandam ac quar- tum dignitatis locum obtinere diximus, ver- S fatur circa cogitariux obicfla proptiillimai prfClpue veio circa hnmanas animis corporibus adhuc copulatas, feu circa homines, quatenus homines fune, itatamen vtlingulos homines intueatur. Quid autem ah illa hominibus , quos omnino indetetminate rcfpi- cit, optetur, ac tanquam proprium bonum expetatur, tribus animaducrfis,re«c(nifall,mur;attingemus. Pri- mum eft, hoc bonum neceffarib fenfibile elfc. Secun- dum ab ipla tantummodo cogitatiua cognofei ac femi- ri. Ternum, illudvnicumeftt.nequccifcntialiter di- ftingui pofte. Requiritur, vt fit fenfibile , quoniam apratur parti a- mm{, qux fi in feipfa confidcretur , vere &: fenfitiuani exercet virtutcpi.Ar fenfibilis cft. Requiritur vt perci- piatur ab ipfia tantum cogitatiua, non autem ab aliis virtutibus fcutientibus. Nam cogitatiua rantilm pro- priam animx humanf fingulatitatcm attingit, ideoquC ipfi etiam tantummodo illius proprium bonum percie pete datum eft. Requiritur, vt fitvnius iiarurx.quoniam h,c animj hnmanf pars vnica ratione refpicitut, quate nusfdlieet cft hilmana. Itaque illius bonum, fiuc pau- cis.fiuc pluribus, fine omnibus hominibus infit.vnicam ratione ea ncccliitatc retinet. Hiafic acceptis colligere licet, humanum bonum fumendum clfe cxipfo adu e- iufdem fimpltcis affedtonis humanf , neque aliudcen- feti pofte qu.im ipfevfus humanx aftcftionn , que dum vetfatut circa homines, quatenus homines funt, ex pco. priiffimo fui adu nihil aliud illi, exoptat , quin, vt fin- guli eandem humanam affeftionem excrcftes , eandem omnibus (imilltetoptent. Talishumanaium alfeilio. num vfus atque extenfio veri fenfibilis cft, Se i fola co- gitatiua fentitur.Eadem etiam vniusac eiufdem natuix eft, licet a pluribus exerceatur . «c ad plurimos ertenda- tur.illius enim termiui femper eiufdem penitus natur* funt, fiue in paucis, fiue in multis, fine in omnibus hami- nibus repetimur. Quanuis autem etiam cogitatiux perceptio fenfibi- lis fit.ac a fola cogitatiua fimiliterfent iri poftit .infa ta- men cogitatio ad plurima effentialiter extendi folet, quq illam afeipfa non parum diuetfam reddunt. Itaque’ fuftincre non poteft locum illius boni quod humanx affedtio refpicit. Prperea cogitat ion is finis eft cognitio, qu? tcfpicit non bonum, fcd verum, cuius perceptio, quatenus fentientibus virtutibus primo aptatur, ex fe expetibilis non eft.fedex eo tantummodo quod vel fcientificis virtutibus vel a itionibus deferuit. Rernm e- nim experientia efreris longi prcftamior, inutilis ac va na cft nili dirigitor feu ad fcientif feu ad aitionis vfus. Cf rctx verfanrur circa fcnfibilia certa ac determinata, qux infinita cenfentur, neque minima qupdam illorum pats ab aliquo homine cognofei poteft. Quapropter, Ii horum perceptio ex fui natura ac (impliciter ctpcti- bilis eftee , nullus hominum proprium bonum aftcqui poftet. Humani vero affeflio eo padto defideratur , vt 8f a- liarum ac ipfius appetentis bonum in ei prxeipui con- ftituatur. Reliqua enim imperfeitiora ex huius virtute Vniuerf Inft. ad hom. pcrf. 2J0 pcnJcnr,idcoque,quircnus diligantur, ex eo prscipui diliguntur , quoniam huic fcu conicntiunt fcu mini- ftrant. itaque deccntiflime humanitatis fcu humanx charitatis vocem confecuta eft. Nam rclpicit& ample xatur omnes homines , ac hominum vnuipqucmque, prout homines funt. huic fiquideti} tribuendum eft , vt homines, homiuem nunquam alias vifum reipicientcs, humanitatem erga illum exercere vehav Ex quo clare tcilatu rcddutfe diligere omnes homines, quatenus iut homines : humanx quippe arfedionis ac humanx co gnitionis ordines commutari videntur, in cognitione enim determinatofutn perceptio dirigit ad perceptio- nem indeterminatorum. m humanx autem affedionis adu, indeterminatorum amor ad determinatorum di- Iedionem non cogir.Paret fiquidem eum, qui erga ho mines omnes indeterminate, ac quacenusfunt homines, humane non afticrtur,ccrtum homine* repente obla- tum huinanc non profequi, neque ab eodem eandem humanitatem optate. Ratio, olj quam hxc affidio con- quiefeit «deducenda eft non ex aliqua interna obiefto- rum adhxfionc , vt imperfediffimo Naturx appetitui conucnit, non ex libera obiedorum fenfatione , quod fenfuum exteriorum affedibus proprium cft,non cx ob ictorum vfu non penurbato.vt fenfuj communis atfc dus , non ex certa obiedo, um immutatione completa, & itrmata.vt phantafix atfc&ui cucnic, non ex proprio- rum bonorum a fraude tutat ione , vtmcmoiix jffcdus non cx eorundem ab omni violentia detentione , vt af- fectus xftimaiiuxtfe J ex longi prxltanciori ratione, qu$ eandem proportionem ad alias habet , qux datur inter hunc Bc alios afftdus imperfectiores. Hxc atucm ctt propriorubonoru , prout illis conucnirc poteft ditatus indeficiens. Itaque homini fatis non eft colIcgifTc fru mentum ad diurnum, vel etiam adannu victuum, hunc* que rauniillcab omni fraude ac violentia , fcd agrum prxtcrea exquirit qui fingulis annis cxnoua fegetetri ticum ad viCtum necelfanum abundanter fuppeditet. Tunc igitur humana affeCtio veri ac plene conquicf- cet , cum confpicit humanx caritatis vfum , & extera qux illi annedtuntur eidcmqucprxfunt ica confirmata, vt nulla illorum deficientia rcCte enneri po(Tit.‘ Hxc ve- xo quies terrenx felicitatis vocc dreentiffime decc^an- da crittcomple&itur enim vim indoJentix , voluptatis exhilaracionis,dcIeCtatioMis,rclaxa(ionis, ac exultatio nis,8c harum vnamquamque ad decentem confumroa- tionem perducit. Sciendum tamen eft, quod, ficuti cogitatius ad lae- tificam perceptionem & cognitionu omnium confum- mationem propriis quidem viribus videtur dirigi , fcd hxc propriis viribus adipifei non poteft. nam ad fcien- tificam perceptionem requiritur vis intelleCtus, ad per- ceptionum vero confummationcm defiderantur ab. (tractorum intclleduum allocutiones ac diuinxreucla tiones : tta affedio fimplicitcr humana humanam qui dem felicitatem ex proprix virtutis impullu exoptare potelt,fed eam nullo paCto attingere abfquc contuitu rationalis appetitus , neque vere alTcqui abfquc accciTb duarum atfcCtionum, qux in prxltanciori ordine piio- res conftituurur. has igitur ob caufas,atquc etiam, quo- niam vnufquifque appet tus cognofeentem virtutem, cui adhxrct, excitare (olet ac debet , appetendi modus huic proprius fumendus erit ex affidua cogitatione ac meditatione , atque cx ea prscipue qux verfatitr circa huius aflfcdionis finem media, ac modos qui ad finis ad eptionem conferre polfunr. Itaque amota meditatione & inquifitione finis, mediorum , ac modorum ad finem deducentium , humanx affectionis actus fimulamoue- cur. Hoc autem imperfediorum affedtonuin humana- xum nulli cflentialitcr conucnit. licet enim illarum bo. ua certis quibufdam mediis ac modis profequi folcant. horum tamen perceptio acprofecutio ex humanx af fedionis feu cogitationis acccfTu tantummodo pen det. quo fi deftituantur, brutali ratione ac ftupidc ex- ercebuntur. Redc igitur ipfa humana affedio, qux omnem ftupi- rfiiatnn expellit , induftrix ac conUlij radix Bc fons ap- 260 pellar i potcrifcum prxfertim a vehementiori cogiraa. di adu feiungi non puffint adus rationis ac intcllcdus, feu iinpeifediorum fenfuum , quatenus pcopofitis de- feruiunt. Excquendi potentia huic aftedui mioiftcans, aeque etiam ceteris prxftantioribus , erit ipfa fcrmo- cinandi vis. Hxccoim non dilfimili ratioqe verfatur circa omnia, Bc ad omnes homines extenditur, oon ^an- tum prx!cntcs,fed abfentes ac futuros, dum feripti* excreetur: quin ad Deum tpfum Opt./Vlj^ac ad Ange- , los perduci poteft. Hx cognofccndi , appetendi, ac exc- qucodi virtutes hominum Ipcciem tantummodo con- , ftituunt , nam inter corporeas per Icit iffimx funt. bum- , mus vero perfectionis gradus , ficuti cQ vnicus , ita y- n.cam fpecicm parit , neque pluribus iptcie diftindis aptari poteft. QuouflH* /$■ ‘/uo pacfa ea,ou t hemtr/x intrrn 4 humant ratwvifubtjjc acprxejjir ptfiivt. aaMBtf EicnkiMti corporum generabilium MOgftac corruptibilium fpecics omnes, lingula- u^^tumque proprietates ac partes fcxutni fu- mu*. Igitur vc nollra hxc contemplatio, vt i conuenit,con- fummetur.dcmonftrandum elt quanam ratione Bc quo- ulquccorpoia ac corporea omnia, honiiniique tam in- terna quam externa, humanx rationi feu ex Naturx or- dine fubiici,(cu prxtcr Naturam prxefie polfim.fimulq; aperiendum ,quibufnamex caufis humani arbitri) ex- ercendi campus ea ratione hominibus pateat, vt ab eo vniucrfi feu corporei feu intclligibilisorrlo ac pulchri- tudo periuibarifeudchoncftan non pollint. his autem redc perceptis , fimu! ea omnia patere poterunt , quae pryterca „b hac contemplatione expeti debent circa corporum bonum per hominem & in homine ab illis adipikendum.ncciion quanam ratione ipfa libi tnui- ccm feu confentiant fcu aduerfentur. Exordiamur ab internis: nam per hxc externa mode- randa funi. Prxeipue autem (1 .nuendum eft, ab homine fcu in homine tres prxeipuasdirediones exerceri pol- fc,rationalcm fcilicet , qux pro obic^forum ditfcrcntiis quandoque mentalis, quandoque (impliciter difcurfiua appellari poftet • rcnfitiuamfuperiorcm,& Icnfitiuam inferiorem , quxfortalfe in dircdtionem animalem, fcu cordis, & in naturalem iterum diftinguenda eft. Ratio- nalis direft io continet impulfus intcllc£lus feu mentis» qux exeo tantummodo fpirituuni corporeorum vfum expoicir, quoniam fentientes & appetentes virtutes, illius vi dirigendx , talium Ipixituum vim requitunt, neque abfque decenti cogitatius accclTu proprium di- 1 igendi adum exer ccr.Dircdf io fcnfitiua fuper ior, xftr- matius, memoris, phantafix, &: fenfus communis fupe- rioris , vt nppctunt,vim effundit > vt iturque minifterio Ipirituum puriorum, quatenus per fenfuum organa pr$- ftaotiomn depurationem funt cofecuti, 8 c rationis vim longe promptius concipere folct. Diredio fcnfitiua in- ferior pendet a fcnfu communi ac a exteris fenfibus im- perfcdioribus,quorum aliqui craffioribusac impuriori- bus fpiritibus iiinitumur,pariiintqucproprion ratione Naturx dirc&ioncm, vt Naturx fcn(us,tadus,&' guftus: aliqui expofeunt vfum fpiriruum puriorum , iicrr non futnme depuratotum,vt olfadus, auditus , vifus , 1 . '(iis communis inferior , ac illorum affedus, ex quibust' j- malis fcu cordis diredio effluunt. Rationalis direftio ex Naturx difpofitione exterit omnibus prxeft . Nam perfediffima eft , Bc intelli**: gendi virtuti aptatur, qux ctim fit propriiffima hominis forma, omnium humanorum aduum moderation m ac diredionem exercere debet f ca tamen ratione vt im- petfediorcs dirfdiones non repellantur : quando- 3ue etiam illis primx pattes libere conceduntur, um fcilicet fcu obxratis defedum, feu alias ob cau- las ,diredio rationalis exeteen non poteft. Diuina fi. qui Jc prouidentu conftitutu eft , vt diredio^ibus prx- ftantio- 261 £ ftanttoribus deficientibus imperfectiores, prout vni cuique conuenit , munus moderandi fulti neant. Itaque, dum homine dormiente cefTant diredtio naturalis, fen- fitiuafaperior,& fenfitiua inferior, quatenus animalem fcu cordis dtrcdioncm exercet, fola Nature diredtio proprio muneri infiftit , 8 f przflantiorem omnium vi- cem vteunque iullinct. In vigilia etiam non difltmili ratione prxftantioribus deficientibus, imperfectiores regiminis curam alfumunr.Rationi verb proprio mune- ri mfiftentijimpetfcdtiora eb promptius ac facilius ob- temperant qub funt puriora ac perfectiora. Nam ficuti diurnam Nature vim perfedtius refcrunt.ita propenfio- ra reperiuntur in obfcqui; exhibitione , quam corporea omnu ex communi rerum difpofitionc preftjntioris hominis parti preftarc debent. Cogitatiua igitur inter corporea perfectiffima lationis diredlioni fi adfit,prom- ptimme obtemperare poterit acrcipfa obtemperabit. 111» enim ea omnia Jnfijnt que obtemperandi aCtum quammaxime tutum ac facilem reddunt ,funinm fcili* cctpreparatioacpropenlioad proprium aCtum , fum- ma m agendo ab omni impedimento fecuritas, & fum- ma iodeterminatio in ciufdcm a&us vfu. Neque vero in dubium rcuocarc licet , an hec cogitatiux vere apten- tur.Nam vnufquifque experiri potcd cogitandi actum paratiffimum clfe , illum nulla impedimenta recipere, idedque hominem vigilantem ac nihil penitus cogitan rem dari , fcu impoflibilc fcu certe rariflimum cft. In- detetminatio vero ideo cogitatiux conuenit, quoniam bonum,quod ab illius affeCtu jcfpicitar , abfquc ratio- nis vfu neque alfequi neque attingi poteft. ltaquc.dum proprium bonum non concipit , paratilfimuscogitandi adtus redditur omnino indeterminatus ac ad obtempe- randum fumme propenfus. Et hec quidem expei imen- tofaciU admodum confirmantur. Nam, rationis dite- Ciionc deficiente , hominis cogitatio prompcilfimc ob- fequitur.cuiufcunquc impctfcClioris Affc&us imperio ac iuffionibus. Quod veto attinet ad imperfediorum virtutum ob- temperantiam,non Jiftimili ratione afferendum eft,eas co magis fcu minus rationali dircCtiom rtfifterc ,quo magis fcu minus a cogitatiux pcrfc&ionc recedunt , a- mota prefertim affcCluuin pertutbatioue.Nam ficuti af- fedu quiefeente fpirituum visfemper ad magis interna dirigitur ac cogitationi ratiomque non parum fauet:ita affcCtibus ad adum vehementius dcduClis omnis fpiri- tuum vis ad externa conucrtitur , neque cogitatiux fcu rationi debita inimftcria pixbct. Itaque imperfediores appetitus prxtct Nature ordinem illis aduerfantur ac prxfutu. Siquis autem rem totam accuratius animaduertat, facile percipere poterit potemus ac fenfus imperfe- ctiores duabtisracionibus cogitatiux ac rationi pieeffc. Prima clt.dum cogitationis vim rationis diicdtionibus deftitutam ad ptoprios vfus dcflcCtunt. Secunda , dum illarum aCtus comprimunt ac extinguunt.Primumcon- ucnit virtutibus preftatwionbus , xftimatiux Icilicet memorie, phantafie, ac illarum affectionibus. His e nimvt homini aptantur, proprium cfl rationis ac cogi- tatiux vim interius admittere. Quapropter , dum ratio ac cogitatio vacant, eas facile diucttunt, in propriis obtinendis illis tanquam miniflris vt utitur. Secundum fenfibusimpctfcClioribus ptxcipub tribuendum cft, dfi ex vehementiori itnpulfu conuertumad inferiora non obfiil ntein phantafix vim ac a fupetioribusomnino dit: ' eunt. in vtroquetamen internas redargutiones no pr .easadiungi ncccffc cft. Deo enim totius Nature audoriptxcipuccure fuit,vt naturalis ordinis nccnon communis haimonie ac decentix ratio ex communi rctum difpofitionc, que nobis indefinenter obiicitur, noftri^animis infigeretur , neque latere nos polfct quid hisconfonum vel diftbnumfit, nccnon quid a nobis (prout conucnit)interius fit amplexandum fcu dcclml- dum-has igitur ob cauUs homines dum his mentis il- luftrattonibus aduerfantur, confcicntie interne ftirau- lis vehementtoribus exagitantur, in talium aggrelTioni- busac perpetrationibus aniar. horrorem experiuntur,' Contemplatio 1 1 1 1. Pars 1 1 1 1. 262 animaduertunrquc propri) corporis membra foliram o- bedientiain dctrc&ure. Ex eifdern etiam eifiuunt eru- bcfccncia , dolor, ac poenitentia quedam naturalis pra- uorum adtuuin:rc&e vero acorum gaudium ac gratilfi. ma commemoratio. C*mX. Qtu ratione affelhu imperfediores , tjut primo vigent in pueris ac luuenculu, non intercludant aditum pe*J’e« dionb.u fedunpclUn: potms ad illorum vfus. V a n v i i autem imperfediores animi affe- Ciusin pueris ac iuuenculis ex natutx lege primo excitari foleanr , ob id tamen non obfi- ftitur excitationi dominarum; affettuum prp- ftantiorum ac ipfius rationis, nam ciufdcm Nature di- uina vis hec incommoda fummC declinat cur atque vc (nili hominis culpa accedar)impcrfcdioraad perfectio- ra impcllant,prxfertimquc ad decentem rationis vfum, etenim etate procedente , qua preftantiorum virtutum conceditur vfus,aninu imperfedtiora ftftidiens, atque etiam refpeftu perfectiorum ex Nature lege paruipcn- dens, perfectiora auulius amplexatur. Infantes igitur, da in genitricis m attice detinemur , percipiunt fota oble- dameta impeifedtiflimifenfas ac appetitus. Matris vte- rum egrelli.pcr aliqued bxeue tempus przftantioribus fenfibus ob nimiam hnmiditatem adhuc impeditis dclt Itantur primo folo tadu.poftea vero criam guftu , qui- bus vehementius ducuntur.lidem narium, aurium, atqi oculorum vfum recipientes maxima cum attentione & deledatione odores hauriunt, atque illis, que auiibus oculifque gratiora funt, diligenter intendunt. Simili etiam ratione.dum fenfus communis vis fotui» tur,(imulquc tenella illorum membra aliquantulum c6- fulid Mtur, locorum preterea mutationes appetunt cir- cumfer rique exoptant, atque hec tanquam pettediora imperfedioribus prefetut. Phantafie vero vfu accepto imaginibus delectantur, confttudioncs (prout xtat» illi conuenit)aggtcdiuncur , atque in his ita detinentur , vc fepe diutius neque loca mutent neque aliud preterea expofcunr. Dum memorie accedit faculcas.curam ge- runt rerum fuatum, reponut plura, ac a fraude tutamur hocquc illis gratiffimum cft. <£tate aliquantulum procedente , acceptoque vfu x- ftimatiux virtutis, deledamtir fodalibus, laudumque ac reprehenfionum vim ita percipiunt , vt pro laudis ade- ptione ac pro reprch£fionis fuga omnia fufferre velint; Poft fodahum amorem preclarf indolis adoletccutcs ea exquirunt gaudia , qux obfequia libetamque clargicio- nem concomitamur. Quapt upter maioribus defetuifit» ipfi obfcqui libenter recipiunt, prompte donant , ac in- digentibus prxcipufc, licet nunquam alias vifis. quodi- pfius charitaris ac cogiratiue iam maturcfccm vim ma nifcftc arguit.Poft hec ob firmiorem rationis vim ado- lelceates contemplationibus deledantur , btcuiqucad id deaeniunt vt vehementiftimo Dpienti* amore fla- gtent,8c exfolo philofimhte nomine fepius experiatur motus quofdam inexplicabiles animi ac fpirituum o- pinei corporis partes percurrentium. Et he quidem morum immutationes ex eo etiam Na- ture ordini adhercrc dcmonftranrur, quoniam fenfuum adus ab exterioribus incipiens ad interiora magis ten- dit, neque ex N uut c lege dcfiftit, donec ipfam rationem que fuprema cft attingat 8r excitet. hoc autem motu fic confummato primam affedioncra ex eadem Naturx le9 ge ira exerceri conuen it, vt primo circa per fettiora vera ictur , deducaturque gradatim ad inferiora, lumina fic auxilio preftantiorum. lidcm veto fapientie amatore* ipfius fapientie femina aliquando attingentes adeo de- lectantur, vt exrera omnia fpernentes hanc vnam fibi i Deo concedi fiimmis votis expofcanr. quicunque vero- ad fummum fapientix amorem non deducuntur , circe I imperfectiora detineri folet ,ca tamen ratione vt , nifi i Nature legibus flult£ recedere velint , maioribus ac fa* picncionbus fibi obtemperandum tlTe non dubitent* 263 Dei aurem Opt.MiI.cultuS. et quo ptucipua ac fumma hominum bona pendent, infigitur oronibut lioininibut, ac omni peni hominum «ati: vehemens quippe di uinr bonitatis vis ac fumma diuinz vetitatis lui etiam imperfectiora attingunt. Quoniam autem hic Naturx ordo ex hominum libe- ra cledione perturbari poterat, ac vt in plui ibus per- turbatur, Natura conftitutuincft Vtimperfediotes ani- mx noftrz virtutes qux ob vehementiores impulfus ma jorcn.quc propiioru aduum determinationem rationi» vim fepius perturbate poirunt , ob faciliorem defatiga- tionem ac faturitatem tacilius remittantur. Tunc fiqui dem rationis vi liberi circa cogitatiuam verfautc non tantilmcontra imperfediorum virtutum rebelles im- pulfus munimina parari polfunt , fcd eafdem etiam ita Comprimere vt omnino fpemantur, cum prxfertim pr; (tantioribus animx virtutibus, qux ad oarendum aptio- res ac paratiores funt, rationi certo ordine confentien tibus , rationis vires affidu£ adaugeantur, rebellium au- tem infirmentur ac debilitentur. Et haec quidem ad ani- mi fanitatem reftituendam xj»ritudinefuue repellendas non parum conducunt. Siquis autem obiiciat eam per- uicaciam , quam imperfediores animi virtutes excr- eem, contra leges rationis tcdulb imperantis , etiam dum nulla adhuc praua confuetudo ob focordiam in- ducta cd »vt videtur , rcfpondendum erit hanc Natui* * legibus vere contrariam elTe.ideoquc non Naturz(qua (ibi ipfi aduerfari impoffibilccd)fcd alteri alicui ede a- fcribendam.hanc vero caufam humanx rationis vis in- quirere quidem poteft ac debet ,fed non muenire. nam longe prxftantiorem illuminationem cxpolcit. vnnf- quilquc tamen audiens talia humans Naturx deordi- nationem concomirari.hincquc ex primi hominis cul- pa ortam effc,his airentiri cogitur.nam in nullum alium creaturarum ordinem hxctranffcui poliunt ,ac longe minus in Deum Opt.Max- eiufdem hominis fadorem. Vniuerf. Inft. ad hom perf. C a p v X 1. De obedtentta aerrobedtentia , quas externa hamus perflant* ac. de naturali hominis foci abititote. Atio obedientixac inobcdientix.qux ab vlSia® externis homini przdari poliunt ac debent, * I FvcJ deducenda cx his *lu* luPcr,us *unt citea internorum obedientias ac inobciiicn- tias. nam bis internis proportione rcfponderc viden tur, homo quippe externus internam cogitandi vinu tem vteunque refert, animalia bruta xflimatiuam ,plan - tx memori am,mtxta imperfeda fenfus communes, ele- menta fenfus exteriores, materia communiffima atque ipfa cxlcrtia corpora imperfediffimum Naturx fenfum Itaquc.ficuti hic imperfediflimus fenfus parum admo- dum rationi fublicirur , fed folius Njturx ! gibus ob- temperare videtur, ita materia prima ac exicftia corpo- ra humanx iodudrix vim nulla ratione recipiunt, nili fort£ quatenus carum plantarum formas fxpc admittut ac inducunt ,qux ab homine terr; detnandaur fune , &■ exteris fim ilibus confcntiunt. Sicuri fenfus exteriores fcnfiifque communes rationi quidem obtemperant, fcd illius vim externe tantummodo a Jmittunt.idcoque ccf* (ante adu fuperioris Jiredionis libere omnino exerce- ri folenr, ita quatuor elementa ac mixta impeifcAa hu- manx artis vim cjttctnc tantam ac ex parte aliqua reci- pere poliunt, dum enim illorum litus ac qualitates vt- euoque immutantur, retinent interius naturales pio- pennones , 8c his qux ab arte funt indcfincnccr aducr- fantur , tandemque ( nili noua artis vis accedat) rcpul- lis ad priorem ftarum reuertuntur. Sicun phancafia io- tcrius quidem admittit rationis vim, fcd non facile per- duci poteft ad conceptum alicuius quod omnino cor- poreum non fit, ita mixta perfeda hominum volunta- ti fubfuot , non f cfpcdu naturx.qu; ablque corruptio ne mutari non poteft, led rcfpcdu figurx ac internarum difpofiuouum,quxnon parum laboris cxpolcunt. 264 Sicuri memoria longe promptius ac vberius rationi dcferutt.&r ex occalioue minimi alicuius plurima obii- jit , ita piant; rationis ac huinanx artis imperio prom- p;e confcntiunt , Se ex particul; alicuius adicdione, fcu enatu ex folias nutrimenti mutatione , ex proprix virtutis vfu plui imum iminutaniur. Sicutizftimatiuj longe facilius ac prxftantius ratio- ni mlniftiat , ita animalia homini» nuribus fcu blandi- mentis repetitis , fxpcque nullo corporis vfu acceden- te , ex feris domcftica fiunt, mutataque Natur; propen- lione pluribus rationibus illis defcruiunt. Demum, fic- utlcogiratiua rationi decentifliincmmiftrar ac paret, ira homo homims dirigentis vim facillime concipit, ac (Ii lubet)fcquitur.nam, nullo adu pr;ccdcnte , nullo contadu intercedente , fcd cx fola verborum prolatip- ne eotundemque perceptione , conlcquitur obedien- tia , qux Ixpe ad plurimos adus aduumque repetitio- nes inducit.h;c ume obedientia difticilior ccnfcri po- ted, quoniam hominum vnufquifquc proprix rationis directionibus jnferu ire debet, idcoque alteri homini ex Naturx lege non fubiicitur,fcd ex pToprix libertatis v- fu. Naturx tamen cur; fuit ve qui obxtatem rationis munere non funguntur parentibus fubticianiur,quj ob' lummam m filios caritatem illorum bonum proprio bo- no preferre folcnt.Hinc eolliuetc licet, homines natu- ra focialcs elle. neque enim illi, quibus extera omnia imperfectiora defcruiunt, a fe inniccm difiungi poliunt. Qua autem ratione hominum focictas imperadiacob- temperadi munia expofeat ad commune imperantium ac obtemperantium bonum, in prxlcntia pe: f! tutan- dum non cft.h;c enim alterius contemplationis funt. /liminum aSlut per/ mere ad vniurrfum corporeum at ut e Ut Murie de fato.de contmocntsaM cafhje for - tuna^de hamatus aiitombmf> mtiombsu , ac faluo- mba*,de dtusua prousde/.tsa ac conmue/itia, Oniviimrio vero humanx por eda- tis,cuius limites hadienus demonftraci funt, dum rationis diredio vteunque exerceri po- teft , continet nccclfiriii redum fcu non re- dum humanx libeitatis vfum. Nouimus enim mentem hominis formam c(Te cui libertas quidem elTeotialiter conucnir , fcd ea ratione vt ignorare non pollir hanc ex diuin; veritatis irradiationibus, quibus aftidud illudia- tur,moderandam elfe. has igitur, vr decet .refpiciens cif- dc lique obtemperans, propria libertate reCtillimc vti- tur : eas autem non attendens ab illifque recedens, non refle fcd dcprauate.Hinc colligere licet, hos hommum aCtus ea ratione veiftti polfc circa corpora, qu; vniuer- fi corporei ccnfcntur partes, vt fimul incorporea attin- gant qux pectinent ad vniucrfum intelligibile nam 00 ramum homo operans intelleCIuali natura cd prxditus, & diuinis aliifque abdradorinn intellectuum illudi a- tionibus confemit feu aduetfatu^ , arque ad Deum pfum Opt.Max, nccnon ad beatos fpiritus reCU- ac non refte conuertitur, fcd etiam erga exteros homines, qui intcllcCtu fimiliter decorantur , decentet fcu indecen- ter afficitur. Itaque vttunque ordinem ingrediuntur* diuina tamen follicitudinc fadtum cd, vt hominis pore- dasrelpcttu illotum qux parium vniuerfi tam coM>orci quam imelligibilis communem difpofitioncm , -rdi- nein ac pulchritudinem , fit fumm^ infitma acomi. no nulla. quod enim adcorporca attinet , cxlorum viri’- tes ita conditutxac difpofitxfunt, vt ea tantummodo contingentix ac humano arbitrio fubiiciamdr , qux a ^ - vniuerfi datum ac decorem non conducum:cxtcra vrro cx ncccffitatc cucnlant : corundcmque contingentium certa perfeuerantia & e ceitx quxdam fucceffiones vt- eunque nccelTaric cenfcri poffint. Simili ratione , quin potius longe prxftanriori, Deus Optimus Maximus vniucifo intelligibili allidens, ea tantummodo humanx > ac aliorum Ipiritautn libertati concedit Contemplatio V. Pafsl. 2(55 concedit, qux vniucrfi intelligibilis cuifum pulchritu- dinemque inenarrabilem ac mcomprehenfibilcm per- turbare non poifunt.quz vero ad illam pertinent, nulla ex parte immutari pcrmittit>fed elicit potius non pauca cxhii deprauatis libertatis vlibus , qux eandem vni- ucrfi intelligibilis pulchritudinem clariorem ac illti- ftrio.era efficiunt. Cxlorum vittus, quatenus certum corporum omnium curfum inducit conferuitque , fati nomine explicari poterit, na fatum nihil aliud cd quam Natur* vis proprium opus circa naturalia , fcu omnino Decedar io, (eu certis quibufdam fuppofitis , incuitabiii- ter pcrficiens.Eidem vero virtus , ex ea parte qua <on- tingenti confcntit, certa voce profer i non potelh nam Vcr£ nihil ce<tum inducit, fed ea tantummodo parit a quibus contingentia oriri potiunt , fiue ex certa agen- tis pacientifvc intentione, vt qux ab homine voluntarie aginum & patiuntur , fiucprxtcr agentis & paticmis intentionem , cum aliquo tamen illotum bono fcu ma- lo , & furtunx fcu caiui afcribi folent. Cafus vero fit fortuna inter fc differre videntur, nam cafus ilbs aptatur in quibus neque agens neque patiens admittit vfum intentionis, fortuna veri vecfjtur circa illa quorum agens fcu patiens intentionis vfum recipit, licet ea tunc non vtatur. Itaque, qux fiunt voluntati^, accidentaliter didi iguntur ab his qux fortuite ferun- tur acceptx : quandoque etiam concurrunt . nam repu- gnas non cd idem rcfpcdu agentis ede voluntarium, & rcfpcttu patientis fortuitum, fcu ccontra. Eorum vero 3 ux voluntarie ab homine fiunt,quxdim adionis,quf am fruitionis fcu vius ,& quxdjm f-dlionis vocibus exprimi fulcnt. Singulis commune ell, hominis liber- tatem ac pocedatem ex certa aliqua intentione dirige re. Sed altoni videtur proprium rrfpiccre aliam natu ram liberam , ac in ei rtrminaii. fruitio intuetur exter- na,Gue libera, ftue non libera , ipfaque dirigit ad ciufdc 266 operantis commodum ac bonum . Vius ex eotantilni differti fiuitionc, quoniam fiuitiononob aliud, vfus vero ob aliud exercetur, fadtio verfatur circa non libe- ra quf agens propiia virtute monet fcu immutat, euenit tamen vt in eodem fadiofir adioallbcicutur , fortafsl- que ipla fruitio. Sollicitudo,qua Deus Opt-Max.vniucrd intelligibilis pulchritudinem ac confummationem firmifBmam red- dit, diumx prouidentix nomen obtinuit . nam fingulat illius partes ea ratione ad fincpi dirigit, vt dmul obuii- tibus omnibus oblidat. Cxtera, qux ad liberas naturas pertinent , neque di- uinx prouidentix confummationc perturbare poliunt, exeo tantummodo Deo aferibenda funt, quoniam ipfo conniuente ac permittente eueniunt, pirifiotquc cla- riorem fplcndidiorcmqueciufdem conlummatioitis af- pe&um. lingula enim diuinx prouident f vteunque dc- leruiunt , neque hxc tantum qux a voluntate pendent, fcu reda fcu deprauata , fod etiam extera omnia, lcu fato feu cafui,feu fortunx aferibenda fint. Ipfa vero diuina prouidenna hominum intendit bo- num.cui corporea omnia mimdrare voluit. Id fatis tc- datum reddunt eadem hxc corporea, nam dum ietpfa homtm indcfineter obiiciunt , Icr noucs quodammodo ac voces acutilfimas videntur emittere , quibus horni* num animis eo untur infigere fu mnam Dei potentiam in tot ac tantis creandis , conferua idis.ac moderandis, lummain Dei fapientiam in lingulis dilponendis , exci- tandis ac dirigendis , fimulquc conuincunt fummarn Dei bonitatem, qua per hxc omnia ac longe prxdantio- ra media dudet hominem fouere , oblectate, a que alti* cere.Optandum &r orandum cd, ne fcu his fetmonibus i ardi allidamus , feu talia percipientes a gratiarum a» dionibus dccentibufqucobfcquiis deficiamus. wmm contemplationis , Q*-t lumariorum aditum Jtrclhictm philofopbiam confhruir ,  : IN QVA EA EXPLICANTVR QV JE AD V O L V N- taiis a&us refte inftituendos conducunt, fimulqucdcmonftranrur omnium moralium virtutum ac vitiorum fundamenta ..Ipccics, differentia:, cauli, progrcllus ac fhi&us. De necefistare hume f nentia , muneribus ac panibue. N Vomine.vt nouimus, natura corporet' ' & intcllcdualss affociantur; illi ob id i propriifiimum videtur effe contempla- : tioni&r adioni ea ratione incumbere, vt in vtriufquc vfu vtriufque concurfum adhifseatT Contemplatio tamen, vi longd dignior , fibi prxcd,fimulquc attioncm adiuodam ita houcdat,vc ex folo hoc mintderio ab omni culpa tuta vt plarimdra cenfeti poffit.Adtio vero i contcmplationts dignitate deficiens , abfque decenti contemplationis mode- ramine , ad propriam confummationem nunquam pciducitur . Quod fi contemplationis vi dirigente eam alTcquatur , hominem ad id deducet , vt illis fxuatut quf contemplatio cognofccnda proponit. m. j. I P 267 Neque enim in dubio® reuocandum eA an homines, a* dionibus fapicnter ac prout conuc.iit incumbentes, Deo Opt.M x uJhxrcant , beatis Angelis affocicntur, fibi dccentifAmc prxfmt,8r dufe ad exterorum hommu bonum libet aliter etfjndunt,omnibushominibus,p.out decet, fummo cum Angulorum bono mereantur frui.Et priora quidem fumm£ expetenda , Deo Opt.annucnte, in vniulcuiufquepotcAatc collocatafunr. PoArcmum ex plurium infcitia fcuprauitate vteunque perturbati poteA Se folct. Tunc taiqcn bonis reditudinis fructus adaugetur potitis quam aufertur. Quemadmodum autem ipfa contemplatio rede feu exorJiri.fcu prolcqni , fcu confuinmari non poteA, nili accuratius prxnolcantur fcientix modi, rationes, ac Afpofitioncs, ita, nifi concipiantur ca qux humanos adus inAitucrc ac moderari debent, hominum indu- Aria in his pixAandis ac obtinendis omnino deliciet. Id ne eueniat ,pctpenAs his qux fcu in prima, fcu in naturali fcictia enarrata funt circa hominis naturam ac partes , colligenda nunc erunt qux has agendorum ra- tiones obi icere poliunt, pariiiutquc humanorum aduu diredricem philolophiam. Hxc vero trium ordinum funt: quxdam enim rclpiciunt inteinos affeduum mo tus ac voUndi adus , limiilque ad animi reditudinem confequcndam dirigunt, quxdam intuentur intetnas remn. externarum comprchenlionej internis affeduum tnotibus congruas, voluntatifque rectitudini plenio- rem perfedionem adiungunr. quxdam intuentur hu manos adus redx voluntatis redarumque comprchen fionum vim pio illarum gradu reipfa contrahentes, ac pro rerum Aatu externi effundentes. Atque dum per ducuntur ad adum dirigunt non tantum ad reditudi Dcin voluntatis Se ad pleniorem pertcdioncm.fed etiam ad vtriufque l'i udus , prout conuenit , extendendos ac colligendos. His omnibus ' qux prxfentem contemplationem in tres partes limpliciter paitientur ) rede pctceptis,nihil prxterea expetendum erit ad decentem humanorum a- duum diredionem. agendi enim facultas feu poteibs, qux aliquando delideratur prxtcr redam agendi vo- luntatem ac prxtcr plenam conceptionem illorum qux conducunt ad adionis propolitx conlummationetn, deducenda cA ab ipfi adione , quatenus decentibus comprehenlionibus afliAentibus rede volutati obtem- perat. iu ea enim hxfaculrates ac potcAatcs continen- tur virtute. Quapropter , licuti impoflibilc eA homi- nem libertatis vlum adu exercentem, rcfpcdu cuiuf- cunque adus , agendi potcAare dcAuui , ita fatis aper* tum cA facultatum poteAatumquc cxtenfiones ac in- crementa, dum pofiibilia funt , deducenda effc ex re- do antiquioris poteAaiis vfu : quod A in agentis pote Aate nullo modo conAituantur , adionis onuflioncm rede adionis vim obtinere. Vnitierf. Inft. ad hom. perf. De aff e fluunt, ex epubui aflio omnis ortrur , dsfiin3ione ac naturali dtfiofuiontynccnon de rationibus , tjuibus illorum vnufejutpfue communi concordia feu dtfeor- dtx .Junulque humano bono feu malo f. tuent. Cx 1 o omnis qux nunc attendenda cA , feu etiam adionis defedus, oritur ex alicuius in- terni appetitus impullu feu remifiione. Ipfi vero appetitus, vt naturalis fcientia docet,ad tres prxeipuos ordines deduci poliunt. Ad prunum or- dinem pertinent appetitus fenfitiui magis corporei.ad fecundum appetitu* fenAtiui magis fpiricalcs. ad ter- tium appecirus rationales. . Inter inagis corporeos imperfediffimus cA appetitus delcruicns naturx lenius, qui famis,fitis ac doloris ineo moda abhorret, & indolentia ac virx perfeuerantia ap- petit. Sequuntur appetitus lenfuum extenoru, qui pro- pria obieda, prout voluptatem feu dolore affeninr,Ubc- f c fcu fentire feu non fentirc exoptant, 8i corporis feni- 268 tatem fumme exquirunt. Tertium locum obtinent appetitus vtriufque fenfus communis , qui ex motuum vfu ac perceptione deledantur feu contriAantur , Se vc corporis robur exoptat, ita corporis imbecillitatem ab- horrent- Inter fcnlitiuos magis fpiritales primus occur- rit phantalix appetitus , qui ex variis rerum immutatio- nibus fumm£ ueledatur,& in Angulis exerce disac frue- dis comoditatcm prolcquitur. fcquitur mctnorif appe- t itus, qui diuitias appetii Se paupertatem abhorret. ter- tius cA appetitus xAimatiux , qui in amicitie ac inimi- citix vfu vcrfacur,idc6que honor es,obfequia,ac extera qux ad idc faciunt, appetere folet Se oppoAca refugere. In rationaltu affeduuin ordine ille erit primus, qui co- gitatiux adhxrct,& humanus Ampliciter appellari po- te A, cuius obieda funt homines , quatenus fune homi- ncs.Finis vero communis hu manicaris feu humans ca- rrflcisvfus. huic accedunt tres affedus fuperiores , ille fcilicct qui rcfpicit humana mentem corpori adhuc co- pulata, Se fapicriam profcquitur,illc, qui beatos fpiritos intuctut Se beatorum fpirituumfoticcatem de(iderat,fic affeduum omnium prxAantifsimus , qui Deam Opr. Max. infpicic ac Deo adhxrere Dcuinquc diligere fum- me exoptat. Ex naturx autem difpoAtionc appetitus fenAtiui ma- gis corporei fubiiciuntur moderamini fcnAtiuorum ma gis fpintalium, ac illius prxeipue qui phantaAamcon- comicatur.lpA veibfenAtiui magis fpiutales fubiici de- bet imperio appetituum rationalium, ira tamen vt 'per- fediores,cuiufcunquc ordinis Ant, eorum etiam curam gerant qux ab imperfedioribus decenter expetenda funt. Neque vero fufpicandum t A, fcu imperfediores, dum pctfedionbus fubiiciuntur, violentum aliquod ex peririjfeu perfcdiores,dum ad impetfe&iorum bona de clinant, aliquod ingratum pari.nam ex his potius illorfx vnufquitquc id aAcquiiur quod maxime intende o- mnibus Aquidcm commune eAappetemcm fumma bc- ncuolentia profequi, atque ca ratione vt diicdionctn hanc non pofAnt exuere. Neque vero hxc fententia in dubium rcuocahda eff, quoniam affedus, qui Deum, beatos fpiritus, ac homi- nes indeterminate rcfplciut, diligunt primo non ipfum appetentem, fcd externa qux rclpiciunt. nam , quemad- modum hominis pattes,du hominis (cuius funt partes) appetunt boni, liuiul proprium profequuntut bonum, ita etiam hominum vnufquifpue, dum tummo amore profequitur hominum multitudinem , cuius jpfe cA pais,nccnonDeuni Opt.i quo omnia pendent, & bea- tos fpir itus, ex quorum focietatc quammaxime illuAra- ri poteA. optimam fcipfum diligendi rationem exercet, nam fcipfum in Deo, in beatis Spiritibus,ac in homi- num multitudine fumme diligit. quod etiam partibus e- uenitjdum illarum diledio intendit totius hominis bo- num , in qu* lingulx conquicCcunt Se optime degunt. Sicuti autem mucux affeduum imperfediorum ac per- fcdiorum obedientixae follicitudincs totius hominis bonum Ac intendentes Angulos affedus ad id pcrducuc quod Angulis fumme prodeA , ita illorum vnufquifquc quammaxime txditur,dum communi hac diledionere* ieda rationaliumque moderamine deAcicre, vel omnes torpent, vel Anguli cx propriorum bonorum malorum- vc obicdionibus ea c jcc vel profequuntur feu' fugiunt, vel etiam ( quod longe dcrcAabilius eA ) rapiuntur ex fola proptiz deledacionis fcu contriilationis per- ceptione. Communis toipor affeduum omniu concordia» in- ducere videtur, quoniam nulla diilidia parit , fcd abi *a diredioneae profecutionc concordia dari non potett. hic igitur non tantdtn amouet omne hominis bonu , fcd ei etiam comprimit qux hominis bono mimArare pof- funt. Cxcz propriorum obicdorum profectiones teu decimationes licet ea expetant qux vere profequi debent, & vere fugienda repellant , communem tamen copulationem difrumpunt,& cena difeordiarum femi- na pariunr. Ea vero profequendi ratio, qux cxoblc- dantium fcu contriAantium ixpulAbus ac rctradio- mbus deduci folet, ideo fumme dcteAabilis cA , quo- niam 269 niam nootanWm internam diuillonem inducit 8r com- munem confcnfum repellit» fed imperfectioribus di gniores partes ex nccelTitate concedit . nam Natura couftitutum eft vt imperfediora bona maiima volu- ptate afficiant, & mala imperfediora fummos vt pluri- mum dolores afferant.Perfcdillirna vero bona econtra raro admodum voluptatis feu obiedamenti afferunt fenfum, ficuti etiam maxima maximcque vitanda ma- la Ixpc nullam contriflationcm inducunt. Quapropter oblcdantium cotrillantiumqi impulfibas abfolutc ob- temperantes,bona impetfcCliora prxllantioribus fem- pet pnrfcrunt , St dum minima declinant mala malis maximis fubiicjuntur lidcm etiam cx eo reprehenden- di funt «quoniam dum obi -dantium ac contriftantium fcquuntur rmpulfus,fimiilque inipfo adu obledante conquicftunr , his qux ex Naturx ordine medi) fufti- renr paties finis tribuunt dignitatem. Idcoque neque fu met , neque externorum bono deferuiunt.fcd totius humani bo ii initia tollunt, atque ea profequendi ratio- ne qux hominum naturx proptiiffima tft omnino rcie- &i,ill' qux brutis conucnit penitus inhxtcnr. lid m ad communem etiam torporem vr plurimum delabi fol.nc : nam voluptatibus defatigati actionem v- namquanque refugiunt. Neque verbobhxc Natura incufandacft , ex cuius difpofitione euenit vt minora bona maxime delcdenc, minoraque mala maximi contriftcnr.fed potius lumma illius prouidciuia miris laudibus cftprolcqufcnJa. nam bona imperfectiora homini funt neceflaria.idcbqtieab homine rationem nondum exercente, voluptatis dolo, rifque viribus amplexari vitarive poterant. Peifcdtiora autem bona ac oppolua mala , qux attinent ad hominis perfedionem , non ob voluptatis illccebtas, neque ex co.ucilUnt um fuga, fed ipfafola ratione duce expeten- da ac vitanda erant Ita cnini homines ad bonotum prx- fiantiorum amorem ptouocantur . St vehementius im- peltumui ad Indulttixvfum, quo talia funt paranda feu declinanda. Contemplatio De ffctluum aptitudtne ad certes meres admittendos quibas moralium virtutum feu vu iorum nomen apta tur , ac de communiori atque adhuc incorfuintnata vtriute ,iihuj que caufis & partibus. iNtiini concordix.ac difcordixprinci- I pia,necnon totius humani boni ac oppofiio- * rum malorum femina ita explicata fint. _ i Nunc perfetutemur quanam ferie ac qu- bujjdircdionibus harum virium vnaquxque firmari roborari, ac extendi, feu etiam contrahi, infirman,ac Ia- befadari poffir.his enim rede perceptis, fatis ( ni falli- mur ) parati erimus rum ad reCta profequenda, tum ad oppofita declinanda. Prxcipue autem accipiendum eft, itfefluum vnicui- que proprias cognofcendi virtutes, proprias exequendi potentiis, ac aCtuS externos aptari ,horumque vnum- quodque libi inuicem fauere. Idcoque , cognitione vi- ■ «o geme affcCtum excitari, ac per affedtum, externum adu produci , affedus vi fenfum cognofcentem expergifici, ac excqucntem virtutem prouocari,fimiliquc ratione exte-num aCtum aftedum ac fenfum pulfare &■ excitare: euc .ir^que ob id, dum feu cx rationis impulfu , feu ex er .onis dcfedu, certi adul fVequentius repetuntur, feu .utius intermittuntur, vt affeCtuum vnutquifque cer- eas difpofitioncs ac habitus adipifeatur ,fcu etiam iam adeptis difpofuionibus ac habitrbus expolietur. Hi vero habitus.prout feu rationi funt confoni, feu 1 ratione difcordanr.virtutum feu vitiorum nomen dccc- tiffime conlccutifunt. naindum homines ad propria munia exercenda vel tede vel perperam impellunt , cf- fentialcm rerum virtutem ac effentiam xmulari vidcn- tqr, cum pratfertim horum nullum ablquc maximo e- 2 7b lufdem hominis feu bonft feu milo ebenire poffir. Di- cuntur tamen virtutes, feu vitia non naturalia , fed mo- ralia,quoniam noni Natura ,fed ex aduum frequenta- tione conformantur ac certos qtiofdam mores inducur. Moralium vero viitutum femen tunc couftirui mani- feftum cft,cum dilcdto.quam affedus omnes ex Natu- rx ordine erga ipfum appetentem exercere folent.ea ra- tione inrtiruirur , vt affeduum torpore rcputfo, liberi prxficrrl quis illorum impulfibus, quorum prior(vtdi- dum efl)djcitur cx fimplici bonorum feu malorum 06- icdionc , pofterior viro ex volupta is St doloris fenfu. tunc fiquidem quarum morum habitus indutu. ltur.co- muniores tamen neque adhuc confummati , qui fimul collediconfticuunr primam moralem virrumn corti- munem, atque adhuc imperfedam.Pr jot habitus 0 ituc cx ipfius communis dilcdioivs confinnationc , quate- nus <>mnc<n dt fi Jiam expellit homit cmque ad proprio- rum munerum fundionem prope. .fum pcrfeuerantltn- que rcddit.Er hic quidem habitus , lufitfa nomine redi p«oferri poterit communioris tamen fle qux redam tat! tum agendi propulit um inducar. Secundus habitus ab eadem communi diledione de- ducitur,quatenus ex animaduerfionis bicrtia,nu>deta- tur eam profequendi rationem qux ex foia obiedorum comptehcnfione exerceu Iolce. Qu iptopter Findentia appellari poteft , lice: communior fit neque adhuc ab- folutu. Exercet fiquidem cogitationis & rationis vires, vt quimdiligcntiffimecaueatui»ncipfepiofequcns ali- quod detrimentum recipiar. Tcrtuisflc quartus animi habitus deducuntur ab ea- dem communi deledione , quatenus contra aliam om- nino dc-cftandam appetendi rationem inuchitui. Hii- giturantmi affedus ad id deducuntur vt illorum vnuf- quifque >ob ipfiu» ptofequcncis commodum , non tan- tum propria voluptate carere , fed oppofitis etiam in- CommoJis fubiict velit. Et hi quidem habitus commu- nioris Feintudim* communiorifqae Temptram* nomine proferendi erunt. Nam iicuti I ull ictar partes ptopriilfi- m* lunt proprio muneri intendere, Pradencix fingula ad dcccntilfimum operantis lucrum examinare, ira For- titudini conucnit reda propofita confrruarc , omnem profequendi defedum repelli re, fimulquc molcftutn afferentia fuftinere,T emperantix vetd.i decentes affe- duum adus cohibere, fimulque obledantia ac diucr- t£htia paruipendere. Hi quatuor habitus virtutem pariunr , quoniam ani- mum ad agendum perfede paratum reddunt, quod vir» tuti propriiffim^ conucnit. Itaque illorum nullus a ex- teris fciundus virrutis nomen mereri poteft , quoniam reda intentio abfque Prudentia , abfque Fortitudine» St abfqucTempcrantia operationem non parit. Pruden- tia abfque reda Intentione , abfque Fortitudine, abfqj Temperantia animum ad agendum fuffi.icnccr para- tum non reddit. idemque Fortitudini ac Temperantis cucnit.fi a exteris fciilngantur.His igitur quatuor habi- tus communioribus rcCti conceptis, anima rcipfa pto- naac parata inuenietur ad fingula rede profequenda aeque agenda, licet communiori adhuc ratiune. Horum habituum , qui fimul coniundi communio- rem virtutem pariunr atque illius funt partes , tres verfantur circa animi affedus: Iuli it ia fciiicct , For- titudo , Sc Temperantia, quarum etiam vnaquxque ob id eft omnino moralis. Quarta verb , ipfa fciiicct communiot Prudentia , duplicem quodammodo na- turam compleditur. Nam ex ea parte, qua fingula' perpendenda clTc cognofcit , rationis vim excreet camque in infetioiet antmx potentias atque in ipfoa prxcipue aff.dus immittit. Idcoque cognitionis po- tiusquim affcdiuuin habitus cenlcr i poteft. Exea ve- ro parte, qua rede pcrpcnfa amplexatur , atque ipfoS affedusrationi fubiicir , affedus exerceat nctclfe eft. 1- deoque moralium habituum natuiam retinet. Si quis autem horum vtrunque tede perpenderit, fa- cilcfni fallimur) aftcntietur cx cognitionis adu ca Pru- denux parte conftitui , qux malculina ac dextera redi h. i K\ 271 appellati potiet: huius enim munia fune» primo certum aliquod vel certa aliqua cligibilia conftitucrc qux finis dignitatem obtineant : poti modum vero extera omnia fuppeditare qux ad finis adeptionem conducunt . Ex propofito autem ca amplexandi jc profequendi , qux re&c examinata funt , quodque affeilum rationi fubii- cir, aliam Prudentix partem induci , qux finiftiafcu fx- minina dicenda cft. Vniucrf Inft. ad hom. perf. De duobus VMM communiori bm jJrero omifsioms^tlrero perpetr Attona, que commem virtuti opponuntur^ec de illorum cuufts & pambtu. ■ Vemad modvm communior virtus fin- . gulxque illius partes oriuntur ex affe&uum * impulfu naturx ordini confono, ita ex inde- 5 ccntibus eorundem impulfibus duo commu- niffima vitia cofiituuntur,qux,licct in eodem fitr.ul co- pulari non poffint , nihilominus ia pluribus conftituta Ce inuicem exacuere folent. Primum oritur ex commu- ni affectuum omnium focoidia,8f priuatiue potius quS pofitiod communiori virtuti opponiturrquatenus enim nihil intentat , priuaYiui continet, quatenus meditationem comprimit , Imp rudentum , quatenus ne- que ex incommodis neque ex dclcttationc expergifei* * tur,falfas ac omnino deprauatas r tmtudieam ac Ttmpe- natum parit.quarum prior , Animi infirmitas, pofierior vero Tempcrantix peruertio appellari potefi. Secundum deducitur ex eo impulfu , qui ex obiefio* rum oblatione excitari folct , accedente tamen alio irn- pulfu.qui folaoble&amcnta exquirit & fola contriftan- tia refugit* Hoc non priuatiue, fed pofitiu£, communiori virtuti aduerfatur.nam dum animum pronum reddit no ad bonum, fed ad delc&abile profequendum , & ad de- clinandum non malum, fcdmolcftum tantum, totius iniuftitix femina parit, dum lingula rimatur vt praue expetitis adh^rcat, Ailutiim concipit , qux Prudentis pofitiuc opponitur. Eifdcm ex fontibus effluunt Obfinu’ ei* , qux pofitiue Fortitudinem definiit , ac iHttMpeuH- ha, qux eifdcm rationibus Temperantiam «liminae.-ani* ma fiquidem obleftantibus infifiens, & Afiutiam fo uens, non cantum obftinate expetita profequitur , fed 'eifdem etiam omnino intemperanter inhxrct. Sicuti autem vitium, quod communi virtuti priuatiue oppoG- tum , ac Omifrionis rcdfe appellari poteft, homines iniuriis omnibus obnoxios reddit , ita vitium, quod ei- dem pofitiuc aduerfatur , homines in aliorum iaiuriam facile propenfos efficit. Hxc verb vitia ideo fe inuicem fouent & nutriunt, quoniam ficuti perpetratio tunc quam maxime grallatur.cum illius inrufiitia flupidc fu- ftinctur, ita iniuric f^ipida tolerantia iniuriarfi repeti- tionem videtur expoTcere. Viti) prioris, quod omiffio- nem inducit, parres omnes morales funt.poftcrioris ve- ro artuti a diftinguenda cft in dexteram lcu mafculinam, qux cognofcendi habitum continet , &r in finiilram ac toemininam > qux omnino moralis efi. Et hxc quidem his confona funt qux cicca prudentiam communiorem confiituta funt. C»mt V. De ranor. tbur , quibus tum obieflu quem bona ac thaIa Ab affelhbus rejfici poffutr , di que eonutdem bono - rum ac mulorum differentiis, pEmnita virtute communiori, qux cs- * tci arum efi femen, elaborandum nunc efi vt, J virtutum omnium ortus ac munia quam tu- & tiffime nobis occurrant , ac illius prxeipue, qux totam huius feminis virtutem colligens, cordis na- turam imitatur, ac virtus optima appellanda erit. Id vt re&c fiat,quatuor,quxad rem fumme faciunt, prius ex- plicande funt, videlicet quibufnam rationibus affeftus 272 propria obiefta bona ac mala refpicerefoleant; quot- nam fintobicdlorum bonorum, ac malorum differen- ti! prxcipux ; quas obeaufas bona ac mala ceno homi- ni magis feu minus expetibilia fcu fugienda reddantur» St quibufnam gradibus ipfi affedtus intendi ac remitti* extendi ac contrahi poffint. Afledtus dupliciter intueri folent ea qu$ illis obiiciuntur canquam propria obiefta, ac tanquam bona feu mala propria , primo fcilicet feu principaliter , St non primo feu confequencer. illa pri- mo rcrpiciuntur,qux fuppofita aliorum ignorantia affc- fium excitare pofiunt. Et hxc quidem femper ex tuter- na natura, bona fcu mala funt , non tamen eadem ratio- ne.quxdam enim cfTentialitcrfimuIquc abfoluti , qux- dam clfentialiicr at nonabfolutd.quxdamnecefientia» liter nec abfolutc, fed accidentaliter tantum. Illa funt cflcntialitcr fimulque abfolutc fcu bona feu mala , qux oppofiti naturam interne admittere non pofTunc , St quatenus bona funt,boms omnibus concordant ac fa- uent, St malis omnibus difionant ac aduerfantur,vt pu- ta Deus, Deo adhxrerc.ac Deum diligere, (qux prxfti- tifiimam hominis atfedtionemrefpicere nouimus) Bea. ti fpiritus,Bcatoiumque fpiricuum focietaa ( ad qux di- rigitur affedus ex dignitatis ordine fccundus)Mcns hu- manare humana fapientia , ( qux a tertio appetitu ex- petitur ) & homines , quatenus funt homines , ac fim- plcx humanitatis fcu humanx caritatis atfcdus , qux refpiciuntur ab eodem appetitu (impliciter humano: quatenus vtxb funt mala malis omnibus confentiunt 8t opitulantur, & bona omnia oppugnant, cuiufinodi fune ea qux ex propria natura opponuntur bonis efTentuli- ter & abfolutc. 1IU fune bona fcu mala dTeqtialiter & non abfoluti, qux ex propria quidem natura expetenda funt feu fu- gienda,fed ex aliqua conditione fcu circuofiantia ad oppofitum ordinem deducuntur , veputa honorae in- honoratio , St extera eiufdcm ordinis , circa qux verfa- tui &fiimatiux affedtus.nam honor, qui a Patria iuftd ac libere exhibitus * efi bonus , dum a Pacrix hofiibus fuf* cipitur efficitur malus. illa funt bona feu mala tantummodo per accidens, qux ex folo accidenti tedduntut expetibilia fcu fu- gienda, vt puta diuitix St paupertas, qux pertinene ad Mcmorix a flcdlum. Remota enim hominum infirmi- tate ac neccffitate, neaue diuitix expetendx elfcnt , ne- que paupertas fugienda. Eundem ordinem ingrediun- tur corporis commoda feu incommoda, robur fcu in- firmitas, fan itas feu xgrirudo, huius corporis vita St mors : qux pertinent ad Phaotafix affedlum , proue refpicit bona ac mala, feu propria , fcu fenfus com- munis, fcu fenfuum exteriorum , fcu imperfc&iffimi fenfus. Nam horum nullum bonum feu malum efi, nili ob talem hominum fiatum , qui his fubiicitur tnaTs St his bonis fouetur. Eadem etiam quandoque bonum quandoque malum nobis operantur , fiuc bona fiuc mala fine. Alius obic&orutn fcu bonorum feu malorum ordo, qui ea continet qux non primo , fed confequenter in- tUeri folent, in plures partes fimiliter diuiditur. Sicuti enim h$c adaffedlus peninent, non quia cx interna nattlra bona feu mala fint , fed quoniam ad illa referri folent , qux primo attenduntur, primoque appetun- tur fcu declinantur : ita cx harum relationum numero difiinguuntur . Quapropter , cum hz relationes ad quatuot ordines deduci poffint, talia obiedta & Fona vna cum malis oppofitis ad totidenf ordines dedu» -n- da erunt. Primus ordo eas compleretur relationes quxiont- tuntur omnino internis , cuiufmodi funt relationes to- tius ad partes, partiu ad totum St ad fe inuicem. Harum veroaliqux ad rei fubfiantiam pertinent, ouxd3 nume- rum refjpiciunt,quedam auant itatem , quadam figuram, qufdaro intenfionis gradus , quxdam agendi paticdtvc potentias , quxdam pcrfedlioncm. Sicuti enim totum primo intenditur, ita partes femper attenduntur con- iequenter , ideoque panes illius quod primo atteditur, a quacunque refpiciantur affcdlionc , Temper con- ' • fcquen- Contemplatio  fe7J fequenterrefpiclantur. Hirum dignitatem metiri opus eft cx dignitate affectuum , fimulqae eorum qux ab ipfis primo rcfpiciuntur, necnon ex intimiori feu magis intimo relationis ordinc.nam boni partes funt bonx,&r mali malx : intimiores bono funt meliores , & intimio- res malo funt peiores , ficuti etiam mcliotis partes funt mcliotes,peioris dctcJtabiliores. Infecundo ordine illx (lanientur relationes, qux funt omnino externx his qux primo attenduntur ac primo ptofequimur fcu fugimus, vt puta relatio crea- toris ad creatuias.Se econtra: Domini ad leruum , &c contra: Difcipuli ad Magi(lrum,& econtra : amici ad a* micum .inimici j»d inimicum, exterxque huiufmodi. Horum autem vnumquodque ita conlcquentix obieila bona malaqucconflttuit.vt quam facillimi euenirepof- fit.vt idem rcfpcfku ynius affe&us primo, refpeftu vero alterius confequcnter rcfpiciatur. Quapropter homi- nes , qui relpiciuntur primo ab affeitu fimpliciter hu- mano, rcfpiciuntur confequcnter ab alfedlu prxftantil- funo , quatenus fcilicct a Deo creati atque diuinx ami- citix dono decorati. Econtra etiam Deus ipfc Opt.Max.qui ab atfc&u prf- ftantillimo primo relpicitur, ab eo qui (impliciter cll humanus confequenter refpicictur, quatenus videlicet hominum aufior, gubernator , atque defenfor- Hoium dignitas attendenda quidem erit ex affedtuu, & ex corum.qux pruno appetuntur , dignitate ac ordi- ne.atque etiam cx intimiori relacione,fcd ca ratione vt quatenus a pluribus alfcibbus refpiciantut , cx dignio- ris affc&us intuitu diiudiccntur , fcu primo fcu confe- quenter ab illo attendatur. Tertius ordo complectetur illa» relationes qux coti- ftituuntur cx atfcCtu & cx ciufdcm muneribus , per qux feu propria profequitur bona cifdem fauct ,feu oppofi- ta refugit maU. Huiufmodi autem munera diuerfa erunt pro affedtuG diuerfitate , fimulqae plura 8c pauciora, illorumquc no- nulla femper exercenda erunt, idcoqueclTcntijlia ap- pellari poterunt, nonnulla veri» multipliciter immutan- tur pro diuerfo rerum, perfonarum.rcmporum ac loco- rum flatu, ob idque ceufendafunt accidentalia. Eorun- dem etiam quxdam excccentur interno adtu, cognitio ■ ne fcilicct fcu affcCtuum propcnfionc.quxdam adtu cx- retno. Et hx quidem( vt ex logicis patet ) partes fubor- dinationit appcllandx funt: quarum relationes neque omnino imcmx ccnfentur, neque omnino extctnx.H{C igitur femper confequ enti ratione attendentur , ac bo- nitatis prauitatifve naruram recipient prout pcrfcdlo fcu imperfc&o adhxrent.ac prout fcu bono lcumalo deferumnt. Qiaitusordo cas continet relationes, qux oriri fo- jent ifltcr patte» ralia munera concomitantes, feu eflcn- tuliter coocotnttantur,vt Agens; vis impellens : finis «.ui-.finis propter quem : media : res circa quam .• agen- di viies: auxilia feu inftrumcuu : ca qux adtus conle- q uuntut : ac agendi modi : fcu «ccidcntaliter prxccdcs icrum datus : aliquorum prxfcntta '.fcu abfcntiadocus; tempus & occafio. Sicuti autem non inconucnit ea , qux fecundum confequentium obiedtorum bonorum roaloruinquc cpnftuuiMt ordinem , atque ab vno aifcdu confequen- ter rcfpiciuntur. ab alio primo perquiri feu vitau : ita. quam fxpiflime eucnit, vt idem rclpcdtu diucrforum, pluri» loufcqucntium bonorum ordines ingrediatur, flmii' juc&' concomitantium fubordinatarum par- tiu *. fortiatur locum. Dignitas vero obicltorum bono- rum ac malorum, qux tam ex hoc quarto quam ex tertio relationum ordine pcndcnt^ifdem rationibus perpen- denda crit.Sicuti enim munia .qux ad boni adeptionem perducant .quatenus huiufmodi , bona funt , ita horum munerum partes tum fibi inuicem fucccdentc», tum concomitantes , quatenus haiufmodi.bonx erunt. Hxc nue bonitas maior feu minor erit, prout bonum intenditur cft maius vel minus, necnon prout ma- gis fcu.minus fauct illius adeptioni. Eadcuiquc ciuf- dcm otdiais malis aptanda erunt. t t De rationibus, ob quas idem bonum fcu idem >n.:lum, pro rerum flatu magis ac manu expetendum feuftgtendum eff, E t> explicandum nunc ell,quafnam ob cau- las idem bonum fcu idem malum cerris ho- minibus magis fcu minus expctcndfim fcu fugiendum fit.Id vero facile prxftaii p«t« iit, acccpto.cuiufcunquc fcu boni profecutionem, icumali declinationem , hominisappetentis intendere bonum. Ex hoc namque conuincimui , dum bona profequenda funt &t mala vitanda, prius mala vitanda efle^ottmodu vero bona profequenda : patet fiquidem, homini magis conducere, bono aliquo carere quam malo premi , licet malum lit ordinis imperfectioris, prxfcrtim li inhxrcn- di firmitas ac diuturnitas fit eadem. Dum vero plura mala vitanda funt, m dure deterius prius repellendum erit.Pofterius autem id , quod minus cfi ptauum.Simili ratione , dum plura bona confcruanda feu acquiienda funt , prius prxQantiora poftmoduin Viro minus prx- ftantia profequenda erunt , & confotu uio iam adepto- rum noux adeptioni proferenda erit , femper tamen a- nimaducifis iuhjrcntix ac firmitatis lationibus. Dum e* nim hx dilfnunr,piirab habenda erit ratio intenlioris gradu» ac diuturnioris pcrfeucrantix, luet bonum fit ordinis impcrfcClion*. Et hxc quidem magis perlpicua reddi poliunt exbis qux homines rationabiliter pati conlucucrcobvitxpixfentis confcrtttt tabem. Qujn- uis enim vux huius cutfus • qui ab impetfcCl iffimo ani- mi affcdlutcfpicitur.li confide' ctut infcipfo,& qua- tenus ab aliis feiugitnr bonis, parum idmodu bonitati^ retineat, ac bonorum minimum quam reclilfimt cenfe- ri pofiit, nihilominus quoniam illius amiffiofummi gM’ dus rationem contsna atque irrepaiabilis omnino cft, pro illius retentioue erogari folent effeta omnia , qux ciTeniiaUcct bona non funt, vtputadiuitix ac reliqua i imperfedtiora , quoniam rari» ad luminum gi adum per- ducumui,&; ficqucnter reparamur. Quod autem bOC‘n6 bonitatis ordini ac dignitati, fcdgtadui tantUmmodo atque irrcparibilltati akrrb?' dum fit.cx eo colligere licet , quinUm li horam vnum' quodque, quantum ad gfadum ac tcparabilita>cm arti-' net, ad paritatem deducatur, nulla ratione ambigere li- cebit , quin fumma ac irreparabilis corporis xgntudo atque infirmitas, morte ipGi longe dcteftabilior cenfca-- turdicuticiumfunirnaac irtcparabilis corpotis tgri- , tudo.fi datur, minus fugienda clt quam fumma ac irre-1 parabitis fciuitus: Sc hcc minus qua fumma ac irrepara- bilis icf u omn‘um egeftas.qucmadmodfl enim data futtt m* irrepaiabiliqi Infirmitate, corporex vitf vfusac tru- sus aufertur, Iu polita fumma ac irreparabili feruitute,. vitx ac fanitatiscomoda amouctur,8e fumma irrepara* biliqi egeflate cOftituta.vita.faniras.ac libertas inutile* fiiic.LJc ciium ac logi clarius intuebimurdi vita repara- bilem cfie finxerimus, vel potius fi ipfum fomnum t qal vet^ nihil aliud videtur cfie qulip reparabilis mors) re- fpexerimus,cumqucxgritudini,fci'uituti*atquccgcftati coinparaucrimus. Tunc fiquidem h$c qu^ftio rnlicul» omnino apparebit .quotidie quippe vnufquifque expe- ritur,quam no dica patienter fcd auido polius pro ho- rum confcruationc, fxpc etiam ptftCT id, quod conue- nit, homines forano fe dedant, cum tamen foranus co- tincat mortis maliim.atque etiam detcftabilion ratione, cx morte ehimBonife ad diumnm intuitum ducendos confidunt, in fomno veto neque fenfibili firuuntur vita/ neque ad ihtclligibilcm perducuntur. De fradibue , quibus afjeftut ,re'feiiH eorum qtu primo Appetunt fu decHy.Anrjntendt ,ic renum pojfun: , <£• rej etlu torum qux intuentur , cexfequtHttr txtendr ac contrahi 275 Vniuerf Inft. ad hom. pcrf. 276 rFucm refpedu illorum , qux ab ipfis. I primo fcu expetuntur feu declinantur, inten- » fius ac remiffius exerceri folent.lidem etiam < refpedu aliorum qux non primo fcd confe- quenter rcfpiciuntur, proprias vires magis ac minus ex- tendunt.Inteufioim ac remiffionis gradus ad odonariu numcium rcdc(ni fallimur ) deducuntur : quod tamen ea ratione eft intel! igendum, vt primus intentionis era- a intentionem contincat,odauusvcrb illam dus fuminam intentionem omnino reiiciat , timilique ratione primus gradus rc- miftionis plenam remiflionem demonllret , odtauus ve- rb ex cuiafcunque remiftionis carentia conftttuatur. Hi autem gradus relatiue fune accipiendi, cuenitque ob id vc maior intentio regimen, maior vero remiflio obtemperandam pariat : affedus enim magis intenti prxfuru affectibus magis remifiis, & affedus magis re- mifii magis intentis fubiiciuntur. Dum aliquis affedus ea ratione intenditur, vt exteri* quatenus illi confoni funt,non proprios , fcd illius tan- tummodo cui omnino deferuiunt fcquGtur impulfus, quatenus autem eidem aduerfari portent, penitus extin- guuntur ac emoriuntur, tunc affedus intentus primi ordinis .Intentionem continebit cui odauus remiffio- nis gradus anneditur remifli vero affedus erunt remif- ex primo gradu, qui omnem intentionem reiicit. Dum intentior affedus ita dominatur > vt reliqui ctta iniufli non tantum cognofcendi vim fibi naturaliter mi- nirtranteni in illius relaxent obfequium , propriumque appetendimodum eidem obiiciant,fcd propriorum e- tiam bonoru iam adeptorum vfunt ac fruitionem libe- ri concedant , ipfc affedus regens in fecundo gradu incenius erit, & infeptimo remiffus : obtemperantes vero erunt remitti in fecundo gradu , & infeptimo in- tenii.Dum intenfior affedus exterorum vires ita retun- dit vt illotum vnufquifque propriam cognofcendi vim* propriumque appetendi modum tn illiusobfcquiumie- mirtant , bonorum tamen iam ab illis adeptorum vfum aeque fruitionem fibi retineant , affedio regens ex ter- tio gradu erit intenfa.fir ex fextoremifla,cedentiumq; affeduum remiffio tertium tiiniliter remiffionis gra dum inducet , intentionis veto fextum. Dum cognof- ccndi tantum vis , non autem propcnfionjs , neque bonorum propriorum fruitio aufertur* affedio regens ex quarto gradu erit intenfa , 8 1 ex quinto remirta : af- fedus vero obtemperantes quintum intenfionis gradu retinebunt , rcfprdu vero intentionis in quarto gradu conftitucntur. Et hxc quidem regendi obtemperandi- que ratio portrema erit : nam ti dominantis vis magis remittatur , obtemperantium autem magis intendatur, fingulorum fortes commutabuntur, atque his qui prius obtlperabant, regendi , illi ver& qui prius prxerat , ob- temperandi paties demandandx ctunt : patet tiquidem gradum intentionis quintum gradui remifllonis quarto coxquari,fextumtertio,feptimum fecundo,8r odauum Jirimo. Gradus autem in quo affeduum vnufquifque ita e habeat vt nullus prxfit.nullufque fubiiciatur,dari no potert : ex hoc enim xquilibrium conrtitucrctur atque cuiufcunquc adtus remiflio: ( quod Natura non patitur haud fecus quam xquale ad pondus)impofftbile quippe eft affedus alicuius vfum dati, dum aliorum cognof- c entes virtutes illi aduerfantur. Intentionum ac remif- fionum gradus , quibus affedus exerceri folent,ita enu- merati mu. Ad eorumdem vero extentiones ac contradiones rc- £tc concipiendas, admonuilTc fufficict has tot ordinum etTe quot funt ordines bonorum ac malorum confcque- cer expetendoi u m.icu rejiciendorum, ipGmque exten- fionem ex intentione, contradionem veto exremitlione pendere ticuti eniin maior intentio ad maiorem exten- fionem impellit, ita maior remiflio maiorem contra- dionem inducit. De tptAiHor frrxsl Antiarum affetluum decerni wtenjiene • ac extenjione. Vfmadmodvm redi affeduum huma- norum impulfus inducunt communiorem vir- tutem adhuc vndeq iaque rudem , deprauati vero commune vicium dupliciter pariunt, ita eorundem reda intentio ac remiflio, ad illa qux priino ac principaliter rcfpiciuntur, necnon cxrcnfio ac contradio,ad illa qux attenduntur non primo, fcd confequenrcr , eandem communiorem virtutem vn- dequaque perficiunt , Bc exteras omnes morum vir- tutes vnacum decenti! fima illarum difpofitioile infor- mant . Deprauatx vero intentiones ac remifliones, extentiones ac contradiones , non difTimili ratione communiora vitia extendunt ac roborant, fimulque vi- tiorum omnium multitudinem effundunt. Elaboran- dum Igitur erit, vtredi percipiamus quinam gradus intentionis ac remifsionis , quxquc extentionis ac con- tradionis rationes, finguhs affedibus redi feu perperi aptari pofsint. his enim redfc pciceptis nos latcie non {'oterit qu ibufnam virtutibus ac virtutum gradibus , il- oium vnufquifquedccorari poffit, necnon quibus vi- tiis acvicioium gradibus fubiiciatur. Ab eo igitur exor- dicntes.qui prxftaniiifimum fibi vindicat locum , quiq*, Deum Opt.Max.refpicit,dicimus hunc fummam inten- fionemnon rantfim rede admittere , fed primo etiam atque abfolute admittere, nam circa illud verfarur bo- num quod non tantum effentialiter & abfolute boni ra- tionem conrinetifcd etiam fumtnum cft bonum , atque omnibus rationibus tc abfolute primo appetendum. Facile igitur demonfteatur huic prjftantiflimx affedio- ni tantummodo conuemrc poffc, exieras omnes fumma cum illarum perfedioneablbrbere,cx huiufmodi enim abforbtionc reliqui tres affedus prxftatiores,qui abfo- luta appetunt bona , dum non proprios, fcd huius prx- ftantifiimifcquuncur impulfus, f . jperfediffimjm appeten- di rationem adipiicuntur , propriaque fuJ bona long£ prxrtantiusprofequuntur.lmperfcdiorcsautc affedus, qui abfoluta non refpiciunt bona, licet in feipfis irae- moriantur vt ex propriorum etiam bonotum (quatenus diuino huic affedui non concordent)amiflione detede tur gaudeant-.uihilominus eadem bona,quatcnus ei- dem affedui aliqua ratione deferuiant atque ab ea con- fcquenter appetantur, libenter detinent atque tuentur. Animaduertendum tamen eft fummam hanc prxftan- tiffimi huius affedus intentionem , qua exterx omnes propenfioncsahforbentur, ea tantummodo ratione ex- pete udam effe qua hic affedus Naturz limites excedens fupra naturalem ptrfcdionem attingit. At fi illius naturalis tantummodo a 1 1 edatur pcrfc&io, fatis erit vt eatenus mtend atur,qu atenus ad reliquos af- fedus przrtantiorcs , qui abfolura appetunt bona , illu- ftrandos fufHciat : imperfediores verb eiufdcm vi com- primantur , vt dum propria fcu mala repellit fcrfbona profequitur, illi abfque vlla defedione propria engno- fcendi vim relaxent accedant r hac enim intentione (qux , fi ad fummam refetarur, quartum obtinet locum) conRituta, hic affedus propnx naturx dignitatem 1« retinebit vt eam nullo pado excedar. At fi magis rc- mitrarur.arquc a quarto hoc intenfionis gradu deficiar, iam a propnx naturx dignitate recedet. Quapropter tri plex flatus illi aptari potcrit,vidclicer flatus (impliciter naturalis qui oritur ex quarto intenfionis, quinto autem remillionis gradu.ftatus naturx dignitatem excedens, & flatus a naturali dignitati deficiens. Qui naturx di- gnitatem tranfccndit , triplicem fimilirer gradi' nad- mittit : intenditur enim feu cx tertio i fumma inte. -io- ne gradu ,8f a fumma remifsione fexto , tunequei ti tanfdm exterorum cognitionem ad propria liberi exer cet , fcd eorundem etiam profequendi a dus ad libirum^. C xcitatifeu ex fecundo intentionis, feptimo vero remif- fionis gradu, tuneque eorundem etiam bonis liber^ T- trturrfcucx fumma intentione, qux omnem remiflione expellit, tuneque omnem aliorum impulfum.vt iam di- dum cft, ita comprimit ,vt huius vini femper& in Om- nibus fequantur , ac in ea tantummodo conquiefeant. Status , ex quo prxftamifllmus hic affedus deficit k proprix naturx dignitate , fofpicit quatiior gradus in- dccen- .WLv, , j 277 decentis rcmifsionis. nam vel proprium cognofcendi modum tantummodo relaxat , quod quartum a fumpia intenfionc gradum conftituit, vel proprium etiam appe t£di modum remittit, quod tertium a fumma remHsio- ne gradum inducit, vel bonis omnibus ium adeptis mi- feri cedit, quod fecundum a fumma remifsiooc arguit gradum, vel omnino extinguitur, quod fummam remif lionern fimiilque pefsimum ftatum conuincit. extero- rum affc&uum , qui abfoluta refpiciunt bona,lumma perfcllio ex ea abfortione deducenda erit qua cx prar* ftantifsimi affedus fumma intefionc admittere polfunt. Naturalis autem carundem pcrfcdlio ex ca intenfionc orietur, qua ipfr no abfque proprioru virium vfu a prx- ft antiis imo atfcdtu illuftrantur , libi inuiccm pro digni- tatis gradu opitulantur, ac erga impctfc&iorcs affedtus, qui abfoluta non refpiciunt bona, tales lc exhibent vt omnem illorum rebellem vim comprimar , cofdemque adfibi prompte obfequedum proptos paratofquc red- dant: cx hac fiquidem intenfioue locum libi cx Naturi lege aptifsimum retinebunt. Quod fi magis intendatur aut remittantur, vel Natur* limites fupergredientur, vel ab cifdcm dcficient.Illud airtein fatis admirabile cir ca hos atfettus occurrir, fummam fcilicet illorum remif fionem rcfpcdlu prxihntioris, fummam eorundem, at- que abfolutam intenfionem induccre.dum enim pr$(ti- tifsimo copulantur bono fimul Se in feipfis emoriuntur, &vehcmetiorifummi boni virtute correpti quamma- xim£ intenduntur. Quapropter illorum mors loge prx- ftanttorcm vitam inducit. At li iidem jffcdus impet te- ctorum vi remittantur atque emoriantur , vita omnino carebunt ac pcf>ime morientur. Sicuti igitur quatuor affeftibus prxftantioribus com mune cft, abfoluta bona primi appetere, ita cifdcm etia commune erit ex maiori intenfionc ad perferiorem ordinem deduci.ca cnun qu* abfolutlfuut bona, otii- co intcnfius.tantb pcrfc&ius appetiitur. Idem cafdcm- queobeaufas circa horum affclluum extenfiones fan- cicndum cft. affettus enim qui ex fumma inteufione ad furamum perfettionis gradum deducuntur, omnibus e- tiam rationibus extendi polTunt. Econtra, qui fummam intenfionc decenter non fuftinct, non omnino fed cer- ta tantummodo ratione extendendi funt. Itaque affe- &us pcrfellifsimus , quicx lumma inteufione fumme perficitur, omnibus rationibus extendendus erit, veri namque quxeunque in Deoconfidcrari polTunt fumma cum veneratione attendenda colenda funt.fimilique ratione in Angelis fanflis ac in Dcicreaturis>quatenus a Deo funt Deoque infetuiunt , auammaxiroc lxtari de- cet. Deccntifsiint etia venerati (olemus ipfuramet Dei ' cultum, & ca omnia qux illi deferuiunt , templa videli- cet, horum ornamenta & partes «.necnon vias qux ad templa nerducunt.ac reliqua huiufmodi. Iure etiam o- ptimo idemoflettus exhilaratur in templis coftruendis ornandifquc.Eafdcm ob caufas fumma hxc extenfio de- centcr aptabitur affedtui qui (impliciter eft humanus, 8f duobus fupctioribus.nam illorum vnufquifquc cx fum- ma intenfionc perficitur. Animaduertenduin tamen cft ex afficit u fi extenfione , affeftus cxtcnfi vim femper im- mutari: ideoque, dum affelius prxftantifsimus ad crea- turas extenditur , ca qux Deo debentur creaturis non exhibet, fed ea tantummodo prxber qux illis prxftanda funt ab atfedtu inferiori , qui eas primb profequitur, li- cet prxftantiori firmiorique ratione. Sicuti autem fum- mair intenfionem plenioris extenfionis ratio conlequi- tur .ta naturalem intenfion» gradum prima ac fecunda e .enfionis rationes tantummodo cocomitantur. Qua- propter dum harum aliqua abeft, fimul maiorem inten- fionem abeife conuincitur. Contemplatio Dc 'jUAJhor vvrtunbut prtcipuu , eputuor affeftu* prtfianttorrj perficientibus. *7* Vatvor affc&us prxftantiores dum pro- fOXJ pria refpiciunt , neque cx impeifedtioifi vi ab V\J£^flpllis diucrtuntur feu pei turbantur, ad virtute *•" femper impellunt, fit ad vitia nunquam, illo- um enim vnufquifquc ea profequitur qu; abfolutc funj bona , & ea refugit qux abfolutc funt mala. Itaque ex tali ptofecutioncac fuga neceftario omnibus bonis cd- fentiuntac cifdcm faucnt, malis vero omnibus aducr- fantur. Prxterea illorum vnicuiqae elfentialiter conue- nit,afsiduc commonere ac exacuere vires rationis ac cogitationis, quibus effcntlahtcrannellunlur.eafdlm- que ad fingula contrahere. Morales vero virtutes, qui- bus hi affc&us perficiuntur , illorum numerum non ex- cedent.nam illorum vnufquifquc vnica tantum ratione propria profequitur bona, Se mala oppofita refugic. Patet autem, agendi habitus agendi rationes femper xquare. Harum virtutum prxftantifsimaprzftantifsimtf affedhii aptabitur , Pittatifque nomine proferenda erit. Huic proximior conucnic affedui Beatos Angelos cfpicient i, diceturque haud perperam Dtuetii. Ea qu* adhxrct affcdfui hominis mentem corpori adhuc copu- latam intuent!,PM/*fo/>/'trffeu fapiemix «matricis voce redle pronunciabitur. hxc quippe animi propenfionem explicat, ideoque inter morales virtiires neceflario con numeratur. Neque tamen mirari quis debe^ vniucrfa- lium etiam veritatum indagationem , perceptionem, atque explicationem ex communi confcnfu eodem no- mine proferri.namexiftimandura cft id ideo euenifie, quoniam tales veritates ac talium veritatum connexio inquiruntar.percipiuntur, ac explicantur huius virturil vel certe huius affeitus impuifu. Accedit etiam harum pcrceptionu difficultas, inter ea fiquidem qux ipfa phi- fofophia profequitur, plurima humanas vires ac captum excedunt. Eorundem etiam campus longi fortaftc latior eft quam pleni ab homine pcrluftrari pofsit. Quapropter huic perferutationi nomen imponedum erat potius ab his qux ad contemplationem impellunt, quam ex con- templationis frudu. Siquis autem refpiciens priores huius affclhis impul- fus, interroget quinam ratione illi, qui fapientia carenr j fapientiam optare pofsint illiufqac amore duci,ciiiri nullus affclkus rationi obtlperans redii exerceri pofsit abfq; rationabili cognitione illius quod amatur ,rcfpo- dendum erit, confuiara fcibiliutn cognitionem euiden- temque perceptionem illorum qux circa fapicntiarrt communioribus rationibus a(Hi mantur, licet fipictiam non pariant, eam tamen amabilem appctibilcmquede- monftrarc. nemo enim fapientix amore carere poteft,* huiufquc virtutis fapientix amatricis impubibus non commoueri ,dum atidit.fic ex diuin* veritatis illuftra- tionibus afTentitur , fapientiam excellere digmtateex- terartftn cognitionum humanarum , fimiilque omnium humanorum bonorum , eandem propriifsimam e(Te ho- minum natur*: afferre maxima beneficia hominibus o- mnibus hominumque vnicuiqoe, verfari circa omnia* gubernare &: regere omnia, afficcrequc animum hone- ftifsima voluptate qu; exteras omnes voluptates excel- lit. llxc igitur moralis virtus pleniorem fapientix ade- ptionem vere prxcedet , licet cx pleniori eiufdem Sa- pienti* degiiftatibnc vehemetius intendatur , Crpe ctiS confuinmetur. Quarta moralis virtus, quafimplex humana affedio homines, quatenus homincs,refpiciens decentem con- (ummationem admittit, Hmnamt.u fcu humana caritas appellabitur. Hx quatuor virtutes prxftantiores rot gradus admit- tent , quot gradibus affedus , qui ab ipfis perficiuntur, Naturx ordinem vel retinent vel rranfccrfunt. Dum ve- ro iidem affedus Ob prxdominium imperfedliorum i Naturx ordine deficiunt, in virtutfi loeu fuccedutvitia, magis ac minus deteftada.quonia affedus magis ac mi- niis remittuntur, Se quoniam illorum remifsio continet feu lapfum a ftatu pctfedliori ad ftatfi imperfefliorcm, feu receffum ab imperfclliori ad pcrfcdiorcm.Quamvi m.iiij. 279 autem hx morum virtutes e* ratione difponendx Gnt, vt prxftantiorcs prxAnt , omnefquc pietati tanqua prx- ftantifsimxccdjnt adhxrcantquc ; przftantiorcs tamen vtuntur inferioribus, non tant^uam numftris & fcruis, fed potius tanqua fociis.nam finguljr.vt dictum eft, libi ioutcem faucnt. ldcoquc illarum vnaquxquc aliarum vnaniquamquc , quatenus abfunt, inducere potcft: hu- mana quippe caritas, appetens commune proprij aftus exvcnAoncm , impellit ad fapientiam qua caritatis exer- cendx rationes omnes attingendx lunt ,ad obfcquium Beatorum fpirituum,quorum opera mens humana tllu- firatur, atque ad cultumDei Opt. Mas. a quo homines ac extera omnia pendent & perficiuntur. Eifdem ratio- nibus verx lapient :x amor impellit ad Dci.Angclorum, ac hominum dilectionem. Pietas Sc Deuotio dirigunt quamuehementifiim£ ad veritatis hominumq* amore, idquc non cantum ex propriorum bonorum adeptione, fed etiam ex propriorum adtuu vfu : ex quo diurna quo- que adiumcnra fuppeditant ta fapientix amarrici quam humanx caritati, quod philofophix fonalfe non con- uenit. hxc enim aliis adiumenta affeit non cx proprio profequendi adu , fed cx proprij boni adeptione. Ipfa etiam Humana caritas ideo ad philofophiam , deuotio- nem, atque pietate impellit, quoniam lixru vniufcuiufq. defiderium adauget , fle lingulis animum reddit para- tiorem. • Vniucrf. Inft. ad hom. perf. C a r v t X. De Opt una virtute qux oritur ex quatuor virtutum prx- jt annorum copulatione , aede tlluu vi ad humanam felicitatem hiuc peregrinationi corfona induculam jt Vatro a virtutes prxftantiores auoniam , vt U dictum eft , fibi inuiccm cffentialiter faucnt, i adhxrent,8e conneduntur, ita quaternarium snumerum reti#rnt , vt vnicam virtutem vere cofifticuant , qux Optiinx virtutis vocc dccentifsimc decorabitur, nam verfacur circa omnia optima, fj< uet bonis omnibus quatenus bona lunt, mala omnia expellit ac comprimit, atque etiam (quod ver£ An gulareeft)fc quodammodo parit, adauget, & Armar.in ea (iquidem intentio rcda,qux ad communioris iuftitix confummacionem pertinet, prudentia carere no potcft. nam ad illos afledus fpcd.it quibus clfentialiter con- uetiie rationis ac cogitationis vires excitare , exacuere, & ad lingula ohieda contrahere, quod nihil aliud eA quam Prudentiam parere ac enutrite. A tali vero intentione Se Prudentia, Fortirudo ac Temperancia(prout his affcCtibus prxftantionbuscon- ucniunr) vix abelfe poffunr.data enim afsidua dircdio- nc rationis ac cogitationis ad certum finem idem agen. di propofitum no conleruari quod fortitudinem parit) impofsibileeA.Tcmpccantia vero, refpcdu eorum qux abfoluc£ appetenda fune ,8c fmnmam intentionem cx- pofcuut , tunc tantum defideratur c^m profequendi vi- res dcficiunt,fcu vires refarciendx funr. Itaque necefsi- tas ipfj ad illam facile impellit , prudentia prxfcrttm ad idem dirigente. Huic veri virtuti optimx , qux feipfam adauget ac perficit, propriifsimum erit exteras omnes morum vir- tutes inducere , limulq. expetenda omnia parere ac re- pellenda comprimere, illi enim qui Deum vcrC dili- gunt, amoi c profequuntur omnia qux a Deo funt, 8c ea omnia declinant qux Deo difplicent.liiniliq.tatione illi qui homines lndiliinfte diligunt, africtuiitur etiam erga omnia qux hominibus annettuntur. & fumm? optant omnium humanorum bohoru n indcficientiarn N iturx ordini confonam ,jn qua affc&os /impliciter humanus vere conquiefcit.bxc igitur virtus du profcquitur bona omnia, qux fcu primo fcu coofequenter redte appeti pnlTunt , Sc hominum naturam aliqua ratione atrjngur, fimul exquirit bonorum oinnium prf cipuoru adeptione ac f{tmiooccn, pcrfcCtas internotum habituum vires. 2X0 qux pcrfcCtas adtiones ac operationes pariunr.carun- dem operationum cffcCtus fruCtufq; indeficientes , ex quibus dcccns bonorum fiuitio conlummatur,vnicuht lubieltis materiis qux dictarum virtutum fcu habituum vim Sc recipere pofsint & aCtu recipiant. Hxc autem limul collcdta ( vr patet) humanam felici- tatem conAituunt confcruintquc. nant homines tunc perfedtifsimcac beate (prout huic Aatui conucnic) in terrisdegunt cdm affectus (impliciter humani vis , prx- Aantiorum aftettuum robore accedente , inferiore* affeCtus quos jam fibi omnino obfequcntes icddidit , li- bere excreet ac moderatur. Itaque , ficuti communior atque adhuc impcrfcCta virtus, de qua fuperius diCtum eft exteris virtutibus comparata, fcminifvim maQifcftc refert ita ipfa optima virtus ex eadcni comparatione Cordis locum obtinebit: colligit enim communioris virtutis vim ac roborat , vt exteras vututes parere , di- fponere , ac exercere pofsit , baud lecus q .atn cor con- trahit, finnat, perficit , ac expandit v n tutem femiuis ad formationem aliorum membrorum ac totius animalis, eadernq. libere exercet. Et hxc quidem ideo firmius ac tutius p:xftantur,quoniam qui tali viryitc luntpnrditf, carere no poliunt Angelorum liluftrationibusdiuinifq. adiumentis. Hanc igitur viitutem infpicientes, facile affentiemur felicitatem nihil aliud cfTc quam operationem fecun- dum virtutem optimam in vita pcrfcCta. Tunc autem vita perfecta ccnfcnda cA cdtn adfynt omnia cx quibus humani boni indcficientiaoritui.i- pfuinq. humanum bonum plene ac luAicienrer ab ho- minibus poffidetur. cumqj ipfa optima vntus ac huina- na caritas ab hominum coctu rcceptaac ad aCtum de- ducia Angulorum felicitatem pro vniufcuiufquc captu effundit ac perficit. dato enim vfu mutuj huius caritatis, qux(vt dictum eft) boni fruibilis ac boni vtilis rationes complectitur, Anguli frumitur Amulquc vtuntur eadem carnate ac humano bonotin fe, quatenus fc co vcr£ prx- ditos intuetur, illudque ad alioru commodum exercet, atque etiam in aliis omnibus, quatenus exteros eodem pleni decoratos Sc ad aliorum commodum intentos cofplcjQt. Palet etiaex hoc mutuf cat itatis vfu effluere c{tcra omnia bona, qux ab inferioribus affcCtibus dcci ter expeti folent. aderunt enim ncccAanb mutua amici animi Agna, in quibus humar.x AAimaciux affcCtus c6- quiefeit. accedft follicirudines fedulxqueindultrix, vt humanis neecfsitatibus ac infirmitatibus fubfidiaqui efflueter par£tor,v;quc vnufquifquc a quocQque animi moerore fublcuctur, dccenrque hilaritate fiuaiur. Hoc autem nihil aliud eft quam humanx memofix humanx phantafix, ac reliquorum atfedluom imperfe- ctiorum bona decenter profequi , & illotum vnicuique pacem parare.Qiianuis autem huiufinodi bona imi Jis pendeant 6c a multis fuftineantur,ca tamen ratione Abi inuiccm refpondebunt, vt hominum ea in*dfjccntiurn vnufquifqueboni vniufcuiufque frUCtum , prout illius patitur coditio,in feipfo mdeficictcr recipiat,Amulque & eadem vere pofsidcat & eifde ftuatur.quodenim au ticr ad ea qux abfolut* Sc effcntialitet bona fu. t.mani- fcjtu eft hxc huiufmodi elfc, vt Angula Angulis abfque vlla aliorum perturbatione plene polsideri pofsint. ne- que enim, dum alij Deoadhxrcnr, Angelorum cufto- dlam experiuntur, fommz fapientix amore atque ipf» lapientia lunt pixditi verique fcicent catitate , nos ab eorundem adeptione diucrtimur , perturbamurue fed ad eade potius quamaxime impellimur ac adiuanu ir. Ea vcr6 qux lunt quidem clfentialiter bona, fed nc> abfolutc , amicorum fcilicct fruitio inimicorum metu omnino carens, Sc reliqua eiufdem ordinis , dum refti appetuntur, vnicuique ita concedi folent, vt dum vnus Ula adipifcitut nihil ob id alus fubtTahauir , cum prx- fcrtim neminem lateat hxc, licet effentialirerfint gSna, abfolutc tamen bona non cfte , neque abfolutc ad feli- citatem pertinere. Quod fi ad illa animus conue niur qux accidenta- luet tantfi funt bona.idcoq. attidnal.tet ctii ad felici- 28 f tatem pertinent, quatenus fcilicct humanis neceffitari- bus opitulantur , aficnciri cogimur horum hominum v- numqaemque hac etiam ex parte quamdecrntifilmc liturari Uum talia bona ex caritatis vi conquiruntur, cx eiufdem caritatis impulfu ad aliorum neccffirates ac commodum promptiifime expenduntur. Itaque hu- jufmodi bona nulli ca rette expetenti deefTc poterunt, aegrotantes vero ac indigentes non tantdm Ixrari pote* runt* quoniam illisfubfidia & adiumenta vel copiote adlint vel copiofius fuppedirentur , fcd etiam quoniam aperta humanx caritatis indicia atque amicorum veri amicos animos experiantur. Hoc autem illi, qui eadem caritate animique difpofi- tione eft prxditus , nihil aliud ellqulm communem fe- licitatem intueri, fimtilque illius frudus in feipfo reci- pere. At, fi quis bonorum omnium indeficientem con- Tun&ionem In fe exoptet vna cum plena malorum eie- Qione, huius cupiditas non tantam vana erit, fed etiam omnino inutilis, nam in prioribus noftris contempla- tionibus demonftratum elMummum bonum abhomi- nibfls in hac vita fpetandum non efTc , fed alteri ftatui conuenire. Nemo igitur rationi inhxrcns exiftimabit magnifa- ctendaeflc nxc bona , ac prxfentem hunc ftatum, qua- tenus ad fingulos pcrtinenr.cilm prxfertim compertum Iit Deum Opt^lax.fapientifsimc humana curare , nofq} huiufmodi exterioribus malis ad tempus obnoxios re- linquere , non vt nobis nocear , fcd vt quamplurimtlm profit: hxc enim interiora mala expcllunt.bona autem exercent adaugentque. Itaque fatis aperturo cfhterrena criain felicitate ac caritate in hominum multitudine dc fidentibus, iuftorum vnumqwem que, fi animi robore ac fortitudine vere fit prxditus , nunquam ad miferii de- trudi polTe, neque prxftantiori felicitate exfpoliari, licet pluribus matis & incommodis fubiiciatur. diuina nam- que fauente gratia illis fructur bonis , illaque gaudia experietur, qux non tanrilm exterorum malorum vim retundere, fed ipfa etiam mala veri amabilia reddere pofTunt , idque longe firmiori ac tutiori ratione quim multorum amicorum ardens caritas vberrimaque auxi- lia corporis infirmitates fubleucnt, ac aducrla noftra a- tnabilia quodammodo reddant. Et hxc quidem fdici- tas, licet quantum ad bona,quz tum ab humano aftctlu tum ab inferioribus refpiciuntur , deficiat ab illa felici- tate qux communi innititur bono , nihilominus refpe* 3u illorum bonorum, qux i fuperioribusae excellen- tioribus affedibus appetuntur , illam longe excellit ac fupcrftminct. Contemplatio V.Pars t. . tfon 'cnctpt* Opttm a virtute jmpoffibUe ejfe humanam felicitatem concipere ac occurrentia dubia f oluere . jlcr i i autem Optimx virtutis forma ac na- jr tura hac ratione concepta ,facilc percipimus V exordia ac confummationem humanx felici- f tatis; ita Optima hac virtute non conftituta, mens noftra aiTentiri non poterit, humanam felicitatem elfe operationem fecundum virtutem, nam nulla prx- tcrca virtus rcpcritur,qu$ ver^Optima appellari quear, quxque ex fuo vfu humanam felicitatem confticuat : Prudentia fiquidem verum profequitur,& non bonum: Ipfx vero morum virtutes bonum elTentialicer intuen- tur A* non verum, re&iffimc quippe di&ura eft, Redam eled onem virtus efficit. At ea qux ipfius gratia agenda fu* ;,cognorcerenon eft ipfius virtutis, fcd ad aliampo- tentiam pcttinct,ad ipfam videlicet Prudentiam. Prxtcrca fuperius demonftratum eft,Prudcntiam vir tutis potius panem quim virtutem appellandam efle: hirtus mim tunc conftituitur ,cdm ad io rationi confo- tu libere exercetur, ac Prudentia ab aliis virtutibus par cibus fciunda nihil operatur. Itaque ,vt ab aliis feiun- da, virtus optimi cenfcnda non eft. Infer iorum vero virtutum nulla tamen vocem admittere poteft , {eu hu- manum bonuin inducere, harum enim vnaquxque ex certo moderamine, Virtutis denominationem ac boni- 4*1 tatis naturam recipit. Quapropter illarnmtflc, ac bo- nitas omnis , virtuti moderanti bonitatifque vim im- pertienti aferibenda erit . At virtus optima , ficuti cx fcipfa eft virtus, ita ex fcipfa eft bona.oequc ex vllo mo- deramine feu ex alia virtute virtutis formam ac bonita- tem coafequitur. Prxtercj,fi harum vnica 8 e certa virtus vere eft opti- ma ,& humanum inducit bonum , fateamur ncccfte ell ceteras omnes vanas elfc,hommcfqiic raro firui humano bono, quod femper eft defiderabile &expcribile.Eifdent rationibus demonflratur , neque haium virtutum v- namquamque humanum bonum inducere polfe. quod enim nulli conuenir fingulis conuenire impodfbile eft. Prxtcrca , hoc admifTo , fcquerctur nullum dari huma- num bonum, nam virtutes hx fpecie inter fe differunt. Ideoque fiue cx propria tanctim vi, fiue exteris eiufdcnt ordinis virtutibus accedcribus propria munia exercear, illarum adus fpecie fimiliter inuicem diftinguentur.I- m . taque vel nullam felicitatem paricnt.vcl plures fpeciea jo _ diftindas. quorum vnumquodque dcftruic cenam hu- manxfpecici felicitatem. Siquis aurem fuftinerc velit humanum bonum oriri ex perenni fuccefliufiquc vfu harum virtutum, hic ad i- dem incommodum deuolurtur : humanum fcilicet bo- num non vnius fed plurium fpecierum effe. Alfcnriri etiam cogetur, homines humanum bonum nunquam pcrfett& ac plen£ adipifei , fcd illius tantum- modo partes fuccefsiua quadam ratione attingere ac delibare. Sed neque afferendum eft humanum bonuin pendere cx communi gencricoquc gradu harum virtU- tum. hoc enim rationibus omnibus aduerfarur. adus nempe omnes atque aduum fruftus, quatenus naturam humanam attingunt ^non cxgenericisfedcxfpecificii deducendi funt.genericus quippe gradus mater ix natu- ram retinet , qux femper eft imperfeda , neque optimi partes fuftmere poteft. ideoque, ficuti per fpeciem per- ficitur,ita ab eadem proprix bonitatis coniummationc admittit. Qufdidi funt cb magis confirmant noftram virtutem optimam, quoniam cx illius conftitucionc hxc Se huiufmodi alia decimantur, fimulque refpondetur So crati Euthidemfi aliofquc fophiftas vrgenti. cum enim hxc optima virtus cordis munia fuftincat, vnica illius vis ad exteras omnes diffufa, exter is quafi formalis cau- fa , virtutis naturam impartitur, caldem tanquatn effi- ciens exercet , & ab cifdcro tanquam omnium finis ref- picitur, ideoque fcipfam exercens ac in feipfa conquie- fcens, continet ac coniungit nianifcfte rationes boni t« tilis& boni fruibilis. De reClit & non rtihs affetiuum imperfeCiorum , qua- tenus fe tmucern in/uentur^ntentionibiu acrcwtjho- tubus, extentionibus ac conhaflioi.tbus. I s fic condituris, exterarum virtatum ac vi- tiorumcaufas 8 c differentias rimabimur.Prx- cipucveroftatuendum ellaffcdus inferiores, quatenus fe inuicem intuentur, vitra gradum qui a fumina incenfione eft quintus , & i lumina remif- uonc quartus, intendendos lcu remitrendos non cffc:ea quippe refpiciunt qux neque bona.nequcmala abfoluti funt, fed bona matorum & mala bonorum naturam im- bibere potiunt, prout prxftantioribus/eu his quf abfo- lute funt bona, deferu iunt vel aduerfantur. Patet autem id quod abfolut£ non eft bonum, ea ra- tione appetendum non elle, vt quila habeatur ratio ex- terorum , licet imperfectioris ordinis , quorum vnum- quodque in fe acccptG ex Naturx Icgc aliquo paCto ex- petendum fit. Si quis igitur ea qux ab ALftimatiux affe- dtu expetutut, tanti faciat vt nulla exteroru adaugendo rum (quod territi a fumma intenfione conftituit gradu) cura tangatur, vel cx maiori V)tentione,ex qua bonoru adeptorti obicdto addjrur, du certo aliqux A-.fliroatiu* bono inhxrct , extexis tum adipifeendis tu iam adepti* 283 renuntiat, vel etiam obfurnmam intenfionem imperfc- diorum zffcduum vires abforbc.it, hic neque affedus Alftiimtiux licfcruicntit» neque impcrfcdoru Bon«*fu- ticbit , fcd illorum vnumqucmqtic quamtnaxitnc deho- ncflabit. Et hxc quidem intelligcnda erunt etiam ciica horum bonorum partes, quatenus ad inuicc conferun turmam neque honor tati faciendus cft.vt homiufi gra tia contemuarur.neque bonorum vtiliu fruitio ita am- plctanda.vt huius gratia eorundem adeptio ac confer- uatio penitus deferatur, quanuis enim qux minus per- fecta funr impcrfedioribusredc prxferaotur.non tamf omnino fpernandafunt. Eafdcm ob c aulas horum affcdufi nullus omnino ex- tendendus crir,(ed intra duas priores extcnlionis ratio, nes recinendus. Itaque , quanuis amicum rede diligens nontatGm vnamquamque illius parte diligere debeat', Se exteros cjtcraque omnia, qux illi aliquo vinculo co- pulantur feu ad eu pertincnt,atque etiam in huius ami- citix vfu,& in lingulis qux illi feu adhxrct fcuanncdfi- tur,red£conquicfcerc:nihilominusfiquisin his feu re- cipiendis feu prxltandis ita dclcdccur.vt etia fublcllio- tum ac locoruin,in quibus exerceri folct, amore flagret, hic (ni fallimur) reprehenfibilis erit. Simili ratione , liquis bona vtiliu ita profequatur , vt non tantum ad panes bonotum & ad ea ex quibus eli. ciunturaffcdum extendat, fcd etiam ad laborem, & ad munia omnia, qux in bonorum vtilium adeptione exer- cenda funt,necnon ad horum munerum panes lingulas: hi* proprij affedus impulfus indccemerextcndct , mfi forte hjc conueniantex attcduuptxftantiorum vi, qux omnino extendenda cft. Horum igitur affcduutn vnuf- quifquc du proprios impullus omnino libere fcquitur, neque ex prxftantiorum vi admodum deducit ut , nun- quum ad virtutes fcd fempet ad vitia diriget, redeque ob id conflitutum cft ,moru virtutes quibus hi affcCtus perficiu:.tur,Optimx virtutis denomina. iooem non fu. ftiuerc, fed exOpcmix virtutis moderamine tam boni- tatis quam virtutis naturam ac vocem reciperc.Itaquc, vt harum virtutum termini certiores rcd$ conftituan- tur,tum ratione intenfionis, ex qua aduum p6dus vide- tur oriri, tum ratione extenfionis , ad quam numerus pertinet, tum ratione difpofitionis ad alios affedus, cx qua deduertur ordo, tum ratione perfcucraatix , ex qua colligitur menfura : lignum aliquod certum fta- tuendum cft, hocquc ab ipfa tantummodo Optima vir- tute eft accipiendum , feu ab inferiori illius parte , qux affedum fimplicitcr humanum refpicit, ac his imperfe- dioribu* alfcdibus eft proximior.Conftat fiquidem af- fedum, qui fimplicitcr cft humanus, ex Naturx difpofi. rione prxclfc his omnibus, ac illorum bonis libere vii, haud fccus quam cogitandi vis rationi deferuies Icnfus omnes inferiores rede modetatur ac tegit. Siquis autem, non accepto hoc figno, admoneat tan- tummodo lingula pro rerum ftatu ac vt reda ratio di- dat modificanda elfc, hic ca ratione deferuiet moraliu virtutum adeptioni ac vfui, qua xgrotantiu lanitati mi. mftrat,doccns caxgroto prxltanda clfc qux ex medicx artis lege illius morbum dcpelleic polfunt, nullumque prxtcrea pharmacum afferat, feu certam medendi ariem demonftrat. VniuerC Inft. adhom. perf. De magnanima at e ac Aequanimitate. Vmanorvm affeduum vnufquifque aliis jj certa quadam fene clfcnt ialit er copulatur at- ||queadhxrct. Singuli igitur confidetari pof- II Iunt , vt eriguntur ad alfedu» prxftant lores, illorumque obieda, vt refpiciunt propria, Se vt ad im- p er fcd i ora defled untur. Id fatis pccfpicuum cft in Ani- 1 mofitate » feu in alfedu Ai (limat nue dcfcruiente , cuius (tanquam prfftjnrioris)viirmesac vitia primo loco in- fjjicicndafunc. Hic ex humanx caritatis adeamexten- fionc A cx fuimet ad caritatem eredione, decorandus eft pluribus virtutibus, liifquc valde cxumis,intcr quas 284 Magnanimitas & ALquanimitasprxcipu; videntur clTe. Hx vero anneduntur caritati, fimulque virtuti optimx. quoniam profequumur tanquam bona prppria virtutis adus.qui ab illis confcquentcr expeti folent. Magnani- mitas vero 8f Aiquanimir as diftinguuntur inuicc , tan- quam magis ac minus cxcellcnsmam Magnanimitas ve- hementior eft, Aiquanimicas remifsior. Itaque Magna- nimitas ficuti vehementiorem diledionem cocinet : ita magna prxeipue refpicit , hominemque primo impellit ad ca cxcrccda quibus magna confici polfunr.mox eun- dem fxpe certiorem reddit fc, quatenus hominum infir- mitas patitur, magnis indignum non cITc.Quanuts aut£ ipfc magnanimus in partiis(qux virtutem fimiliter con- tincm)non acqiticfcat.paruaquelibcrtler prxtereat, ea taincn non abfolutc contemnit, fcd quatenus adma >na referuntur, haudfecus quam nonnulli, qui, cftm vino quammaxime Jclcdent ur.gcnrrcfiota vina fdigut, cx- teta vero abi-ciunt, prxfertim Ii omni gratia denuden- tur,neq; lingulare aliquod contineant. Eifdc' etiam ra- tionibus Magnanimus du circa parua verfatur,ca magna reddere nititur , Se magna pcrtradas.illa maiora aclllil ftnora cfHcir. Animum aute.du vehemeti hac dilcdio- ne virtute proieqmtur, vere magnu cftici mauifcftu cft: patet fiquidem imperfediora oinnia,qux^fi ad prxclara virtutis gefta referantur) minima apparent Sc Iunt, Ma- gnanimo contemptibilia reddi , redeque ob id magna- nimi contemptores videntur efle : fpcrnut enim ranqua parua non tantum potcftatesfic diuitias .fcdhonprem etiam, qui externorum bonorueft maximus , dum i vir- tute non oriuntur. Quanuis igitur Magnanimitas verfetur circa prxcla- riores adus vn tutum, tanquam circa propria, non aut£ circa honores ac inhonorationes,eareuus tamen admit- tendum eric,eam vcrfari circa honores & inhonoraro- nes, quatenus intclligitur, illius cxccllerttiam.tanquarn cx figmsprycipuis colligi cx honorum dcfpcdu Se et inhonorationum tolcrantu.conuincitui enim homines vicuuque fcnlatos virtutis amore vehementer teneri, dum hanc prxeipue tuentur, neque cx aliorum feu ade- ptione feu amifsionc valde lf tantur feu valde moerent. Eandem ob caufam Magnanimus in magnis pertr adan- disnullum periculum refugit: in periculis conftitutus cum fiducia agit , neque vuqua magno tnfrore afticitur> licet acerbum aliquod luftincndu, Se Mors ipla fubeun- da fit, non quidem(vt dixere Antiquiorcs)quali non lic ei dignum omnino viucre, (hoc enim ftulu vanitatem contineret; fed quoniam virtutem Se ca qux virtutidc- bentur exteris omnibus vere prxfcrenda cognofcic. Hinc quamtutifsim* colligitur, veram Magnanimita- tem abfque alus virtutibus dari non polle eam probita- tem omnem continere , ac eandem cxrcrarum omnium ornamentum cenfendam cire, nam qui virtutis aftusdr- ligunt,virtutes ncccflario profcquGtur, ac in illarG ade- ptione Se vfu fumme lxtantur, eoque coftautius quonii proprio fine, quiconftituitur in eodem virtutum prefta- tsorum vfu, fruftrari non polTunt.quanuis enim afiai um virtutum adi io illis nonnunquam interturbetur, fapien- tix tamen feuccrte Pietatis lludium non amittuntPrc- ftatioies .'autem virtutes Se ipfa Magnanimitas ad idem impellunt, licet non eadem ratione. Optima fiquidem virtus dirigit ex pietatis vi ad Dei diledionem accul- tum .exfapieiuif amorcad contemplaiioncm . ex alFe- dlu caritatis humanx ad decentem omnium hominum aflbeiationem. Magnanimitas vero cadepetquirit, quo- niam virtutis adhis, quibus talia paranda funt.f. mmo amore profequitur. Quapropter Magnanimitac. ac Optimx virtutis impulfus femper cocordcs funt.neqae fibi inuitem adueifari poliunt. * A.quanimitas nihil aliud erit, qu^im firmus virtutis exeteendx amor, licet non adeo vehemens. Illi propri- lfsimum erit conquidcercin lingulis morahuiTi virtu- tum adibus, licet qu{ tradantur non lint adeo magna, fcd fortalfc humiliora. Itaque ipfe ^quanimis prom- pte defleditur ad ynumquodque.quod virtutem vtcun- que contineat, quauiscmm ail fumma propenlbs nofir, uihil tamen magis refugit , quam a quacunque reda adioo,. Contemplatio V. Pars I. 265 aftione defirtere. Harum duarum virtutum bonum tan quam valde adhxrcns bono virtutis Optimx , illius na- turam aemulari videtur, exdem quoque virtutes ciufdc Optimx virtutis imaginem vtcunque referunt, virtus fiquidem ac virtutis actus quos proleqquntur, abfolutc funt boni,8c malis omnibus aduerfantur. Magnanimitatis & Aequanimitatis confumroatio ex ea parte qua re&um propofitum continent, ac commu- niori luftitix refpondcnt, deducenda em ex irradiatio- nibus humanj caritatis ac c jtcrarum virtutum prxftan- t iorum ad jEitimatiuam. hxc enim ex proptia vi re&c percipere non poteft moralium virtutum naturam, pul- chritudinem, fruttus ,ac munia, licet obfcunori quada conieftura vtcunque vaticinetur. Quapropter, nifi ra- tionis vi accedente coguJtiuique fubminiftrante hxc xedti perciperentur, conftituta virtutum dilcitio non confiftcrer, feu certe omnino infirmaac fluctuans clfet: non difsimili ratione partes, qu$ feu ad Prudctiam, leu ad Fortitudinem ac Temperantia pcrtinent,roborandx erunt: rationis enim adaimentisdcficientibus,impof*i- *• bile eflet lingula prudenter circumfpicerc.incuen.pen- fare , difccrnerc ac cauere , nedum virtuti ac humano bono deferutre nitimur ad vitia prolabamur humanoqj aduerfemur bono, feu magnanimum, xquanimeue pro- pofitum fortiter retinere , feu ciufdem impullus mode rari, ne ex nimia acceleratione totum virtutis opus per- turbetur. Prudentia vero, qux ad Magnanimitatis ac JEquanimitatis confummationem dcfidcratur,Circum- fpedtio leu cautio dccentilsimc appellari potcrmForti- t udo dicetur conflantia ; Temperantia longanimitatis nomen alfuract. De vittis Magnanimitati er Aetpuuttuutati oppofuts. ' Aomnihi tati ac jEquanimitatt BrtgS» K opponuntur plura vitta:rc£lx enato intentio- R n's v,s ^efle&i fo,cl * viltutl* habltu • ac 4b Plr^/wi humani boni profccutionc , tam ob veheme- tiorem intenfionero affe^us jEftimatiu* defcruietuis, nuam ob nimiam remilsioncm. Vchemcntior m tenuo ( vt animalium affcBuum mos eft ) retundit vlum fupe- riorum virtutum cognolccnuum , Cogitatiux Icilicct ac Rationis, eucnitquc ob id vt dum virtus virtuufquc adus vehementius amanturac appetutur, virtutum na- tura ac partes plene non attingantur. Tunc igitur vir- tuti» diledio continet quidem aliquod prxclaium, led fludu Jntcm agendi habitum parit, qu» etiam oirotam Prxfu.nptioncm inducit, ob idque lcuitatisac Prxfum- ptioni* vitia fouet.Rcmifs.or ciufdem affcdas impullus jnfius etiam jEftimattu* perceptione labcia&it,ipiuin- que animum vere infirmum reddtc.idcoquc licet virtu- tis prxftantum Vtcunque attingat, admirctur ac diligat, nihilominus parum libi in omnibus fides nihil molitur, nihilque aggreditur .atque cum pcofequcndi habitum cocipit.qui Pufillaniraitatis nomine exprimi folet. Hoc autem vitium quanuis exboni priuatione prxeipue fit rcptehcnfilnlc, rari) tamen Omifsioms culpa carere po te5. Itaque non parum fauct extefiom virij communio- ris, quod ad fummam omifsioncm impellit ac defidiam fumr dctcftandam inducit.Quanam vero ratione Va- nir: scPrxfumptio.nccnonPufillanimitasac Dcfidia, xr uant hominem incautum ac incircumfpcdum , fi- mulque ad Inconftantiam acPcxcipitationcm impcl- lant, vnufquifque iam dcmooftrata perpendens intueri Capvt XV. D« r. itione , qua ex optimx virtutis ac hamati* cantatis tutat tu , Matnancmttas ac Aequanimitas viduo ac ret uieri pojhnt, C" vina oppofua decimari , >66 Ed demooflradum eft, quonam pa&ocxhu- nun$ caritatis totiulque Optimf virtutis per- 1 ccpnonc, tanquamex certi ligni intuitu, hae virtutes rede parari ac retineri pofsint , op- pofita vero vitia vitari ac comprimi. Hxc autem cx his quz dida funt facili colligi poliunt, nam ficuri optimx virtutis ac iplius humanx caritatis bono non percepio virtutis ac vitij certiores rationes nos lubtcrfugiut, ita fi virtutis ac viti; rationes nos lateant , Magnanimitatis Sc aEquanimitatis opus ac bonum nos prxtcribit. Econ cra etiam , dum in virtutum ac viliorum natura non de- cipimur, in Magnanimitatis vfu firmiter infift:mus,cQm prxfertimhx virtutes humanx caritati immediate ad- hxreant,ac ceteris imperfedioribus moderamen ac le- gem imponant, ipfz vero ab Optima virtute ac huma- na caritate tantummodo componantur: illis liquidem propriifsimc efiuemt eatenus virtutem ac virtutis adus diligere, quatenus iplius caritatis totiufqueOptimf vir- tutis bonum primo refpiciunt. Nam fi non intuitur hoc bonum, magnum aliquod non continent, fed ad vanita- tem perducunt. Neque tamen ob id fulpicandu eft hai morum virtutes virtuti Optimx ipfiquc humanp carita- ti tcu inutiles eflc.icu parum adiumeti illis averre: dum enim lEftimatiux affeftus propria quadam rarione ad id impellit, quod rationales affedus exoptant, illoruadio longe firmior ac tutior redditur, lpfi etiam Magnanimi- tati ac lEquanimitati prxeipue alcribcndum eft, vt nul- la cuentuum incertitudo agentem perturbare atque ab adione retrahere pofsit. coquiefeir enim in folo virtu- tis adu, neque aliud prxtcrea cxpofcit,vt prxftantiori- busconueim. Quapropter vehementiores ctum ac fir- miores reddunt tim cognofcendi quam profequendi vires, fimulque animum ab omni Perturbatione, Vani- tate.Prilumptione, ac Pufillanimitate longi tutiorem cfficiuiir,ncquevllaaifeulncircumfpc£tioncm,fcu Pre. capitationem, leu Inconftantiam patiuntur. Capvt XVI. De decenti eontrafltoue camtius cantatis ad feipfum,ex qua o nuntier decens [tumet amor ac ingenui ros, nec- nou de vietis qux dittis % mus ibus opponuntur. Estimativ* aflfcdio, quatenus fim- plici affedui humano adhxret ac quodam- modo copulatur, enarratis virtutibus & vitiis fit decorari ac deturpari poteft. Eadem qua. tenus verfatur circa propria , homincfquc intuetur non omninoindctctmtnatcjcdexcerta conditione defini- tos, aliis virtutibus .vitiifquc non paucis Honertabiiur feu dchoncftabitur. nam ea etiam plura funt qux perti- nent ad tales hominum determinationes , Sc certas leu amicitix feu inimicitif rationes expofeunt. Inter hxc illud primum obtinet locum , quo hominu vnufquifque i careris difiungitur ac feiprtim infpicir. Hxc ab huma- nis amicitiis fciungenda non eft, quin potius diligeuus attcndenda.nam vere prxeiptia cft.Rr licuti primam hu- manx cai itatis contradionem coi.ftituit , iiadunvrcdc exercetut rationes omnes demonftrat quibus cadi cari- tatis ad alios decenter eft extendenda. Huius affedionis duo fines videntur efle: quorum Vnufquifque proprius appellari poteft, fed non eadem ratione: alter fiquidem cx co cernetur proprius, quonu in bonorum omnium profecutionc proprium commo- dum intendit. Alter vero non tantdm proprium com-. modum, fed illud etiam bonu pixeipue attendit , quod ad jEftimatiuf affedum propriifsimc pertinet. Ex fine prioticonftjtuitur amor proprius. Hic quandoque Na- tur{ legibus confemit, quandoque aduerfatur. Dum Naturf legibus confentit, prxftantioribus affectibus ac morum virtutibus aduerfari non potcft,quin potius illis quamroaxime fauet. nam , quemadmodum nihil obftat, illud , quod cx propria natura ac bonitate eft amabile^ amatoribus etiam maxime prodelTe : ita inconucniens no dl, aliqua i pr^ftatioribus affedibus diligi abfolutc,' Contemplatio V. Pars I. «9 tit i quam optime confulatur. Et hxc quidem ipfifilij, /iue Matrimonij vinculo adhuc fint foluti, Huc iam ma- riti atque etiam patres e tfetti .parentum vtrique prxfta- re debebunt , ita tamen vt patii tanquatn pcrfediono- bedient >j pixcipuc exhibeatur, matri vero r*quam in- firmiori, defenfio. Ex his autem paternis riliorumque obfcquii* decenter fcu indecenter prxftuis,conftitucn tur fimiliicrccrtx poriuspioprij amoris ac Ingenuitatis extentiones, ac vitiorum oppoticorum , noux fcu viitu- tcs,fcu vitia. Ex diuina aurem follicitudine fadum cft,vt parentes in filiorum educationibus ac cura aberrare nolint >& defeCtus omnis, qui paternas has dilediones concomi- tari lolct, pendeat potius ex ignorantia feu ex negligen • t ia, quam ex vlla malitia.Gepe etiam ob vehcmentiorem quamuis ftultam, filiorum delcttionem in idem incidut. Fiatrum autem ac (orotuin coniundioncs ac dilcdio- nes rede colligentur, fi in his quxpertincpt ad confi- ltum,feu erum ad pericula atque ad labores , dum par uum cft xtatum diferimen , deuinxerirtrus ipfos fratres ad viriles partes libi inuitem prxfiandas,eademque ra- tione forores fibiinuiccm vxoriis legibus aftnngemus fancicnuitque , fratres erga forores exercendos ede, vt vir erga piopriatn vxorem. Econtra vero forores erga Fratres, vt vxor erga virum.Sm autem fratrum ac foroiu aetates non parum diftcnr , maiores paremu munia imi- tabuntur,minores vero filiorum. Harum ramen dilcdio- num vnaquxq ic cxcopulx differentia em denomman- da.nam.fituci dantur dilc&iones mantatis , vxoria , pa- terna.matcrna.ac filialis, ita admittedx fune ddcd loncs fraterni ac fororix.quarum vnaquxquc cifdem lembus fcu moderationem retinct/tu ob cx^eflum defeCtumue ad vitiofam formam deducitur. Hi tamcn cxccllus feu defedus rai ius induci folcni, vixqi diutius retineri pol- iunt nam. ficuti tales hominum copulationes a Natura funr,ita illarum leges ciuidem Naturx vi in vniufcuiuf- que animo infitx lunt , neque vnquatn penitus diuclli poiTont.Ex quo fadum cli,vt homines in his , in quibus E rimo exercendi (unt, ad virtutum fini magis proni, ifquedtrigcmibuscas leges imbibant qux quainma- acime conducunt ad exterarum focietatum decente pro- fecucionc ac vlum.du enim Natura duce homines certa quadam ratione afticiutur erga fcipl'os,crga coniugcm, erga parentes , erga filios , erga fratres, ac erga forores, colligunt euidenter quidnam feu ab aliis expetendum rchigiendiimue fit , ad fuimet , vxoris , parentum, filio- rum, fratrum, ac fororum commodum , fcu ipli aliorum • vnicuiquc,illoiumq icconiugibus.paremibuSjfiliiSjfra- tx ibus ac fotoribus prxftarc debeant. De pafhonum caufis ac rammb.u : de virtute tjut di- citur Uum an. i jidestac de vutis eppofuts . ^ 1 itCT ion! i , qux ab vnoquoque cxercen J dx fun: circa feiplum, circa coniugcs.atca Ii f bcros, circa parentes, circa fratres lororcfquc ’ ac circa vnumquemque aliorum ( vt patet ex fuperioribus) comploduntur duas diligendi rationes, altera fi quidem contrahit fiumanx caritatis atfcdum.al rera vero oritur ex certis fcu conditionibus, fcu relatio nib*x illorum qui diliguntur. Prior omnes homines x- qanuet refpicitrpofterior vero imrqualitet. nam ,quo i .agis extenditur, magis infirmatur.Quanuis igitur illa rum vnaquxque hominum focietatesfirmiorcs exoptet, prior tamen qux caritatis vim continet , longe amplio rem focictatem exquirit :poftcrior verb ex contrudio ribufHocietatibus acquicfcit. Ea , qux ad pleniorem focictatem humanarum dodrinam pertinent ,quarque Carundem fpccics demonfttare polfunt ac pcrfedilfi- mim formam obiicere.fuoloco explicanda ctunr.Nunc illa videamus qux conferunt ad volonratis inftitutio- nem, Itaque admonuiftefuffictct, hominum focietas o- ntoos qux ex fola Natura non oriuntur , necnon horni- 290 num mutuos adus eiufdetn ordinis, padionibus inniti. Sicuti autem hotninutn vnufquifque naturaliter conci- pit tum proprix liberratis vim, tum pacifcend» potcfta- tem, ita neminem omnino latere potcft.padiones haud fecus deuincire quam Dei ac Natuix leges, ex quibus effluit humana libertas, & omnis pacifccndi poicftas. In ipfis vero padionibus duo pracipue caucda fune , ve fcilicet padionesdehi . rtat.qux funt pacifccntiu, & ve vtrique commodum aderant. Ne erretur in priori, certa aliqua ratio ftatuenda cft, qua tute difeernere nobis li. ccat quid noftrura & quid alienum veri cenfendum fit. Hxcveroexipfamct hominis libertate fumenda eft. fi- cuci enim illius vfus mamfcftc cft vniufcuiufqi.ita qux- cunquc ex redo libertatis vfu effluunt feu acquiruntur, illius fimiliter erunt & in eius poteftare conllituemur. Ad redum autem libertatis vfumconftituendum, tria ptxcipue defiderantur. Primum vt diuinx voluntati inommbnsconfentiat, & in nullo aduerfetur: libertas enim deficiens a diuina voluntate, a quaconftituta ert.nianifelU aHen^arripic* ideoque , quoniam fummx redttudini aduerlatur , talis libertatis vfus non cft redus. Secundum, vt neque alterius libertatis redum vfum perturber, neque ea alfumac , qux ali) ex redo libeitatis vfu conlecuti funt.nam fi hxc vere vmcuique fune pro- pria, patet ,hxc inuadetem feu pcitutbantcm,aliena in- uadere ac proptia libertate abuti. Tertium, vt padio prioribus padionibus non iduer - fetur. iam ennn conftitutum cft, padio nes naturalis ac diuinx legis vim continere : ideoque vnumquemque padionibus dcuincix i,h aud fecus quim Dei ac Nature legibus. Sicuti autem his animaduerfispadiones reddentur tutx a priori culpa, qua ad aliena extendi folcnciu difta buc a pofteriori.qux pacifcentiu operatur incomoduin, fi ea attendantur qux circa prxftantiores morum virtu- tes funt coiiftituu.nouimusfiquidcm lingula ex huma- nZ caritatis bono perpendenda elfc , 8 e tale bonum fa- ucre finguloium hominum bono, pro vniulcuiufque captu , nultiulque intendere malum. Itaque padio. ics omnes, ex quibus fcu vterque pacifcens,fcu alter illo, u, incommodum patiuntur, a reda ratione recedent patet tamen dum alter tantdm Ixditur , a padione receden- dum non e fle , prxfcrtim fi in alio pacifcentc nullus fic dolus , fed proinilsis omnino ftandum: omnis fiquideua lponlio eorum qux in noftra poteftaae conftituta funr, neque diuinx legi aduerfatur,verc tenet. Pixeerea ma- gis conducit humano bono ac hominum vnicuiquc,a- liqucm feu aliquos incommodum paci » quim humanas promifsioues viribus deftitui irritafque reddi- l Et illi quidem, qui ftant padionibus ac promittis, que I ad aliena fcu aliter debita non extendutur, decorati erue illa virtute qux Humana fides appellatur, quxque to- tius humanx luftitix fundamentum cenletur. Hxc ve- to virtus ficuti fxpe fummaanimi reditu Jinem expofei ita magnum Prudentix acumen requirit quo doceamur quanta bona(licet fero)coacomitcntur fidei firmitatem 8e quanta mala vitiis oppofitis anncdantur.ln eadceiii defiderantur fumma fortitudo & fumma Temperantia: fxpc.n. maxima incomoda fuftinenda funt , Jc bona ma- xima dcfereda,ne a fide recedatur. Eade fere dcfidciatur in padionibus ita exercendis ac firmandis, vt pacifcctes vndequaque commoda confcquantur,neutcrque fcu Ix Jat feu txdatur. Itaque iure optimo prxcipua quadam prfrogatiua Homines appellari folenc , tam illi qui ia* padionibus hxcprxftant, quim quifponfionibus con- ftantiffime infiftunt.Fidei vero vjrtus corrumpitur non tantilm ob defedu,dum lcilicet nulla habetur ratio pa- dionum.feJ etiam ob cxcclTum^uin ne fides deferatnr etiam impia aggri di folent &rqux legibus aducifanuir. Sicuti autem fpondentem decet iponiiombus ftare,ita illius qui non rerum fucceftus incertos» fed ex priino pa cifcendi adu plus xquo accepit, parces ccnfendf fune alterius pacifcentis incommoda refarfirc. Illi etiam qui exteris przfunt, curare debebunt vt tales pactiones ha- beantur irritae. n.i. 291 Vniuerf. Inft. ad hom. perf. C>m XIX. De ditp/ici Inftttta ae lmujhtut. )Vo magis hominum naturam decet liberi j) agere ac promifsis dare, eo nugis inconuenit | eam pati aliquid prxtcr palla ac tnuolunta- : rie- Hominum igitur vnicuiquc ex Natur; le- ge cordi eft > vt fua Ungulis tribuantur ac permittantur» & quatenus ablata edent redituantur , nullufque inuo- Iuntarie ac vitra partiones damnum aliquod patiatur. Et hic quidem morum habitus, quo nullus pixter pro- priam illius voluntatem damno adicitur, fcd vnicuiquc quod fuu cd, tribuitur fcu redituitur, ludit i; vocc pro. ferri folct , contrarto quodam modo nomine commu- nioris luditis, qux impellit vnumquemque ad fua age- da ac nunquam deferenda. Idquenon incongrufc nain, dum voicuiquefua tribuatur, fle qui tribuit & qui reci- pit fua agunt , & ad fua agenda prouocantur : dii enim vnufquifquc fua recipit & retinet» quamfacillimi fua agere potclb Econtra etiam dum hsc fubtrahuntur , finguli a pro- prij muneris vfu diuertuntur ac perturbantur. Huius luditis duffunt partcsprxcipux, quarum al- tera fua vnicuiquc tradit ac didribuir.alccra lua vnicui. que redituit. Eaverbqusfua vmquique permittit, & tertia cenferi pofTet, quoniam nullum artum parir, cer- tam aliquam luditis fpeciem nun condituit , fed Iniu- ditis carentiam fimplicitcr arguit.ludicia, qus vnicoi- que fua tradit diftribuitque, Iniuditiam prscefside non juppome , idcoquc prima luditia, atque etiicx munere Didributiua appellanda erit. HuiusvfusSc difficilior Bc aliquanto liberior cd. nam recipientium inra non adeo patent.fspe etiam non indecenter ambigitur qui- bus dandum, & quibus non dandum Iit, necnon (quod maiorem difficultatem continet ) quantum vnicuique dandunrrertc enim prjdari non poted ablque rerta di- judicatione rerum 3c perfonarum , decentique compa- ratione rerum ad res 8c perfonarum ad pcrfonas.ex quo oritur ea proportio qux vocatur Geometrica. tthxc quidem eandem rationem continent, feude commodis feu de incommodis didribuendis agatur. luditia qux fui vnicuique redituit, ob uJqueemlda- tiu; vocem admittit, iterum erit bipameda : in quibu£ damenim Didributiuxluditix naruram redolet : nam nullam Iniuditiam prxcefsiifc fupponit , vtputa dum mutuata redituuntur, & in cotraCtibus ipfi contrahen- tes fe inuicem iudo pretio feu debita mcrcede nulla ex parte defraudant. Quapropter Commutatiua propriori nomine vocari folct. na ex eo tantummodo emedationi deteruit , quo- nia his odat qu; cmcndacionc expofeunt. Ex quo mani- feftum eft, hanc luditis partem exeo aDiftributiux na- tura quamaximi recedere, quoniam illius vfus nihil dif- ficile continet, atque ob id vndequaquedeuincit. Eadem luditia emendatiua in quibufdam iniuditiam prxcefsiifc fupponit, vel certe an prxceircrit animaduer tir.ideoque Emendatius cognomen deccntifsime reti- net. Hxcvcto quandoque rem potius quam perfo nas refpicir, aliquando potius petfonas quam res. Dum vetiatur circa rcs,ea corrigit qux iniuriam qui- dem continent ,fcd ablque vllo crimine illius qui alie- na retinet, accipit feu petit, hic enim ideo retinet vel accipere intendit , qnoniam opinatur fc ea feti nere feu petere qux vel fua fint , vel fua efle rationabilirer fufpi- catur. Itaque iniuda for ralle agit, fed no iniud£,nec ve- re iniudus ed. Hxc igitur luditis pars Ciuilis appellari folet, quoniam verlatur circa ea qux nullum volunta- tis defertum continent. Dum perfonx ptxcipuc cmendandx funt,femper pa- tientis incommodo adiungitur agentis crimen: errat e- nim non ex opinionis defedu , fed ex voluntatis praui- tate. Itaque hxc Iuftiti; pars Criminalis dicitur. Vfus Iuftiti; ciuilis ed facilior, atque etiam minus folurus.fi- cuti enim non difficile ed fancirc qux res ad vnuquem- que pertineat, ita,uifi omnia ad vnguem rclarciancur, 291 Iniuditix complertirur vim. Econtra, vfusluditix cri- minalis continet non parum difficultatis, quemadmo- dum enim perfonx plurimum inter fc differunt, ita per- fonarum crimina plurimum diferiminis habent.His ac- cedunt differentis temporum, locorum , ac c;tcronim huiufmodi, qu; artuu humanoru naturam quodimodo immutare videntur , ficuti etiam pcen; imponend; caf- demobeaufas idem in omnibus nonpr;ftant. Pcrcuf- fiones etiam, vulnera, homicidia, furta, adulteria, fcu a- perte,ac violenter, fcu cLndcdinc pcrpetrcntur,& reli- qua qu; crimen manifeftum continent, plurimas admit- tunt differentias. Prfterea continent iniuriam ac dam- num non illius tantbm qui padus ed , fed etiam totiu» focictatis,quod long* ardentius vindicandum eft Patet autem, hanc Emendatius Inditi; partem ex eo Dtdributiu; vim continere, quonia innititur differetiis perfonarum, temporum, locorum, ac cetcroru huiulmo-’ di. Exiftimare veto quis t»oflct,ciufdcm virtwts efle, Bc p;nas delinquentibus indigere & rerte agentibus prs- mia crogarc:fcd h;c plurimum inter fe differunt. Idcoquc primum conuenit Iuftiti; emendatiu;, fe- cundum vero Dtdributiu; :pr;mia nquidem erogare, nifi parta promifsionefue prxcelferint , gratiofi non pa- rum continet. Poenas autem infligere, fiinplicisluditi; ed. cdm enim vnufquifque rerte agere ex lege tenea- tur, dum rerto agit , culpam potius refugit quim prx- mium mereatur. Quapropter dum prxmia tribuuntur, Id pertinet po- tius ad decentiam & ad illorum dimulum, quam ad lu- diti; debitum, quod tamen intelligendum ed , du hsc fiunt no ex lege fed ex fimplicis libet tatis vfu. Vitia qu; opponucur his ludicis fpecicbus.ac partibus oriri pof. lunt tam ex excelfu quam ex defertu. nam quandoque plus iudotribuitur,quandbqueminus.In didtibutioni- bus ac commutationibus bonorum excediis, minus re- prchcnfibilis cd quam dcfertusialicno enim bono vt - cunque dcleruit.quodtimen intelligendum ed,dum id alterius damnum non continet.ln mulrtatiombus vero econtra excediis vtplurimuin iudius accufatur quam defertus. Sed aliqua dicenda funt de partibus harfl virtutum, quib. virtutis ebraunioris pattes finguls cotrahuntur. Prior, qux comuniorem luditiam coti ahit (ni fallimur) animi rertitudo rcltc appellari poterit. Qux contrahit comuniorem Prudentiam , rerta ac folers diiudtcacfo dicenda crit.Qux ad fottitudinem pertinet, Condantri* nomine decorabitur. Qux vero Temperantiam hac cx pane perficit , 1 ncontaminabilicas dicenda erit. In ipfius au te Iuditi; vfu ea femper attedenda erunt, tanquam certa fignaqux ad pr;dantiores virtutes per- tinent: ptxcipuc tamen illa qu; in partionibus ac *n fi- de retinenda defiderantur. De Dtfcrettont ac Mode flui , necnon Ac oppofitu vittis, Ok tantum catiendueft ne aliquis inuolun- taric patiatur damnum , fed curandum etiam pro viribus vt in debitis prxdandis ac exige- dis abfit defertus & excediis, licet nullum »■- * uoluntarium videantur continere. Tunc vero apparcbfit ill;mor(i virtutcs,qu; Difcre- tionis ac Modeftix vocc proferri folent-Difcretioc •«- uenitfuperioribus, quatenus inferiores refpiciunt.e - polcitque vt inferiorQ minideria ac debita exigitur po- tius citra decentiam quam vltra.Modedia econtra apta- tur inferioribus refpertu Superiorum , pr;cipitque vt inferiores requirant i Superioribus ea qu; fibi dcljcrur, potius citra quAm vitra decentia : vtraque tamen vim» etiam inter xquales exerceri folct. Corrumpuntur hx virtutes tam ab exceflu quam a defertu. QuaproptCT h duobus etiam oppugnatur vitiis. Difcretioni fiquidem opponuntur Indifcretioob excclTuin , Bc Relaxatio ob defertum. Modefti; aduerfatur ob exccfTum Immode- ftia feu Arrogantia, ob defertum Stoliditas, ficuti enim Indifcrc. / m I 293 Indifcretio &• Arrogaritii, vitra decentiam hxc 3 fupL iitSribus,illa«t> inferioribus exquirit, ita relaxatio ac fto liditat.vna inferioribus , alccra luperionbus omnia ce- dit. Siquis autem has virtutes 8e hxc vitia invicem coq- ferat, inter virtutes Difcretionem prf (hntiorem pctfpi- ciet: cohibet enim attus fuperioris ac poteflatem haben tis, quod difficilius cft, cum Modeftia retrahar adlus in- feriorisA’ potcftate carentis, quod eft facilius. Inter vi tia, Arrogantiam indiferetione, Indifcretionem Rela- xatione, Relaxatione Stoliditate cifdcmec rationibus deteftabiliores inuenientur. Decentia vcrb,qux in Dif cretionis ac Medeftue vfu attendenda eft, fpedtanda erit refpedtu inferios!} ex vniufcuiufque iuunere, ex agendi virtute, & ex a&ionisfeu&u.dii enim ea imperatur, <^ux proprium munus cxcedunt.vel propria imperatur, dum ex labore feu ex rgritudine vires defunt , feu etiam du nullus ex adfione fiuttus elicitur , ad Indecentiam de- uemtur , atque Indifcretio exercetur. Refpedtu autem fuperiorum, forte etiam xqualium, eadem Decentia fu menda erit non tantffin ex agendi munere, ex agedi vir- tute,& Eudlu.fed etiam ex agendi commodo, dignita- te, atqueopportunitate. qui enim horum rationem non habens fuperiorem vel xqualcin grauat,Modcftix limi- tes excedit. Siquis autem certius definire velit partes , quf com- muniorem virtutem contrahentes Difcretionem ac Mo de Ilum parifit, facile (ni fallimur) alfentictur has ex lu- ftitiaintueri bonum tam exigentis quam illiUs a quo exi gitur. Itaque dum concipitur bonum vel exigemis tan- tdm , vel illius tantum i quo exigendum ell .orietur ea Iniullitia qux oppofitorum vitiorum cft pars prxcipua: quorum alterum proprij. alterum alieni amons extef- fum inducet. Simili ratione exercens Difcretionem ac Modeftiam.exeopiudens apparebit quoniam proprium bonum non exquiret , dum confpicit cum , a quo exi- gitur,teneri ad maioris mali expulfionem. Quod fi pro prium etiam malum repellendum cft , tam proprium quim alterius perpendet malum , & id quod maius eft prius repellendum decernet, idemque .n bonis pcofe- qucndis obferuabit. Quapropter Difcrcti ac Modefti Iciplos eoufque abadlionc cohibent, donec hxc illis vtcunquc conftent. Oppofitx vero imprudeutix vel in propriis vel in alienis penfandis deficiunt, vel etiam !>aruificieda dccernuc, animumque vel omnino lufpen um vel nimium celerem reddunt. Quod autem ad Fortitudinis ac T cmperantix pattes attinet, his proprium videtur e(fc,dum aliis parcendum non cft.ob illorum potius quam ob propria incommoda cocnpa.t duin aliis parcedum eft,ob illorum potius quam ob propria commoda Ixtari. At horum vnurn- qu odo u e ex intuitu illius ligni, i quo imperfediores atfedrtis omnes modetados diximus, certius definiri po- terit,pr^fertim fiMagnanimitatis, Aquanimitatis, Inge- nuitatis » Fidei ac luftitix tum diftributiux tum cmm- datiux rationes fimul attendantur. Has omnes virtutes prxftantiores artendendas dici - mus. quanuis enim decentilsima virtutum ratiocxlola optima virtute fufficientcr fumatur , mentis tatnen notlrx infirmitas non parum adiumcftticonfequitur, fi hxc attendantur etiam ct bono mediarum virtutum, quod optimx virtutis bono confcntire iam nouimus: n-m inuifibilium etiam profpedu dum lignum , cx quo extera funt dirigenda, longius ab oculo diftat.plura in- terp, nuntur , qux ad illud ccdlc duigunt , ficque oculi i nfi' ii itatiftit curritur. Vacet autem id omne indecens efie quod Fidei, Inge- nuitati , Iuftitifque aliquo padlo aduerlatur,ac virtutis adtus vtcunque perturbat. Ipfa vero Difcrctio ac Modeftia defideran folet etiam invlu «uftitix. nam ab illis oriri videtur omnis ratio xquitatis, qux totius luftitix ornamentum ac confum- matioicdtc appellatur. Qua nuis autem Indifcretionis ac Immodcltix habitus non parum ditfcrit ab iniullitia diftr ibutiua , commutatiua , ac emendatura , dc quibus iam didtum cft: illis tamen funt qu^mmaximi proximi. Idem oppolitis vitiis eueme, idcoquc tranfitus cx Indi Contemplatio V. Pars I. E 29+ feretione ad Iniuftitiam eft valde facilis. Ipfa etiam In- difcrctio fxpilh repetita manifcftam Iniuftitiam conti- - met. nam dum (iipcriores vlrra decentiam ab inferiori- bus debita exigunt, licet ob tiibucntium timorem fcil verecundiam ca voluntarie tribui videantur, apparet ramen ipfos,tribuerlccs interne angi, acreipfa inuolun- rarie pati feu expoliari. Quamobrem tandem ad id dc- ducuncur ,vt pofthac fe huiufmodi pra (lituros nrgene aperti. His aure perceptis , nili ab exadionc defiftaiur, Iniullitia fciplam manifefte proditJdem etiam, liet* di- uerfi ratione , cx Relaxatione euenirc folet : inferioi es enim dum animaducnunt debita no exigi ,fed relaxari, fxpe ad id deducuntur infanix, vt rogati debita prxfta- re nolint, iamque aperte difsideant. Dc Affati ':tate,Fa/mhantdte. Ventate» Comitate, ani - mi Moderatione» Humilitate , Mattfuctmitiic,A * micabtluate. -JT?? Y m a n « caritatis contradiones aeexren- ^ tf lioncs,Fides,luftitia, Difcrctio, ac Modeftia, quas ludlenus explicauimiis , exercetur circa hominum attubi crtos homines rcfpitientcs, quatenus feu Narurx legibus feu padltomb. fubiiciutun Prxter has illae moru virtutes admictendx ctunr qux moderantur exteros hominum -dtus>quibuque efien- ti aluer conucnit certos quidem homines ac aliqua ra- tione determinatos inruoi.lcd omnino libere. Hx duo- rum funt ordinum , uamht etiam adlus +d totidem or- dines deduci videntur.qutdam nempe homini, in quem exercentur, ex propria vi nullum commodum allerunt, fcdamicitix indicia tantummodo continent idcoquc Officia fimpliciora appellari pollet r.qmda vero benefi- cium agentis animum cxga recipientem vel adu exer- cent, vet manifefte teftacum reddunt. Officia limplicio- ra d tplicctn adtum continent, exhibentis fcilicct &* re- cipientisfcu appetentis, quanuis enim exhibens fxpe etiain fimul recipiat , horum tamen vttuinque propriis habitibus videtur fubiici. Ex his omnibus oriri videtur quatuor morum virtu- tes, qux huinanttn focictatf inducunt ac funim£ foucnt, j quxqtic certa feriefibi inuicem affociantur .videlicet ‘ affabilitas, familiaritas, vetitas, & comitas; necnonalix quatuor, qux eandem focictatcm confirmant ac tutifsi- mam reddunt, animi fcilicct moderatio, humilitas, ma- fuctudo, & amicabiluas. Atljbilitas verlatut cuca pri- mos hominum congrclfus. Familiaritas, qnq cogrcfTuum frequentationem lupponu, notorum aftoctaiionesac conluctudincs regit, veritas familiaribus Termonibus prxeft.illifqueprpcipuc, qux circa familiaria verfantur. Comitas eos termones rcipicit quibus audientifi animi exhilarari lcu comitari iolcnt.Aniini moderatio dece- tiuin officiorum exhibitionem, iplumquc prxeipue ho- norem moderate diligit nmdciatcquc rcfpicit. Humili- tas vero piopte exhibet. Manfuctudo hoium officiorum dcfcdu facile condonat. Amicabilitas Ijutur cx aliord bonis ac ex oppolitis contrtftatur. Fiat tini omnium vittutum ratio fqmenda cllexprf- ftancioribus morum virtutibus: illiru fiquidem vnaqux- que tunc rede exercetur, cum non aducnatur humanx caritati , magnanimitati , feu xoosmmitati, caritatis contradtombus ac extefionibus,hdei,iuftitip,ac difcre- tioni, (ed fauce potius. Ad idem faciunt Njturpdue- diones, quibus vnufquifque admonetur, quid p.it enti- bus filiis, fratribus ac fororibus prpftandum fit. Itaque exdem morum virtutes tacilc tctincruur , dum incon- grcfsibus ac iu familiari vlu iuniorct venerantur lenio- res tanquam paties , luiuorcs habentur i femoribus tanqnam filq, & xqu. lts ab fq .alibus tanquam fir aties feu lotores. exdem quuquc animi difpofitiuncs manife- fte colliguntur ex Icrmonibui tam domefticis quam a- Im, qui icucontrillari lcu rxhilaiare lutent ,nccnoncx communium officiorum piolccurionc ac condonatio- ne, ptctipucquccx vana amicorum ac extraneorum n.ij. Diq 295 fortuna, nam talia vt emeentur fcu a fenibus feu a ju- nioribus,& fcu fenesfcu iuucncsrefpiciunt>eum vlum expofeunt qui ftngulorcm xtatem decet. Scicndu tamen cA.tunc tantummodo folius aetatis ra- tionem habendam cfle.cdm extera omnia pnia funt.cf teris veroinxqualibusexiAentibusdiferimen fumendu erit ex moralium virtutum habitibus» & ex his aux hos habitus confequunturiidqueea ratione vt lingula atten dantur ex ipfarum virtutum dignitate. Itaque, quicun que Pietati ac Sapientix parum incubuere , neque e- tiam preciarum aliquod caritatis humanf fpecimen ex- hibuere,dum incidunt in virum, fcu pictate.feu fapien- tia , fcu caritate infignem , eum tanquam patrem vene- rari debent , fortade etiam tanquam beneficum, nam qui omnibus profunt lingulis profunt' In his vero dijudicandis communis hominum fente- tia attedenda erit, ac prxeipue commune tc Aimonium. cum enim qui in Sacerdotio eA conft fiutus pium etiam exiltimarc debemus: Sequi exteris docendis prxponl- tur, tanquam fapiens veneratione eA dignus. Vniuerf.Inft.adhom perf. De l' itus,%rrtutib>u nuper enarratis oppofuts. jFr AiitiTATi opponitur ex excelTu vi- fttium quo homines Nimi; appellari folent ,ex r defedtu RuAicitas. Familiaritati aduerfatur exexcclfu nimia Familiaritas, ex dcfcdu Inlocubilitas. Veritatem, quantum ad propria, dcAruit ex cxceflu la &jntia,cx dcfcdu fui dcpreflio, quantum ad aliena ,li in prxfcntia Hat,cx cxcclTu rcfpedu bonorum Adulatio,cx dcfcdu Comprellio , refpedu malorum ex cxcclTu Ni mia lm properatio , cx dcfcdu Nimia prxtcrino : li liat in abfentia, refpedu bonorum ex excclfu Extollen- tia,^ dcfcdu Alieni boni deprefHo, refpedu maloium ex cxcclTu Maledicentia , ex dcfcdu Violenta defcnfio. Comitati refpedu obledantium ex excelTu repu gnat Scurrilitas, qux indecore exhilarat, ex dcfcdu inlipiditas : refpedu contriflantium ex exccllu Mot oli- tas , qux immoderate contri Aac, ex defed u Prxter itio, qux nimium contriflatioocm vitat. Animi moderationem corrumpit ex excelTu Elatio, qux indebita officia ac honores exqti irlt, ea defcdu Ab icdio.qux debita non recipir.fcu refugit. Humilitarem repellut ex cxcclTu Vilitas, qur indebi- ta officio ac honores prxbct : cx dcfcdu Supctbia, qux debita ofHcia denegat. Manfuetudtni opponuntur ex excelTu Iracundia, qua homines exardefcunt,cdm ea qux indecenter expetunr, vel nullo modo conceduntur , vel non, prout expetunt, fimulque v indidam appetunt & exercent : ex dciedu Stoliditas , qua homines illatas iniurias non percipiunt neque perpendunt. Amicabihtaccm oppugnant inuidia Sclnfeufatio.ln- uidix liquidem proprium efl , contrifiari ex alienis bo- nis,qux ipfa exoptat & non obtinet, licet oriantur ex lu ftitia, feu certe nullam contineant iniuAiriam:&: ex a lienis malis lxtari,lnfenfatio vero fenfum tunc etiam o mnino compr<mir,cum ca qux libi negantur indigni a- liis conceduntur indigne. De his,tx quibus virtutum moderamen e it colligendum. i I quis autem virtutes, qu$ moderationem ani- £miac humilitatem retinent, redt- perpendat, facile animaduertet Manfuctudincm Sc Ami- cabilitatem nihil aliud efle, quam illarum ex- tenliones ac vfuiQuapropter.fi ea acuratius animaduer tantur qux pertinent ad animi moderationem ac humi- litatem , facile occurrent quxeunque fcu manfuctudini feuamicabilitati fauerepolTunt. 296 Ea verfe, qux animi moderationem ac humilitatem tutantur , duo videntur elfe , meritum feilicet illius qui honores.dignitates.atquc obfcquia refpicit , Sc volun- taria tribuentium exhibitio. Quicunque igitur exoptat dignitates fcu vitra debitum voluntarii, feu pro debito inuolunrarie, fcu vitra debitum & inuoluntaiic , hic manifcAc excedit : aduerfatur enim bono humanxea* riratiSjVcl quia indebita expetit, vel quia indebite , Vel quia in vtroque peccat. Idem non dillimili ratione Ma- gnanimitatem 8 c Aquanimiratem deflruit, Ingcnuita* tem,Fidem,Iuftitiam>Difcrctioncm , ac ModcAiam op- pugnat,fimulque Affabilitatis , Familiaritatis , Veritatis, ac Comitatis rationes perturbat.Illc vero qui libi debi- ta ac volutaric exhibita refugit,ob defedura aduerfatur bonis eifdem, primo quidem priuatiuc potuls quam po fitiuciconlcqucntcr vero ctiu pofitiuc:quicunquccniin dignitates libi cx meritis oblatas refugit, hic eas non merentibus ra laxare videtur. Atiimaducttendum tamen cll eu qui dignitates fibidebitas aevoluutarie exhibitas ideo rccufat, quoniam maiori alicui bono fit incumbcn- ! dum, vere iniuriofum non cfTc fcu libi ipfi , fcu dignita- tem offerentibus , feu hominum vniuerlitati , fed hunc futnma in veneratione habendum clTe, vr pixAanciori* j bus virtutibus obtemperantem ac incumbentem. | Illi verb qui honores etiam cx meritis debitos pro- ftquQtur vel obfequiis.vcl elargitiontbus.i virtutis tra- mite longe diAant,fed longius admodum ab eodeaber- ranr,qui has obeaufas honorant, atque eo magis, li in- dignis dignitates tribuant,fcu obfcquia prxbeant. Quxftioni vero, quam aliquis nioucre polTct ,qua feilicet ratione vniufcuiufq; merita fint fpcdanda,rcdc (ni fallimur)ljri(faciemus,eadcm icpetcntes qux ad vir rutum limites conflitucndos conducunt. nam qui humx nx caritati vehementius Audet, aique etiam Magnani- mieate,£quaaimiute4ugenuuate,Fide,IuAitia,Dtfcre tionc.ac ModcAia,nccnon ipfa animi moderatione, cx- tcrifquc morum virtutibus clarius illuAratur ; hic verd honore, dignitatibus atque obfcquiis dignus cenfendus eA, magis autem ac minus , pro v:rtutum,quibus prxei- 1 pue incumbit , feu ordine fcu gradu digniori. Ex his quxdida funt circa animi moderationem ac humilita- tem,tute colligere licet,Manfuetudincm tunc conAicui dum ira nunquam relaxatur ob honores atque obfcquia non prxAita : iam enim conAitutumeft ,hxc rede ad- mittenda feu etiam exoptanda effe, quatenus libere ex- hibentur & nihil violcti continent : dum autem aliqua ratione extorquentur , lemper vitiole appeti Nulla igi- tur adeAirafcendi ratio, du ea non exhibentur qux vnuf quitque libere exhibere debet, Tales etiam indignatio- nes ex eo reprchenlibilcs conuincuntur , quoniam hu- manx caritatis bonum expellunt, fimulquc aduerfantur Magnanimitati, Aquanimitaci» Ingenuitati .lui.itlx, Difcretioni ac ModeAix, At non tantrtm irafeendum non eA,dum honores & obfcquia nobis fubtrahuntur.fed neque dum paruipen- dimurac dcfpicimur.nifi id obMagiAratum, quem for- te iuAinemus ,vcl alia ratione communi bono officiar fimulque iniuAitix contineat vim. Tunc autem ideo contemptui ferendi non funt, quoniam ( vt ex iam con- Aitutis patet)murux caritatis bonum perturbat , fimul- quc continent quodam vile indifcrctum,arque iniuAG. redi raracn irafcimur.dumTcu vis aperta infertur , fco aliquid fraudulenter adimitur : horum enim vnum- quodque non tantikm participale , fcd commune etiam perturbat bonum » manifeAamque arrogantiam as in- iuAitiam continet- Sed huic cxcandcfcentixafempr modus adhibendus eA. na Manfuetudinis virrus*mitiora femoer experiri iuber.omninoquccaucndum prpcipir, ne, dum noAris medemur, communiora detrimentum leu perturbationem aliquam patiantur. v Quanuis autem hxc ad vnumquemque pertineant, vereque extendenda Cnt ad exteros omnes.qui aliis de- uinciunturfeu exNatuix ,fcu exciuili lege, feu ex ap- probata confuetudine, patet tamen fjpc aliorum potius quam fui rationem, habendam clTciid namque cimmu- ni caritati fauct. Tunc 29/ Tunc autem ipfi etiam Manfueti quaminaximiex- candefccrc atque ad indignationem deduci dcbcc«cdm propria Ciuitas aut Help, hoftilitcr perturbator : nam quammaxime decet commune bonum vlquc ad fangui- nem tutati. Contemplatio V. Pars I. C«p»t XXllII. De rerfx Aeinu?.mone, ac de vera A mtansgradiinu. Epabilita* ac Familiaritas, Veritatis [ ac Comitatis virtutibus vna cum mimi mo | derai ione, Mafuetudinc ac Amicabilitate ac- cedcntibus,Amicitiam patiunt. Hxc plurium graduQ cft.tuncqucplcnioreincolummationem admit- tere folet,du reda d£mu latio intercedit. Ipfa vero reda aemulatio ideo ad fummam amicitiam dirigit, quoniam dum ad virtutis decentem xmulationcm mtpclm.fimul fcipfarn in alio conftitutain xmulatur. Animx igitur eandem retiam xmulationcfimul ex- ercentes ac fuftwentcs , his fimilibus veheraentioribus 4C graufsimis motibus vndequaque exagitatx neccfla- tio calefiunt, liqucfcunt , ac admirabili quadam ratione libi inuicc conglutinantur.Quapropcer iam non duarfi, fcd vnius «nimx fcipfainintucnti*, atque in feiplacon- quiefeentis, fpccimcn continfc, cdm prtfertim hic fer- ucfcentis amoris calor ex luce carcrc non pofsit quj ve- hcmexuorfcaloTcmex Natur* ordine concomitatur, quxquc,dum vttiqucanimx huius mutux ac tu nmx di ledionis vimconlpicuam ac apertam reddit , vtriufque amorem vehementius exagitat. Vcrx tamen amicitix plurcs gradus dari tnauifcftuin cil > hAfque rede colligi pofic ex gradibus, quibus animi affedus magis ac minus Incendi ac remitti dixiir.us.Scd animaducrtcr.dum pr(- tcrca erit, fummam erga amicum intcnfioncra amoris fummam ciufdcm refpcdu illius qui diligit remifsione complcdi.dum enim amicoru alter amicum vehemen- tifiime ddigir, nullam in feipfofquatenus ad proptia at- tinet)amoris retinet vim.ltaquc vterque ex alieni amo- xis affcdu funime diligitur, fic a proprio amore penitus deilituitor. Et hic quidem intenfionisac remifsionis ?;radus pcrfcdifsimam amicitiam parit, qux quanto cft ario tantb diuinior ccnfenda cft , riifi prx (lancioribus niorii virtutibus aduerfetur. Huic amicitix illa erit pro- xima, in qua internus vniufcuiufque amici amor , licet non omnino emoriatur , fcd propriorum etiam fxpe*fit follicitus, attamen amici comoda ac bona femper pro- jptiis commodis ac bonis anteponit, idque ea ratione vt dum aliquid occurrit, quod ad amici cnmmoju ac bonu pertinet, omnem meditationem ,foIlicitudinc ac vires m id, etiam nt»n rogatus fed iponte, re i ici at. Tetius amicitix gradu» tunc conllituitur, cdm ami- ci bonum vehementer quidem cft cordi , vcr&meopa- dodefideratur , vt circa ea qux illi conducere pollent fxpius meditecur, propriaque negotia ob illius commo- dum libenter intermittantur , fcd bona iam adepta non /acileob id relaxentur. Quartus ac vicimus verz amicitix gradus tunc con- ftituitur.cum amicus ab amico rogatus, fcdulo quidem ac fideliter propofita meditatur, operamque luam illi impertitur , fed ob id neque vlluni intommodu feu da- num recipere intendit , neque interne vehementer an- gitur. Et hic quidem amicitix gradus li ideo erga Ungu- los rcmittJtur,quoniam ad plurcs extenditur, Catis lau- dabil * erit, nam communi bono non parum fuuet. Sin aut .m id accidat, vel ob amicitur infirmitatem , vel ob intenfiorem proprij boni follicitudtncm,rcprehenfibi lis quidem non erit, fcd parum laudabilis. Amici vero adus, .,uibus primo exquiritur agentis feu honor, feu lucrum, feu voluptas,vcram amicitia non patiunt: in his enim agens n6iecipientts,fcd pioprium intendit bonum, idque co minus, fi qui in amicorum re- bus agendis non amicum fcd fcipfos primo diligunt.fc- ipfos indecenter diligant. Vitia qux tam redx ^Emutationi quam Amicitix ad- uerfantur, propriis nominibus forulfc caterpatct came 29H redxxmnlationi opponi cvexceflli vitium illud quo nonnulli, dum in aliquo prxclarum quid intuetur.illiul inctffus ac voces imitari conantur t ex dcfcdu illud vi- tium, quo hominum nonnulli nullum alienum admiri- tur nec xmulantur. Amicitix virtus ex excclfu corrum- pitur, dum altero ab Amicitix debito fxpius ac aperti dcficiente^iltcr amicitix intentionem retinet atque ad • auget:fcu etiam dum amicus, vt amico gratificetur, ad- uerfatur diuinx legi ac optimx virtuti , nccnon aliis de quibus iam diftii cft. Ex dcfc&u, du feu abfq; vlia cauf» ai» amicitia receditur, feu laudabilis amicitia oblata Aul te rciicitur,fcu etiam(quod loge dete Habilius cft) dum aliquis ex Inimicitixadibus quammaxime deledatur. Rationes vero, quibus virtutes hx retinendx furit, ac vitia dec!inada(vt ex fuperioribus patct)cx optima vir- tute 8c cx aliis communior ibus deducendx funt. Reda tamen xmulatio, cx veritate ac comitate, tanqiiam ex proximioribus virtutibus prxeipue fpedanda cft- nam fcttrrf , feu valde moro fi, nccnon qui male audiunt * ac veritatis virtute carent, tertam xmulationem non enu- triunt, ctfi aliquid fortalfc boni operentur. Ipfa etiam virtus.qux fiimmx amicitix nomine decoratur, ddinie- da prxeipue crlt ex reda xmulatione, ex qua oritur: ni tali* amicitia rede non exercetur, ieu certe diutius non retinetur : nili aliquid vtrmquc adfic , quod mutuam ac laudabilem xmulattoncm foueat,& nifi vterque adde-. centcm xmulationcm fit pronus. De Beneficentia – H. P. Grice : « I rather speak of BENEVOLENTIA !” -- fartibus ac flectebas. V a n v 1 1 amicitix, illx^ue prxfertim qua funt ordinum prxltantiorum, his maxime in- cumbant qux amicis profunt, illarum tamen » habitus eas virtutes non pariunt , quibus ho- mines Benefici appellari folent. Illi enim qui his amici- tix vinculis deuindi funt , non duo homines fed vnicus hoinoccnfcrt poffunt. Itaque dum vnus alteri prodeft, libi ipfi vere prodelt. nam in amici .bono taquam in bo- no proprio conquicfcit. Prxtcrca homines talibus ami- citiis inter fe deuindi vt plurimdm (quales funt, & v- terque xqualitet quodam modo beneficia cofert ac re- cipit. Itaque neuter vere beneficuscenferi poceft. Ha- bitus igitur ex quibus homines benefici appelladi funt, Amicabilitati potius quam Amicitix videntur annedi. quanuis enim Amicabilitas ad plurcs fe extendat quam Beneficentia, & abfque vllo Bcncficcntix vfu proprios adus externe exerceat , vtputa dum vultu id verbis re- flatur internam If titiam qux ex aliorum commodis ori- tur , & internfi mariorem quem pro hominum aduerfis expetitur: pacet tamen homines, qui hac virtute deco- rantur,optime difpofitos cfle ad eos habitus quibus be- neficia prompte conferri folcr, quique ad pauciores ex- tendi confucuerunt ,ac vt plurimum expofeunt vfum illius affedus qui refpicit bona vtilia , a quo fimplex A- micabd iens omnino leiungitur. Ipfius autem Bcncficcntix illa virtus primum ger- men rede ccnfcri poteft, qua homines fuam operam Sc fua, prout vires fuppetunt, vnicuique pro vniufcuiuf- que dignitate ex animo offerre folent , quique etiam non rogati arripiunt libenter defeiuicndi gratificandi- que occationes. Huic adiiciuntur virtutes , quf firmiorem benefacic- divfum inducunt, & feu admonitione, feu dadrina,feu confilioad adum deducuntur. Eiufdem ordinis viden- tur clfc prompta rerum vtilium mutuatio, qux ted- pienti commodum, danti autem damnum non affert, eaelargitio ,quf cum partio dantis damno ad aliquod egcnoium hominum fuffragium exerceri folet , libera- litas , qua cum dantis damno inferuirur amicorum commodo atque honeftati , & magnificentia, qux cum dantis damno non paruo profequitur amicorum ho- norem potius ac dignitatem, quam commodum ac ho- ncftatcm. ft. ii). Digiti 299 Vniuerf Inft. ad hom.perf. 300 Et hz quidem pofteriores virtutes otiunrur ex dccc- ti extentione atfcdus qui Alftimatiu* * dcleiuit , ad cum qui Mcmotix aptatur , timutque ex huius ad illum cte- Ai flionc.bona eniin qu* mutuantur, quf pauperibus par- ci impertiuntur, qux^uc ex liberalitatis ac ni •yniticen- tizimpultibus difpcrtiuntur ac erogantur, (vt ex iam conflitutis patet) pertinet ad Memori* .ifTtdum. Priori virtuti opponuntur ,ex cxcclTu vitium quo nonnulli ea offerunt qu* non polfuntyfeu icipfa prpftarc nolunt.cx- cedunt etiam, qui nrquepcifonarum neque locorum ra tionem habent • ideoque, dum animum beneficum o Acntare cupiunt, ridiculi feu molelti redduntur. Ex de- fedu etiam peccant, qui nulla benefici animi teflandi follicitudine renentur. Exceditur in admonitionibus, doctrinis, ac confiliis, dum ab his exercemur qui ad- monendi .docendi ac regendi potius funt.&r erga eos qui lapientia, prudentia ac experientia excellunt , feu, licet his indigeant, hzc tamen mauifcfU- fpernunt. Ex- ceditur etiam nonnunquam ex importunitate tempo- ris, loci, occationis, ac perionarum przfentia.Dum ve- ro horum nullum obftat,ti nulla fit admonendi, docidi, ac confulcndi foIlicirudo,bcncfici anutii defedus refle colligi porerir. Virtutes, quibus mutuationes ac erogationes rede cxerccntur,corrumpuntur potius cx dcfcdu, qui homi- nes tenaces reddit, quam cxetcefTu. Exceditur ta me i, fi aliena mutuentur, feu propria habetibus fi elargitio fiat non indigentibus , atque cum indigentium ac tibi con- iundorum incommodo. Liberaliuti opponitur ex cx- cefTu Prodigalitas, ex dcfcdu Auaritia. Magnificentiam dcllruit cx excelfu bonorum vtilium Dilapidatio, ex dcfcdu Tenacitas. Sicuti autc omnis Bcncfuetia ex Amicabilirare ori tur,fimulq-, tum ab ea tua epteris virtutibus prf (tantio- ribus definienda cfl: ita illius partes pofteriores a prio- ribus moderamen accipient, tunc fiquidem Magnificeit tia tede exercetur, cilm libcral. tatis vfum non delibuit. Libcialiias tuc retinetur, cum pauperfi erogationes feu debitz mutuationes non repelluntur. In hts etiam ex- ercendis pollicirationu memoria retineda el1,ac fingu la confulio age.id.,: nam prius promifTa przftanda fune. poitmod im vero libere pro viribus erogandum. Oriunrur autem poltcriotcs Bcncficcntu partes a prioribus, nam qui cx animo propriam offert operam, fi vires ac facultas adfit, fin_.ul"S libcicr admonet, doccr, ac conful r.ncque vr ilibus parcit, v t omnibus.proue co- uenir, beneficus fit. Quemadmodum autem Bcncficentix vfuscerta mo deramina exquirit, ita beneficiorum receptio , fi vitio carere debet, certis legibus dcuincitur. H* vero facile colligi poliunt , his animaduerfisqux ad Bcneficenrif virtute pertincnt.raro enim aliquis Be- neficentiam exercet, dum recipiens vitiofe recipit. Illud carnem ex Naturz ac virtutum omnium vi in recipiente Priori ex cxccffu opponitur Tnfatiabiliras.ev dcfcdu bonorum vtilium negledus. Pofleriori aduerfatur cx excelfu Eifufio, ex defrdu Anguff ia. Ipfavero bonorum vtilium folllfitudoeatenitt for- tafie tede extendenda erit, quatenus iam accepta fuffi. ciunr.tum ad Iiberalitatcm exci cedam, tum ad aliquod proflatu magnificum przfian 'um. c«im enim ingenuus animus i liberaliratis vfu dt-fificrc libenter nonpofsir, neque abfquc rubore , dum occ.fio offertur , i Magnifi- centia recedar , ciufdcm etiam animi erit hucufquc re- rum vtilium cura teneri. Idctaml animus animaduertet bona vtilia efle pro- prer aliud bona, dx eo fcilicctquod humanis neceuita- nbus fubfidia afferant: idcAque hanc fbllicitudinem in- tendere potius maloium fugam , qulm adeptionem eo- rum qu* verd funi bona. Frugalitas itidem tunc reti- nebitur, cum in domeffico viduid intenditur quod liberalitati conucnit, neque magnifici animi femina repelluntur. Virtus veri» qua Phatafi*afrrdus(quipoftrcmusra- rtonis vim recipu)in le decorandus eft.erit illa qux de- fidiam omnem abominatur firnulque externam coirda- tionem refugit, fcd rationis ac ptxtiantiorum virtutum legibus fele quimltbentifsimcfubiicit. Virtutes autem qu* perlinent ad eundem affedlura quatentis alfoctantur affcdliblis.fcnfuscommunis^cfuG exteriorum, jc impctlVdlilsimi fcnlus, tres videtur ciTe. Puma ptopt ) cotpotis fortitudinem St agilitatem ini tend t.eadcmque pet mutus ac corporis vius profequi- tur. Secunda etufdem proprij cotpotis fanitatem inqui- rit, cibolqueac lomnum.neenon vellimenta & domos cxluliiis Unitatis frujtu metitut. Tertia ycottcos aflu. vel omnino cohibet, vel illis ad legitimam tantum filio- rum procreationem conlcntit. Virtuti, qu* defidiam abominatur Se coardhtionem indecentem .etugic.ex excelhi illud vitium aduerfatur quod licent t* nomine prolem Met: ex defectu Accdia. Illi.qu* corporis fanitatem per cotpotis motum e quitli.opponitii. ex exceiru Nimia cotpotis defatigatio ex dcfcdu Socordia. ® * quammaxime dcfideratur,vt fcilicct gratum fc erga bc “ e 1‘* - • ■ *“ xftl neficum exhibeat, id dum rc£t$ przftatur, oritur Gra- titudinis virtus, qu* Fidei vinculum xmuljri videtur: corrumpitur tamen non tatikm ob defectum, fcd etiam ob exic(Tum,fi ptzflamiotibus virtutibus adaerfetur. De decenti bonorum vtilium follicuudine.de frugalitate de dejuita abominatione: de cura agtluatu ac f aut tatvxx moture abis.de contui entia a veneret j ,a de oppofuu ratus. [1‘TVTii , quibus Memori* affedus in fc * atque abfolutc pcrficirui.funtduz.dccfs fci j licet rerum vtilium follicitudo ad propriam, 1 ad Tuorum, atque ad amicorum(prout vniul- cuiufque (latui conuenit(commoditatcm ac honedatf. Et f‘Uga|iras,qu*cifdcm bonis ad coidcm vfus liberi ac modcltc v cicur. Illam , qu* fanitatem inte'dem cibos ac reliqua mo- deratur,dclliuit «excelfu Gula St qu* Gulf adherent: ex dcfcdu Inedia. Illi demum quf venetos aftus cohibet, opponitur» ccfiii Luxui ia:cxdcfrflii Debiti i coniupe ieira/>i.. excellii l.uxu.ia:eidefeau Debiti i coiiium t'e , radio" Illa veto virtus qu; defidiam abominaturae rationis impulfibuv prompte paret, tunc maaimc viget ciim rei limiliatis premit angudu. ingenui quippe animi eRo-- mnes labores libenter fulhnert , indullriique ardenter incumbere, vt aliquando libi ac fuit neccllana abun- dent At longe 'llullrnis fplenJet.cum ncccITanao abundat tunc fiquidenon necefsitatcfcd volunr-re ad bona longe prxflantiora imotlli. ercetui , atque ad bona longe prxfianrtora impellit. Vittos, qup corpus per multiplices motus anile ac fir- mum icddil,nccnon illa quf cibisAefiimctis, domibus, ac lomnu moderati; vtens , fanitatf ac vitam tuetur, cl bona ptoli quuntur qu* Natur* potilis quam indullri* ccnlenpollent.eatcnus enim profequemi piofunt, qua- tenus mimllrant adeptioni ,ac inciemeto bonoiupt*. Itani lotum , qu*artc atque mduflria parati tutatique polfuilt. Eadem etia ex ea parte, qua nonfuntpofita, |„ poteftacc hominis rationi obtemperantis mala potitis erunt exift ima da quain bonameque enim aliter (enrirc Mixqui fingullrfipii fit fur. nar tifsimc d.tigit, eilmpralcmro compertum l„,„„ ,„m ipfius bonitatem de hominis bono folhcua ellc , 8c .oft huius VI, f cutium longe ptxllantiota tede merentibus elargiturum. I ertia vero eiufdf ordinis virtus, qu* venereos a diu* vel omninocohlbet , vel ad legitimam tantum «liotuns procreationem exercet , conflituitur «cctto modera- ninecx ea parte taiummodo qua generationi filiorum alTentilur.talilqimoderatioex iplo pricipnc «ne defi- gnada crit.cxca patte vero, qua tales adt’ omnmo cohi, bctjaudatui « abominatione illius voluptati. q„*o- uin.no brutalia efi.ic « coptefsionc ili,- appetitus qui (filiotum t % 1 30t Contemplatio V. Pars 1. 302 filiorum generatione excepta, malum tantummodo o per jrur.ideoquc non ex certo moderamine , fed omni no comprimendus cft. De feptem vinis capit.thbtu , ac de exterorum vinorum ab etfdem ortu. i V x ha&enus difta fuere continent omniG » moralium virtutum differentias ac fpccies,fi- | mulquc dcmonftrit quanam ratione illarum I vnaquxque ab Optima virtute & ab humana carirate oriatur ac effluar. Obiiciut etia vitia omnia qu j virtutu vnicuiq» fcu ob cxcefsu/eu ob defediu opponu tur. fetf ea ratione vt quantum ad illoru ortus fcu efflu- xus,doceant tantummodo vitia omnia pendere ab im- perfectioribus animi affcCtibus rationis moderamine ddlitutis.Nunc igitur ea explicanda erunt, quz plenius docere poliunt hosvitiorum effluxus, totamque illorum ferietn ac confttpationetn : conducunt enim non parum ad habituum moralium do£lrinam. Sciendum itaque eff, vitiorum omnium exordia ad ternarium 8c ad reptenarium numerum, rede deduci poflemam fi arrendacur numerus affeduum, quibus hxc vitia aferibenda fune, tria tantummodo crunc.nouimus enifn totidem cffeaffcdus inferiores , quorum folutio vitia omnia inducir.Sin autem ea attendantur, quz ab eifdcra affedibus primo expetuntur, erunt feptem : id fiquidem quod ab Alftimatiu* affcltu primo appetitur, triplicem vim tnanifefle continet : idcmqi illi cucnit»ad quod Phantafiar appetitus eft pronus. Horfi igitur affe- dufi vnufquifque ad tria vicia capitalia impellit. Addi- to ergo capitali vitio quod Memoriae ^ffcdum dchonc- ftat,feptenarius numerus ronftituetur. Ideo autem ca- pitalia vitia colliguntur exhis quz hi affc&us imperfe- diores primo appetunt, quoniam inordinata diledio, quz corrumpit omnium agendorum principium, ac vi- tiorum omnium cfl ftipes , dum ad eorundem vitiorum confummationcm impellit, cancceffario intucrur qu* vltimi Finis partas exercent , cuiufmodi fune quz affe- duum vis omnino foluta primo intendit & appetit. Si cuti igitur ex finis confiirutionc pendent ac modum re- cipiunt omnia quz ad Finem pertinent, ita cx inordina- ta profecutioue ipfius finis oriuntur illa viria ex quibus pendent cztcra vitia , quz inhoncftz Finis profccutioni defcruiunt.ob idque Capitalia appellata lunt. Id, quod primo optatur ab /Efliinattux affedu, fi fin- gularitcr concipiatur,panet vitium Superbiz , fcu Am- bitionis communiter accepix. Talisenim affctbo om- nino iblutaomUibus hominibus ac in omnibus przcffe ac prcfecri appctir.Sin autem triplex illius vis diffmgua tur,cx priori parte homines , in quibus hxc affedioeft vehementior.appetent coli ab omnibus , ex quo oritur contradior Superbia fcu Ambitio. Ex fecunda exoptant timeri ab omnibus, ex quo oritur Iracundia. Ex tertia cupiunt fingulariter & bonis frui & malis carere , ex quo oritur lnuidia. Memoria: appetitus, licet pturima profequatur, illius tamen vltimus Finis ex bonorum vtilium copia deduci videtur , ex cuius appetitu oritur Auaritia,communio- ri quadam ratione accepta. id quod Phantafix appetitus exquirit , fingulariter acC ptum.Licentiz communis vitium parit: nam in a gettdifeu non agendi licentia conquiefcir. quod fi at- tendatur triplex Licenti* vfus fcu vis, tria illius vitia reddentur confpicua , Gulz fcilicet, quz Licentiam ex- ercet circa cibos ac po:us:Luxurix ,quz debacchatur circa ». oluptates vencreas.Sf Accdiz , quz ex ea licen. tia oritur, quz nihil agere intendit , & omnem omiflio- nem inducit. Qjjanuis autem eadem agendi licentia verfeturnon tantum circa cibos ac potus , venereafquc voluptates, Gulam tamen ac Luxuriam, quz perpetrationis lunt vi- ti tantummodo fouerc videtunnam alia vd ex propria natura funt talia, ’vt capitale virium non fuflineant , Vt- puta conftru&io ac compofirio , nccnon corpori» mo- tus, vel pertinent ad appetitus Memori* fcu ifcflmutiuf qui cx proprio Fine dehoncAantur.Eucnir autem admi- rabile quoddam circa fex vitia capitalia, qu* perpetra- tionem inducunt , vt fcilicct co firmius inuiccm copu- lentur,quo magis intenduntur. Itaque quanuis lemtf- fior Superbia Iracundiam, lnuidia Auarititi«m,Gulam, atque Luxuriam comprimere folcat, idemque videatur conuenire exterorum vnicuique rclpcftu aliorum «ni- hilominus horum aliquo adfummam intentionem de- dudto, extera illiconfequcnter aifocianrui atque ardif- fime dcuinciuntur:fumma fiquidem Superbia fumtnain Iracundiam, fummam Inuidiam,fumm& ^uatitiam , for- talTcctiam Gulam, atque Luxuriam, vnicum fumma Li- centia exercet. Eadem ratione aliquorum vnumquodqi propriz malitic culmen attingens, dum reliquis canqua fatellitibusfcu foclis vti intendit , eadem conlcquentcf ad fummum perducit. cx quo ipfum vitium, quod in pef fima umnmbquc detcflabili tyrannide conftitui com- pertum eft.vndcquaquc inflaturae turget. Sicuti aurem perpetrantium vitiorum intentio ani- mum procliuem reddit ad quodeunque fcelus perpe- trandum, tyrannidem pcftimam exercendam, ita fummi intenfa Accdia animum ad mala omnia ferenda, atque ad ipfam tyrannidem fuAincndam difponit. namficuti' fumma Accdia plures ad fummam licentiam prouocab ita aliquorum fumme intenfa licctia plures ad Accdiam impellit. Hzc igitur vitia, licet in eodem reperirinoii polfint,vere tamen fcipfa amplexantur.homincfque pei ducunt ad coniugium quoddam fumme dcteflabile a- bominabileque, cuius fruGus ac foecunditas coftituitur >n confu-nmata bonorum omnium auulfioneac com- prcffionc.Hxc vero ideo euenirc folent , quoniam capi- talium vitiorum vnicuique commune eff , clariora ra- tionis lumina necnon cogitandi vim , tanquam fibi ma- xime aduerfantia maximeque fofpcfta oppugnare. Hanc autem oppugn- tionem (prout vmufcuiufque natur* conticuit ) tribus prxcipuis rationibus exercere confueuerunt.Primb enim, dum propriis intendunt bo- nis,ipfam cogitandi virtutem ab ahlolutorum p;*ftan- tiorumque bonorum intuitu diuettunt. Secundi», ean- dem intentilliinam reddunt ad ea perfcrut .nda qu* faoent adeptioni apparentium bonoium ac perperam exoptatorum. Tertio, ipfam indies magis ac magis obtundunt infirmantque. Et primum quidem ab vno- quoque capitalium vitiorum xqualitcr pendere vide- tur. nam illorum vnumquodque animam iamex inde- centi Finis confhtutione brutalem effedum impellit ad illorum omnium ncgle GG ac obliuionem , qu* perrinec ad pietatem, ad dcuotionem,ad philofophiain ad ac co- munem caritatem, ipfius videlicet diuinz legis, nccnon Naturz,fociecatis,atque debitorum omnium. Huic autem obliuioni.negleGuiquc, cx quibus con- futuitur primum ac fumme dcteflabile confequentix vi tium, duo deteflabiliora adiungi folcnr,intcrnx videli- cet confcienti* excitas ac filent lum, necnon follicitudo ailiduaque mcdiratio iliorum quz aliqua ratione diri- gere poliunt ad Finem perperam conflitutum. Et hxc quidem prxeipue aferibenda erunt fex capita- libus vitiis , quz ex perpetratione delinquunt , licet non vnicuique zqualiter nam horum vnumquodque, dum propria bona profequitur , ad media etiam, quibus hu- lufmodi bona attingi poffint, inquirenda ac profequen- da impellit. Accdia vero ita a bonis diuertir.vt nulla ratione vi- deatur impellere fed diuerrere tantum a fingulis tu bo- nis,tum malis, quz ex perpetratione procedunt, hoc fi- quidem vitium, licet vere vnicum fit, plurium tamen vi- tiorum fuftinet vices, dum enim plene confumrr.atuirt cft , omnes cognofcendi, appetendi, ac excqucnda vire* obtundit. Summa autem huius viti; malitia exeo ma- nifefla cfl , quoniam prima illius exordia contra prxfla- tiores virtutes exercentur, nam primo ab harum vfu di- uertit . Anima igitur iam legum omnium obliuifiofe, ptopriz^ue confcienti* reprehenfionibus dclhtuta,cx n. ni;. 303 inhoncftx huiui fotlicicudinis vi fecundx oppugnatio ni aditui apertos prxbet. nam quatenus alia ratione perperam exoptatis frui non datur , anima fic affetta fa- cile ad id deducitur, vt decernat eligenda amplexan- daque cifc fcu violenta , qux ab ALftinmiuz atfcdtu vi- dentur fuggeri , fcu fraudulenta , qux Mcrootix appe- titus obiicit , feu indigna , qux i Phantafix affedu folcnt fubminiftrari : fcu etiam , dum horum nullum fciunftim fufricit , omnium copulationem, ipfamqu malignitatem feu tyrannicam difpofitionem libere ex- ercendam clfc.Tunc aduibusfvt aiunt)patcntibus tnr- matim vitia egrediuntur ; quatenus enim eliguntur violenta.qux Superbix atque hx videntur quammaxi- mc confona , effluunt ea confequcntix vitia qux exer- cere folent limos intuitus, minas, iniums.percuffioncs, vulnera.occifioncs.rapmas, atque hominum rerumque cxtirpationes,fimulqucirx prxeipitatio , irx perfeue- rantia , ipfaque feritas ac inhumanitas. Dum eliguntur fraudulenta, qux fuggeruntur vt plu- rimumablnuidia, atque ab Auaritia, quandoque etiam ab ipfa Superbia, prxbcntut adirus hvpocrifi , inobcdic- tixeumobediemix fimuUtionc, adulationibus , fallis amicitiis, mendaciis, deceptionibus, furtis, facrilegiis, cxtcrifquc huiulmodi roonftris. Du eliguntur indigna, ad, qux impellunt vt plurimum Gula ac Luxuria , firpi etiam Auaritia & Supr.bta, (huic enim proprium efl etiam per propria mala propria bona prolcqui ica con* fequunrur vitia, qux inducere accxcrccrc folcnt vili- talem, fotditiem, dchoncftationcs ac inuerccundiam omnem. Dum eliguntur maligna , quibus prxeipue vruntur Superbia atque lnuidia , profiliunt dctradliones,mur- murationes,peruerforurh nominum tutclf,perU>narum inhoncftx acceptiones, iniulla indicia, calumuix , iniu- ftx accufationes , iniuftxinhoncftxquevexationes,fal- fxtcft i/icat iones, falfa luramcn» , proditori* defenfio» nes , viduarum.pupillorum atque peregrinorum prodi- torix turclx.apertx proditiones in his qux pertinent ta ad facultates,honcftatera,ac dignitatem , quam ad vita, & libertatem. Hxc autem ficut caritatem in inhumani- ratem conucrtunt , atque etiam ad Patrix proditionem peffimamque tyrannidem deducunt, ita impellunt ad incantationes ac veneficia, qux Dcuotionem perucrtGt: demumque ad d jmonuin cultum, qui propriori quadam ratione aduerfarur Pietati. Exiflimandum taoicn eft, homines abfque prauurum fpiriiuum impulfu ad huiuf- modi monftra non dcuenirc. Tertia vitiorum viatoria, qua mens 8f cogitatio iam a propriis bonis deflexe Sc a j mila conuerfx obtundun cur acdeprimuntur.quamuis vnicuiquc vitiorum rclU aferibi poilit ,Itx tamen, Gulx.Luxurix atque Acedtx decentius accepta fertur. Ita cmm fansuinem fpiricufqi vehementer accedens, cofdcmque violenter ac inordi- nati impellens , difeuirendi viro quam cinllimc per uertir.] Gula & Luxuria, dum cofdem tpiritus ad inferiora retrahunt detincnrquc.dcnfiorcs reddunt, fim^lque co- § itandi virtuti Ineptiffimc obtemperant. Acedi^ aurem um nihil teneat, mhilquc molitur, fed inertix tan- tummodo /ludet , ipfam cogitandi vim rubigine vnde quaque obunluit pcnitulque dcuincic-Cogitandi igitur ▼irtute ad id infirmitatis dedudla , ea confcquaiur vitia nccc/fr efl ex quibus oriri folcnt confiliorum prxeipita- tio , iudiciorum temeritas, m deliberando incon/lan- tia,in exequendis nulla attemio , nulla cautio , nulla a- nimaducrfio.incapacitas , obliuiofitas, mentis vagatio, plena infcitia,ftupiditas,rufticitas,flu«uatio,ncgligcn. tii,imper!euetantia, impaticntia,tnobfcruanua,wrcue- rentia.Sr fimilu At filentio demandandum non eft ex eifdem fontibus oriri alia confequcntix vicia qux cunc infurgunt , cum Vitia vel perperam optata adipifcuntur, vel ab illorum adeptione repelluncur.Talia videntur e/Te illa vitia ex quibus effluunt Vana gloriano,vana exulcatio , prxfmn- pno,ia£lantij,infolen:ia,muhiloquia,turpiloquia,rifus immodctJti,(cuccilitaS|Obl'ccnitas,noua quxdam vili Vniuerf Inft.adhom.perf. 3o+ tas irxquc vacuitas, prodigalitas , vtiliiimque bonorum eifufio. Accedunt etiam fumme fcu excedens feu deficiens follicitudo ptoprij corporis , vefi/mentorum, ciborum, dotnotuin, ac externorum omnium: decet fiquidem, eifufo a capitalibus vitiis omnium vitiorum viru, vta- nima illis imbuta, viri) vitia omnia compledleot is de- formitatem faetoremque vndequaque referat atque exhalet. De tripfia um vitiorum ftum morMium virtutum JfdtU ACvftL V « circa vitiorum progrc/Tus enarrata Ium, dcmonftrare poliunt dari plures /latus ac v- fus vitiorum capitalium. Hi vero ad terna- rium numerum teile deduci poterunt: quan- doque enim vitia ira infirma funr,vtmfi circumpofira omnu ad malum impellant & lingula retrahentia ab- fint, in errore no perducant. Tunc itaque abfunttam plurium affectuum inordinatus confetiius , qu jm vmus atfeilus fumina intenfio. nam vitium in exordio potius qu am in coniummatione conditur um eft. Quandoque licet mulca aducrfcncur bis qux vitium prouocanc , multaque perpetrationem impediant, ni- hilominus anima deprauata humana omnia experitur vr male concepta perficiat, ita tamen vt nihil contra pietatem, contra caritatem, feu etiam contra fidero da- tam moliri intendat. Quandoque veri, licet humana nullam fpem affe- rant iccleris concepti perficiendi , viti; veheinentiorif vis ita vrget vt homines fic correpti, incantationibus ac proditionibus inniti audeant.quod viti; culmen ma- nifc/lc arguit, neque abfque prauorum fpintuum im- pulfu videtur dari. His vitiorum flatibus refpondent totidem flatus ac vfus virtutum moralium: nam quandoque ad perficien- dum id quod ratio fuadet virtiifquc intendit adlunc vi- res ac agendi rationes, neque aliquod operis conlum- matiom obfillit. Quandoque adfunt quidem nonnulla qux virtuti fiucnt, plurima tamen de(unr,p!uraquc ob- liftunt. Quandoque omnia adiumcnra deficiunt & cun- dta videntur ob/iflerc. Dum in promptu funt omnia qux ad adlioius conlummationem peninenr, neque ali- quid aduerfatur , apparet vis communioris virtutis quf lolam viti) carcntiam arguit. Dum plura dcfuntpluriqi obfiftunr.hcroicx virtutis robur confpicitur.tunc fiqui- dem defiderantur pluiium inuentio vehemcmi6rque agendi ratio, itaque anima vcr£ folers , rationab^i a- liqua violentia , feu uoua aliqua indnflria , feu maxima aliqua humilitate, fcu etiam his omnibusvtendum per- cipit,atque vt pcrcipitjtntcndit ac perficit. Violenta autem qux eliguntur vi rationis ac virtu- tum prxcipuarum , fimillquc ex vehementiori commu- nis boni defiderio, fxpe ipfuminet agentem refpiciunt: quatenus vero ad alios extenduntur «diriguntur ad co- tnodum eorundem qui patiuntur, vt in emendationibus ac difciplmis accidit , fcu commune bonum intendunt, vt in bellis & in multationibus eucnir. Singularis quoque induftria multipliciter excreetur: quandoque enim perficitur exfola prudentia qux exi- mium aliquod inquirit : quandoque continet Ium 'jm Eloquentix vim : aliquando honcllam diffimularioi. . m adiungicaliquando noux inufitarx^uc alicuius tsachi- nx vticur conftrudiionc : aliquando horum omnium, prout res poftulat.arque etiam aliorum coniungit vfum. Humilitas verbis, donis , atque externis a£tior**Mjs ex- erceri potcft.Hxc aurem fxpe honefliftime eligitur , vc puta fi mater filium i Patrix retrahat auerfione, vel fi tyranni dcbacchantis impetus ab inermibus compri- mendus fit. Dum vero res qux obiicitur ita ardua eft , vt nulls hominum vires nulliquc induftria adiumentum afferre pof- r>. \ 4 m 30 5 poflint, fed humana omnia infirma fu nr, effundi folet 1'plendorfumm* caritatis ver*40CP‘eta”J :an‘ma nam' que tranfccndcns heroicam virtutem , habitumque di- uiniorem , ac prxft jntiorem adepta, vfum aflumet qua- tuor , quz longe firmiora funt , & fuperioribus propot- tione rcfpondcnr. Primo enim firmiter infiftens diuinis adiumentis.quz omnium vires atque artem excellunt, decernet fibi in- cumbendum e(Tc orationi vehementiori , humiliori, ac prolixiori,intentx ad Deum Opt.Max.haud quaquam i- gnorans fzpc fummam Dei bonitatem orationis vi ita infleti ,vt propriam omnipotentiam in orantium ob- fequium exercere velit, ipfofque reddere non tantiim a quacunque vi externa tutos, fed etiam ad ardua qux- que aggredienda & perficienda firmos ac fortes. Secundo, diligenter animaduerret diuinas admoni- tiones ac dirediones , nullatenus ambigens quin diui- na przcepta 8 c confilia.qux ex fumma Dei fapientia pe- det atque cx ciufdcm fumma bonitate ad hominum re- gimen proferuntur, totius humanx artis atque induftric vim excellant, ideoque illos, qui huiufmodi prxeeptis confiltifque re £te innituntur , licet rerum curium inte- rius concipere non poflint , fummam ac pixclarilfimam artem induftriamque vere exercere , Sf idcirco rutiffi- mos efTc a quauis arte ac induftrn huic aduerfante- Tertio, leae fua omnia libere offeret ac deuouebit Deo Opt.Max tanquam omnium domino, ac decenti hunfiliitionciis vtetur.Dccet autem deuouentem pa- ratum e(Te non tantum ad diuitias ac facultates omnes in Dei obfcquium expendendas atque erogandas, fed ad fc etiam holocauftum fortiter conftituendtim , licet per cruciatus tormentaque accrbiflima moriendum effet. Credendum autem efl, talem oblationem ( annuente Dei bonitate)animam aptiffimam reddere ad Certam a- deptionem bonorum omnium prxftantiorum. neque e nim fumma Dei bonitas aut huiufmodi oblationes fper- nere poteli.fi redlc exerceantur, aut cos quis ua ample- xatur non vndequaque tutari- Quartu.quod cx rrium horum copulatione oriri, fan- Aitatis nomine rede infignin poterit. Ex fuperioribus autem rede conicdarc licet , hanc non tantum extera humana excedere , fed ipfum etiam humanum captum- Animaduertcndum tamen efl , Naturx quidem vim ad horum vnumquodque aliquo p ado impellere, (vt ex o- mnium populorum religione conuincitor)fcd extra ve- rum Dei cultum, & abique diuina gratia, horum nullum rede exerceri polfc. Contemplatio De comtnutt cor.fe n fu virtutum, ob quem communiorem virtutem perjictunt , C~ vnnu v irrutu vruiequuf** pcrfeiU jpecimen referunt. Euokitmkdtm nunc efl quanam ratione morum virtutes quas cxplicauimus,commu- ly) niorem virtutem(quam refpedu aliarum fe- minis partes fuftinere diximus) ad fummam perfedionem deducant,ipfxque fe inuicem amplexan- tes, ac fibi inuiccmconfcntientes, vnicx virtutis vn- dequaque confuinmatx vim aflequanturfiC referant. Vt idredcfiat,animadue«cndum efl fingulasquidcm mo- rum virtutes complcdi Iuftitiam quandi.nccnon Pru - dentiam, Fortitudinem ac Temperantiam fibi proprias, quarum aliqux certo nomine proferri potfiint,aliqux nomine caret.fed pro affeduufquibus inhxtct) natura, in quibaldi luftitix vim fumme fplendcrc, in quibufdi prudftil qoamaxime effudi, fimiliq; ratione in quibufdi fortitudine, in quibufdi temperantia fingularitcr appa- rere. Aftedus igitur dum communem dileflionem ex- ercent erga hominem appetentem inter fe logi ardius conglutinantur .fingulique a fingulisca colligunt qux fibi vteunque deficiunt , & fingulis ea impartiunrur in . quibus exteris prxftant. Itaque ficuti fingulx, lufticix. 30(S Prudcmrx, Fortitudinis ac Temperanti* partes invni- cam iuftitiam, in vnicam prudentiam , invnicam for- titudinem,ac in vnicam temperantiam concurrunt , ita hxquatuor virtutum partes fimul coniundx vnicam virtutem pariunt, in qua virtutes omnes perficiuntur ac illuftrantor. Hxvcrb moralium virtutum partes, pro maiori mi- nonve dignitate quam obtinent , vigent in virtutibus dignioribus fcu minus dignis. Itaque luflitia, cui pro- prium cft ea bona intueri qux primo appetenda fun:,ac exteris partibus comparata mimum dignitatis obtinet locum emicat przciput in illis virtutibus qux exteri* fimiliter longd digniores funt, pietate fcilicet ac deuo- tione : nihil enim efl feu magis debitum , feu magis iu* ftum.quim Deum diligere Dcoque infcruirc. Prudentia vero , in ipfo diuino cultu , ad id tantum- modo valet , vt in diuina lege i non diuinis difcernen- da non decipiamur, neque ignoremus fenfus noftros diuinx legi prompte fubiicicndosac illius prxeepta diligcntifliinc obferuanda effe. Fortitudo quoque ac Temperantia, quantum ad ea qux his affedibus prx- flantioribus funt propria, in his virtutibus nullum lo- cum habent. nam mala qux declinant funt abfolute & eflcntialitcr mala, neque vnquam fulfinenda.bona fimi- liter funt bona abfolute & cifentialircr , Sc nunquam Iperncnda. Itaque Fortitudo in hisaffedibustatummo- dodefidciatur ad propofitiac intentionis conferuatio- ncm.Tcmperantia vcr6 , vt eatenus propriis bonis pri- uctur,quatenus imperfectioribus affedibus , a (Tennen- dum efl.dum illorum mala repellenda funt. ■ Elidem rationibus Prudentix vis , qux verfatur prx- cipuc circa bona no primo fed confequentcr appeten- da,ac inter alias virtutum part- s refpedu dignitatis fe- cunda cenlenda efl, quam maxime viget in duabus mo- rum virtutibus,pietati ac deuotioni proximis, philolo- phia fcilicet ac humana caritatcihx /iquidem ratiocina- tionem & cogitationem indefinenter exercent, neque in proprns profequendjs abfque certa ratione, humano lumine attingenda,acquiefccre poflunr. Ideoque id ju- ftum allerunt quod rationi efl confonum.in quo fummi I differunt i pietate ac deuotione,qux prudentiam cx fo* la dtuinx legis obcdicntia.fpedandam decernunt For- titudinis vero acTempcrantix vfus , in his ac duabus 1 prxft jntioribus virtutibus eandem rationem habenc. Fortitudo qux vetiatur circa mala, quatenus boni vim admittere poftunt.St refpedu dignitatis, cft tertia, nccnonTempcrantia,quz refpicit bona, quatenus mali naturam adepta, vigent in virtutibus ordinum imperfe- ctiorum , ita timeo vt Fortitudo prxeipue defiderctur in virtutibus quibus /Eftnnatmx affectus efl moderan- dus-Tempcranua vero fummam vim habeat in virtuti- bus , qux phantafix aftedus rcfpiciunt , quatenus infe- rioribus tenfibus aputur. Ratio efl, quoniam /Eliimati- uxpropriiftimeconucnit futura xognofccrc : phantafix veto,vt his lcnfibus prxcfl, vetiatur cire* prxfeniia.pa- tee autem, prfeipuum Fortitudinis opus clfc, incommo- da ac pericula prxuifa ac imminentia fpontr fubire, Se temperantiam tunc apparere cftm fpernuntur oblcda- uienta prxfcntia.ficuti enim fuftinere malo non prxuifa neque lpontcfufcepta ncceffitarem potius quam virtu- tem argui:, ita obledamenta non ptxfentia fpernere aut nullius aut imperfedioris virtutis eft opus. Memo- ri* atfcdus fortitudinis quidem ac temperantix vfus cxpo(cit,fed gradus imperfedioris. Quod vero ad iufti- tif ac prudentix partes , qux defiderantur a morum vir- tutibus hos imperfediores aftedus moderantibus, e* fuperioribus fatis apertum eft, eas ex fola obedientia ae prxftantiores atfedus deducendas efle. Silentio autem demandandum non eft. Fortitudinem ea atfeduum inferiorum fufferentia fumme quidem re- lucere,fed prima illius exordia verefammia fortitudi- neaffeduuin prxftanttorum. hisenumn proptio adu perfidentibus, aftedus inferiores illis omnino lubii- ciuntur.Itaquc lapientiflimus quidam, eam opinionem refpiciens, qux redis adionibus ptxcft, dixit fortitudi- nem nihil aliud effc quam confcruauonem opinionis. V. Orto CONTEMPCL v 1 L N ATTIONIS AE, EX QJA ORIVNTVR INSTITVTIONESCOM- prchcnfionum internis animi affc&ibusdcfcruicntium : fimulque demonftrantur humanarum focietacum natura:, di fferemix ac partes. c a p v r i. De bis cjm tn hac parte conternpUnda funt , ac de proprionbm fontibus ustis naturalis, utris gentium , turts diuim , ac utris focuilts . virtutum do&rina obii- h V&XwJ t. cit rationes omnes re3x voluntatis, qup K' J in decenti humanorum iduum vlu pri- L v \ /,* 1 4 molocodcfidcratur. Hi» igiturvtcun- HSMa! que percudis , ea perfetutanda funt qux continent rationes redarum comprehcnfionum rcftx voluntati dcferuientium.hisenim deficientibus volun- tas inutilis redditur, nonnunquam incommoda, fzpc etiam deprauata. quod tamen accipiendum tantummo- do cft refpe&u illorum aftiuim, qui deferuiunt pietati, deuotioni, ac humanx caritati. quod enim attinet ad philofophix adtus , ad ipfam videlicet fpeeulatioucm» lamnouimus hanc fibiprpelFe ac propria vi proptius curtus moderari, hifquc mediantibus adiftere epeerit humanis adibus.ltaquc ex fumma Dei bonitate fadium cft , vt hominum vnicuiquc ex vehementiori quadam Naturp lege fapientip dileflio imprimeretur. Actus ve- ro qui inferioium affc&uum ituentur bona , nullam in- fiitutionem eipofcunt , prpter illam qup voluntati apta, tur.nam eadem, quzvirtu.um rationes deinonllrant. docent abunde ea omnia quz in vlu ipfaruin virtutum expetenda funt.Ft hzc quidem, quatenus adtuum com- prehenfioni przfunt,ob»iciunt ea mra. quorum alterum N iturz.alteTum Gentium appellari folct. Naturale ius moderatur aCtus aifevtuum magis cor , ircorum, qui ex fimplicis Naiur* lege intendunt con- .eruationem indiuiduorum ac fpecietum , neque vllam hominum multitudinem lupponunt.ca excepta quz ad folam conjugalem ac filialem iocictatcm defideratur. Gentium ius affiftitadhbus aifcdtuum magis fpirttaliu, qui gentium multitudinem fupponunt , licet omni io- ciali vinculo adhuc folutam, gentium fic folutarum in- tendunt bonum.atquc ex Natur* vi i fingulis gentibus probati folet. Pistat is autcm,deuotionU,ac humanp ca- ritatis adtus ex fota redtx voluntatis conftitutione ac habitu non exercentur, ted dux priores expolcunr dire- ctiones diuinz legis , quz ab hominum feu voluntate feu ratione non pcndct.Poftcrior vero fuppomt conce- ptum humanarum legum, quarum femina, diifercntiz, ac vfus,abfquc propria ac accuratiori contemplatione non attinguntur. poi lien De hit que wshtuere pofuut internam ton * nem. -fH.i yrseji feiechom legit vere diuuu a non nis,cr piet asi deferuir, I n c a ea quz diuinitus reuelantur.ac pic tatisSe deuotionis txcrccndx redlas rationes dctnonftranc , mentis hununx pattes funt. humiliter affentiri. Eandem etiam quam maxime de- cet.fc pro viribus, diuinaque adiuuante gratia , in diei firmiorem reddere ad diuinorum eloquiorum ample- xumrprzcipuc vero quamdiligentiflimc caucre ne-in re tanta decipi poflit, dum his,qux i Deo non funt , tan- quam diurnis alfentitur, (ummamque illis dignitatem Itultc ac impie concedit 8c impartitur. Humana ratio hzc animaduertens fc ipfam colligere potcft.Sc ea conciperc.quibus in his decenter pixitan- dis.diuina gratia non dclicicnte.ab omni defedtu ac er- rore reddatur tuta.Itaque docet, ad dium* legis ample* xum firmius exercendum , fumme prodrfle mentis acie intueri , hominis Deum tefpicicntis munus cilc Deo feruire,feruo elfe effent iale , ntjn ex propria virtute,fed ex domini prxeepto 8 1 infiindtu domini voluntatem at- tingere; hac non percepta, impoflibile clfe debita ob- fcquia domino dcccntcr prxftare Itaque admittendum eifc,vel hominem proprio fine fruftrari , quod tripedia humanx Ipecici eft impoflibile, vel certam alitjuam le- gem a Dcoliominibusfuiifc traditam, quam humana ratio ex proprij luminis virtute fibi conii itucre n6 po- retl ifimulque fatendum , hanc hominum infirmitatem quammaxime conducere ad eorundem hominum feli- citatem- quemadmodum enim humana ratio dum ex proprij luminis virtute demonlhat &c iudicat , domina- tis potius ac regentis .quam feruientis 8c obfcqncntis fuftinet partes : ita , dum Dei tantummodo reubantis audlot itat i prompte alfent itur.Deo vere inferu ir, iliique feipfa fublici ,vna cum exteris omnibus virtutibus im- j perfectioribus fibi fubiedtis. I Qux humanam mentem tutari potiunt, ne in diuinx I legis lelcdlione decipiatur , ex illis Tumenda erunt qux diuinx legi neceifano feu conueniunt , feu aduerfan- tur. Diuinp enim legis natur? ac proprietatibus redii perceptis, in vera Dei lege i non veris feligenda, bonis dubitandi, malis vero tergiuerfandi nullus relinquitur locus. Talia lunt. Dei legem hominibus promulgatam nccelfarih vnicam cllc, nam i Deo vnico ac fimpliciifi- mo oritur , quanuis ob diuifibilem hominum naturam plurcspaitcs continere poflit, qup nonfimul , fe< per cena temporum intcrualla hominibus innotuerint. Deinde diuinx legis vim, ac prima exordia attigiffe primos omnium hominum parentes.nain diuina lex nu- quain hominibus deeife potuit, quapropter abfqur vlla interruptione hominum naturam conconiitutr cft , 8c concomitabitur vfquc ad vniuerfi conlummationcm, ca tume ratione vt in dies clarior cuafcrir, &r cuafura fic pro certa rerum necelTitate , ac fingularum ptatu captu, nccnon pro admirabili ac incomprchcnfibili difpofi. tionc diuinp prouidentip. Tum ipfius partes fibi inui- ccm concordes efle: Naturp legi ,qu. eundem Icgifla- torcin 309 torem*gnofdr, omnino confcntirc : Eandem perfedi docete omnia, quz ad hominis bonum pertinenti ac ra- tionis humana vis non facile dcmonftrarc potcft.Plura fuperaddcre,quz modis omnibus rationis humani ca- ptum tranfeendunt : ca, qui Deo tantdm debentur, nulli concedere : Ab hominum natura czteraruonque creaturarum, omnium Deorum inanem poteftatcm ac vfuio aufferre: Dei fingalaritatem non difrumpere: De Deomhil inhoneftum, vihilvile , nihil imperfebum aiTerere : rebd viuendi rationem docere , eandemque humiliter afTenticntibus ingerere, mala omnia dctcfta- ri » homines ad veram beatitudinem dirigere : Illius internam ver iratem diuina follicjtudinc ita tueam ef fe , vt in dubium r cbi reuocari non poflit , feu cuinam hominum in bis iit acquicfcendum>fcu quibufnam feri- pturis adhzrcndum,fcu«uiufnara interpretatio ample, xanda.ob tdque diuina przccpta ambiguitatem diutius recinere non poffe. Hic diurni legi conuenire eandemque concomita- ti quamtutiifimd afferendum cft. Nam horum aliquo a- moto feu diuinitas vi ac fumma perfebione careret, feu hominibus circa illius veritatem nunquam acquiefccre datum effet . quorutn nullum admittendum efi. Vnuf- quifquc autem hzc attendens, fimulque animaduertes, an lex,quxfibitanquam diuina objicitur , his omnibus feu decoretur feu careat .quamtutiffimedifccrnet, v- trum iure an ininria diuinz nomen vfurpec , necnon v- trum pie feu impii illi affentiatur vel aduerletur.ltaque fateri cogetur Chrifti Domini noftri legem veri diui- nam effc , ac legitimis illius interpretibus Prophetis & Apoftolis cffcaffentiendum. Contemplatio De iis (jtu humanam focietatem conjiituuitt.fcu ad tlUnt pefethonem defiderantur. T rebi percurri poflint rationes comprehen- fionum externis humani caritatis abibus deferuientium , primo locoftacuenduin eft, E humanam caritatem intendere dcccntifti . mam omnium hominum focieratem- hac enim de me- dio fumpra.impofftbilc cft dari mutuos eiufdem carita- tis adus.exrenfioncs.ac indeficicntiam , feu humanam fellcitatero,inqua tantummodo ( vt ex naturalibus pa- tet)ipfa humana caritas conquiefcit. Eco.itra, hac prout conucnit concepta ac ad abum perduba,nihil prxterea expetendum effe quod ad eiuldem humani caritatis pacem attincat-Hinc colligere licet, huius Contempla- tionis munus effc,fcrutari omnia qui faciunt ad huma- nz foc»etatis naturam : detnonftrate illius fpecics fim- pliciores , docere communiora lingularum principia, demumqiie eam focictacem obiiccrc qui iure optimo perfebiflima cenfenda cft.fic fola humani caritati (um- mam pacem afferre poteft , candimquc diligentius in- quirere ac explioarc: circia enim cx eo tantummodo attendenda funt , quoniam ad perfebillimz focietatis dobrinam defiderantur, feu quoniam ad hanc relata oppofitj mali naturam continent , feu etiam quoniam complebuntur vim mediorum , per qui ad illam acce- dendum. cft. nouitnus enim affebuum vnumquemque intucrinon tantiim ea qui finis fuftinent partes, fed ea quoque quz oppofiti mali rationem continent, nccnon quicunque inter extrema conftiruuntur. Prxterea fatis apertum cft,rebam humanorum abuG rationem cxpofccrc vt nobis poffibilia eligantur, ideo- que non raro quod certo rerum ftatui magis conducit profequendum cft,co pntcrmifto quod abfolutc magis expetibile cenferi poffet. Ea vero qui pcitincnt ad humani focietatis naturi, ad fenarium numerum rebe fortaffe decuci poffunt. Horum tamen tria priora illam fimpliciter conftituunt, pofteriora verb eandem ad pleniorem ftatum perdu- cunt. Singula vero , prout perfebius feu imperfebius retinentur , illius maiorem minoremve petfebionem feu imperfebionem dcmonftrarc poterunt: 310 Primum cft , vt illa qu* funt affocianda ab muicem diftunba propriam agendi virtutem retineant. Itaque corporis humani membra libi inuicem cohirentia , plurium quidem vnionem inducunt, led nullam focieu tem pariunt. Secundum vt lingula exerceantur, aliquod commune opercntur:qui enim feu nihil agunt, feu nihil commu- ne operantur , nulla pizftantiori ratione concurrunt, qulm feu lapides eundem aceruum conftituentes , feu arbores idem nemus paricmes , feu oues eadem pafcu^ decerpentes. Tertium, vt agentium vnufquifque non ex folius Na- turi impulfu operetur, fed ex libera eligendi potcftate. quapropter bruta animalia licet in nidorum conftru- bionc , fxpcque ad communem defenfionem concuq. rant non affociantur. libera enim eligendi virtute do- ftitountut,exquavcra focietas oritur. Horum tria* concurfus focietatem ver i humanam reddir , perfebio* ri tamen ac imperfcbiori ratione pro maiori minoriue operantium multitudine, necnon pro maiori minoruie operationum numero, dignitate, perfcueranria.opciifqi nobilitate ac bonitate , necnon pro firmiori infirmiori* Uc humani libertatis retentione ac vfu. Quartum , in quo focietatis humani natura magii confirmatur, erit vnica operantium directio, cui rclpb- deat communis obtemperandi voluntas. Quintum, voluntatum ac intentionum plenior noti- tia ac approbatio. Sextum 8e vltimum,communis operis communis fhl bus (eu fruitio. Hic tria ideo defiderantur , quoniam abio tunc fumme coniungitur , ac propriam naturam perfebe affequitur , cGm afficitur vna noncantdm ra- tione finis, fed etiam tatione principi; 6c ratione medi}: ipfius vero finis vnitas attenditur non tantum refpeba communis operis, quod abionum cft finis , fedetiani refpcbu communis fruitionis feu vfus,qui cft finis o- peris. Quamuis igitur dum exempli gratia latronibus vici- nium aliquod perturbantibus, plurcs nullo vocante nui loque dirigente concurrunt,acin latronum expulfiono affociantur, abiofocialis fit & vna refpebb vnius finis, eadem tamen longe prxftantiori ratione focialis & vna erit,fi lingula agantur ex vnica direbione cftcris omni- bus propre alacritcrque obteperantibus, eifdimq»totl negoti; difpofitioncm cognofcenribus ac probantibus* & pace qui laetonum expulfionem conicquitur ique fruentibus : tunc fiquidem agentes affoci abuntur non tantGm ratione finis, qui in latronum expulfionctanqul in opere conftituitur,fcd etiam ratione principij, quod vnica direbioparit communi obtemperantia acceden- te j ratione mcdi;,quod colligitur cx communi agendo- rum perceptione ac appiobatione,necnon ratione fru- bus ac fruitionis.quod tunc eucnic , cdm concurrentes idem vicinium colunt. Si proprium commodum affe- quuntur non ex officio feu cx mercedc,fcd ex ipfa latro- num expulfione , dum vero feu mercede condubi , feti aliam ob caufam cobpcrancur , illorum abio plene fo- cialis non erir. Quemadmodum autem hic pofteriora dcfidctanrur ad humani focietatis naturam plenius inducendam, ita illorum perfebio expeteda erit ad maiortm perfebio- nem eiufdem focietatis. Hic vero perfebio refpcbu dircbionis fumenda erit ex maiori prudentia ac ani- maduerfione : refpcbu obtemperant iz , ex maiori con- flantia ac promptitudinc: refpcbu communis confcn- fus ,cx maiori illius ifitentionc ac euidentia .-rcfpcbil fruitionis, ex maiori vbertateaciqualitare. Itaque fi hic omnia adfint * & tria priora ad iummum perfebio* nis deducantur, focietas vndequaque perfcba.crit. De humanarum [ocie totum differentiis ne differenti jt- rum principiis VniuerC Inft. adliom.pcrf. iVmanarvm focietatum differenti* co- i fequuntur differentias proprilaim cautarum I' materialium ac efficientium, hominum fcili- o, cct.human* namque focietatcs confilhmt cx hoinintbu5,& ab hominibus fiunt, qui criam eifdcm fo- cicraiibus prxfunc. quapropter ,ficuti nauis,lignotom, ex quibus contexitur, tam robur quam infirniiutcmre- tinet,ftm»iqae tum artificum» a quibus conftrudta cft, ffmn moderantium re&amfcu non redtam artem ac vir- tutem ex neceffitate refert: ita humana focictas horni- num.cx quibus componitur, a quibus formatur & regi tur , naturam non diffimili neceffitate retinet ac pr* fe ferr. Hominum vero differenti* , qiiantdm ad focietatem pertinet ,cx variis moribus atq; habitibus fumendffunr. uam locictatcs continent concurfum humanorum a Ituum, qui cx moribus atque habitibus effluunt. Qiun uis igitur focletates ab inuicem vtcfique diftmgui pof* fint ex vario moderantium numero, quoqiam 1‘cilicet vel tota multitudo, vel feniorc* tantum , velvnus tan- tum dominentur , propriores tamen illarum differenti* ac vere eflentialcs ex moribus fumendz fune : ex his e- nimtanquam ex caulis propriiffimis vari* moderandi rationes pendere folent. Societatum igitur differenti* przcipuz ad fenarium numerum rette deduci poterunt, nam hominum mores adoperantionc impelleres fi compendiofius enumerer. tur,totidemrcpermntur. nonnulli fiquidem funt tedli ©b optimam virtutem qua decorantor , fimulque per- fedti, quoniam fumma przterea fapiencia ac prxftan- tiori prudentia przditilunt.Quidi rcdti.fcd non omni- no perfedi,quiaoptimaillorum virtus detiituitur fapif- tiaac przftantiori prudentia. Quidam ducuntur ambi- tione. Quidam auaritia. Quidam licentia. Quidam his omnibus premuntur , ac peffimorum denominationem merentur. Illi tamcn,quifimplicifeu ambitione, feu auatitia,fcu licentia inficiuntur, iterum difUnguendi crunrnonnul ]i enim opinionis potius falfitate quim voluntatis n.a litia aberTanr,ideoquc facilius emendari poffunc, fle ad redtitudmem dirigi.Nonnulli feientesae volentes pec- cant.non tamen funt peflimi, quoniam vnico vitio fub iiciuntur,e6quc non adhuc fumme intenfo. Non dilfi mili igitur ratione dillinguendx erunt ili* focietatcs, quzfeuambitiofzifcuauarzdeuliccutiofz appelland* funt’. Sc <11* quidem quz malitia carent, tales erunt tam refpectu moderantium quim rcfpeAu obtempera- tium: nam moderantes non deprauatiad id focietatem dirigunt, quod bonum opinantur, licet falfo.ideoq; vi plurimum talia bona exoptant, toti potius focictari, qui fcbi ipfis.Exquo manifeflum cft, eos aliquod caritatis vcfiigium retinere. Illx vero, in quibus erratur, non exopinionis falfita- te,fcd ex voluntatis prauitate refpcdiu potius moderan tiumquam obtemperantium tales denominationes ad- mittent.moderantes fiquidem focietatem diuertunt ab adeptione 6r vfu illorum qu* ipfi fibi exoptant , quod tamen in ambitiofum dominatum fortauc non cadit, nam ad ambitionem pertinere videtur fuperbis przclfc, nec vilium humiliuinque afliftentiam facile fuftinere. Quod fi vere eam fuftincat , dicendum erit dominatum exrernorum potius dcprctfioncm optare, neque fiinpli- ci ambitione premi. Acedia Icet animum inficiat , ad focietatem non ex- tendkur,nifi for ulle dum illam dcftruit, nam adiionem aon pjrit. C a p v t V. Di Licenti* cr sluarut* tubus affici folent focietatcs. quotenni ex primo V aturx curju coruluuuntirr, ef na- rum prton Populans , poslenon Senatoria potejlas ejjcnuMltcr corwenir. '3** 1 primi attendantur ortus harfi humanarufo- cietatum,qu* naturalium ordinem excelium ac cenam aliquam confequuntur furnwtn; afferendum erit fodetates licentiofam 8c a- uaram exteras cx neceffitate prxcedere-ldfacitt patere poterit, fi illud acceperimus, naturales focietatcs tunc contaminari cum fenior pater filiis natu maioribus feu etiam maritis przeft. ipfo fiquidem patre feniori de- monuo, fratrum ac fororum focietatcs, vt funt natura- les,nullo certo fociali vinculo deumciuntur. nam neq; ex Natur* lege ad certum opus diriguntur, vc viri ac vi «oris focietas qu* filiorum procreationem intendit» nccnon vt focictas parentum ac fitioruhv, qu* in filio, rum ioniorum decentem educationem incumbit, fimdl- que parentumfeniorum quietem parte. Neque cenam dirigendi poteftatcm retinet , vt vir in vxorem fle pare- tes in filios.Itaque fororum focictas quoniam imperfe- cta impcifcftisconiungit,ad Natur* focietatcs repetf- das pixcipu£ videtur prona. Fratrum vero focietas , qu* perfefta perfcCtis aflo- ciat, in lui diffolutione concipit vc pluiimdm nontan- tdm naturalium fucietatum repetitionem, fed etiam przftantiorum conftirutioncm : nam Natur* legibus impellentibus illis, vel omnibus,vc! pluribus , cordi e- rit, vt plurcs domus ab eadem exort* fraternam carita- tem retineant ac in eodem vicinio firmentur. Ipfis igi- tur domcfticis focietatibus ftpius fic diffolutis, do- muuinq, numero adautio,vnicum vicinium tot domos non complcdtetuydeoquc ex pluribus viciniis Pagus, ac ex pluribus pagis Ciuitas exurget. At ciuitas tunc plenius perficiet ur,cftm certa ditigcndipotcftas confli tuetur , certzque leges promulgabuntur , quibus cfte- ri omnes teneantur obtemperare. Patet autem has ciuitatcs in primo fui ortu retentu- ras domcfticos inores illarum domuum ex quibus ef- fluxere, videlicet vel Licentiam vel Atiaririam , ni do- mefticxac naturales focletates , dum filiorum difcipli- n* ac terum vrilium adeptioni intenfius ac reinifbus fludent, harum altera ex neceffitate laborant, magis ta- men feu minus intenfe : fatis enim apertum cfl, eas o- ptimos feu peffimos mores adipifei non pode , quonUE horum vtiumque vehementiorem Induftrix vfum feu abufum exquirit. E$dem ciuitatcs Ambitione etiam ac Superbia fimilstcr carent , quoniam Superbi* , ac Am- bitionis vitium nullum locum habet feu inter vxo- rem & virum , ex quibus vmcum corpus videtur ori- ri , feu inter parentes fle filios, qui Qimme inter fe cohf- rcntrfiltj enim funt parentum imaeines. Qtianuis autem ddntur fortatfc nonnullz domus, quorum filij diriguntur ad mores prxftantiorcs, nihilo- minus femper maior pars pauciorum mores non atiltn retunde t.fcd etim Immutabit, nulla prxfcrtim commu- nis difciplin* cura adhuc concepta: pueris fiquidem ac iunioribus proprium clt, eorum qui videntur venuftio- res, vias admirari Sc imitari. His itaque a fingulis domi- bus affiduc effluentibus ac conucnicntibus, pauciores, licet meliores , imbuent mores peiorum , nam longi plures funt Sc fibi inuicem fauent.Hi vero mores fic im- bibici no tantdm retinentur vfque ad fenium , fed indu- cunt etiam certam quandatn filiorum domefticd edu- candorum difciplinam:qux fcmcl accepta nifi maior *• liqua vis vrgeat non facili immutari poteris. Ciuitas, licenti* moribus cedens, popularis Rcip.for- mam induccttnam dara communi licentia , finguli fle dominari incendunt ac rcipfa dominantur, haud fecus quam in domo Iiccntlofa, in qua parentum filiorum po- tcftati videtur zqualis, atque etiam quandoq-, inferior. Econtra Ciuitas licentia carens, ac vtiliutn rerum ad- eptioni imema, Senatoriam poceflarem amplexabitur, illas enim domos imitatur , in quibus vchcmentior pa- rentum aufterttas ac parfimonia filios cohibet, neque permittit aliquid ablque parentum nutu tradtari. De Popularis Ketp. imperfeSUont. P op v- .' Contemplatio » Op v t a r i s Refp.cxeo Natur* ordini fouet, quoniam vniulcqiufquc naturalem libetta- 8 tem tutatur. Ex eo etiam eidem aduerfatur, quoniam illius abufum manitefie retinet nam maiorum ac prudentiorum dignitatem repellit. & imperfectiores perfectioribus xquar Itaque illius dire- Ctio nequeSapientix, neque Prudenti*, neque (iriniori Experienti* inniti poteft , ac admodum inconltans cft. Eadem, ob communem licentiam , obtemperantiam.ac obedientiam , magna ex parce relaxat. Ob harum vero copulationem illius flatus erit Cumme infirmus , euc- oietque ob id vt neque propriam formamdiutius reti- nere , neque tfx inrerna virtute fe ad przfhntiorcm or- dinem deducere poflit. communis (iquidem licentia xquabilitatem diutius non admittit , fcd diflidia nccef- farioparit. Itaque, quibufdam in quofdam infurgen- tibus ac eofdem comprimentibus , quidam fuperbaam, 3uid.im animi demilnonem imbibent, breuique qui- am delides , qu.dam peflimi cuadcnt , alrcroquc alteri aduerfanrc, fimulque pluribus fcu cedentibus fcu po tentiori miniflrantibus.vnius dominatus inducetur no quidem regius, fed quityrannicus appellari poffic, li- cet fortafle non petfimi gradus , fed qui cioium animos gratia ac beneficiis conuliarc Audeat , atque a liberta tis amore paulatim diuertere. Dum vero eadem popularis refpublica & Finitimis feu^alia ratione ad arma compellitur , liccntii quidem comprimct.ob incommoda qu* timentur , &' cx belli- carum rerum follicitudinc, fcd ob Colili; defodi u, vnius poteflati breui fubiicictur: aliquando immediate, ali- quando aflumpia prius Scrtatona poteflate, in qua e- ciamob iain conceptos licenti* mores ambitio fum mi timenda erit, populi prxfenim poteflate adhuc vi- gente, qu* eandem ambitionem in Senatoribus fumme fouet, fimulque ad regium dominatum vehementer im- pellit tfatis enim apertum eft , ambitionem Se regium dominatum fibi inuicctn quamtnaximi faucre neque facili inter fe difiungi polle. Ideo aurem hic domi- natus regius appellari porefl , quoniam vt plurimdoi i yrannide valde diftac : nam fimplex ambitio ad vir- tutis adius impedit, Sc fi aliquanto reprimatur, etiam . virtutem parit. . De Rep. Se has otia. W^pm^EwATOR iA poteflas ex eo Natur* confotu PSTCia efl, quoniam perfcfliores ac feniores imper- fetfioribus ac iunioribus prificit: quod Na- tur* leges expoleunt.Itaquequanuis fortafle in primo ortu fumma fipienria prxftautioriquc prodi- tia deflituacur, nihilominus ex proprixniturz vi pru- dentiam ac experientiam continet ac indefinenter ad- auget , fimulque moderatilltmos mores fouet. Ob pru- denti* igitur ac experienti* curam conflanter mode- ramini ac dirediombus inliflct : Ob mores moderatos Obedicnti* laudem xmulabitur; Ob vtriufque copula- tionem erit interne concors ac firma , fimulque ad vir- tutem ptopcnfa , quam etiam in dies magis ac magis imbibet, breuique illorum mores referet, qui licet ad- huc fumma fapientia non fint prxditi, ob conflantem tamen voluntatis reditudinem ac virtutum przftantioj tum amorem iurc optimo. Redi ac ludi appellari fo- lcnt. Huic Reip. proprium videtur efle , pluribus Magiftra- tibus ac plui ibus legibus vti.Hoc conducir maxime ad illius formam conhimandam ac tutandam: nam dum fumma^iodcrandi poteflas i pluribus fuflinetur, fin gulorumque munia certis legibus cohibentur, neque ob fimplex obtemperandi debitum redduntur abietti, neque ob fim;diceio imperandi poteftorem fuperbi.fed ad deccntiflimam animi moderationem deuenire folct. Itaque maiora neque fibi arrogant , neque aliis concc- - dunt fcu concedi permittunt. Percipiunt etiam hauc a* 31+ nimi moderationem conducere &r commani.8* priuato bono, tum quoniam commune fimul fingulorum efl bo- num , tum etiam quoniam tales.fi virtute aliqua deco- rentur, facile maiores dignitates ac commoda maiora recipiunt. Ex eadem Migiflraruiim Legumque multitudine a- lia commoda non contemnenda deducuntur. Primum, miniflrotutu copia.qux plurimum expeten- da efl. Secundum, negotiorum fingulorum pcrfeflior ac ce- lerior exccutio. Tertium, Sapienti*, Prudenti* , fimulque Eloquen- ti* cnutritio firmior: iuuenes enim qui cx Reip. infli* tutionibus publica non trg&ant. fcd aliquando fune tranaturi , in h*c fludia ardentius incumbunt , vt mu- nera illis imponenda redic fuflinere pofllnr, atque c- tiam vt exteris digniores cuadant. Patet autem , humanum bonum eo magis firmari ac extendi, quo Sapientia ac Prudentia plenius aci plu- ribus concipiuntur , fimiilquc Eloquenti* vis magis vi- get. hrc fiquidem homini cft propriilfima, de ex lui na- tura pluribus feu etiam omnibus m eodem adtu piodef- fe folct. Aliud quoque non infirmum Senatori* Reip. prsfli- riaro demonftrarc poteft, quoniam fcilicet regius domi- natus longe moderatior ac tutior reddi videtur, fi Sena- toria poteflas illi adiungatur. Popularifque Help. i,on dilTimili ratione ex Senatus conflitutionc licentiam comprimit ac longe conftaruior efficitur. Econtra vero Senatoria potefljs fumme infirmabit ut , fi vel totam multitudinem in regiminis partes afcifcat,vcl Regem certis quibuldam legibus fibi conftituat. Quanuis au- tem poteflas Senatoria cx propria naturrhis decoretur, ac cx interna virtute propriis incommodis mederi pof- fir, nihilominus, fi decens Reip.cura diutius intermuta- tur,non difficile delabi potent feu ad fimpliccm ambi- tionem , feu ad deprauatan» auatitiam, qu* regentes a communi ad proprium commodum diuertit. His aurem ad maiorem intenfionem ac extenfionem dedudis, breui ipropria forma decidet. Nam extali a- uaritia tyrannicus dominatus timendus em : omni* fi- quidem dominatus , in quo priuatum communi bono pixfertur, Tyrannidis femina continet Ex fimpliti veib ambitione Regis imperium conflituetur : nam ambitio ac regia potcftas(vtdiximus)fc inuicem fouent. De Regio domtmM. , Cgtvs dominotusex fui notura prxrtar in i i rebus bellicis, tunequeprxeipue dum Rex animi magnitudine efl prxdirus . & ipfc ex- ercitibus prxefl. Pacis tempore tanto inagis ad virtutem accedet, quanto regis rediitudo ac folercia maiores erunt: imperantis fiquidem ambitione vtcunq; comprdra , ciuium omnium ambitio rerundetur.ac pu- rioris virrutis vis clarius illucefcet.Quoniam autem hu- mznx natur* conditio non patitur, vt idem homo diu- tius Reip.przfit , ille cui tota moderandi poteflas de- mandatur , quique commune totius focietatis bonum intendit, in illud prxeipue incumbere tenetur , vt opti- mum fucceflorem paret, fcu, quatenus regnum non fit hereditarium, Succefloris eligendi ratio ira difponatur ac confirmetur, vt neque fcditioncs, neque tumultus ti- meri poffint.Nam niu hxc caucantut , valde timendum erit ne Refp. perturbetur, fcu deteriorem dominaudi rationem cxpeiiatur. De C nutatu perf cilione ac impcrfeQione . o. j. 315 Vniuerf Inft. ad hom. perf. ■ Is fic delibatis , vtad reliqua inucniamur P| paratiores » notha hxc contemplatio ad fo- fli eietatum humanarum exordia rurfum redu- _ a| cenda cft,fimulque inquirendum .ctirnaro, condituro ex pluribus domibus vicinio, ex pluribus vi- ciniis pago,cx pluribus pagisCiuitatcexorta,in ea con- fiftatur, neque ex fimili plurium ciuitatum colle&ione nouum aliquod copftnuatur , quod eandem proportio- nem habeat ad vnicam ciuicaccm » quam ciuitas habet ad vnicum pagum, pagus ad vnicum vicinium , vici- nium ad vnicam domum , cum prxfcrtim talium incre- mentorum caufx non amoucantur, fcd adaugeantur potius ac confirmentur. At horum ratio in promptu cft, ideo enim in ciuitate confiftitur, quoniam plurium hominum immediata collectio ad fingulorum boiurm adaugetur. Hoc veri» ciuitas certx magnitudinis per- fefte prxftat.Si vero magis ac magis crelccrec , hoc bo- num omnino periret, neque enim vlterius ciues quoti- die congredi polfcnt,8r qux ad commune bonum per- tinent fimul conferre. Prxterca carebunt vt plurimum his quxviftui funt ncceftaria. Illorum etiam curtodia difficillima erit, nem enim locus fummx amplitudinis vndequaque defendi potcft.Aftcrcndum igitur cft , ciuitatum muliittidmem ex Natur* ordine admittendam cftc.finguUreinqueci- uitatem fimul Se petfcdlatn fi c irnpecfcdtam ccnfcudam efle. Perfcdlio fatis aperta cft , dum attenduntur humani adtus quibus homines determinate rcfpici folent im- mediateque aftucianttir. lrapcifcdlio cft longe clarior, primo, quoniam vnica ciuitas excludit plurimos huma- nos adtus, quibus homines indeterminate rcfpiciuotur ac mcdiatfc aflociantur ,nccnon horum aduum relatio- nes ac exccnfioncs. qux omnu ad focictatisiiumanx perfectionem defiderantur. Secundo, quoniam dum paucos quofdam homines colligit. Se exteros omnes excludit, optimx virtuti humanxque caritati pacem, af- ferre non poteft. Tertio, quoniam Ibi non lufficitncc Te pcrfcCtc tutari poteft. nam fi attendatur vfus illorum bonorum qux ab ipfa Natura fubminiftrantur ad homi- num neccffitatcm , facile percipiemus hxc lingulis an- nis tute colligi non polle ex fola regione vnicx ciuita- ti fubie&aac illius viribus cuftodita. idque longe ma- nifcftiuscrit fi concipiatur excellentior illorum gradus, optima poffidendi ratio , ac extera pixftantiora qux ad hominis bonum pertinent & ane paranda funt, licet talis ciuitas in regiode colenda fumm£ intenta eftet, diligencerquc curaret vt pauciora libi fufriccre poffint. Quarto , quoniam vnica ciuitas impotens reperitur in repellendis incommods» quxcztcrx ciuitatcs ac populi ad id conucnicntcs illi inferre poftent. Ex hoc vero patet, ea non tam um a lumina pcrfeflio- ne deficere , fcd a fumma impcrfc&ione parum diftare, quanuis decem iffime collocetur xdihccturque, fimiilq; muniatur bellicis munimentis, inftrumentis, omnimo duque armorum apparatu , fic ciues omnes decoren- tur militaribus difciplinis lutnmaque animi fortitudine. Perfichm plurium o humum ajfoaano::em dJmutendd rjfe,.tc de rntunubiu tjtubi*) plores emuates tmperftilt MjjeCiunfur. t O» i u v s duitatem vnicam non carere im J perfectione , ciuitatumq, multitudine ex i- ) pfius Naturx vi admitrcdjm e ftc. Aftentiric- : tiam cogimur, ex etufdc Naturx ordine ciui- tatum focictatc perfectam dari, qux lingulas ciuitatcs ad decente confummacioneftatumqi prxftantiore per- ducat,haudfccusquim domus i vicipiisfic pagicxciui- tatnonu pcrficiutur.ac ad 16g£ prxftantiore ordine per- ducuntur. Natura enim imperfeCta ad perfectionem fle multitudinem ad vnitatem dirigere foler. Neque ve* 3,6 io cenfendum cft , Ciuitatcs , qux fola bcneitolentia S c amicitia fc inuicem profequuntur, feu etiam commu- ne foedus ineunt, vere ac perfecte aftociari: priores e- nim nullo fociali vinculo deuinciuntnr,pofterioies ve- ro non dcuinciuntur pctfc&c.Nam vnaquxquc ciuitas» ptopria quadam ratione, quoad intctna>fibiipfi prxeft, fle a foedere inito libere recedere cotaraquc focictateni dxfrumpcrc poteft. At cum ad ciuitatum dccctem focictatem pertinear» vt communis dirc&io conftn uatur qux omnes fociales adus attingat , qui a quacunque ciuitate 8r a quocun- que ciuc exerceri poftunt: pericrutandum cft,vndenam vna Ciuitas itis obtineat moderandi aliait) feu alias Ci- uirates. Hoc ab ipfa Natura non pendere manifeftum cft:iam enim conftitutumfuitinduftrias focietatcs i naturali- bus focictatibus oriri, quatenus fratrum vnufqurfquc, parente defundo, propriam domum erigit. SitHti igi- tur fi ater in fratrem ex Naturx lege potcftatcm non ha- bet , ita vnius fratris domus in alterius fratris domu ex Naturx lege nullum ius obtinebit, idemque fanciendfi cft de duitatibus qux ex his domibus proceftcfc , nec- non de aliis omnibus qux ita ab inuicem funt foluxx. Reliquum ergo cft, vt tale ius vel violenter arripiatur, vel libere conccdatur.Violcnta arrcptiovel iniuriam fi- mulque iniuftrtiam continet , vel iniuriam ac iniuftitii prxccffiffc fupponit.Itaque femper mali rattonem cpm- pleditur. Libera concellio aliquando aliquod inuolun- tarium feu irratioualc continet, tuneque malo iimtliter innititur : aliquando nihil feu irrationale feu inuolun- tarium habet, fcd ex communi eat itate ac ex optime vir tute orieur,qux regentium ac obtemperantium bonum intendit, concipit, ac dccenriffime profequitur. Delibemus breuiter rationes trium dominatui! quo- rum vnufquifque mali rationem vteunque complcdi- tur,vt animi noftri vis liberius de dedi poflit ad eam ei-' uttatum aftociendarum formam : qux nihil irrationale mhilque violentum continet, ac tanquam fumme ex- petenda , fumma cura inquirenda atqueexplicanda cft. Violenta arreptio , qux iniuriam feu iniuftitiain prxee- dentem non refpicit,fed ipfa iniuriam & iniuftitiain continet, arripienti nullum ius tribuit, ideoque do- minatum fatis infirmum parit. nam rationi confonum cft, eos qui violenti firnulque iniuftc lubiiciuntur, rerum nouarum quammaxime cupidos lore , ideoque tyrannicum potius quim regium dominatum fpeda- re. Igitur quanto magis dominatus extenditur , tam tb magis ad tyrannidcin vergit, quemadmodum c* nim dominantis in parum obedientes fximia fubiedos ad huius dominatus cxpulfionem magis intentos red- dit , ita horum temcrarij aufus dominantis lxuitiam acuum. Itaque vel dominatu cxpulfo noua moderandi forma confticuitur, vel populorum viribus vndequaque confradis dominandi ratio ad peffimam tyrannidem dcuoluctur, ad illam fcilicct qua tyrannus euntia ad lubicdorum potius malum quim ad proprium bonum dirigit . nam ex hoc imperij fccuritatcm pendere cco- fet . Nonnulli autem hxc anticipant , ac in ipfa a. depiionc ditiores ac nobiles omnes exterminant, fic bona omnia libi affumunt. Exiftimandum tamen eft talia non cuenirc abfquc fumma iultiifimique Dei indignatione , qua Mali ad tempus puniuntur 1 i longe peioribus , breui accibiora ac diuturniora parturis. Violenta arreptio,qux sniuria ac iniuftitia caret, fcd iniuriam ac iniuftitram prxccfsiftefupponit,dumincas ciuitatcs feu focietatcs excreetur , qux feu a vera pieta- te recedunt, feu aliis luntiniutix, arripienti ius cer- tum affert, impietas liquidcm ab omnibus iurc optimo eft comprimenda , fic imurioii omnes certa quadam ratione pledendi funt , tam ex limplici iurc Natuix, quam ex iure gentium, qux ad omnes homines exten- duntur. Idem cuenit.ac longe firmius, ex libera conceffione, qux aliquod feu irrationale feu inuolfirariura continet, tunc enim Fides libere omnino obftringitur. Nouimus au;cm 3f7 aurem paftiones ac fidem legitimi datam dfcuincirc, Juud lecus quam deuinciat Naturx lex.Ea vero qux im- pellunt ad liberam traditionem funt plura. ptxcipua ta- men exift imantur interna fcditio , qux comprimi non poted , nifi externus moderator allidat : timor hoftium irruentium > quibus neque cedcrc dccec, neque ablque alterius dominatus tutela relidere licet, gubernandi in- ficitiaac impotentia , &c rerum omnium penuria. Contemplatid De iis <jtu dirigunt ad concipiendum formam , e»ua plure s ctuiraics ajfociart poffunt , ad commune vmufcutufjuc bonum. *Ed iam mentis acies dirigenda cd.vt cxplo- irarepollimus quanam ratione plurcsciuita- f tes affociari poffint non ex aliqua violentia, Wfeu ex aliquo malo , fed ratione duce, ac om- nino liberavi commune bonum »& ad vniurcuiufquc dcccntiffinum pacem. Qnanuis autem nodra hxc contemplatio ad id£ de- ducenda (it , liuc redtr difcunenJi methodo infidat , fi- uc Naturx tum dircdliones tum exemplaria fequatur; naturalium tamen exemplarium vim in re tanta prxei- pue attendendam ede exidimamus.hxc enim probatio- num*ac diredlionuin vires non tantum complebuntur, fed etiam exacuunt $ fimi ilquc nonnulla obiiciuut , qux infirmior rationis nodrx virtus facile prxtcrirc pollet. Natura enim diuinam artem complcdlcns,ejndcmqi in operum fuorum consummatione expandens , non tan-' tdm ob propeioru adtuum fr udius hominibus proded,; tofdcmque ad certos adius impellit , fed demondrat e- tiam certas agendorum imagines ,ac exemplaria. Hxc yerd facilius, fcu difficilius confpiciuntur , quo Naturx opeta,cx quibus exemplar Tumendum ed, magis fcu mi- nus recedunt ab his in quibus tota Naturx vis confidit* &i Humana magis fcu minus accedunt ad illa quibus to- tius hununx indudrixdiredlio teiminatur , ad hxefei- licet , qux humani focietatis confumn.ationem refpi ciunt , quorum exemplaria ob id 6c difficilius attin- guntur , & accuratiorem intuitum expofcunt.Redfc ta- men ac tut£(ni fallimur ) concipiemur ad vfiimque de- ducentur , accepto Naturalium operum finem ita hu- manorum operam continere initia, vt fimul eorundem finem ac dilpofitionem omnem docere podii. Nouimus autem, Naturam in naturalibus ac domcdicis hominum focietatibus veti confidere. Hx igitur ficuti indudrix focietatis initia concinent, ita psrfrdtiffimx hominum focietatis exemplar obiice- re po.erunt : quod etiam ea , qux hadtenus tam circa naturales quam circa excogitatas ab hominibus focic- tates enarrata funt.fatis confpicuum reddunt, neque e- nimnos latet, tam virum mulieri adociandum quam mulierem viro copulandam , fi leiundtim refpiciantur, perfedtos quidem ctfe , nam vterquead ea omnia aptus repericur qux pertinent ad lingulare ac particulare il- lius bonum : fed (ibi non fufhccre, omnem hununx Na- turx pcrfcdlionem non continere , in omne tempus non viucrc , nec filios gcnerjre polTc , quoJ ad Natu- r « conferuationem &• pcrfcdlionem defideratur : At eundem virum eandcmqnc mulierem , fi inter lc aflo- cientur copulcntiirque , filios parere, feipfos in filiis quodammodo renouare , omnemque humani Naturx peifc&ionem complcdti. Hxc igitur, prout conuenit, perpendentes .facili af- fentiemur perfedtiffiinx hominum focietaticx ncccfli- tJteptx^cdcrc eas hominum focietatcs, qux fciundtun accept^pcrfcdxccnfeii polfunt, licet omnem perfe diioncmab indudria ptoficilcentem non compledtan- itir.qu.i m tamendi decenter affocicntur,etfundere pote- runt ac retinere , ipUs fcilicet ciuitatcs. neque in du- bium reuocari poterit , quinciuitatum afiocundarum tatio (umenda fit cx viri ac mulieris focietate ac mune- ribus: tum quatenus lc in uicem refpiciunt tum quate- 3?ft nas ad filios referuntur. Quapropter accepto, in hac co liugali focietate vxoris ac matris partes efTedomcr dica curare, filios concipere ac parere, eofdcroque/dfi in minori xrare reperiuntur, nutrireac educare, ita ta- men vt hx otqnia fecundum viri mandata vel etiam vi- ri virtute perficiamur ; afferendum erit Ciuitatcs, qui- bus vxoris fimulque matris partes funt demandandx, domedica curaturas , ciues parituras ac nutr ituras, aiq> hfc omnia perfedfuras , prout illi demandatum erit ab ea Ciuitate, qux Mariti pattes exercet. Simili ratione accepto, mariti proprium munus elfe, vxoris curam habere, externa euiare, filios quos no ipfe fed vxor paritae nutrit , iam firmiores eminere atq; ad perferiora dirigere , dcinondrabitur Ciuitatcs , qu* viri munia fudinent, curatura» , vt ciuitatcs , vioria i a- tionc fibi coniundkx , decetiffimc regantur, vt ab illis ciues, quos ipfx non parium , concipiantur , nurtian- tur.ac domcdicc indituantur, cofdcmqv opponunt euocaturas. Hx igitut Ciuitates ca ratione erunt con- dituedx , vt propriis ciuibus careant , fed oriantur ex concuifu illorum ciuium qui cnuttcdi erunt, ceita qua- dam proportione feruata , atq; fecundum leges circa fifc condituras , ab vnaquaque Ciuitate vxouas partes fudtncanr. Itaque, ficuti mulier fecundum Naturxcurfom vi- rum concipit ac parit,fic Ciuitatcs cafdem partes exer- centes , virile pariet Ciuitate, a qua etiam MagtdratM ac leges recipiet , prout legibus ( dc quibus poltca di. ccdum erit ) conditutum fuerit - Ex his aute facile pa- terepotcrit , Vnicx virili Ciiiitati fcu maiori plures Ciuitatcs vxor las/eu minores cifcfubiicicdasincqi e- nim vnica Ciuitasabfque fui dedtudtione tot ciues e- mittere polfei quot ad vnius Ciuitat.s amplioris condi- tutionem dcfideiantur. Hi vero Ciuitates licet plures, eadf jc omnino vni- formi relatione virilem Ciuitatem rcfpiciec. Idcoque lcucanquam vnica coniux fcu tanr.uam plures coniu- ges cifdem legibus moderandx illi fubiicieiur ; ratio liquide affociandarutn Ciuitatum non ex illaium nu- mero, fedex relationum firailitudinc fcu diuerfitatt collmfda cd.Quod fi ciuitatum minorum numerus ad- eo adaugeatur, vt qui ab illis emittf ai funt ab vnica Ci- uitate contineri, nec ad illam commode tranfmitti pof- • fint, virilium feu maiorum Ciuitatum numerus adau- gedus erit , ac tota focictas , qux ab vnica prouincia continebatur, in plures prouincias diuideda. Ea tamen rarionc,vt focictas ob id non difeindatur, ipfx nepe vi- riles lcu maiores Ciuitates , ciuium cx miuoribus Qui* catibus collectorum certum numerum emittet, qui (i* inulconuenicntesnouamac longe ptxdantiorem Ci- uitatem condituant. Tum veto indudtia hominum focictas domedicarum ac naturalium focietatum cxlplar dccctilfimc referet .* cas fiquidem domos imitabitur , in quibus fili; maiores natu ac iam mariti parcti fenioii fubiiciumur . Itaque ficuti naturales ac domefticz focietatcs tunc vere con- fummautur, ita qux indudria condant focietatcs in hoc confident, nam quatenus ciuitatum numerus magis ad- augetur, cade difpofitionc retcta.Prouinciarum nume- rus adaugebitur , aeque fartade ciuitatum ordines e- runt vltcrius adaugedi, quanuis nullum incommodum timedum eflet , liccc ad quaitum otdincm repetita e- miffionc ciuium perduceretur. Nam & domrdicf fo- cictates quarti generationis confummationcm ali- quando intueri folent. Cum aut£ fenioris patris munus fit, maiores filios confilio regere au in o(]icio continere, ne fcu in iit,qus adexrcriora pertinet, feu in domcdicis aliquando ab- ctret, eadem ratione Ciuttas femoris patiis ludines po- dus, omnibus ciuitatibus tam virdibui quam comuga- libus leges imponet,ac omnes in officio continebit, ita tamen vt tegens viriles tanquam filios maiores, per cas etiam coniitgales gubernet. hcc Ciuitas,quf Piouinci». rum princeps fcu comuntlfima ommij patria appellari poterit, vnitatisnumcru nunqua cxccdct. coiugales in perfeda focietate plures ex necallitatc erue, vitiles pro 319 maiori minortvcjfocletatis amplitudine ac incremento vnitatis numerum excedent & no cxccdcnt.Qua autem ratione hi duitarum ordines ciuitatefqucfingulz fint inter fe deuinciendx,ac lingularum forma, libertas, x- qualitas , ac bonum quamtutififime retinendam, incep- tam contemplationem decenti methodo protrahentes percipiemus. Vniuerf. Inft. ad hom. perf. 32& De ordinibus humanarum . itluton ; quotenne ad ho- minum focseta>cs pertinent, ac eorundem mutua obnciunr. yg-vtw EuttcriuiMs igitur focietatis , quam W BKW adumbrauimus , munia , partes , partiumque M difpofit iones omnes inqutrendf ac explican- dx funt , exordio accepto ab enumeratione humanorum attuum , quatenus humanx focietatis bo no defcruire.fcu illud etiam inducere poliunt: explora- tum fiquidem cft , neque hominum focictatcm, aliquid continere polTe , tanquam proprij muneris partem, quod ab homine non exerceatur, neque pcrfe&iflimam hanc focietatem carere polle feu aliquo humano. altu, feu aliquo humanoium a&uum vfu , feu deccntiffima tum horum tum hominum operantium difpofitione.nl, horum aliquo pnrtcrmifTo, hmul aliquod hominis bo- nfi omirterctur quod pcrfeCtitfimx focietati repugnat: nouimus enim vnumquemque hominisaflum ex Na- turx lege hominis bono deferu ire. Ipfi autem humani adus(yt prxiens Contemplatio expofeit) ad quatuor praecipuos ordines deducendi erunt . Quidam enim fingulariter tantummodo exerceri polTunt, & illi etiam a quo exercentur primo ac immediati tantummodo profunt , omnique prxterea dirigendi virtute funt de ftituti. Quidam fingulariter exercentur , Se ei tantum modo 1 quo exercentur , primo ac immediati profunt, fed dirigendi ac moderandi viro continent. Quidam focialiter exerceri pofTunt, pluribufque primo ac im- mediate prodcfle.fed dirigendi virtutem non continet. Qu iilam dirigendi virtutem admittunt,ac pluribus pri- mo ac immediati prodclTc polTunt , fed fingulariter ex- ercentur. , Primum ordinem ingrediuntur Cognitiones , affe- ilus,& exeeutiones, qux fenfui communi , fenfibus exterioribus, ac imperfedifiimo Natur» fenfui aptan- tur, motus, fcilicct, quietis , figurx.aliortimque commu- nium fenfibilium determinata comprchenfio,motus,& quietis amor , fuique ipfius motus , ac quies , colorum ac lucis , necnon l"onorum,odorum , faporum ac tangi- bilium comprchcnfio , atque earundem cognitionum inter na, externique profccutioac fuga famis , ficis, do- loris, ac indolentix perceptiones, atfcChishis perce- ptionibus congrui, atque etiam a&us.vtputa comc- ftio, potio, dormitio, & alia huiufmodi. Et hi quidem attus, qui cfteris omnibus funt impcifciftiores, cx eo tantummodo human* focietatis bono deferuirc pof- funt , quoiiiam hominum vnumquemque confcruant, atq uc ad focialia munia paratum reddunt, qui etiam in His exercendis focialcm diredionem admittit , Sc ea- dem focialia munia exercet. Ad fecundum ordinem pertinent humanx rationis perceptiones, ac difcurfuVqui verfantur circa vniuer- lalia)cogitationes, quibus Sc vniucrfalia exeduntur, Se exterarum virtutum obieda percipiuntur , fiue perti- neant ad experientiam, fiuie ad conic&uram , fiuc ad hi- ftoriam,fiue adeomprehenfionem. Tfles etiam funt a- nimi aflcCtiones , eifdem virtutibus cognofcentibus deleruicntes-Et hi quidem qui exteris humanis adibus comparati fummum dignitatis locum obtinent, licet in fcipfisfocialesnon fiet, humanx tamen focietatis bo- no longe prxftantiori ratione deferuient : nam no tan- tfim fingulariter homines dirigunt , qui Se humanx fo- cictati deferuire polTunt, & Sn horum vfu focialcm di- redionem admittunt, fed internam dirigendi ac mode- jldi virtutem ad totius focietatis bonu effundere folft. Tertium humanorum aduum ordinem ingrediuntur omnes exteriores operationes quxeonueniunt vel hu- manx j£ftimatiux,vt puta, blandiri Sc amice profequi, feu inimicitias exercere , vel humanx mcmorix,vc puta colligere, deferre, recludere acdifhibuere,vcl liuma- nx phamafix,vt puta externorum cnrpotum diuifiones copulationcfque , necnon eorundem multiplices tum rclpcdu quantitatis , tum refpcdu qualitatum , habi- tus ac litus immtitattones.Et hi quidem adus , qui fi in fcipfis confidcrentur, ita ab extremorum dignitate ac indignitate recedunt , vt imperfedioribus fint proxi- miores,expropria natura primo ac immediate focteta- tis bono Jefcruiun t. ldcoquc vere foci ales funt , ca ta- men ratione , vt focietatem recipiant S: non inducant: nam dirigendi virtute deftituuntur. Quartus demum ordo deducitur ex fcrmocinandi a- du, quem cogitandi virtuti deferuire nouimus. Ipfa verdlermocinatio ,fi in feipfaconfiJerctur, in digni- tatis gradu ab aftibus fecundi ordinis tantummodo de- ficit, ac fecundum locum alTumir . Quod fi communis attendatur vtilitas, exteris omnibus dignior cenfenda cric. nam dum fingulariter exercetur ac communiter prodcfljfocietatis bono deferuic, fimtilque dirigendi ac moderandi vim effundit Idcoque ea ratione focialis redditur, vi focietatem non fuft ineat, fed inducat ac firmet. Animaducrtendum ramen cft , ipfam fcrmocinatio- nem focietatis inducendx ac confetuandx munus a‘du nonfuftmere, nifi quatenus ab internis animi perce- ptionibus 8r affedibus, quibus primo moderandi ac di- rigendi vis aferibenda cll, dirigatur , & moderamen re- cipiat. Cmt XIII De ratio ne, qua foete tatis partes communiore/ fnr.t eon- jhtuemU , ac de feprem Ai anfratuum orthntbue , quorum vnufqmfque iterum tn tres diuiduur feu cer- te ma munia Jujiiner. Rxcipva humanx focietatis munia dedu- cenda funt ex feimone, quatenus internarum perceptionum ac affectuum dirigendi ac md- i derandi efTundic vim , Sc ex illis a&ibus qui cx propria natura focialiter exercentur , quique primb ac immediate pluribus prodclTc polTunt. Priora parient ordines eorum qui ad commune bo- num directiones exercent fle Magtftratus dicendi funt: pofteriora vero Obtemperantium. Et hxcquidein mu- nia certis focietatis partibus demandanda crunt.Cxterg vero hominum operationes omnes omnibus focietatis partibus communes funt,licct fint a lingulis exercCndp cx foci ali directione qux faciale bonum primo inccn- dir.llli igitur qui dirigendi exercent munus , ad tot or- dines deducendi erunt quot funt intemz animi affe- ctiones, hx fiquidem perceptionibus alfiftentibus dire- ctiones reipfa excreent atque extendunt. Horum verb ordinum vnufquifquc iterum in tres partes diftinguendus erit, vel certe tria munia comple- tur ; nam ipfx etiam affeCtiones triplici ratione pro- prios adus extendere atq; exercere folcr,dum fcilicct in bonis tam adeptis conquiefcunt.dum prffentia feu im- minentia mala fugiunt , & dum diftantiaac remotiora bona perquirunt ac profequuntur. Itaq-, ipfa etiam hu- mana focietasrx priori aCtu humanis bonis reipfa fo- ueturex fecundo ea omnia quj eifdem bonis aduerfan- tur,ipfique focietati feu focietatis partibus obfunt*om- nino repellet , Sc ex tertio diriget imperfc&iores infir- tniorefq; focietatis partes ad propria perfcdfcionf ac to- bur,ne luturis temponbusfociaci obelfe poftint quin il- li potius certo aliquo ex munere quamdec&ifliind de- feiuire : intenm vero focialimn bonorum perfeueran- tiam atque indeficientiam demonftrent ac finnent. Animaduertldum tamen cft, cx quatuor przftantio- ribus affectionibus quatuor tantummodo Magifiratuum ordines deducendos elle : nam ( vt ex fuperioribut "patet) 7> 321 Contemplatio V. Pars 1 1. 321 pateQharufflaffc&ionnmvnaquxque vnica prxeipui- <$ue ratione fefe exercet. Extribus vero affectionibus inferioribus ( pro multiplici fingularum profequendi ratione ac termino)plures Magiftratuum ordines colli- gendi erunt. Ex prxftant illima igitur animi affcdltone Deum Opt. Max.relpic lente, vnicus directionis deducetur ordo.ip- fum videlicet Miniftcrium Ecclefiafticum Filij Dei au- Cloritatc inditurum, Apoftolis&r Apollolicis viris ac fucceffbribusvfquc ad mundi confumnutionem com- miffum.Huiusminiftcrijpcr legitimos Ecclcfix Chrilli Pallores adminillrati propriiffimum munus atqueopus er it, ea omnia qux ad pietatem pertinent , ad focictatis commodum exercere ac indicare, fimulque Deum o- annibus propitium reddere, atque gratuita omnia a Deo Opt. exquirere. Huic muneri adduntur munera tum cos expellendi ac corrigendi qui verx pietati adueffan- cjit, tum iuniores inhis qux ad Deum pertinent rcCt£ educandi. • Ex animi affcClu huic proximo elicienda erit Inferior Variorum munerum Ecclefijfticoium dignitas. Hotum autem munia ex verbi Dei prxfcnpto colligenda erunt. Extenia animi affeilronc , qux hominum mentem jrerpicit,arque Sapientiam exoptat , Sapicntum colligi- tur ordo.Horum munus erit , fedulb curare lingula qux pertinent ad veram Sapientiam ( quatenus naturali Iu- 1 jiiine attingenda cll) atque ad totius foderatis commo , dum exercere, fimulque optimam contemplandi ratio- ; nen>ac Sapientiam ipfam extendere. Prxcerea eifdcm curx erit ne focictasillidfvc partes i Naturxlcgcin a- i° liquo diuertaht ,fcd illam omnino fcquantur. Incum- bent quinetiam , vt Naturx dona , qux animos corpo. rique tefpiciunt,quaminaXim€aburtdcnt , atque illo- rum vnumquodque congrua ane firmetur ac foucatur, /imulque oppofica mala ( quantum ipfa Natura patitur) emendentur & corrigantur. Eifdcm etiam ea munia aptandaerunt , quibus &e cppofiu exercentes prauique docentes ac foggerentes repelluntur, emendanturve Se iuniores ( vt aliquan- do eadem Hrc munia redld exercere pollint)inftruuntur ac educantur. .Ex ea iffeflione qux Impliciter cfl humana, ille diri- gentium ordo deducendus erit , qui in hominum focie- tate eas fdftinet partes qux ab ipfa cogitandi virtute <cuihuiufmodiaffctfio dsctialiter copulaturam lingu- lis homimbbs fuftineniur ac exercentur. Et hi quidem prxeipua quadam rationcconfultorcs ac deliberatores appellari poterunt : illorum namque deliberationes ad fegum etiam contliiutioncm extenduntur : quod neque Ecclelix Palloribus neque Sapientibus accidit. Palto- tes enim diuinam legem ac voluntatem neque confti- tuunt, neque inucnmnt.fed recipiunt tantdmtSapicntcs Verb^Narurx legem inueniunr. Hartim legum vnaquxque i quacunque alia humana potcftate folutx funt , quod inlcriorum Magiftratuum deliberationibus non conuenit: hx enim ex deliberan- tium conftitutionibus moderentur neceffc eft.Prxterca Cohibendi vi prxditx funt, quod finguloium ciuium de- liberationibus, quibus fciplos ac propria moderantor non conucniMtquc ea ratione alios deuinciunt, vt ipfi ab eo vinculo quod aliis imponunt fint foluci , quod neque Palloribus Ecctefix conuenit, (nam ipfi etiam Diuinx legi fubiiciuntur ) neque lapientibus qui natu- rx legi cum exteris fubfunr. lidcm deliberantium de- nominationem metentur ob afliduum atque non inter- mHTum deliberandi vfum , nccnon quoniam circa diffi- ciliora ver fantur, neque proprio minifterio retento ali- cuius auCloritati fcd rationi plcn£ pcrccprx inniti de bent.Horum autem munus erit , omnia qux Impliciter funt humana concipere, ac per Magillratus inferiores cUrarr, feu prxfens focictatis bonum rcfpicianr,fcu e- tnendacioncmffeu ioniorum educationem contineant. hii tamen exceptis qux legifiatorix potcftati fcu ludi- tix diftriburiux vfum concinent : his qux folo fermone trattaiuur, nccnon corundcmMagiftratuum inferiorum electionibus, St quibuliLm aliis qux fuptemx poccfta tis vfum ac poteftatem videntur expofccre. Magiftratuum inferiorum rationes affettus inferiores fnbminiltrabunr.Iiaqur prxltamior iliorum ordo ab AV* itimaciux affcdlu deducendus critae iterum bipartien- dus:quem.idmoduni enim hicaffedusex pwrcipuo fuo munere , quo proptiis bonis fiuitur .refpicit rcltum a- micotum vfum , ex nonprxcipuo autem , quo oppofiu mala ri fugit , inimicos intuetur :tta etiam Magiltratus ad commune focictatis bonum ab eo deducendi (imili- ter dillingucntur. Primum otdinem ingredientur Oratores ac amicitif conferuandx atque adaugendx Prxfidcs.SecundumMi- lites atque ludices.horumquc vnnfquifquc plores reci- piet gradus. ludicibus autem commune erit, ex legum decretis ea corrigere qux inter ciues inimicum quid feu opere 8e intentione, feu opere tantum continent. Sc fiquidem ca cmcndabm.t , qux opere & intentione ini- micum animum arguuitt ( quoniam cxcliminc pendet) Criminales dictncur.Qui veto ca emendant , in quibus licet inimica adio aliqua ratione ineft , inimicam ta- men intentionem abeffc manifcllum cll,C miles iudices dicendi erunt. Et hzc qUidrmhis confonant qux fuperius titea Iu- ftitiam emendatiuam didla fuere: licet enim alter cx diicepiantibut aliena vel retineat vel petat , fidium ta- mca rationibus ac fortalfc lcgtbustuetur, quod vnicul- que ciuium pecmilfum eft , lufi fotti aperta malitia ad- iit: t tunc enim criminaliter erunt mufdtandi , tanquam peffimi , communis boni perturbatores. Magillratus , qui deducuntur ex tcrtioleiufdem ani- mofitatis adlu , quo abfentia ac fibi conucnicntia bo- na quxrit,luuenum in his qux tum amicos tum inimi- cos refpiciunc rcdle educandorum curam habebunt. Prxcipuc autem enitentur iuuenes ita inllitai.vt nrmi- ni iniuriam inferant ,fed fciarit amicos fibi conciliare ac amice tiadtare, turbatos fedare , dilcordeiq; compo- necc.Alia etiam doceda etunt , prout naturalis fu-oprn- fio vnumqucqi vel ad iudicia vel ad negotia, vel ad bel- la traftanda aptiorem rcddct.Scddc his poftea accura- tiusdicendum erit. , Magillratus, qui oriuntur ab ea affcdlione qux huma- nam confcquitur Memoriam, quantum ad prxeipuum adlum quo propriis fruitur bonis , decentem bonorum vtilium difpcniationemtcfpicicnt. Qui vero eliciuntur ab eadem propenfionc , quantum ad adlum qui opfofi- ta refpicit mala , eorundem vtilium bonorum adeptio- nem , coufevuacionem atque ampliationem intendunt. Horum vero Magiftratuum vterque ordo & Societatis nomine hxc perrra&abit ,8f Ciues ipfos rcfpiciet. Illi,- qui focictatis bona dillribuunt,vt legibus llatutum cll, Airarii Prxfides vocari poterunt Qui vero incumbunt eifdcm bonis adaugendis ac conleruaudis , ex catum legum iuflu,commac ium rcd« dituum curatores Qui ciuibus prxfunt , ne propria confumment fum- pt ibus fcu immoderatis , fcu inutilibus.fcu inhoneltis, priuatofum fumptuum Curatores etunt appellandi. Qui cofdcm ad vtilU bonaredlc acquirenda impel- lunt ac dirigant, ab eodem munere nomen affutnenc. Magillratus qui deducuntur ab eadem animi affe- dkione.quatenus bona fua, fibrabfcntiaqturrit.non ipfa bona teipiciet,lcd Iuuenes, per quos aliquando hiMa- eiflatus Societatis nomine erunt fuftincndi.Sc priuacx domus gubetnaudx. Hi igitur iuuenum educationibus prxerunc , illifquc ea fuggerent qux ad hxc redl^prx- llanda conferre poffunt, fimulque illorum animos In his tum fpernendis tum appetendis ita componcnt,vt faci- le rationis legibus acquicfcant. Magillratus deducedi ab eo animi affcdlu , qui huma- naconfcquitur phantafu, etunt plures.lpfa etenim phi- tafia vltimu locum obtines intercas animi pattes qnx rationis lumine interius illuftrari poffunt , non tanriim cx propriis muneribusrationi fubel!,fcd imperfedliores ctii animi vires ad eiufdc rationis nutum moderari te- netur. Itaq; quatenus rationis atq-, aliorum pixftantiorll affeiluum vira recipit , rationes obiiciet eorum Ma- o. ii). Digil 323 Vniuerf Inft. adhom. perf. 32+ giftratuum qui artibus omnibus prxfune . Quatenus verb eidem tationi obtemperat, imperfediorumque affeduum imputfus concomitatur , artium omnium ft- minadcraonftrabit. De Artium omnium , ac de AI agtflraruum, <pd artibus proficiuntur. fontibm. SAx v * autS artiu initia propriora,difpofiti6- que omnis breuiter proponenda eft : horum enim perceptio non parum conducet ad i- pfius iocietJtis partes plenius concipiendas, atque etiam ad eandem focictatcm tura inftituendam, tum dirigendam , cilm orxfertim artifices, quatenus ar- tifices .conftituant ordinem quendam medium inter dirigentes & obtemperantes,qui vtriufquc extremi na- turam vtcunque rcfert.Sciedum igitur ex propria ipfius phanrafix actione exteriori quxproprium intendit bo- num > illas artes deduci quarum opera non tantum re- manent , fcd etiam exteris omnibus artibus adiumenca prxbent: nam inftrumentorum feu machinarum vim continent , qux in artium vfufuntvel neccffaria vel commoda . ldeoque primarix artes rede appellandx funt. Ex eiufdem appetitus exteriori adionc , qupfen- fus communis refpicic bonum, illae artes deducentur, qux maria rranfeuntibus,fcu aliter nauigantibus, feu tcrreftria itinera exercentibus , dcfcruiunc ac famu- lantur. Ex eiufdem adionibus , qux exteriorum fenfuum ttiumqueprxcipueprxftantiorum refpiciunt bona, de- ducuntur, quantum ad videndi fenfum. Multiplex pi- dura, fullonum ats,Sculptura, necnon anes confcdri- ces variorum inftrumentorum, qux vifui vel adiuuando vel dirigendo inleTuiunt. Quantum ad auditum, eli- ciuntur artes Muficorum Inftruinentorum fabricatoria Quantum ad olfadum , ars odorum excicanJorum at- que componendorum , feu aromaticorum. Exphanta- fix adlionc, qux irnpcifeclitiimi fenfus, quatenus guflui copulatur, rcipicit bona, oriuntur atres quarum ettedus vidui hominum aliquo pado inferuiunt . hifque me- dicamentorum etiam con&dtices addendx funi. Ex phantafix operationibus, qux refpiciunt bona eiufdem impetfcdiflinuicnfqs, quatenus tadui copulatur» eli- ciuntur artes omnes qux vel domibus contlrucndis vel veftimentis conficiendis incumbunt , necnon qux apta ad calorem vel frigus feu euuandum feu inducendum componunt ac prxparant. Hx omnet artes pcrfcdlx voca ndr erunt , quoniam illarum opera ceftantc artificum adu, remanent- Artes vero impcrfcdliores deducuntur ab eodem afiedlu, qua- tenus extendit propriam dirigendi vim ad fcnfuscom lus : quibus cclTantmi munis adlus : quibus ccflantibus nullus remanet effc dius. Hxfimiltter erunt plures» neque vnius ordinis: talcscnim operationes rcfpicere folct obledameca.fcu eiufdem fenfus communis, feu vifus»feu auditus. Qux humanos motus moderantur ad ipfius Communis fen fus bonum , duorum ordinum erunt, quoniam cales motus totidem differentias admittunt. Quidam enim licctalfedlus neccffario non producant , ad eos tamen dirigi pofTunr.cuiufmodi funt laculatio ac variorum armorum vfus. QuiJam vero neque ctfcdlus cx propria Natura refpiciunt, n^que ad illos diriguntur.vt puta E- quitjtio jSc Remigatio. Vtcrqueadluum ordo arte mo- derari folet,quatcnus ferio exercentur atque etia qua tenus imitantur, neque aliud intendunt quam Ipcdato- . Itaque cx eifdem fontibus deducun- rum voluptatem. Itaque tur artes (altandi , chorearum ducendarum.necnon ca- nentium atque fonantiuin.Harum autem vim, longcque prxftantioti ratione, continere videmurTragordiaruni, Comoediarum ac reliquorum Poematu vfus, necnon E - quitum difeurrentium ac bellantium fpcdlacula mul- tiplicia , qux duplicem vfum videntur admittere: jicquc enim ad folam voluptatem exhilaration6raque pertinent, fcd ad corporum etiam agilitatem ac robur inducendum atque firmandum non parum conducunr, fimulquc ad bellicam difciplinam atque ad animi mores moderandos firmandofque. Eorundem aduum renius etiam vfus admittetur, quo agendorum tempora oppoitunitatdrfque dcmonftrari, comniunitque diredio exerceri folct. Et hic quidem fo nis prxeipue conuenit.In hoc vfu Phantafix vis quara- maxime viget: hxc nempe non tamdmfingulaielpicir, fed finguJorum etiam dired ionera intendit. Ex ipfius etiam imperfediffimi fenfus aficdu dedu- cenda erunt illorum minifleria.qui pauperum ac egeno rum, necnon xgrocantium neccffitatibus inferuiunt.. Magiftratus vero,artibus omnibus prxpofiri.tria prae cipua curare dcbcbunc,vt fcilicet artifices ipfi abunfe, vr artium vokuique materia atque inftrumcnta copio- (c fuppcd itentur, Se vtfingula rede atque abfqucvlla fraude cxerceantur.Prxter fupradidos Magiftratus, qui oriri videntur ab ipfa phantafia.relpcdu illius adionis, qux ab ea prxeipue effluit , illi quoque ex eadem dedu! cendi erunt qui oppofitorum malorum expulfioncm rc- fpiriunt. Horum igitur munus erit expellere inutiles ac inho- neftas artes , necnon inhoneftos artium vfus,prouc lc< gibusfanciiumcrit. Tertius etiam Magiftratuum ordo defiderabitur , cui cura demandetur luuenum in his inftituendorum ac exercendorum. Exiftimarc fortaftc quis po(Tct,his magiftr aiibns illos c(fe fuperaddendos, qui curam gerunt tam Nuptiarum quam funerum, ac exterorum omnium qux agenda fune circa moribundos, moiicntes, ac mortuos, ied cdm hxc omnia exdiuinx acNaturx legibus fint agenda, illorum follicitudo Ecclcfix palloribus ac Sapientibus erit re- linquenda. T onus fideratis imaginem ab vvoquojue fieret atu munere vtcunque referri. Pia vero humana focietas.qnx vere perfe- _ da appellari potcft,ca ratione omnia huma- % na munia compledi folct, vr illorum etia vita « ad lingulas partium prxcipuaiu videatur ex- tendere. quod tamen pro multiplici partium ac Magi- ftratuum natura , plenius feu minus plene agendum eft. Id quod intendimus , cxerr.plo accepto cx miiicix ma- ncrCjdarius apparebit : hxc fiquidem pleniore formam expofeir, quoniam extra Ciuit atem S < in hoftium ditio- ne, vt in pluribus, exerceri folct. Hxc Paftoribus& verbi Dei adminiftris carere non poteft: quin iis p-rci- pue indigebit : nam ea tradat, qux diuina adiumenu diuinafque dirediones prxeipue expofeunt. Sapientes etiam pluribus in rebus Militix deferuire poliunt. To- tius exercitus Imperatorem ncccltarium cife compcrtfii eft.necnon ipfius ipfius Imperatoris Confiliarios. His affifterc debent qui imperatoris nomine ob totius exer- citus bonum proficifcanrur ad amicos, vel hoftes etiam ipfosalloquantur.-quigrauiora atque difficiliora vitui- da fufeipere ac fuftincrepoffint: qui militum ac totius exercitus concordiam fermoneatque etiam audoritarc cuflodiant : & qui iudiciis tum criminalibus rum ciuili-' bus incumbanr. Primi igirur , Oraroruin parces iuftinc- bunt. Secundi ob virtutisac roboris prxftanciam Mili- tes prxrogariua quadam erunt dicendi. Tcrtij Amiciri* Curatores. Quarti Indices. Hxc tamen in exercitu mili- tariter , non autem omnino accurate vt in Ciuicatibus^ tradanda erunt. Eifdem in exercitibus defiderantur qui pecuniarii re- do vfui ftudeant , qui nummos recipiam .colligant ac cuftodiant , qui artifices excrcituiac bellicis rebus ne- ccflanos addic ftudeant.eifdcmque prxfint: qui prxfinc «incribus.iiccnon inftrumentis atque adiumentis ad i- ter conficiendum neccflariis.viiique ipfis aptandis : qui vidui occedaris copiofe adefle curet: qui circa indume * i / 2' 325 • ia, tentoria,c*teraque ad tutam ac commodam Caftra- mctationcm vtilia inuigilent. Adfinc etiam neceflc cft» ui milites otio torpere ac militarem difciplinam rei fi- li non per minant , fed cos potius afsidui exerceri cu- lent, fimulque inuigilent (quod ad res redlc gerendas plurimum facttjvt bono ac hilari animo fint.Studebunt alij, vt infirmi curentur, egentibus adiumenta non de- line, debiles ac infirmi ad tuta deducantur, nec deferan- tur. Quidam etia folllciti erunt vt vniufcuiufquc adio- nis tempora ac oportunitates certioribus quibufdam lignis przfiniantur ac dcmonfticncur. Contemplatio V. Pars 1 1. De reP.A.Ad muma foculi a fufl tneti d Aspritudine. E d ea iam profequamur, ex quibus omnium ordinum ad focialia lura ac munia fufeipien- da aptitudo atque habilitas colligenda ac fir- _ mandi cft. Noftris autem co#ftitutiombus infiftcmcs facili pcrcipicmus,vnumquemquc, qui vero Dei cultui non aduerfetur, quique fidei ptius homini- tus datx vinculis inueniatur folutus.fi ad hanc focieta- tem acccfTcrit.tanquam illius partem catationc reci- piendum eflc.vt abiolutc quidem ad omnia focialia mu Sia iu. habeat, re ipfa tam-n ea tautummodo exercere pofsir quibus ej libere omnino incumbere licet, St quo- rum exercendorum rationes cx decenti difciplina iam plene percepit. Qui a veta religione ac ptetaus cultu reccdut, donec ab hac detinentur perfidia , ab lmiufmodi foderatis iu- xibus deccntifsimd expellendi funt. ficuti enim vera pietate recepta , caritatis humanz confummatio om- Siumquc moralium vittutu robur ac vfus ftabilitur ita, eadem ab humana focictate reieda , omnis illius perfe- ctio ac fruclus comprimatur ncceffc eft : dona fiauidem perfefioria qux ab ipfo Deo gratuitb conccdidafunt, abfque decenti pietatis ac religionis cultu Iterati non ro (Tunt. ideoque homines, hominumque fot icutcs,qu£ fanftotum fpirituum focictatibus -rque ab ipfo Deo Opt.Max. fccluduntur , illis omnibus expolientur ne- cefte eft, qux a talibus ciuilibus talique Dircdore funt expetenda. Pcrfcda jgitur Societas, qux vera pietate carere non poteft, aliquem qui verx religioni aduerfetur, quique a Dei Opr. Sandorumquc fpirituum Societate fit fernn- dus , Socium fcu Ctucm appellate nec poteft nec de- bet. Illi quoque , qui fidei datx vinculo deumciuntur, donec ita dcuinciutur , omni pcrfcdifsimf huius focie- catis iure carcbunt.nam (vt fupciius fancitum cft)fidcs ia hi* qux hominis arbitrio fubiiciuntur, dum legitime datur^adem vim habet quam Naturx lex in his ad quX hominum libertas ex Naturx lege fubiicitur. Ideoque totius humanx luftitix eft fundamentum. Sicuti autem illi.qui fcu a reda religionis ratione re- cedunt, lcU talis fidei vinculo detinentur, donec his tna lis premuntur, a perfcdifsima focictatcrcpellendi funt: ita exteri omnes neceftario admittendi erunt, fxpius quippe a nobis in fuperioribus conftitutum cft , huma- nitatem fcu naturalem hominum caritatem omnes ho- mines indiftind* rcfpicere, illoriimque communem ac mutuam animi propenfionem exoptare. Dcmonftratum item cft, inferiores animi noftri alfedus humanx canta- ti cx Naturx lege inferuite atque ab eade perfici , idetn- que in bonis expetendis euemre. Nulla igitur ratione, hominum parte ab humana focictate fcclufa, humanx caritatis quies fperari poterit i aut ablato illo bono in quo humana caritas coqu iefeit, quodque inferiora per- ficit bona .humanam felicitatem confiftcrc. Prxtcrea homo oattira focialis eft , ac fummo etiam Deo ac bea- torum fpirituum ordinibus afTociatur. Societas igitur fecliidens homines veram pietatis rationem retinentes, neque Deo vere affodabitur , neque perfede denomi- nationem fuftmcbic: cos enim rcnkit quos Deus ad lo- Cictatcmadmittit. .... 32fi Hi veri abfolutc quidem ad* vnumquodque focie- tatis munus ius habebunt , rcipfa tamen ea tatummodo recipient quibus omnino libete incumbere pofsint , Sc quorum exercendorum rationes ex decenti difciplina iam plene perceperint. Prudcntix enim fimulque Natu- rx leges abhorrent munus aliquod quod an imu omni- no liberum ac folutum requirit, ac indclincmcr cxrrcc- dum eft, illi demandari qui ex rationis ac Naturx legi- bus tenetur fibi ac fuis opere quotidiano ncccfiana pa- rare,feu ea qux arte tantummodo, ac fuminapciitiarc- ^ *r?^ar‘ poliunt illis commitri.qui huic am huicqoc periti* non incubuere. Itaque, vt vniufcuiufque iusad munia locialia fufeipienda plenius apparete pofsit, legi busfanciendumeritjin vnaquaque ciuitatc minori re- cipienda c|Tc nomina omnium qui profitentur fe illius ciuitatis ciucs, ac fingulotum facultatibus perpehfii vnumquemque ad certum aliquem ordinem deduoen- • dmn cnc, fimulque decernendum , quxnam munia ?ni- cuique ordini feu demandanda fcu deneganda finr .do- nec ab eo ordine recedere Se pofsit & velit. Certa ctii difciplinarum loca ab earundem vnaquaque ftatuenda erunt, vt in illis ciuiunt fuorum fili; certis quibufdam ra tionibus ac legibus erudiantur , qux leges puftrnoduni cxplicandf erunt. Capvt XVII. De Cmitm perfetUmfoaeutem wgredtentnon ordini- btu, ac de /ingulonm muntribiu . v i v m voro ordines cx bonorum vtilium copia feu defedtu dcfinicdi,erunt quatuor.ln- fimus plebenuninorem conftituct. Proximus plebem maiorem. Tertius nobiles minores. Quartus nobiles maiores. PJcbis minoris ordine ingredientur, qui vt accipiant neccllaiia coguntur quotidie elaborate, totumque cor- pus exercete ac exagitare. Illi pertinebunt ad plebem maiorem , qui rebus qui- dem ncccirariis indefincnrer ftudere coguntur, fcd totfi corpus non exercent , nec propr iis manibus labotat,vt- puta Architcdi, feu Tabernanj. Nobiles minores erunt, qui lucrandi quidem ftudio detineri coguntur, ted ea ratione vt ingenue viucre pof fint , ac pro maiori temporis pane ptxftainiora libere exquirere, fcu cum amicis verfari. Tales funt mercato- res , qui noti per fciplos , fed per inftuotcs meteaturam exercent. Nobilium maiorum ordinem conftituent ciues, qui- bus annui redditus, feu annux exadiones fibi debitx, abunde fuppeditantut , ideoque abfque vlla rerum vti- lium ac ncccfTarium folliciiudinc, poliunt mgcnu£ vi- uert, libero fque ingenue educare. Hi vero iterum foitaile in alios quatuor ordines diui- dendi erunt. Quidam enim ex priuatis tantum redditi- bus abundanter accipiunt. Et hi ciues /impliciter maio- rcs,diccndicrunt. Quidam ,ob aliqua in iiocietate me- rita, accipiunt ab ipfa focictate ccttos redditus ad pro- prium filiorumque commodum,non tamc omnium, ne- que in perpetuum, & Nobiles maioresccrti; oidinis dic» poccrunt.Qnidamob maiora merita accipiunrpro filiis omnibus, ai in perpetuum, Se erunt maiores Iccudi or- dinis. Quidam ob fumma ac eximia merita accipiunt pro omnibus, ac in perpetuum, reddirys mumficttjorcs, prout legibus fancitum fuetitjfic dicentuiCiucs maio- tes primi ordinis. Siquis autem has omnes focietatis patres ad hominis partes conferat , non difficile percipere poterit plebem minore, qux omnino corporei percctur, referre Plun* ufiam,fcu Phamafw excqucntem virtutem: Plebe ma- iorem fuftincrc M emori £ punctuum corporeis aftibus r non omnino immergitur: Nobiles minores .i ftimari- ux ficuti enim itftimatiua fpiritualta quidem attlngft, fed ab his non difiungitur qux funt omnino cotpofca, ita huius ordinis ciucs prxftaiitiora quidem refptciunt/ ©. iiif. 3*7 fed rerum neccflar tarum cura non omnino foluumur. Nobile» . maiores (impliciter, Cogicatiux vim imi- tantur, quoniam libere circa vnumquodque exerceri pofTunc. In reliquis tamen exterorum naturam non cx- ccllont, licuti Cogitatius, fi per fe c6fidcretur,vetc cor- porea cft. Nobiles demum trium otdinu prf (tantiorum refpon- debunt eidem Cogitaciuf , quatenus wibus rationibus (vt alibi demonftratum eft) illudiatur: obtinent enim ciufdem humanx focictatis bona, 8e prxeipua quadam prxrogatiua abca decoratur, vt Cogttatiuf cuenir.qua tenus meti, beati» (piritibus,ac DcoOpt.Max.adhzrct. Munerum aurem lingulis ordinibus demandadorutn ratio talis lonafle er it. Ciucs quatuor ordinum ptzllan- tiorum.ipfi fcilicet Nobile» maiores , fiuc fint beneme- riti.fiuc no (intbcncmeriri, quoniam illorum vnufquif- Jiue libere Rcip. incumbere poteft» deliberandi ac con* uleodi munus admittent. Exeiftlcm etiam ordinibus aflumentur oratores, ex- ercituum Imperatores , necnon Imperatori addentes, concordix communis curatores, ludices, communium bonorum cudodes ac difpcnfarores, nccnon przfedh annonx,ac rcliquord omnium, qux comuniter fune nc- cellaria ac rcdic expetenda, fortalfc tamen rationi con- Conum erit , Vt ciucs benemetiti in hi» muneribus reci- piendis, ac in bellicis prxeipue ptfrogatiua aliqua flu- antur. idcoqv cotiuscxcrcitus imperium Nobilibus pri- mi oTdinjs, vtplui imum demandandum critradmini- dratio milittx lingularum Prouinciarum Nobilibus fecundi ordinis: Ungularum duitatum Nobilibus pti- mi ordini». Nobiles autem maiores (impliciter totius vel Equira- tus.vel Peditatus, vc! tormentorum omnium, Juccs co- flituentur. Reliqua munia demandanda erunt oujbus trium ordinum inferiorum, ita tamen vt Magidratuum fcu munium dignitas ordinis dignitati rcfpondeat. In his igitui.qux ad bella pertinet, Nobiles minores Equi- tum ordinibus prxctuc atque Peditum cohortibus. Qui ingrediuntur Plebis maioris ordinem, erunt Equites tu cathaphradh tum leuis armaturx, atque etiam meer pe- dites Centurionum munus admittent. Plebs minor pedibus militabit, ita tame vt cx eadem aflumi poiiint ligna defetenies atque ordinum diredlo- jcs. In his, quz ad ludicia pertine..!, Nobiles minores Caufarum defenfores ac Scribx erunt. Plebs maior lo- corum ludicialtum, legal um voluminum , ac cftcroru huiufmodi cudodiam recipiet. Plebs minor Prxconuni, fcu Curtorum onera fudmcbit.cademque fci uanda erCir in cfteris prccipuis Magidratuum ordinibus, prout vni- cuiqueconuemc. Quod autem xd Ecclclix Padorum,ac Sapiet um mu- nia attinet, decernendum erit, ciucs v mufcutufque or- dinis,fi cx aliquo Dei ac Naturx donohis digni reped- antur ad illa admittendos clfc nam hxc rerum (impli- citer humanarum ordinem tranlccndum,idcbquc hu- manis legibus cohibenda non lunc. Vniucrf. Infl. ad hora. perf. Cami XVIII. De imiorum educandorum <tc erudiendorum ra~ hornius ac julhcitudine. (Vi deciuium ordinibus muneribufquc pro- t prioribus didta funt , paratiores nos reddunt | ad ea adumbranda qux ad eorundem cduca- ‘tionem ac dilciplinam pertinent, docent fi- 3uidem, con eadem ratione vnumquemque ciuium or- mem erudicdum ac difciplinx tradendum , fed curam laboremque prxeipuum circa nobiles nuiorcs impen- dendum cire. hi neiupe fuit inere debent maxima prxei- puique munia, ex quibus tanquam ex propria» fontibus commune bonum communi: que totius (ocicratis feli- citas deducenda cjl- Loci» igitur difcipliturum coniti- tutis ui lingulis duitatibus minoi ibus, ciuium maiorum 61) «lanea, liuc in c* Uuc cxim ilia» nafcicur, quatenus 328 ad magiltrarus fufcipicdos apti 5f habilcsreJdc Ji (wjrj vna cum difciplinarnm magiitris ac curatotibus in illis congregabuntur (k meis habitabur. nam legeinuiola* bili decernendum erit , nemini aut extra patriam pro- priam patere difciplinx loca, aut his non legitime per- cutis ad hos magiltratus fultincndos aditum prxbcrf polTc-I III, qui (impliciter funt ciucs maiores', dabut lin- gulis annis pio cxpclisac magiitris, id quod rationibus deducis lege fucritconltitutum. ciues autem beneme- riti pro meritorum qualitate vel uihil dabunt, vel patte tantnmmodo. Adeafdcm difciplinas admittendi etune exterorum ordiuam pueri, ita tamen vt in carum loco non habiter» nifi forte nobilibus maioribus dcfcruiatM: fed ad eu ac- cedat, vel lingulis vel (laturis diebus, prout vnicuique ordini conucmct. Nobilium maiorum pueri ingredien- tur difciplinx loca fcptiinoanno completo, per primi nainque lcptcnnij curfum educabuntur in paternis f Ji- bus,feu in patria, feu extn patriam, fi foitc patentes ex- tra propriam ciuhatcm locialia munia fultineanc. Edu- cabuntur a ut eu» matrum quidem fcu nutricum cura, fed illis legibus ac animaduerlionibus , qux ud Dei cultum Vctamque pietatem rcdU imbibendam ab iplts Ecclclix Pa floribus ad corporis vero fitinicatem,ac robur, adau- gendum , i Sapientibus conllituemur. Accedet etiam rudimenta huic xtati conlona.qux cx eorunilcfapicn- tum legibus curanda erunt. Tranfadtoprimo feptennio , totius potiusciuitatis quam certi alicuius ciuis filij ccnfcndi funt, idcoque cx focictatis legibus Patrix tanquam ptopiix matri dc- mandandiluiit. Idem circa ciufdem ordinis puellas fanciendum erit, nam his quOque certa difciplinatam muliebrium loca conlticucntur , quibus Mattonx pjzerunt.legibu* etiam cauendunt erit, ne aliquis diTciplinam cgrclfus, vxorem ducere intendens aliis nubat , fed talibus tantummodo alTocictur tamquam legitimis totius locictatis filiabus, hac nempe ratione & ipfi «roniuges fctnper concordes erunt, & illorum fili) in ipfo quoque femine ac in ipfv materno vteto vtriufque parentis virtutem imbibent, quam domelticisetiam exemplis afsiduifquc admoni- tionibus acccdctibus ita foucbunt,vt omnia ptXccptd* rjbus ad vota lufcccdanr. Pueri cuiufcunque patrix fint ingrefsi difciplinx loCi eodem idiomate vietur, atque etiam, quatenus eifdcm (ludiis incumbunt, eadem amictus forma. Optandum etiam clfct vt in vnaquaque ciuitatc loca difciplinx Cx limilixdificiotum forma limilem afpcdlum obiicetenc, vc idiomatis vuitas vcltimentorumquc ac domorufn funima fiinilitudo eifdcm (ludiis ac educationibus ad- iundtx, ciuium animos tanquam ciufdem dumus filiorfi vehementius couiungant. Secundi feptenarij curfu,qui rcfpcdlu communis dif- ciplinx cft ptimus, pueris prxctuut non tantum Ec- clefix Pallores ac Sapientes, fed alij etiam qui illos in- llruenc in his qux xqualiter pertinere videntui1 ad vnfi- quemque in virum cuaiutum/eu vt cognofcenda.fcu vt appetenda, feu vc agenda, ac facienda. Decimo quarto xtatis anno expicto, puerorum vnuf- quifquc.rotunddctiatn voluntate percepta, ad id finga- Iaritcr dirigendus erit quod illi coducibiiius ac dignius fucuruin exiilinubiturhuius enim xtacis luuenes, com- munibus redi e decuifis , quzdam prxfcfcrre folent ,ex quibus vniufcuiulque indoles, ingeniu,atque ccrt$ ani- mi propefioncsquimtutilsimc colligi coniedtariqi pof- funt, maturo prxfcrtim fuper id optimorum curatorum cofilio habico.Patet autem .vnumquodque fociate mu- nus ab aliqua animiviitutc pendete, candcmquc pro- portione quadam refetre. Quapropter, licuti fociale munus dcccntifsimc infimetur, du adfunt cognitiones, alfedtus ac facultates, qux pctficerc polTunt illau animi panem cui taJc focule munus proportione refponder, cxteif que cognitione» cognitioniique modi accedant, tam vniucrfalcs qua particulares , qux ptioribus opitu- lantur,ita dumiiUcmx virtutes his cognitionibus, pro- peafioaibus,ac faculcatibusdcfcxuiemcs manitefte feti vigcate .JF M- 329 Contemplatio V. Pars II. "Vigent, fcu hngtiefctint, tote coniebare licebit , iunio- xeshis muneribus cxdifciplinx directionibus perfebe leu impetfedtc rainiftraturos.His autem conceptis , Iu- lienes, qui prius eifdcm Magiftris , eadimque difctpltna vtebantur, feiungendi erunt , ac certis inftitutoribus committendi, prout ptopiix diredtioni conucnit- Hx autem dircbioncs ad quatuor prxeipuas fortafle dcduccndx funt. Prima exteris omnibus prxftantior, perfcCtiffimas F.cclcfix Pallorum dotes fibi ptoponct, huicquc fummx etiam Sapienti? ftudia adiuuda erunt. Secunda fummorum Imperatoium atque Exercituum Ducum virtutes xmulabitur- Tertia prxftantiffimos oratores ac ncgptiorum gcftores Infticuct , huicquc lu- dicum munia accedent. Quarta ad quorumcumque bo- nonjm vtiliura optimam adminiftrationctn atque vlum deducet : huicque a cccdcnt , qui Mercaturis ac conuc- uienti ciuium vibui, nccnon qui artibus omnibus rebe jirxfunt. Deliberantium vero ac confulentium prxftantiam nulla harum dircbionum fingulariter fibi proponet, tu <juia hxc pendet cx communioris dtfciplinx conlumma tionc, qux non vnica tantdm ratione pctficitur, fed ex harum dircbionum vnaquaque , tum quia quxlibet di- xebio deliberatores Inftituit rclpcbu eorum qux fin- gulis directionibus funt propria. Itaque dircbioncs o mncsfimul coniunbx perfebum confulentium ac de- liberantium collegium parient.ciim enim fatis difficile Vel potius impolsibile fit vnicum hominem omnium expertem cflTe,ac circa omnia ita deliberare vt in lingu- lis , proptiis ramum innitatur confiliis, perfeba ioc ictas id curare debet quod pofsibileacfacJccft 'vclcilicet confulentium ac deliberantium collegia continuantur ex viris omnium quidem expertis, inaliquibus autem prxftant illimis. Hi vero lingularum dircbionum magiftri . Paftorum ELcclefi? tamen, Sapicntum, ac communis difciplinf cu- ratorum cura non recedente, iuuenes aliis legibus in ftituent per tertium feptennium, 8c aliis per quartum, ir quo ipfa difciplina perficietur. Harum autemlcgum ra- <iones,non paucas nobis fortairefubmimftrabuiit ea qu? in hac humanorum afluum dircCtricc philofophia ex- plicata funt. cdm enim fingul? dircCtiones intueantur certos magiftratus, qui certis antmi partibus proportio- ne refpodcnt.manifeftum eft.his perccptis.qu? pertinet tum ad animi affcCtus perficitndos.tum ad fin gula mu- nia reCtc fuftinenda, diutius latere non pofle rationes lingularum dircbionum rebe inftitticndarurn. hfc ta- men plenius confummabuntur accedentibus iis qu? ad fapienti? incrementa maiora conferunt, taliaquc pertra dantium aflidua meditatione. Iuuenes veri» ( Vt exifti- mamns ) decurrente tertio xtatisfeptcnario, in iisprf- cipuc mftituendi erunt quf propri? dircbionis munia reipfa ac plcn£ non complebuntur, fed ad illa animum paratiftimum reddunt, fcu quoniam principia ac ope- randi modum dcmonftram , fcu quoniam illorum ima- ginem prffefcrunt, feu quoniam remonent impedimen ta.Quatc illi, qui ad perfebam pietatem funt deducendi (quantum ad animi affebus )ca tantummo Jo attingent qu? animum ad pietatem excit ant, qu? ad eandem dif- ponunt,quf animum vitiis purgant, & eundem virtqri- bus ornant ac reficiunt. (>oe defi- Quod vero ad dodrinam pertinet , circa illa detine- Srlnmr <Jj erunt , qu? rebe collcba totius facr?dobrinx fetni- •A uerx nJ 0bjiccre polTunt.S: ciofdem logicam fcu rationalem •teftudia facultatem referre, quemadmodum enim human? fa- picimnin pientix curfus quinque cotemplationum ordinibus vt- ftiiueudi CUnqueConfummatur,ita fortaftcdiuinorum Sapientia, quatenus ad pleniorem ftatom perducenda eft.expofcit totidem contemplationum ordines , qui humanarum contemplationum ordinibus proportione refpondeant. Prima quafi exterarum prooemium colliget ea omnia qu? ad lacrorum eloquiorum ftudium impellunt, fiue Natur? vim impulftilquc demonftranr,fiue humanx Sa- pienti? lumina obiiciant , fiue ab eifdcm facris paginis fuppeditentur. Secunda Logic? facultatis naturam ita -ff. . rcfcretjVt doceat fingula metienda effc non cx aliqua 330 humane rationis vi, fed ex iis tantummodo , quorum r« fus ac rationes ipfa facra eloquia complebuntur ac «fo- cenr. H?c in plurcs panes diftinguenda erir.vt fingulis ra- tionis abibus refpondere polfir. Prima pars fimphciter colliget voces oinnes, qu? habentur in facris Inoris, nccnon loca omnia obiictet in quibus illarum vnaqofq; ad vfum deducitur. Secunda varias lingularum vocum fignificationes ac vires ferutabitur , quas eiufdem Seri- peurx auboritatibus confirmabit . & hxc quidem 4 vo- cibus ad conceptus dcucniet. Tertia qux ad res ipfa* magis accedet, colliget voces omnes , qux rei vnicx in facris eloquiis aptari folent, idque xcfpebu vniufcuiuf- que rei, cuius feripturx faerx mentionem faciunt , quo in opere auboritate fimilirer adduccndx erunt. Quarta, qux ifimplicibus ad coniunba deducitur , colliget o- mnta qux dc vnaquxque fupradibarum rerum in cifdf facris paginis affirmantur , feu negantur ta aperte quam figurare, leu parabolice , auboritanbus fimilitcr adiuu- bis. Quinta , qux perducit a pTopofitionibus ad dif- curfus, animaduerter , ac colliget difcurrendi,' arguen- i di, ac colligendi modos, quibus vtuntur faerx feripturx, atque etiam Patrum prxcipui. Sexta ,& vlmnadocc- . re poterit, quanam ratione his difeurrendi modis, faerx feripturx debeant interpretati , atque ab vna fententia plutim? fentcnci? firmiffime ac rutiffimc colligi poffint ad quod etiam non parum conducent loca dialebica. Hxc vero contemplatio non tantum animum ad di- uina eloquia rede contemplanda parat ilfimuni reddet, fed ad quafcunque etiam hxrelcs fcu iara ortas, fcu qux oriri poflcnc, comprimendas ac cucllendas principia ec fundamenta vberrmu fuppedirabir,8c reipfa dcmonftra re porcrit facram Theologiam ccitiffimam effc ac fibi abunde fufficerc. Itaque cx his facileexfurgcnt tres contemplationes ordinum prxftaciorum, quarum prior haud fecut quam prima feientia vcrfabicur circa entia abfoluti , & hu- mana diuinis ita coniungct vc diuinorum pixftantia clare admodum clucelcatrpofterior naturalem fcictiam vtcunque referens, creationis initia ac totius Ecdcfiz curfum vna cum his qux illi annebuntur, certa feric fa- erx Scripturx acfanborum Patrum aubontatibusde- monftrabit.poftrema docebit cx eifdcm facris lireris ac exfanboruin Patrum dobrina omnia qux ad mores fa- ciunt,& tamfolitarias ardomcflicasquain ciuiles abio- nes inftitucre polfiint , fimiilquc Ecclcfiafticam hier ar- chiam ac partium lingularum munia dcmonftrati. Quemadmodum autem qui pietati ftu^ent in tertii feptcnarijdccurlu intra duarum fpeculationum termi- nos detinendi erunt.itaqui perfebiorem fapicnrjanta- uent circa Mathematica erunt rebe inftrucndi, nccnon dialebicis feimocinationibus exercendi ac exacuendi. Qui bellicam xmulantur virtutem venationibus cre- brioribus exercendi erunt, fimiilquc erudiendi de fingu- lis qux venatoribus occurrere folent, etiam dtimfx- uiora animalia perlequuntur,Bc de his qux perfeba ve- nandi ars in fingulis exigit : poftmodum venatorum e- tiam duces conftituentur , vt horutn vnutnquodque re- be pertrabare ac prxftarepofunr. Qui magni oratores cuaderc i ntendunt, oratorii pr? ftantiorum orationibus iatn confebis diligenter infi- ftent , fingulorumquc arte percepta imitatione eandem confequi enitentur , caufis etiam ad libitum fibi confi- bis. Similique ratione, qui iudicum munia fufeepturi funt, & qui diriguntur ad rerum vtilium perfebam ad- miniftrationemac procurationem, trababuntea qux fupetioribus proportione refpondere videntur. In eodem vero feptenario Iuuenes non propria tan- tum, fed aliena etiam fcrutabuntur,quatcnuspiopriis aliquid fcu adiumenti feu ornamenti afferre poliunt, fic enim proprij propofiti perfeba adeptio fperanda erit. Elicientur etiam ali- commoda minime fpernenda : iu- uenes namque ira eruditi non tantdm emidem dirtbio nis ciues 'udicarc poterunt, fed aliarum etiam : natn cognofcent vniufcuiqfquc dircbionis Vias, leu ccrt? fundamenta prxopua. Vniuerf. Inft. ad hom. pctf. 33i Prxterea , dum iuuenfi aliquis in tcrtij huius fepten- nijcurfu inuenitur vel paru idoneus vel minus propcn- fos ad proprbr dircdionisbona adipilcfdi, Curatoium confilio ac confenfu aliam dirctfioncm ingredi poterit I cuius non critomnino espers. In quarto feptenario, tuuenes deducendi erunt ad ea qux vere ac reipfa pertinet ad proptiam vniufcniufque dircdlionem,ac tn illis tantummodo detinedi; ita enim fummum pcrfc&ionis apicem in ea attingere poterunt. Quapropter, qui pietatem prxcipuc exquirunt, non fine magna veneratione ad ea deducendi erunt qu f diuino- rum eloquiorum illuminationem continent , & ad fan- flitatem perducere folent:fimulque tribus prxftantioi u , contemplationum ordinibus infudabunt. InEccIcfiis etiam ecclcfiaftica munia, prout illotu exiget oido, ex- ) crcere poterunt QuiSapicntiam exoptant, ferio ad ve- 1 ritatum omnium fontem ducentur, illius v» carunflcm ferietn omnem ac pulchritudine percipient,tandcmque perducentur ad agendorum fcientiam , ad hanc fciliccc moralem, ltque ad illius lingulas partes perfeftius acu- tiufquc dilcernendas. Qua nuis autem, dum difciplinx loca inhabitant, per- ceptioni putius quam inuentioni fluderc debeat , cura- dum tamen erit vt difciplinx loca egrclsi , eifdem con- templationibus infiftcntcs,ca etiam inuenirc ac demo- ftrarcpofsint qux ad fumtnam humanx bapientix con- fummationem defiderantur. Eifdem demandanda erit cura iuniorum certi; feptenmj,necnonalioru qui difci- plinx locum inhabitant, cuiufcunquc ordinis fint, quos in Mathematicis ac in Dule&icis tnflrucnt. Qui diriguntur ad militarem prxltantiam , acierum incelfus, motus, ac extera omnia qux vere ac reipfa bel- lica funt.mtclligcm , iu hifque Sc ipfi exercebuntur, & «liorum ordinum ciues certis diebus cxerccbur- Neque foraffc inutile erit huius ztatis iuuenes , fi forte holtis patrios fines attiget it , comitari milites , quibus finium cuftodia crt demandata , vt holliles acies intuentes, fir- miores ac prudentiores in illorum aggxefsiombus cua- dere polsint. Aliarum ditcltionum iuucnsbus ea dema- dauda erunt qux his proportione rcfpondent. C»m XIX. De hn tjux de fiderat w ud pleniorem perfeci tfhnu foete - tatu perceptionem , cr de duobus rasionibus Quibus Eccleju E flores ac Sapientes contemplari pojjmu. * O i enarrationem fociatium munium, ac liliorum qux decentem ad eadem fuit inenda \ aptitudinem dcmonlfratc polfunt.ca pcrlcru- 2 tandafunt quxpiftcrca defideramur, vt per- feft usitna foci et aris forma clarius ac plenius concipia- tur.vidcliccr quibulnamcx decenti Naturx ordine de- mandanda fit potcftas Magifiratuum eligendorum, qua- nam ratione illorum vnufquilque ficconftituendus,& quodnain obtemperandi debitum, ptxcipicndi auctori- tas, moderamen, & numerus vnicuique conueniat.Prf- cipue autem anim iduertendum videtur, tam Ecclcfix Putiores quim Capientes , quorum minillerio humana focictas pullant iora afftquitur bona, duplicem con- templationem admittere , in feipfis fcilicct & abfolutc, & quatenus humanx focictaci a (sidunt : humana quip- pe ineqs qux trium prxfiantiorum affectuum , ex qui- bus hxc focialia munia colliguntur , fons atque radiar cfl, duabus fimiliter rationibus contemplari Iolci, vide- licet in reipfa feu abfolutc, 6c quatenus corpori copula- tur. Ex priori contemplatione neque Pallores Ecclcfix ueque iapientes, focietatis pattes fqnt,fcd focietatis inducendx atque perfictcndx vm» continent : idcoquc focietatis principia quam deceutifs ime appellari pol. funt. Ex pofterioriverb. focietatis quidem funt partes, fedea ratione vt neque a focietate peudeant, neque proprium ab eo recipiant EfTc. nam neque huma- na mens , quatenus in fe ipfa atque abfolutc confidcra tui, hominis fcupais fcu forma cenlcnda cfl , licet lio -  rainlsconfiituendi virtutem contineat: quatenus veto corpori corporcifque virtutibus copulatur, hominis quidem pats ac forma cfl , ea tamen ratione vt a cor- pore corporcifuc virtutibus proprium £(Tc non re- cipiat. Admirabili autem quadam difpofitione cueiiiffevir detur, vt hi tres rcgcnrium ordines prxftantiores, (qui huius focietatis principium funr)& quatuor obtempe- rantium ordines inferiores (qui ciufiicm materia redle ccnfentor ) I>ci potius ac Naturx quam humanis legi- bus conflicuantur.Econtra vero quatuor regentium or- dines inferiores Sc tres obtemperantium ordines fupe- riorei ab hominum potius quam a Dei feu i Naturx le- gibus ortum ducant. hac fiquidem ratione perfe&ifsi- ma humi nx focietatis femina , Dei ac Naturx munere imperfectiori eiufdem focietatis materiei incita, ho- minum accedente indullria , pariunt reliqua omnia qux defiderantur ad humanx focietatis formam educcn dam acconfummandam: efficiunt enim quatuor regeri* ciutn imperfectiorum oidincs, ipfofquc tribus prxftan- rioribus fubiiciunt. Confiituunt etiam tres obtemperatium ordines prf- flantiorcs , quatuor imperfectioribus fuperaddunr qux fiinul coniunCta humanx focietatis formam, mate- riam , eandemque focietatcm omnem (vt nouimus) ai confumnutioncm perducunt. De Mi flem Ecflefu.Itci coijluiaiout , obtemperan- di d< bito , t recipiendi f oie state , moderatr.mc ,ac ftde. «v*srii autem his prxflantioribus drrf- gentium ordinibus commune fit ortum du- cere ex Dei, ac Naturx potius quam ex hu- manis legibus, Miniftrorum Ecclcfix confli- jtutio, baptentum conftitutionem longi excellit, cutn ♦° enim Saptentum origo ex ipfa humana fapiemia fiutxa- ux rationis vi facile attingi ac concipi pofsic in altorum origine conllitutioneque percipienda naturx noflx* vis ac omne naturale lumen omnino fuccumbunt. Ne- quetamen nofira hxc Contemplatio ob id minus firma rcperictur , cum cx his prxeipui omne illius tobur de- ducent fit; ficuti enim Miniflerio Ecclcfiaftico de me- dio fublato, nulla humanf focietatis cofiimmatia fpera- ri potcll.ita diuina lege diuinifque reuclationibus defi- cientibus , Miiufleri; conftitucndi nulla clfct ratio. Ae ex ipfius ctiarn humanx rationis intuitu quanitutifsime afferendum cft ,Miniftcrium Ecdefiailicuminhis qux ad Pietatem pertinent horainG vnicuiquevert prxcffe fiue Mjgiflratu aliquo fungatur , feu Magiflratibus pa- reat,8r fiue maioris fiue ininorisxtatis fit : nouimusc- mm homines omnes fubiici dminx legi tenerique ad Pietatis aCl iis atque ad diuinum cultum, neque feniores lunionbus vlla in re magis prodeffe quam dum cos A pietatem, Dctquecultum rede inftituunt. Erhrc quidem hi. cm, fona funt qui alibi duimus circa uitimi affeflum nobilif.imum , cuibjcum Illud MiniBerium proportione refpondct. Itaque huiut Mi mfteri, poteflar humanii potcBatibus Icuem mipoucY neque ab illarum aliooa legem recipiens, Cneularum viro eminenter compicdlitur . haud fetui quam diuina lea eiteratiim omnium legum virtute admirabili oua- dam ratione eonm.ct. Hae tamen ita intclligenda effc non Jubuamur, v. earerx poteflrcer exfumma hu- iUl poteftam adicaioncperfieiamuracad modum re- ducantur, non autem amoueantur. feu dcflruanrur nam neque humana meus corporeis viuutibucddira ipfas eoiruinpit , neque diuina reuelation is lux natura Ienollra rationis lumen repellit. Itaque MlniftctiiEc- clenaBiei portflas.quum de DeilegmmotuJru agitur ex Der verbo tantummodo moderamen recipiet ac o’ mmbus in locis vigebit vbi reperientur qui Deoleci. tunuuj cultum prjflabunj. b »3 Contemplatio De Pajlorurn F.cclefu conshtutione , obremperMi- di debuo,prxcipu/idi po!ejiuee,moder anu - ne , numero aefede. «Ccmun.icoi»» Seruoruincon- t ftitutio ex Diuini verbi ptlfcripto educenda 1 crit.ca umen ratione, vr partitularium Eccle - i r ut* fiarum pallores alios fu* cur* commifsis Ec clefiis paftorcs inllitucrc pofsint: noti tantam enim i lingulis focietatis partibus, fed etiam ab externis o mnibus Paftorum cura expetenda cft. Patet aucem.ne- que vnum quempiam exEcclefrx catholiutferuis qui- xumuis eximium, alios omnes inftituere , neque omnes qui id minifterium Ecclcfufticutn promoucndi fune v- nutn illum conuetilre polTc aut debere. Hinc colligitur, horumSeruorum Ecclcfi* numerum extendendum e(Tc cxnecefsitateSc commodo human* focietatis, in his qu* ad Pietatem pertinent. Sicuti autem Paftorum inftitutioi Summi Palloris Chrifti pflteftitc colligitur , ita etiam eorundem potc- ftas , quantum pertinet ad illorum follicitudinc in altos exerccndam.ex diuini verbi directionibus lirmaJa erit: quanuisenim Ecdefiaftici Paftorcs omnes, unquam veri Dei miniflri , fmt foluti ab omni humatu potcftare, eos tamen verbi Dei regulis , vt Immanis etiam legibus (quatenus cum verbo Dei confentiunt fic legitimum Dei culeum conformant) fubiici neceftc cft. Neque ve ri> ob id fulpicandum ctit cos fobiicf humans potcftati: nam us hominibus fubiiciuntur , qui exdiuitu dilpofi- tione diuina poteftatc lunt prxditi. Itaque, dum Magt- ftratui obtemperant >vcic parent non homini fed Deo ac diuinx legi. Diurnam vero legem, id cft verbum Dei interpretantes , a Chrifti fpiritu dodlrinaque nulla ra- tionc recedere pofsint, fed, dum aliquod occurrit diffi- cilc ad factas vttiufquc foederis tabulas accedere de- bent quibus dtflitilia omnia enodare adoluere datum cft. Eos autem exferioto Dei verbo docentes & admo- nentes, quiennque audire rccufat,iChnrtoipfo,furarao Ecclcfi* faccrdotc fle animarum pallore, iampridem iu- dicatus.de cum ethnicis Sc reprobis ex fan&orum com- munione cicAtis cft. Sede* autem Ecclcfi* Paftorum in otnnibus iis locis efle dcbcrc.vbi duo aut tres , vel plu- res ad Deum legititne colendum conucniunt , manife- Hius dl quam vt probatione indigeat. De SApietfium conjtihitto..e obtemperandi debiro.vrict ptendt poteftatey modcr.tmnejiumero , ac Sede. • Art ini r u ad commune focietatis bo- num conftitutio, ab ipfo Dei verbo Se Eccle- Vj fi* minifterid pendebit, non tamen ea ratio- lii ne, qua ab eodem pendent ferui Kcclcfiaftici. hi enim recipiunt i Chrifti verbo Se mitiiilcno propri; muneris cllcac potcllatcm , fimulque potcllatis vlum: Sapientes verb non Sapienti atndcd Sapienti* vfum tan tum recipiunt. Horum verb duo ordines admittendi e- runt.nam qui Jam incumbent prfeipue veritatis inuen. tioni, fimulque inucniendi ac docendi rationes perqui- rent ac dcmonftrabunt, ideoque Sapientum ptpcipui appellandi crunt.quidam verb Sapientiam ab his inuen tam docebunt ac a J vfum deducent, fccundumque Sa- pientum conftirucnt ordinem. Priores in iisquz perti- nent tum ad Sapientiam Natur* lumine attingendam, rum ad naturalis legis honorumque naturalium vfum inducendum ac retmen Jum, lingulis focietatis parti- bus prxerunt. Quapropter poteftatfous inferioribus aliquid molic- 1 cibus contra Natur* leges obfirtent ,idquc non iniuria. iwm tales poteftatcs non catudm diuin* fed Natur* e- .iam legibus fubiiciuntur. Ideoque ipft Sapientes libi iplis etiam leges imponent, necnon contemplantibus omnibus, qui propriori quadam ratione illis fubiiciun- tur, fimulque iolliciti erue nequisi reflo veritatis cur- fu recedat. Illorum vero leges rales forralfe erunt. Qui concemplationibus incumbunt, iplam veritatem amenf camque folam intueantur , nam veritate dignus non clt qui illi przfcrt laudem vel lucrum, Se eandem qu* vere viuit ac lapit, i fe recedere cogit. Qui contemplantur, non difputcnt, nili iis redle perceptis qu* i Sapienti* magiftris taquam talium difputationum principia con- ftuuentur. Hzc verb principia ideo a Sapienti* magifttis prz- figendactunt, quoniam fi vnicuique noua principia ad- ducere Iiccrct,hi quiSapienriz incumbunt nu!l,i certa 4 comcmpladi via infiftcrcpolfent. Primis veritatis prin- cipiis re&c perceptis, duabus rationibus dilputate li- ceat, videlicet excrcitij gratia & veritatis indaganda? plemtifue explicandz Caufa. his non confufe fed feiun- £tim vtendum erit, itaque vnufquifquc aperte profite- bitur .virum prima vel fecundi vtatur. ColloquentCS exerciti; gratia non recedent a principiis iam conftitil- t is. nam qui neque ad veritatem Termones dirigunt, ne- que certis ver: tatis principiis innituntur , fumrnam ob- Icuritatem patiunt, errorumque multitudine vndcspia- que exorta veritas omni cx parte obruitur. Qui colloquuntur veritatis indagatrix caufa, nihil proferant contra interiorem animi fui fententiam,fed cundta ex aniino loquantur. Conucniant etiam illici- bilium difpofitionc.in feiendi modo, necnon in iis qui- bus indemonllrabilia a deuionftrabilibus funi difccrnc- da. Nihil demonftrabilc proponatur abfquc ratione dc- monllrancc, abfquc rationum tudicio, fcu ablquc ipfius iudici; regula. Dodlorum audior itas ad coicuiplandum, non autem ad dcccxncndum impellat. In his qu* ptiori loco tradhnda funt, ab his qu* pofterius tradtanda erue fulcimenta nonqtixrant. Pollcriora priorum vi dc- monftrcntur. Propofitis fcu iam conftitutis tribus rationibus con- tradicere liceat.videlicct quia fint filfa : quia his qu* illis priora funt parum confoncnt , fcu etiam aduerfen- tur fic quia 1 condituro feiendi modo recedant. Qui ea tradlans qu* pertinent vel ad fetemus per fe- &iorcs,vel ad hominum mores ac aftus , aninuduerte- rit conditurum feiendi modum in aliquo deficere, fcu 1 veritate recedere, accuratius contemplationibus incu- bet , vt attingere pofsit ouidnam fit addendum, & quid immutandum: quidquid inucncrit ac ptobaucrit, illis proponet qui Contemplationibus pr^funt : his enim iti eandem lentent iam deuenientibus , hic prioribus vel abrogatis vel emendatis, legis locum obtrncbuut. Hzchumanam Sapientiam facili adlummum dcdti- ccnt.interim autem vitabuntur multiplices fentfri* ac " difeeptationei , fcu potius contetioncs van* omninqq» inutiles, qu* vtplunuutm Sapientiam obruunt. Sapientum prfeipiendi poceftas erit talis, Obtempe- randi vero illorum debitum Ecclcfi* pallores reipicicr, iuxta verbi Dei prxfcriptum Ioqucntcs. His verb obte- perabunc non in his tantum , qu* pertinent ad Dei cul- tum ac veram pietatem, fed ctiatn in ipfius Sapictix in- quifiiionc ac vfu: diuina quippe leX, ac reliqua omnia qu* diuinitus docentur, non polfont errori fubiici. Na- tur$ autem lumen fellitari quam ma xime obnoxium cft. leges vexo , quibus Eccleli* Minifterium Sapientes Jc- uincirc debet , hx fortaffc erunt, ne ca alTcterc, doccr^ fcu aliter infinuare audeanr,qu$ diuin* legis (dictatio- nibus contradicunt. quin potius , fiqmd ralc occurret, non defiftant a contemplationibus , donec veritas elu- cefcat.omnifque errandi occafio in poftetum cucllatur, & humana Sapientia ad lummumpcrfc&ionis apicctn deducia, diuin* legi, ac reuclatiombus plene ac ilcccn- ter aliquando deferuiat. Quemadmodum enim Natura fcu Dei Opr. Max. Sapientia corporibus corpornmqtie virtutibus imprelfa, impellit ad eiufdcm Sapienti* ac naturalis legis conccptunvita human* Sapie rui* ac na- turalis legis coceptio dirigit, tum ad legis naturalis de- centem vfuov tura ad diuin* legisdurama plenius reci- Vniucrf. Inft. ad hom. pcrf. 335 pienda, necnon ad illius miniftros ardentius rcucrendos ac audiendos. Itaque fiquis Sapieneix incumbens abutatur his Dei Naturfque diredionibus atque adiumentiSiab illis qui *n humana focictatc curam gerunt diuina legis comge> dus atque emendandus erit. Numerus vero Sapientum focictati miniftrantium , definiendus cyt ex maiori mi- norive amplitudine fociecatis:patet enim tor Sapientes deiidetari, quot ftifficerc poliunt ad diredionem totius Societatiscommode exercendam. Sapientes fiquidem haud fccus quimEcdcfix Paftores clfcntialitcrfocie- ratem prxccdunr. iJeoque horum vnufquifque ficuti fingulos homines ad decentem focietarcm concipien- dam ac amplexandam impellit ac dirigit : itaabvna- quaque foctetat is parte defideratur. Illi tamen qui per- tinent ad primum Sapientum ordinem» in Ciuitate cx- teratum omnium principe erunt conftitucndi. De pomi ai e 'ac ratio Ktb:n eligendi magiflrattu, tjui e (fe/maltter pendent ab humo/ia foetetote. jXi'i^c»N0 5 nunc funt munia ac confti ^turiones Migiftraruum ,qui ptimo 8e eflen- \ tialiter pendent non a Deo feu a Natura .fed ? ab humana poteflate , fimulque lemonftran- dum quanam ratione ipfi etiam Ecclcfix Paftores ac Sa- pientes his alToci£tur& eorundem muneribus prxfint. Accipientes igitur » Miniftt orum clcdioncs in hominu focictatibus fummum ponduscontinere/ummam ani- mi tranquilitatem cxpofcere,fumma cum animi follici- tudine accura exercendam dte, ac magnam rerum ac perfonarum peritiam exquirere : colligimus > Magitlra- tuum eligendorum poteftatem nobilibus maioribus de- mandandam efle , quatenus, difcipl inis rede pcrcurfisi focralia munia fuftmere poliunt. Huius autem poteftatis prima initia talia erunt. Cl- ues maiores difciplinarum loca egrcfsi ,in proprii ciui- tate minori fimulcolled i. eos magtftratuseligeicpote. tunt qui in eadem ciuitate minori magis muliebria exer ccre debent , necnon eos qui ab eadem ciuitate ad viri- lem ciuitatem > feu etiam eiufdcm virilis ciultatis au- doritate adfeniotem mittendi funt. Simili ratione, qui a minoribus citiitatibus ad virilem ciuitatem mittun- tur, fimul colledi cos magilharus eligent qui in eadem ciuitate propria illius munia exercere debent » necnon cos quibus feu negotiorum externorum feu minorum ciuitatum cura iuhis quxfunr magis virilia eft deman- danda, atque etiam .quatenus foete tat is amplitudo id exigit, illos qui fenioris ciuitatis diredtioni incumbere debent. Mifsi autem a fingulis virilibus ciuicacibus,hu his fenioris cibitatis feuatum conftituent. Et hic quidem cos eliget qui in eadem ciuitate certu aliquodmunus exercere debent, necnon eos quibus de- mandanda eft cura tam externorum quam ciuitatum vi- rilium, prout legibus fancitum fuerit. Singuli vero hi magiftratus ad tempus erunt: h6c enim ad totius focie- [ tati«,& ad lingularum ciuitatum, atque etiam ad eorun- dem ciuium commodum non parum confert. Lege autem cauendum erit , ne in minorum ciuiratum e- Icdiotubus aliquis a confangumeis feu cognatis eliga- tur, ncue in irili ciuitate vllus 4 concioc iudicetur »fcu proptix Partix prxelTe poflic in his qux magis virilia funt. Eadem ratione in leninti ciuitate nullus in com- prouincialis cledionibus futfragia dabit , neque etiam propriz Prouincix prxern:omni namque diligentia cu- randum cft.vt cuiufcuuquc ncccfluudmls vi vndequa- que feiutida,& Elcdores&r ipfi Elcdi propria munia liberius ac vtiliut exercere poflint. Eandem obcaufar.i Hatucndum erit, vt quicunque v- xorem ducere intendit , conciucm tantummodo ducat. Quod fi Jiam duxtfrit neque in propria neque in vxoris pattia virilia munia fuft inebit. De deliberantium conshtutione , obien.perondi debito , pueipirndt poteflate C" moderamne. V m de Magiftratuum (impliciter humanoi fi eligendi potcftate nuper conftituta funt, fa- cile docere nos polfimtquanam ratione illo- rum vi&fquifquc fit conltirucndus: talis c- nim poteftatis vfusSc magiftratuum ipforum conftitu- tio idem omnino videntur elfc. Exordientcs autemiconftitutione Deliberantium, quibus fumina(qujntum ad humana) potcftas concedi- tur, dicimus hos feligendos elTe ex his qui i minoribus Ciuitacibus ad feniorem mittuntur , ita tamen vt ferue- tur eadem proportio qux feruanda eft in Ciuibus, pe- cuniis, miliribufque mittendis ad maiores Ciuitates» atque ad commune commodum : hac enim proportio, ne fcruara,A lumina xqualaate nullatenus recedetur. Illi autem qui i fingulis Ciuitatibus emittuntur, triti prxeipuorum ordinuih erunt , vid, licet Ecclcfix Pallo- rcs,Sapicntcs, atque rerum humanarum pto vniufcuiuf que difciplinarum ordine Expcrtiaotidem namque coi legia in ipfa Maior i ciuitate erigenda funr. Humo igitur ex Ecclcfix Paftonbus firmabitur Pallo- rum coilcgium. Quod cx Sapientibus Sapientium feu Seniorum collrgifi inftitucr. Demum vtroquecoljcgto cocume , cx his .quiranquam prudentes ac rerum hu- manarum experti , inilH fuerunt , firmandum erit con- fulentium ac deliberantium collegium feu confihum. Et hxi quidem in primo noftrx huius focietatis exor- dio cx ipfiusvcibi Deiprxfcripto&audoritatedilpo- nenda erunt. In eodem et ia mutuata quodammodo potcftate , ipfi ciucs non ex difciplinarum ciuihum.fed ex Ungulorum ftudioflr exdomeftita educatione feligedi «tunt: poft- motlum autein non ex domcfticis/ed cx ciuilibus difci- pl inis cuocabunrur. Itaque , dum aliquis feu morte fur- ripiturjeuad aliud focialc munus erailfus fiicrit.ipfum- met Deliberantium collegium, aliis in recedentium fe dibus conftitutis , feipfum rclarcici.ldem etiam a duo- bus fupciioribus collegiisobfcruandum erit. Sicuri au- tem Sapientum collegio aliqui ex Palloribus przelTe debent, nequid contra diuiuam legem decctitcmquc pietatem tradetur, ita aliqui lapientes, 8f aliqui Ecclc- fix Paftores Deliberantium collegio allidunt. Superius fiquidem fancitum eft , SJpicntum audor ititem Pa- llorum audorirate cohibendam efte, &r Deliberantium fummam , quantum ad humanam poteftatem, ex Pallo- rum ac Sapientum potcftate moderamina admittere, quod tamen ea ratione prxftandum erit , vt ipfi pallo- res acSapietites humana tradantium atque circa huma na deliber antium partes nullo pado furripiant.fed tan- tummodo fatagant , nequid contra Dei ac Narurx leges iam conftitutas atque omnibus notas agatur fcd inten- tetur. Quemadmodum enim animi atfedio,qux (impliciter eft humana, dum rationis ( cui cflentialitcr copulatur cuiufque dirediones concipit) virtutibus irradiatur, ipfiquc rationi obfcquiutn decens prxftat , cxceras om- nes animi partes/ummocum hominis bono quamdeeji t illime moderatur ac regit Econtra vero, dum a ratione diftentir , tenebris vndequaque inuoluitur.ipixquc iro- pcrfedio.-cs animipotcutix ac atfcdusad brutalcs ha- bitus perducuntur , pcflimamquc tyrannidem in totam animam exercent contra prxeepea diuinx legis ac na- turalis , non abfque fumma hominis calamitate : Ita fu- prernus hic,quamu ad humana, Magiftratus, dum Pallo- ribus ac Sapientibus, fimulqi Diuinf ac Naturx legibus ubtcmpcrxt , infetiores Magiftratus , qui infef toiibus animx virtutibus proportione icfpondent , quamrcdif- fimv dirigit , ommfquc focietu fcliciifimam ac dccen- tiilimam vitam degit. Dum vero Ecclcfix Palloribus ac Sapientibus aduer- fatur, fimulque diuina ac N aturx prxeepta abhorret ac fpernit, ipfe miferritnus affedus exteres Magilhatus,- ad lumina 9 v \.r • *§ 337 adfumma pe: ducit mala , fimulquefocictacem omnem maximis calamitatibus afficit. Ad huiuftnodi igitur incommoda prxcauend i.Deli bcratores ita Dei ac Naturx legibus crdnt dcuincicndi, vt illorum adti feu dccrcta tunc tantummodo propriam confequantur vim > cum Ecdcfix Pallorum ac Sapicntu fuferiptio reditum teddet>nihil meis contra Dciac Na turx leges contineri. Ean Jein ob caufain dum circa ea dclibcratur»qux huiulmodi funt vt nullo humano con' filio nullaque ratione rc&c decerni poffint,ilatucndum erit Deliberantium decreta firmanda non eire,nifi prius fuppltcationibus ad Deum contlirutis , Verbi Diuini in fcriptis Propheticis &c Apullolicis teuclatt fentetia ac- cedat : nam tanquum exploratum accipiendum cft.Dei Opt.Max.numcn vere affuturum , dum in his difficilio- ribus humana prudentia diurnis dircttionibus ac admo Ditionibus fe omnino fubmittit. Econtra vero euentus calamitates allaturos, du talia, incolulto Deo, interatur. Contemplatio De dehberjntiwn ordimbut, numero, ac fedibu*. ^Eiiberantivm conditutio , prxei r piendi potedas, obtemperandi debitu ac m«* * deramen , iam fatis innotuere. Nunc ea per- •quirenda funrqux attinent ad eorundem or- dines,numerum, ac fedesifumma ac abfolura deliberan- tium potedas, qux in petfetta focictite defideratur , v- nica ex necelfitatc erit, atque in feniori Ciuiratc collo cabitur.Prarter hanc tamen nonnulli eniin lingulis Ciui tatibus,ab cifdcmq; eligendi prxficiendi erunt, quibus eadem Deliberantium vox impertietur, nam in his Ciui tatibus, quantum ad humana»<iigniorcin locum obtine- bunt,& fummx potedatis vicem gerent. Horum veto decreta deuincientur non cantum Dei ac Naturx legi- bus ac ininidris,fed prxdantiorum etiam ciuitatum co- (lttutionibus,mandatis ac prxfidcntibus, neque Corrade extendi poterunt ad difficiliora, feu ad illa qux totius focictatis bonum immediate concernunt nam in tali- bus, maiommCiuitatum confilio alTcnfuque indigebfit, Deliberatores Ciuitatis maioris ad duas clades fortafle deducendi erunt : illorum enim quidam confultationi, quidavero deliberationi ex proprio munere inefibenr. In prxfigcndo confulentium numero curandum erir, vt illorum vnufqmfquc communi fermone ex fubfelliis vtes,commodc a prxfcntibus audiri ac intclligi poffit. Quapropter ob illorum numerum contra&iorem, colle- gium p.iruum paricnt.Hi, rebus fufficicntcr digcllit, ac- cedent ad Deliberatores, quorum au&oritate , Ecclcfix Padcribus ac Sapientibus non aduerfantibus , decreta ac leges firmandx erunt. In Deliberantium vero nume- ro definiendo curandum erit, vt illorum vnufquifqueo- rationem habens, ex loco fuperiori,ac voce ma^is inten fa a exteris omnibus facile audiatur, ac tota lententia percipiatur. Conlulentium igitur numerum non parum excellent , ex quo tota hxc deliberantium cladis pariet collegium quod Maius appellabitur. Eadem in exteris etiam ciuitatibus obferuanda erunt, habita tamen ratio- ne maioris minorifve lingularum amplitudinis. Quanuis autem confulroribus ac deliberatoribut hu- mana omni* curanda fint/iue per reipfas,fiue per Magi- dratus inferiores, quibus confidentes ac deliberantes affiduc affiftcrc debent, nihilominus circa tria,tanquam inter alia omnia prxeipua , quammaxime inuigilabunr. Primum ed.Iuditia ac obcificntia.qux luditix pars prx dantiorcenfcndj ed : hxenim optrmis legibus additx, non tantum mala omnia interiora 1 focictatc expellent, fed etiam bona omnia parient. Secundum, rerum belli- carum cura, hxc enim focictatcm 1 quacunque externa vi tutam reddit , fimulquc,quutenus ad id verx Religio, nis amor ac re£ta ratio impelleret , ad exteros quofeun- Jiue inuadendos ac quafacilltmc debellandos alacre ac ortem. Tertium, iuueoum difciplina : in ca enim toq ac tantorum bonorum firmitas ac perfeuerantia omnis, fi miilqi humanz caritatis abfoluta quies confidit. Quare 33» fapientibus Reip. moderatoribus compertum erit.o- mnia profptrcac feliciter fuccdTura, fi redam iuuenum inditu:ioncm, proprium huius admirabilis focictatis ac coniugij opuscxiliimaucrint,ac prxeipuum duxerint. De frfirtfntm M agilhatitum comiitmione, obtetnpe- r/tndi debito frxaptendi pote sl. ite, moder.i- vttne%iiHmerotticfede. E t» ad reliqua focialia muniacompcndio ex- plicanda dcucnicndum iam cd, Oratoribus perfu alio.qux fuperiores &r xquales tantum- modo refpicir,quammaxinic conuetiit. Ami- citix vero curatores dum communem amicitiam tutan- tur ac firmant , oppufitaque repellunt, non ramum per- luafioncid prxdant,fed adiundo etiam aliquo poic- daris ac imperij vfu.qui circa minores exercendus ed. Maior igitur totius focictatis ciuitas ad minores ciui- cates,fiuc virilia fiue muliebria exerceant munia, Orato res non mittet, fcd ad exteros tantumrnodo.quod etiam |>rxdareporcm»fiuc Exteri fines focictatis ingtediatur, liue alibi rcpcriantur,ntquc ea tantummodo ratione, vt per oratores propriam totiufque focictatis erga ipfos btueuolcntiam tedetur > exterorumque animum expe- riatur,fed etiam vt nouum aliquod pacifcatur , feu qua- tenus occafio id ferat iam condirutisienutuiet. Quod vero attinet ad amicit ix Curatores , eadem maior Ciuitas hos ad minores Ciuitates mitter. Ciuita- tes inferiores econtra, Oratore* * ad exteros non mitter, nifi forte quatenus illorum aliquis prxeipuam dignitate obtinens, vel Exercitibus Ptffc&us, proprios fimi ingre diatur: tuneque legationem indituent , beneuolencix tedandx feu experiendx tantumniodo gratia , non au- tem ad aliquod nouum ve^pacifccndum vel lllpulandfl. Exdcm ad fuperiores Ciuitates, quandoque etiam ad xquales, Oratores rede dcdinabunt.Amicitif veto Cu- atores ab inferioribus ad fuperiores non mittentur. Singulx tamen Ciuitates hocMagillratu adeiuiuma- micuiain tuendam vtentur. Ipla autem maior Ciuitas, amicitix Curatores ad Ex- tetosetiam quandoque mittet, atque commune oinmu hominum bonum audoritate curabit ,c6fque coerce- bit, qui Dei ac Naturx legibus aduerfantes aliis iniu- riam Inferunt. ludices tam criminales quim ciuilesin vnoquoque Ciuitatum ordmcdcfidcrantur.Ciuium caufxciuilcs in propria Ciuitate vno & altero, feu ad fummum tertio iu dicio, terminandxcrunr : indecens quippe videtur , ci* ucs fuarum rerum vel retincndaium vel adipifccndaru gratia peregrinati, hifquc ludicibus nonacquiefcete, qui ita educati atque eruditi iunt, vt non polfine Icu ius ignorare ,feu illud fpernere , cim prxlcrtim nulla cum hisqui indicandi funt necelTitudineteneantur. nam i fuperioribus Ciuitatibns mittuntur. Simili ratione criminales ciuium caufx in eadem Ci • u irate erunt ittdicandx.mfi aliquod contineant quod to cius (ocietatis bono aduerlctur : tunc enim a maioi ibus Ciuitatibus cognofcentur. Si inter huius focictatis Ciuitates aliqux orientur ci- uiles cotroucrfix, hx 1 maiori Ciuitate cognofcendx e- runc.fiuc immediate, fiuc poft pr:mum mediarum Cmi- ratum iudicium, quatenus minores C mitates agitent. Milites in vnaquaq; Ciuitate (prf feirim fi illius fines externorum finibus adhxrcant)ad cuftodiam conflituc- tur.Illi veto, quibus non tantum finium cuftodia fcd ex- ternornm etiam aggrefliones demandandx funt, in me- diis,atque in maiori Ciuitate prxeipue, degent. A* rai i) pixGdcs,reddiiuumLuratorcs,nccnon priua- toru vtiltratum ac fumptuu Curatotes, in vnaquaqi Ci- uir te aliqua ratione eninc conftituendi, prxeipue rame in Ciuitatibus minoribus : bonorum namque vtilium cura licet ad virumattineat, vxoii tamen aptiflimi de- mandatur. lpfx veto minoro Ciuitates in reddituum p. j. Vniuerf. Inft. ad hom. pcrf. 339 d«fpenfitionibus certas leges obfcrujbunt : qux tales i fortaffc erunt. His deduftis ,qux Ciuujti in propriis muneribus; prout legibus (laturum erit)fufti»cndis ex- 1 pendenda funt » totum id quod lupereft diuidarurin duas partes. Harum alteram virilis Ciuitas accipiet , vt communibus totius focieutis expeofis Jeferuiat. Hxc, quatenus focietas vnicam complebitur prouinciam,to- tum retinebit: quatenus ver ,i> dantur plnrcs ptouincix, non totum fcd partem. Reliquum traiifmittcndum ctit ad Ciuftatem .omnium Proubciarum principem. Al- tera pars ab eadem minori Climate fcponenda erit, non expendenda, nifi ob maiorem aliquam ncccfsita- tcm.acvt lege fancitumerit. lnterim autem defer- uict collcbionibus frumenti., fcu altatum Tegetum, necnon armorum, ac bellicorum inftTumciuorunijXriS) ferti , indumentorum ex lana , lino , fic corio confefto- ruin.ac exterorum omnium, qu^ militibus ac rebus bel- licis inferuirc poflbnt.Et id quidem pacis etiam tempo- re Ciuitatibus omnibus varias vtilitatcs afferet : populi fiquidem exploratum habentes , Ciuitatcs hxc pretiis conftitutis empuras elTe , his artibus mUidabunc, non abfque magno tum communi tum domellico comodo. Eadctn etiam in totius focictatis redditibus , tu a ma- iori,tum a mediis Ciuitatibus expendendis oblcruanda erunt. Leges autem communium reddituum Luratoti- bus imponendx erunt, vt ea qux fponte vtplurimiim o- riuntur, neque animalibus nutriendis ab ipla Natura pa rantur.vtputa mineralia, fales, ac arter, quxtuexter- r* * tum ex marium vifccribus eiuuntur .tanquam mrc quodam Naturx non ad vnius fcd ad multorum bouurn pertinentia .totius Duitatis fim. ldeoquc vinquxquc Ciuitas diligenter inquiret ,quidium hotuin regio vel omnino fponte afferat , vel aitealiqua adiundta tacilc afferre pofsit, fedul&quc incumbet vt exhiscomoda ac emolumenta, prout fieri poteft, maxima accipiantur.llli vero qui his prxficiuntur.cura adhibebunt nc Rcfp.ali- 3uid vel fraude vcllocordu detrimenti patiatur. Ea- em fullicitudo adhibenda erit circa vetfigalia ,qux commune bonum fimilucr refpiciunt.quxque in vna- quaque ciuitate erui vel omnino eadem, vel certe pro- portione ad inuicem fimilia. Siquid agri Rcfp.pol\idet, eadem diligentia colendu accuflodienduin cric. Rcip.agct nunquam venundabi- tur.quin potius curabitur vt indies magis accrefcat, idcbquc legibus fancicndum erit agros venales pretio condit uto Rcip. nomine emendos clfc. optabile quippe foret, tegioncin-ninnciuad ipfam Rcmp, abfque alicuius iniurij pertinere. Quare etiam legibus decernetur, re- giones bello acquirendas rei mendas elfetaaqui bona Rcip. vel ciuitatis in ca conftuiicndx , ca tamen lege vt communis pofTi fsio fiaeulorum ciuium commoda ad- augeat, miHtumque prxfcrtim.qui legitnnc pro Rep.cct tantes in ciuium maiorum ac benetnet iturum ordinem poft vitkoi ias femper ufaibendi erunt. Prxtcrea focic- tatis redditibus audadlis Rcfp. admittet maiorem pue- rorum inftitucndorum numerum , abfque vlla illorum cxpcnla veiligalia deminuet, ciuibus plura elargietur, prpcipuc autem egeliatem>omucmque incuriam, fimul- Jius nimiutn diuinarum luxum(qup maxime Rcip.obcf- e folent) a Ciuitatibus eliminabit. Hxc autem Rcip. bona partim locari poterant , par tim ciuium vfui concedentur mercedis vel prxmij lo- co, diligenti tamen omnium enumeratione prxuia, at- que cum adjugcndicooditione: partim etiam alicui, ra- tionem reddituro , demandanda erunt. Horum autem, necnon aliorum qui illis prxerunt , educatio atque iam a teneris accepta difciplina, necnon prxmiorum fpes Rcmp. certam reddent, omnia ab illis tumma fide ac di- ligentia tradanda fore. Ciuibus autem graueaut moleftum non erit, in his quxfibia Rep. conceduntur filios hxrcdcs noinftitue- re:percipicnces enim hos tanquam Reip. filios educari, atque ab eadem fuinma cura optimis dilciplinis imbui, non dubitabunt illis longe firmiorem amplioicmque hereditatem paratam effe, cum prxfertim non igno- rent focictatis leges urca ciues ac illorum omnem 340 porteritatem tuendam. Magiftrat«,qui praaatoram co- ram gerunt, in his qux pertinent ad earnndcm rerum v- tiliuui tam difpcnfationem quam adeptionem, curabut vt vnufquifquc domui fux rcCtc prx fit, ab omnibus fu- peruacaneis ac immoderatis abftincat : fiquid, demptis neccfTjriis.fupcreft, Rcmp. imitetur , roagnumquelucrd ac decus exiftimrt,fi bellorum tempore plurima ad mi- litium vfum profeTre poffit. Inuigil abunt ctiam.vt Ciuitas ab omni defidia vacet, mercaturamque prxeipue fouebunt : quippe qux ad ci- ucs ditandos, ad populos nutriendos.ad veftigalia adau- genda quamaptiflima fit. Hi omnes Magiftratuum ordines, licct.tanquamcx propria natura domcftici, minoribus Ciuftaribus pt xci- pue conuenianr , in maioribus etiam Ciuitatibus erunt conftituendi : nam virile etiam crt bona vtilia,vt decet» ‘ refpicerc,confcruare te adaugere. Magiftratus.qui artificibus prxfundimulque foHkftf funt ne defint fcu artifices communi bono defetuientes fcu materix circa quasillorum vnufquifquc verfatur» fcd eunda, vt decet abundent, in vnaquaqucCiuicatc e- runt conftituendi , ita tamen vt qui arma ac bellica ii\- ftrumenta conficiunt , a maioribus ac ab ipfa omnium ciuir atum principe prxeipue colligantur. Idem etiam circa librorum imprcfldrcs curabitur : hi namque prx- cipuc Ecclcfix Palloribus ac Sapieutibus propria qua- dam ratione deferuiunt. His omnibus Mjgiftratibuscommime erit, in propriis obeundis muneribus fubiici Deliberantium mandatis, ca tamen ratione vt in his pertraftandis non xqtiali pol Icant poctftacc,fcd digniores exerceantur modo quoda libcriori,minus digni(piout illorum patitur ordo ) aii- quancocontratrioti. Singulorum autem dignitas accipienda erit ex ordi- ne humanarum virtutum,ex quibus fingulf deducuntor. Quapropter potcftas Confulentium.quiDcIiberantibus affiilunt, nullis legibus erit aftringenda.fed permittetur fingulis vt libete proponant ac proferant quxeunque ad focictatis commodum attinere exiftimarint . hi fi- 40 quidem ita miniftri funt,vt inter Principes refle collo- cari poffint. Oratoium,amicitix curatorum, atque militum pote- ftas ab ipfa Confulcntium potcftate declinans , ad cer- tam aliquam vel amicitiam , vel expeditionem tratfaa- datn coarftatur , ita tamen vt miniftri in his pemadlan- du libere eligere poffint ea qux ad rem rctle perficien- dam conducere cxiftimaucrint ltaquc his mandata dan tur fermone vel literis, non autem legibus- Econtra.il- Iis qui iudicia excreent, necnon illis qui redditibus prx funt, ac exteris inferioribus, potcftas ac agendi ratio contraftius pr^finirar: nam quid agendum ac attende- dum fit percipiunt non ex fermone fcu cpiftolis , fcd ex flaturis & legibus.  1. Ex hir qtu hatlerui tUO* fmtt^ropofue focutMu formam plent conciptji.mc-jue veri perfetUm ejfe. Nimtikth exemplar i, quod nobis 1 Natu ra paratum eft, ad contexendam cam hoininfi 5 focietatem qu$ humano alfc&ui fummatn pa- * ccm afferre poteft, attingimus communiorem illius formam. pcrcurfifquc differentiis omnibus huma- narum operationum , vt humanx focietap miniftrare poliunt, ab eifdctn quafi ex propriis fontibus deriua- uimus humanx focictatis partes omnes obtemp^antes ac moderantes tam ad prxfcntcm decentium bonorum fruitionem , atque ad oppofitotum malorum comprcf- fioncm,quam ad tutiorem vtriufque vfus perfcuerau- tum. Docuimus prxterea, hominum vnumquetnque, nlfi a icda religione recedat , fcu data fide legitimi fc aliter deuinxerit, tanquam perfcAitfimx huius focicta- tiaciuc colligendum clfc, ca tamen lege vtmagiftratuu pondus s • Contemplatio . ~~ f 34» poiidm fuftiacre non poflit , nili a eneris curis ac folli titudimbus folutus (it , Se decentibus difciplinis imbu- tus- Itaque ciuel in certos ordines diftinguendos dixl- must8e pueiorum iuniocutnqne educandorum ac eru- diendorum teges ac rationes obiecimul, tandemque magiltracuum materia lic pr*parata,pojcllaics quoque demnnflratz funt , quibus tanquam efficientibus caulis Magiftratus funt conflitucndi in certis fcdibus ac ad proprium munus dirigendi. Quemadmodum igiiuf» his ad a£um dedudtis , focietas reipfa conftituctut , ita cifdem fufficienter cxpofitis,illius do&rinam ad decen- tem confutnnjat ion, em perducam efle ccnfcudumcu. Vtrum autem hzc hunufif fodictatis forma vei d per- fc&iffima fit , vnufquifque perpendens tam illa quz ad humani focietatis perfectionem defiderari diximus, quam hanc ipfam focietatem , non difficile decernere poterit. Pcrfcdiio quippe oritur ex ampliori hominum operantiu multitudine , ex operationum diucrfirace, di- gnitate, perfcucrat ia, frudufque bonuateac nobilitate ex pleniori ac decentiori ictetionc ac vfu libertatis qu$ homini eircntialitcr conuenit , cxprxflanciori accon- ftantiori moderantium direCtione » promptior ique ac alactiori obtemperantium obedifcntia « ex clariori pet- ceptionc ac approbatione eorum qu$ A fingulistradtan- tur ac agend-t funt.Sc cs communis opens fruitione communiori. _ Hqic autem focietatl hfltc omnia adfunt. complecti tur enim fcu complefti poteft omnem hominum multi- tudinem,abfque vtla proprif forme perturbjtione,auin potius fummacum propri) fru4tusintenfione.njin,dum pluies ciucs , plures ciuitates • ac plures Prouinciz illi accedunt, ac eifdem legibus fubiiciuniur,finguli cluet fingulz ciuitates, ac fingulz prouinciz, proprium ac co mune tot ius focietatis commodum admirabili quadam ratione extendunt ac illuftrius reddunt. In cade (ocicr tatc,vt patet,cxercentur indefinenter omnes humani a- dius , ac ad omnem vfum rationi conlonum diriguntur, fiuc aptentur viris, fiue mulieribus, fiue feniot ibus, fiuc adolefcentibus. Prztcrca (quod vere lingulare ac diui- num eft > decens pictas aeverx religionis cultus in ea haud fccus firmatur >quim in ipfo dei verbo a Prophetis & Apoftolisttadito,firmil"fimo omnium locietatum vin- culo. Illi namque hzc focietas, in his qui pertineat ad religione' omnino fubcft.nequc aliquid otzlci ibit quod bono publico vel puuato repugnet. Eadem etiam vciz fapicntiz ac optimi virtutis firmitas illi aptatur, ea :qua omnia humana bona quamtutiffimi deducuntur. Qua- propter fumma totius operis pultantia laus euidensefl: conflituitut fiquidem inconfummatione humane feli- citatis, huic Satui confonz, quz totam focietatem teli cem reddit, & ad vnamquamqucprouinctam, ad vnam quamque duitatem, & ad vnumquemq»ciuemprolin eulotuin captu vberritni effunditur. Et hzc quidem ita liima funt, vt ex communi Natur* ac rerum humanarum curfu nulla perturbatio feu defi- cientia timeri pofific. nam fi refpiciantur interna, facild confpicerc licet fingulas huius focietatis partes quam- ar&iffimc atque abfque vlla naturalis legis perturbatio- ne copulari, illarumque nullam diiTolutioncm inducere •ut potite, fi vclit.aut velle, licet adeffet potcftas. ficuti 342 enim deliberantes fubiiciuntur immutabilibus Dei ac Naturi legibus, ita Magifh-atus inferiores deliberanti. busjSf ciucs omnes Magiflratibus parent. Piztcieaciuium vnutquifque Oe ctuitatum vnaqtiz- que ita altis fubefl vt eifdem piz/it , & ira aliis jfrxcft vt eifdem fubfit.ciuitas enim propriis ciuibus Carem, con- fiftenfqu? ex collcfhone ciuium a minoribus cioirati- bus fiuc immediati fiue mediati ebiiffbriim, dum exte- ris duitatibus imperat ac leges imponit , non ipfa vere uf pr$ ftar.fcd illf potius ciuitates qu? ciucs proprios ad id cmifere. Quate ficuti minores ciuitates co padlo ma- ioribus fubiiciuntur, vrcafdc pet piopnosciqes regant, ita maiores ciuitates.atquc ipfa etiam ptincepsciuitas, ea ratione minoribus prffunt , vt dum demandant illa- tum ciuibus tegendi munus, cifdcm vere fubiiciantAr. Eadem ciuibus lingulis , fcu certe familiis lingulis •- f tari polfunt. dum enim in vnjquuquc ciuitate illi col- igunttir, quibus regendi potcfhs committitur , & col- Icdio omnis & familix,cx quibus hi Colliguntur, liinili- tcr & prffunr R: fublbnt.lt aque ciuium vmifqtiifquc,& ciuitatum vnaquzque, quatenus pr$ell> propria liberta- te vticur : quatenus vero fubcft , in tedto libertatis v fu recinetur, tutiffime quidcm(vt patet)fcd non violenter, tum quoniam hzc i lingulis exercentur abfqucvllaa- liotum iniuriafcudctiimcnto.fcd fummo cum vniuf- cuiufque lucro, tum etiam quoniam Ungulorum pietas, deuotio, fapicntiz ftudium,caritas,magnanimitas,fidcs ac c$tctf morum virtutes, fingulis ordinibus fumma cu- [ ra tnfixZjVnuroqiicmqne iuftiriz ac communis boni cu- i pidiffimum reddunt, ciim przfertim his qui merentur ! quamtuiiffimc fuperaddantur gloria , diutii», ac exter* omnia quz viri prxftanriores exoptare pollent , atque , ita copiose, vt nullus ab hac focictate fciundlus.ex fum- I mx feu ambitionis, feu auatitiz, fcu liceutif vfu maiora I confequi fcu concipere pollet. Ex his amem quamtutiffime demonftramur reliqua quz huius focietatis internum robur acfamtatem ple- nius Confirmare poffent, ac ad focietatum perfelhoncm defiderantur , in ea fcilicct dcccntilfimo ac tutillimo li- bertatis vfui adiungi fummam moderantium pruden- tiam ac follicitudinem paratiffimam , hilardmquc ob- temperantium obedientiam , cunfta & lingulis aperta c(Te,& a fingulis approbari , tantique oper s fru&usv* berrimos ad lingularum commodum ac vfum effundi. Quod autem ad exteriora attinet , fatis apertum eft, focietatem, quz omnium hominum felteiran deferuiat, quz fingulos accedentes amplexetur, ac ciufdem felici- ratisconfortes teddat, quz libi ipfi indiifolubiliter coh* reat, quz decoretur pietate, fapientia, prudentia, animi magnitudine, ac bellica difciplina, tam refpedlu impe» ratorum qu^m rcfpcdiu militum , qtizque armis ac ex- teris omnibus expetendis abundet , illorum tantummo- do inimiciriam experiri pofle qui imple ; inhumane, ac fluite aduerfantur diuin.r Icg .Natutz ditcflioqibus,ac fibiipfis: candcmque talibus ( licet illorum numerus przter omnem rationem adaugeretur) fefe exhibituram terribilem ac formidabilem, non opinione tanttim ,fcd rebus ipfis.ad plcnioiem DeiOp. Max. gloiiam, 3f om- nium hominA pacem, ipforumq*. przcipuc deuidtorum. p. i). A CONTEMPLATIONIS QVA COMPLECTITVR I NST1TVTIONES mani conGlijcxteronimque .ictuum conlilio exercendorum, ac prif- fencis Dodrinx vius dcmonikrar. HV- De lii fui II hne parte trdhmdj fum.de cemrnwsimbm aflwm hununtrnm differemiu.fy de hit qm liununonm t- Unnm rechmdinem inducere feu enituere felem. i A nunc explicanda itlnt.qu* continent . inftitutiones humanorum aduum qui ex « dcccnti Naturx ordine rationi fubijciun- f tur , ac redx voluntatis rcdxq; compre- i henfionis viribus iunx dirigendi. Iraque " illi adus feccrnfdi cnint, qui fcu a vege- tantibus virtutibus effluunt & naturaliter exercentur, fcu naturalium modum retinent, quod nonnullis manuu ac digitorum motibus eucnirc folct. Illi vero qui redx voluntatis rcb&4> comprchcnfionis expofeunt vfus plu tium ordinum funr.quidam enim pertinent ad commu- nem rerum difpofitioncm. quidim deferuiunt adeptio- ni,feu moralium virtutum.reufacultat&rede expeten- darum,quidam c jrunde vfus contincnr , & illarum fVu- dos afferre debent. Horu vero aduum vnufquifq.redc exerceri poterit.fi vniucrfalibus.quf ab hac (cientia de monllrata funt, ad particularia i edic contradis , confpi- cuum erit quid ab vnoquoq*, dato certo rerum (latu age dum feu non agendu fit, hilque tam agendi propofitum quam ipfi adus adhxrcbant. Hoc autem nihil aliud cft quam rede confulerc.fiimilqtic rede deliberata cxccu- tioni mandare, feu prxfentis philolophiat dodtrinam ad decenti vfutn perducere. nam hxc tria in vnum cadunt. Siquis enim rede volendi redeque concipiendi inftnu- tiones,qux in hac feientia demonftriiur, opportune co trahit ad particularia & his inlillcns operatur, idecon- fulendi adu optime excreet conlultcq-, agit, Se prxfcn- tem fcicmuad dcccntilfimos vlusp.rducit : eademque ratione, qui horum aliquod rcd£ prjrtarc potclhidc ne- cellario vnmerfaliaad particularia opportune cc*rahet ac illoru moderationi infida. Horum vero vnumquodq; indiftind c intuetur omnes humanos adt us, qui ex Natu rx difpofitionc rationis legibus fubiiciuntar.ni prxfens fcientia(nifi i proprio munere deficiat ) rcfpicit omnes humanos adus,& omnes humani adtus.du cx redo cd- filio exercentur , rationi confonanc. hxc taincn intclli- genda funt de confiliisquxprzfunt humanis adibus, quatenus complebuntur moralium virtutu feuvitioru vim.adhrs enim, qui continent artium facultatumve hu- manarum vfus, quatenus huiufmodi,ax carundcm artifi ac facultatum rationibus rede exercentur , & fub con- filium cadunt.Eadem tamen prxfaitis feientix dircdio- nibus fubiiciuntur, fimulquc maraliu confihorum con tinenc vim , quoniam prxiens feientia ac tpfa moralia confilia impellunt ad facultatum aniumque inuetuio- nem : ac vfus & artium adus.dum redo exercentur, mo talium confiliortim imaginem aliquam retinent. * Sicuti autem humani adus ,4)1101 moralis feientix vim rede colligunt ac ad vfum pcrducuni, fimulquc cx perfedto confilio prodeunt, Njturx ordini ac rationi omnino funt confonj ; ita dum his diredionibus defti- tuuntur.nequeNatuixncquerationiconfciuiunt.quod tamen pluribus modis cucnire folct. nam quandoque ratio utu brutalis effeda nihil redum obiicit : quando- que veris falfa comungit .• quandoque veritatem quid£ demondrat.fcd vel impcrfcdam,vei impctfcdc.vcl im- perfebatn,ac imperfede. quandoque et ia id quod ratio obiicit non rede contrahitur ad particularia , vt puta du aliquis non ignorans ex rationis legibus amicos am- filexandos, pacrixquc hodes comprimendos , atque hia egibusfumme «dentiens deceptus amplexatur hoftci» quafi amicum, & amicum vt hodem comprimit. Cthic quidem error, nili exnegligentia accidat, minus culpari folct. nam forTadc neque rationi , neque voluntati aicri- bendus cd,fcd fenlui tantam. At fi adficncgligctia.rario prxeipue & voluntas, vtraiionf excitare puflct^ulpidf crunr.namad illas etiS attinet, cautionem his retinere. Dum ratio veritate imperfeda obiicitfquod vt plurimi cucnire (olet ob infcitiam, fcu imperfedam perceptio- nem eorii qux ab hac feientia expetenda funt)Voluntat profequens minus fiutalfc culpada crit.fed ratio magis. Tunc vero humani adus imperfedi quidem crur,(c4 no omnino praui:agens eniinvniuerfalia confufc ac im- perfede attingens, licet ducatur opinionibus, optimi ta men amorem Vtcunquc retinet. Dum ratio veritate per- feda obiicit, fcd imptrfcbc.fiid fiat ob vchemenriorcs exteriorum impulfus qui animum lummc perturbant, atque a fumma rcditudine diucnunt, vtputa dum mors ac ctuciatus minantur, nifi imperatis quanuis inhune- dis allentiatur , enor ita voluntati & rationi aferibea- dus crit.vt vrrique potius fit parcendum quam indigna- dum. Dum vero externa perturbantia funt infirmiora, (eu etiam deflexus ab internis oritur , culpa fumme rc- firehcndcnda erit, tunc enim appetitus allimilari poP- ent filiis inobedientibus , ratio vero ac reda voluntas matri, quf ledens illos adu delinquentes arguit aevalde tepide. Duin ratio non tanttlm imperfede obiicit , fcd imperfeda etia, res vehementius inclinantur ac ad pcr iora ruunt. Quod fi ralia ob ebriaatem cuenum, delin- quens duplici fi>rta(Te poena muldandus erit.ob delidu fcilicet Se ob ebrietati.qux dum rationis vim veheme- tius coprimic, homines ad peiora pronos ac paratos red dit.Ill. tamen longe magis dctcOabiles funt , quoiQ ra- tio viges falfa obiicit & ad malu impellit. Hoc verdvei fummcdeprauaMmcducationcmargiiit.velmoresfuin- me corrupi os. Hinc animus ad peflimum detruditur, ti- demenim decernitur eunda ad libitum agenda elfe. I- taque appetitus vndequaque irruentes libere dominan- tur.rationc i propria iede penitus detrufa. P v T I L Dc bu tjtt* rette htttoanorit atlnum vfia 0bftflnnt.de v- tunrano ,te inuolur.tAno , tpu ettar/t vlwrtbm rumm- bns copnletrifolent.£r de ut qtu faalms feu difjm/nu ccnfilto decernuntur eu exeauitni mundantur. Pao 11- ■ V I#. V/~=r Contemplatio . E RottcmoNii rcborum abuum ra- lioDi dcfcruiencium plura impedimeta admit- tere lolcnr.Horum aliqua agenti funt interna, neque vllam Natui* ncccfsitjrcnr continent, aliqui externa feu ab interna Naturj nccelsitate ortum ducunt. Qux interne impediunt , Se Natur* nccefsita- tem non continent, feu Atfebuum imperfedioruin vi- res oblidentes inipulfibu* rationis ac atfebuum prffti- tiornm.Sc agendt imperitia. Prima perturbat inter- nam pacem • obiiciturque dum abio moraliu virtutum adeptionem intendit. Secunda internam impetfcctio- nem conumcit , tuneque maxime expellenda cft ciim morum virtutibus fumatis refpiciuntur facultatem ac artium habuus. Externa fune indeces rerum hominum- que datus ac dtfpolitio, & eorundem aduerlavis, cui interna corporis xgritudo ac Natur* nccclsitas recte adm <gi poliunt. H*c externam pacem perturbant : fimplex tamen ex- ternorum confufio,qux,fingulis attionum ordinibus aduerfatur ab optima tantummodo agendt ratione di liertit, neque adaliquodabfolutevitaduin impellit. Vis autem adueria atque oppolica , liuc oriatur a Natura in- terne externcuccogete,feu ab homine, vchcmetius vr- get. na rationi eo paboalltingrt vt eligere cogatur al- ccrum e x duobus, quorum vnumquodque fciunbim ac- ceptum coniinctfcj manifolium rerum abulum, quem ratio fiimmc abhorret, feu etiam inhonefta loiuri* fof- fcrenoatn.qu* tebx voluntatis propcnfiont fortius ad uerf-tur , idcoquc cil.n vtxumque vitandum fit, horum clcdio licet voluntaria inuoluntario carere nou poteft, fed aliquid inuoluntarij ncccirarib cotincc, migistamc ac minus .prout vis oppofitadtgcntts libertatem ma- gis (eu minus comprimit. Cxtera impedientia, licet vo- juiitici refillmt , humanos tarne abus inuoluntanos uo reddunt. dum eniinrcfi tont, agentis elc&io no tantum cft foluta,fed etiam fu ume viuiJa.nam impctfi. diorum atfebuum vires oblidentes retundit. Idem cucnit.dum imperitia obliftit abibus qui arte exercendi lunt.fc artes feu facultates inquiruntur. In- decens quoque retum difpofitio licet volumacem ab optimi quod fumme intedu profecutionc repellat, nul- lum tamen inuoluntariO parit.ncque^enim impellit ad elebioncm alicuius quod ablolutc vitandum ett. Inuoluntarij autem , quod ob vim oppofitam volun- tario coniungitur , qu^tuor gradus videntur cllc. dum cnunob peiorum vitationem ablquevlla iuiurixpet- pcfsionc eligitur fimplex retutn abufus, electio plnti- mdm volunurij Se parum inuoluntarij continet, vrputa dum nauigantes tempedatibus ingraoelcentibus ne fuf foceutur diuitias in mare proiiciuiit,e»fdcmquc(nam ad hominu vius parari folent) manifefte abutuntur , icu du «grotantcS.vt reliquu corpus falucrur.mebrum aliquod tndunt fecandum.fcii vrendum.eodc.nquc (quod a Na tura ad proprium opus cd tradicutn)manifeftc abutun- tur. Dum homine inhohefti vrgeinc, homines vt vexa- tionem vitent vexanti bona vtilia ac commoda libere relaxant , inuoluntarium magis adaugetur, hxc nempe continent iniuri* fuffercntiam , cui hominum natuta fumme aduerfatur. Damnum tamen feu incommodum, quoji prxterea fudmetur, reparabile cft. Dum hoftes feu impi) dant optionem vel aliquid contra Patriam feu Deum perpetrandi, vel mortem fubeundi, inuolun- tatium magis intenditur : nam iniuria maior cft , Se vitx damnum ex communi rerum ordine cft irreparabile. Dum nulla conditione accepta , qua mors vitari poOit, homo ab homine violenti trucidatur, inuoluntarij poi tioadfummum perducitur, tunc fiquidem qui patitur palfionWel 'omnino rcfiftit.vctob prxftantiorcm tan tummoJo libcitatis cxcrecudx rationem illi altcntiiur, quom-.ri fujicet non ignorat talia uoneucnire abfquc pcr.niffionc diulnj, cut hum liter ac pie alTenticudum co^nofcit ac te ipfa alTcntitur Sfa&Wautem his conftitutiombus obfiftens, muo- Iilnta. nlm metiri velit r.on ex folo rcium abufu iniu ri*que perpeflione.fcd ex quacunque feu mali fuffcccn »ia,fcu boni rcicbionc.luc amoucbit fortitudinem om- 5+6 nem, cuius partes funt voluntarie fudinere plurima ma- la ac incommoda, qux licet rerum abufum non comple- bantur nihilominus per fc accepta expetenda noVnnc: Temperantiam tollet, cui proprium cft plura bona iper- ncre.qux eadem ratione abfolurc fpernei^da non funt: farerique cogetur finguLs hominum abioncs & opti- m* virtutis optima libere prolcqiicntis vfum fempera- Iiquid inuoluntarij continere. Quibus admittis, teiren* virtutis ac terrenx felicitatis ratio omnino periret, ne- que enim inuoluntarium ac felicitas fe inuicem com- patiuntur. Cum autem in humanorum abuum confummationc duo prxcipu£ defidercncur , rcba Scilicet perceptio eo- rum qux agenda fune & eorundem cxccutio , quando- que hoium vtruroque cft fumme difficile, quandoque primum omni difficultate caret, & tecundum cft fiitntntf arduum:quandoque econtra primum difficile & fecun- dum facilciquandoquc vtrunq>ie facile. Sununa vtnufr que iacilitas cft , dum confirmato totius vit* curfu , •- dcptifqtic morum virtutihus ac facultatibus, qux ad eum rebe fuilinendum defiderancur, externa omnia il - laruin vfui fumme faucnt, quod tamen extra locietatem peifebiffimx formx uto ac paucis cuenire folct. Pri- mum ell Jifttcilc, fecundum facile, dum externis pertur- bantibus decernitur quid circa exicrna agendum fit: tunc quippe & particularium cognitio & certa elebio lumina m lationis vim expofeunt/ed Ius rebe definitis, dum adfunt morum virtutes ac facultates, quarum vfu* dcfidciatm, cxccutio nullam difficuhatem continct.ne- que enim nobis difficile cft ea agere qux dcccntilfimb concipimus ,quxquc abu conUioimare & volumus Se potlumus, hcct hxc ex fui natuta jccx communi tcrum curfu difficillima ccnfcri poffent. Primum cft facile, fe- cundum vero difficile , dum decernendum cft quanam mo. u.n virtutes ac facultates defidcientur acrcipfain- quirendx iint.data cmm moralifi virtutum dobrina,no cft difficile circa hxc decernere , cdra pixleitim nemo inuirus decipiatur circa ea qux circa fc attendeda funt. Econtra, horum habituu rcalis adeptio, feu indubio fumma difficultate habet, longeq, maioie,dum murales virtutes acquirendx lunc ac per nos ipfos,tunc eni ti no ftra interna obfiftunr, quod in facultatum profccutione i non cucnic , prxfertim fi adfict morales virtutes 8c na- turalis aptitudo,qux,dum rebe conftituca funt qu^ j>cr- ' tinent ad vit$ totius curium, abclfe no potcft.Ipfa verbi totius vux du politio fummam difficultate continere vr-» detur, uni tcfpcbu elebionis quam rcfpebu exccutio- tUSjCUius etiam fignaro cft quoniam extra per fcbifsnni, locietatem, 111 qua omnia facilia funt, homines hasdefi- nitiones diutius protrahere folft fitpcqi inecepros curt. Ius dcdcbcrc.Hxc veto , qux nonraru dcfibcrantiu dc- febui afcnbi pullum, femper ttibuenda funt rcium ex-1 ternae u ftatui atsiduifque perturbationibus. I taqv , data eiiifoniina fapictia.taliaincomodacaueri vix pol(unt, Impetfebiores vero homines ideo magis anguntur, ; quoniam communis homiruim infinnitas , natut^lisfi. horum cupiditas accztciotuin hominum dilebio y» i patiuntur aliqpcm ab oami hmnk.uuv coetu recedite, vitimque omnino foluariain degere, feu ita inter alios, viucrc, vt ex naturali gentiumque lunbnsvltx curfu m libet e ditigeee po.sit.pcrfc itio res econtra, talia incom- moda facilius ac llluftrius declinare videntur , dum ve- hementius incumbunt Pietati ac Sapientia, qux pauco^ tum hominum vfum expofeunt Se «fferre folent firmio^ ra Dei auxilia, (imulquc ad alia bona dirigere qux lum-v me expetenda funt, ac internam vniufcuiufq^cfcliata; tein tut-ri poliunt, Qiix diba funi faris aperte detnonfttaie poftunt, ad felicitatis humanjconftitutionem lummc expetendum effe, vt nou tantum communi rerum difpofitionc firma. tx huma nl abus patiant internam pacem pcr.kiamque, fedetiam vt ex moralium virtutum acrebatuo^ faculta- tum vJu curetur quammaumi , ne homines feu ab in- uoluntaru detrudantur, fen ab optimx vutucisvfu jtbe- to ac optimo tepe liantur, ted ipcoinmodi vtriufqic^ufx diligcutifsune caucantur ac pru vuibu> coprimantur. p. iij * \ 3 3+7 Et hxc quidem tonfummanda erunt ex optimo huius (cientis vfu optimaque conlilij exercendi ratione , vel ablolutc, vel prout certo rerum (tacui couucnir. Vniuerf Inft. adhom. perf. C»r»T 111. De mphct prafenru [cientis vfu ac con filii txrcendi ra- tione % ac de confitu natura cr partibus. Ar e verbcontemplationon nutum docere 3 fc debet humanos adlus cx redo luimet ac con fi B (il*j v^u decentem cofumnrniooeni adipifei fed obiicerc etiam ea omnia qu$ ad hos vfus plenius cocipiendos conducere poliunt. hxc ab ea dc- centifsimc expetenda funt, quoniam circa ea verfatur qux inter vniuerfalia extremum obtinet locum, ac par- ticularibus fumme adhsrent. Quapropter illius mune- ris cft, docere decentifsiinos tralitus ad particularia, at- que ad exiftentia omnia ,qur ( vt alibi demo nitratum eft itertium rerum ordinem pariunr. idem quippe caf- demque ob caufasipfa logica prjltn it. docuit enim pro- pri* dodtrin* vfus , vc a rationis entibus , qu$ primum rerum ordinem conftituerc diximus, rranfitus ad res fe- cundi ordinis, ad has fciliccc/erum veritates vniuerfa- les.tute 8c inchoari Sc protendi pollet. Hinc etiam fjdum cft, vt prsfcntis contemplationis vfus.fimulque moralium confiliorum exercendorum ac confummandorum rationes logicz dodtrin; vfusimi- tenrur,& trium (imiliter ordinum lint- Itaque primus JO erit re&us liinulquc petfcdus,quoniam non rantilm in- tuetur bonum , fed exquirit etiam bonorum omnium copulationem, cademaue decent ifsimc profequitur.Se- cundus erit redus, fed imperfectus, quoniam bonum quidein refpicit , fed difiuu&im , ideoque , dum bono- rum,qux!ibiinuicem eftcntialiter (aucnt , nexum dif- rumpit, vnumquodque infirmat , neque humano bono perfcCtc miniftrat. Tertius nec perfeaus,tiec redus.fcd dcpiauatus. qui apparcter ad bonum dirigitur & reipfa malum intendit. Ar,vt facilius attingi pofsinc ea qus vniufcuiufque vfus rationes continent , prxfens contemplatio contra- henda cft ad ipfum conlilium, cui certa exccutto adiun- gitur.in eo enim prefentis philofophif vis ita colligen- da eft, vt per illud ad otnncs aCtus coitlilio moderandos abunde detiuati pofsir. Prxcipue verdftatucndutn erit, contemplat ionctn.confideranoncm, rememorationem, cogitationem proprie didam, & confllium, in pluribus coucnire SC in pluribus diftrrte.ftmulque pluribus mo- dis ab inuiccm pendcTc,8c feinuicem parere. Contemplatio (iquidem verfatur circa vnitierfa- lil,feu lingularia, vc vniuerfalium nacutam referunt, quatenus lunt ignota , & ex vericatu collatione nopam r*um non bonuatem fed veritatem profequitur. Con- fiderario exeo tantummodo differt i contemplatione, quoniam verfatur circa particularij. Rememoratio ve. rum fimilitcr refpicir, non aurem bonum : verfatur tam circa vniuerfalia quim circa particularia quatenus prx- cognita, atque etta vtprxterira , ipfuitique verum refpi- cit,vcant:quumfui intuitum intuitum renouerepotcft. Meditatio(vt nunc accipitur ) omnia quidem refpicit, vtplurimum tamen particularia prxfentia acprxtcrita, feu criam qux nullam teporis ratione habcntrcirca futu xa veri raro ac indirede, quatenus fcilicct prius cogni ta vet prius cognitis eaidftcr annexa. Dirigitur ad bo num.ira nmc-n vc non certi adus,fed certi alfedus bo- nitatem refriciar. C6filium verfaturcirca particularia vt determinata, feu circa lingularia xterna,quatenus particularium con tinent vim ,& ram rememorationis quiin cogitationis adiumentis vniuerfalium vim ad eadem particularia ac prxfentia contrahit, firaulquc ad futura dirigitur,intcn- ditque prxcipue non verum .fed bonum, vt aptatur non aftedai,fcdadiO'ii,non abfolute Jcd rclatiuc. illifiqui. dem pxoprium eft ex procedentium veritate decernere quid i certis hominibus quorum bonum intuetur, dato 3+S ctrro rerum ftatu.cligendum atque agendum fit.ideo. quCtilli etiam fingular iter couenttrefpiccrc bona, qua- tenus magis, feu minui pro futura. Comepl ati» plutibui rationibus prxcft confilio, & ad illud impellit, nam illi vniuerfalia pincipia parat.illius natuiii, partes , fi uSim» ac inftimtiones cognofcit , 8c confiJcrationc proupeat ei qua cena particularia funt cognofcendaiquibus non perceptis,nulla datur confultatio Ipfa vcrbConfidcra- tio, prout illi conuenit, cade confilio erhibct. r.ara non tantiim particularia principia obiicil, fed comunia cria ac experienda, qux non paiuam vim afferunt ad futuro- rum prxnorionem.Sc aliorum qu* firmiorem conie&u- rx vfumxxpofcunr. Hic fero qux tam 1 conteplatione quam a confide-' ratione cofilio parantur, meditatio ac rememoratio Im- mediate obiiciunt.hatunifiquidem vnaquxque conful- tatior.es adiu concomitatui ,cum tacontcpiatio quam cofideratioptpcedant.non auteconcomitentur. lpliim vero confilio non difsimili ratione proprias vites ad a- liosadius effundit, na tunc decentifsime cotcmplamur, c onfidcramu s, meditamur, ac icmcmoramut.cum m his confultc detinemur. Ex bis omnibus colligendum cft, confilium(vt decernit)conftituicxquinquc,taquamex fubotdinationis partibus, quarum vltimam caecutio concomitatur.Sc fextum obtinet locum.Pars prima ap- pellari potent attentio, fecunda prxnotio, tertia perpe- fio, quarta diiudicatio, quinta clcdtio. Hatum autem vnaquxque cofidetationisaccontcm- piationis altus fnpponit, ita tamen vt ptiotes confide- rationi.pofteriotes vero contcplatiom magis innititur. Attentio fiquidcm prxfentia Sc preteriu rememorari quatenus Phantafia ac fenfibus impcifeflioiibui perci- pi folent. Prxnotio futura obiicir , qux a mnaduerfix adiungi folent, quaque licet ex fui naturi ad eofdc ren- lus pertineant, lEftimatiux tamen vi percipiuntur, Ex- perientia feu fciennx viribus no deficientibus. Pcrpc- fio Expericntlx ac fcicntix viribus ta prxfentium quim luturotifm percipit naturam ac pondus. Diiudicatio fin gulornm natuta cocipicns,ac lingula finguliscofcrens, et rationis vi, quid abfolute fit ptxferendum, difeernit. Eleflio attendes ftatum illius cuius bonum intenditur lingula ad illu refert . doccrquc quid illi pro tali rctum llatu fit eligibilius. Prrter hxc nihil ad internum coo- fitij aClum pertinere videtur, nara dum hiaiSus repetii- tur noua conlUij aftio oritur. De 1,1 rjiubul Attentio, m .dint fnm iijhtuer.it. 1?' N attentionis vfu tria prxeipui dcfidcranru A Primum, ne eonfuletitem lateat circa qux ai tentio exercenda fit. Secundum , ne ignori m-amafuquid circa horum vnumquodque attendi di beat. Tertium, vtcallcatdecepiioncsqux inhiaatiei tionibus vitanda funt. interca ca, circa qux vniufcuiufqae confulentisa tenfio detinenda ell.ipfemct confulens ptfcipuumloc obtinet, vnulquifqueenim primo fe ipfum attederc di bct.Sr ex fui relationibus tam immediatisquam medii tisad alios homines certos ac ad rexcertas colligereci teta omnia, ad quxfeu immediate Icu mediate ptopri animadue.fio extendenda fit. Et hxc quidem accinieo da funt tam abfolute acrcfpcitu omnium qux con filio modificari oportet, quam rcfpeflu certa alicuiu opentionis.nl fi attendantur omnia ad qux parari dt bemur, rtlatioocs omnes animaduertendx erunt. Sinautd refpiciatur vnica confilij adtio, cdm illi rui illa nntOmodo attendenda erunt, ad qup talis t»„r„|,i tioSc qux illa confcquuntur immcdi. ii feu mediate it ferri poffent. Vnufquifque autem facile perducitur» horum pleniorem enumerationem, ea memoria repi tensqux fuperius enairata iunc circa naturales acir duftrus focietires , circa amicitiarum ac mimicitiarui gradus, circa pictatis.deuononis, acburoan* carit, ti» debita , 8 c circa fingulorum affeftuum obicCia • bonaau / 349 bonaque, quorum aliqua primo, aliqua vero coofcqucn ter refprti folent. Ea vcr?>, qui circa horum vnumquodque funt ani- maduertend a , ex iam demon /hac is fimilircr colligi po- terunt quidam enim njturalia fune , quxdar^induftria orta, quidam interna , quidam cxtcrna,& eas dilfercn- tias admittunt qux patent ex naturali philofophia» ex moralium viitutum dortrina,& ex iis qui circa huma* rurum focietacum differentias ac partes dcmonlfrata funt. Hic omnia vnufquifquc circa feipfuin attendere tcfletur;circa alios vtro, certos, & alia certa , non fem- per omnia, fcd ea tantum qui pto lingularum rclationfi ieu neccfGtuilinum decenti vfu ignorare non licet. Horum autem diferetio facilior erit ac tutior, fi tan* quam harum animaductiionum figna communes ope- rationum partes (quarum aliquas concomitanti* , ali- quas fubordinatioim uominadas in logicis dirtum cft ) conftituantur , videlicet Agens, Vis quz impellit ad a- gendum, finis cui, (eu res cuius bonum intenditur , finis propter quem operatur , Media qui ad finem peidu- cunt , Res circa quam agitur, Vires quibus operario perficitur: Inffrumenta fcu adjumenta , quorum vfus aflumi poteft , Ea qur ex huiufmodi artu confequewi quadam ratione oriuntur fcu oriri pofifunt; atque ope- randi modi hic ad operationis clTenciam pcitincnr.His accidentali ratione adduntur rerum certus ftacus,occa* lio, l icus, tempus, Se aliquorum prifentia fcu abicntia. & hx quidem funt partes concomitanciz.Subordinatx ver?>, certa exordi^, certi progrclfus, ac certi coulum- mationes. Plurimi autem dirtarum partium fubiiciuntur ho- minis operantis electioni , ad libitum immutantur. Itaque fimul attendendum erit , quinam partes in re propofitaimmucari polfint , fle an ex tali immutJtionc quod proponitur magis fcu minus expetibile fiat.licuti enim operationis exiflenria .ac qualitates oriuntur ex harum partium concurfu ac difpofitione, itaexearon- dem immutatione , Exiftentii rationes ac qualitates immutari necefle eft.Et hic quidem eo magis ad atten- tionis artum rerte exercendum paratos nos reddent , fi proprioribus rationibus contrahantur ad fingulos hu- manos artus internos, externos, naturales, morales , po- liticos,fiue ad Magiftratus.fiae ad artes exercendas per- tineant. Prxcipu£ tamen hic inquiienda erunt rcfpe- rtu eorum, qux ad artus rcfcruntur,vt puta potenria fcu impotentia , habitus , difpofitiones , debira , confuccu- dines , & rcfpcrtu modorum, quibus finguli operatio- met exerceri poffunt.vt puta , vehementer , quiete , pa- tienter, fccr«6,3pcrtc, per nos ipfos,per alios. Dcccprionum vero, qui circa hic occurrunt , caufx plures funt : prxeipua eft , dum abfque regula feu regu- li vfu ca afferuntur qux abfque reguli vfu veri cogno- Ici non polEnit , vt puta dum aliquis exiftimatur iu- ilus, difcretus,feu magnanimus , luditur .Difcretip- nis, ac Magnanimitatis rationibus non conceptis, feu ad illum, de quo affirmatur, non dedurtis. Et hic quidem deceptio, dum nos ipfos iudicamus , oritur potilfimum ex reguli defedu. Adaugeturtamenexa- morc quo nos ipfos profcquimur.fortafTe etiam cx ne* gligentia in propriis peipcndendis . Dum ver5 alij judicantur accedit interni voluntatis intpecfcrutabi- Ifll natura , dc qua tamen , dum plures artus idem tc- fiantur neque aliud contrarium perfuadet, ambigere nefas cft. In quibuldam timenda funt incuria , memo- ri* lapfus >feiifuum hallucinatio. Quod fi aliorum te. ftimdniis innitamur , mfi jllcrentis fides ac probitas plent perfpertx fint , a fraude ptitercacaucndum erit, «is ad attentionis dirCrtionem fic conlhtur s, nonnulla, 3ui ad exterarum partium coniiiium conftitucntiam ircrtionem attinent, diccuda funt. ' Contemplatio . ^)ePrxmuu:?i!'J,crpenfonn, DnudiCAtJOins ac *-■ - * blctltprus ujhmn ombus: JfQ R * n o r , o,qu* dirigitur fututa, qui- tenas vel .flu cunfccurmir,vcl his, quz agen- di proponuntur , (i rcipfa agantur, nccc/Iario s vel probabiliter eonlequcnrur , innititor his omnibus qux ex animaduer/ionc concipiuntur, illis ta- men accedentibus, qux moralium virtutum acvitioi- rum impulfus docent tam abfolute quain etiam dum adlunt vel abfunt fauitas,agiliras, robur, ars, libertas, di- uuix, amici, dignitates,eloqucntia,ae fapientia. na dum aliqua nouitct Bunt, ij quibus hzc grata feu ingiatafu. tuta i'unt,ad ca agenda ptuuocamurad qux pioptij mo res talibus bonis accedentibus vel temotis illos ptonos reddunt. Itaque comedatur hos pto rerum iuaium lla- tu quidam vel aduro* vel ndn aduros. Ipfa veto prxnotio tot vfus habet, quot funt ea quz in coufultationd veniunt. Ii enim nouum aliquod aga- tur,nouaquzdameuenient quz tot differentias admit- tent quot funt adus qui proponunt ur,6 nihilagacutnd- nuila lonaffc corruent vel petots (decedent. 1‘ctpenfio iingulos rerum ftatus.pnrlcnrem Icihtet. & tosqui ex vnaqoaquc (ementia attendendi funt , diligenter com. parat , habita ratione eapenfarum czterorumquc o. mnium , przfertim autem diftiiminit quod intcrprz- fentium certitudinem Ut fututorum inccrtitudincm ei. fticuitur. ' piiudjcatio , cuius partes funt decernere quid abfo- lute fu cligibilius proprium opus rerte perficicr fi urte perpenfis infiftcr, 8c ea ad vfum deducet qux fuperius dirta funt circa bonorum ac malorum gradus Se ditfc- renrias. Elcrtio inquaconfilium interius confummatur,(vc diximus)in codilfcit i dijudicatione , quoniam dijudi- catio bona ac mala abfoluri & in feipfis refpicit:clcrtio vero fingula rclatiuc intuetur, quatenus fcjlicct ad cer- tos homines referuntur, Sc dato tali rerum llatu huius vfus rertus cenferi poterit, fi accuratius percipiantur ca qux propofitum ita eligibile reddunt vt fiinul xqualia fint oppoficis,qux fortallc illud idem rclpuendum dc- monllranr. Ea vero quf ad elertionem impellunt, vt videtur, fune quatuor, quorum vnumquodque recipit etiam inagis ac minusinam contrarium pofiiiuum admittit. Primum docet, propofitum effc defrderabile & expetibile, fcu c- contra. Secundum docet illud pofsibilc dfc fcu impof- fibilc. Tertium, i rationabile feu irracionabilc-Quartum. decens feu indecens. Hic attendenda erunt eadem hac fer i e, vane fiqu idem inquiritur an aliquod pofsibilc firi fi nullomodu conflet illud expetendum clfc.ficuti etiam fruftta laboramus , dum inquirimus dc coquod expeti- bile non cft,fcu expetibile quidcm.fed omnino impoifi- bilc,an fit rationabiliter cligcndumvcl non eligendum. Simili ratione, nifi conflitutum fit rem rationabiluet eligendam efTc , importunum erit illius conuenicntiam con firmare, prifertun fi conclufio fitaffirmatiua. Dum autem negatiua fouetur, pofteriores ad priorum confir- mationem decenter adiungi poterunt. DereUafunHl^jurferftUa torflh exbtendj ratione, i OoNiitn natura partes, ac parttu mu nia ita enarrata fint. Nunc finguli confilij exercendi rationes , quas fuperius enumera- uimus , accuratius explicandi funt , exordio fumpto ab ea quam rertam ac petfertam appellandam diximus. Id vtrertius fiar, accipimus ex iam conftiru- tis, hominum confijia omnia nccefTario verfaricirc* ca quz vel pertinent ad communem difpofitionem re- rum, perlonarum,&: artionum.vtpuca dum re totius vi- ti difpofitione agitur , vel conducunt adeptioni mora- lium virtutum,vcl dirigunt ad facultatum artiumve ha- bitus confequendos: vel perducunt ad mortalium vir- tutum , ac facultatum , fcu artium vfus,illarumquc fru- rtus vberiores effundunt. Accipimus etram, horum confiliorum nullum redi p. iuj. 351 perf.Acque exerceri ac ada&um perduci pofle,fiue certoru n hominum » fiuc ccrtx domus , fiue amplioris focictaris bonum intendat , nifi ab illi* exerceantur qui non cantum moruin virtutibus proditi Pont, fed fumma etiam (apientu ac prudentia prxllantion abunde prx- flant , t uneque tantummodo , cum qux ab illis re&e ac pcrfedt^ concipiuntur abfque vllo impedimento exe- cutioni mandantur , dum fcilicet hominum multitudo fatis ampla fimulcollcdta horum confiliis ac modera- tionibus prompte alTehtitur Se paret : neque enim in dubium reuocaripotcft, ( (i obfcrucntui ca qux circa perfcdiflima-m hominum focietatem enarrata funt ) quin hzcconfilia exeo parce qua intendunc commu- nem rerum , perfonatum; ac adtionum difpofitioncm, eandem pcifc&iflimam hominum focietatem paritura flnt. Et hzc quidem confilia , tanqtumex dignitatis or- dine , prima virtute compledicntur ca quibus hominu vnulquifquc Se domus vnaquzque decernit tain circa ea quz pertinent ad totius vitx curium , feu ad certam viuendi rationem , quam circa reliqua quz virtutum ac facultatum confecutioncs & vfus rcfpiciunt , acce- pto prxfertim ab vnoquoque ea quz in primo tui ortu a Deo feu a Natura obtinuit, licet ex proprio gradu non optima ccnfcri po(Tcnr,(ibi veri optima elfe.Nam cx re- flo illorum vfu diuinis donis accedentibus ad fumriium bonum perduci poccfl. Hzc vero fatis aperti funt iis qui memoria retinent confluunt focietatis difpofitioncm , partes ac munia. Talium autem hominum ac talis focietati* conlilia per- fefliflimam confulendi rationem veri retinere, ex co etiam confirmari poteft quoniam fingulx illorum par- tes , attentio fcilicct , prxnotio.pcrpcufio, dhuJicatio atque elcdiio vnacum exceutione ,quamoptimi exer- cebuntur i ac ab omni etrore erum fummi tutz.in ca c nim omnia omnibus patent, lingula ex experientia cer catraftantur.fimiilque certis legibus ita dcHniuntur ac difponuntur,vt rarb.ob virium defeflum ab illis diuer tere nccclfe (it quz lbfoluic cbgibilia funt. Siquis igi- tur talem tum confilij ineundi ,tum prxfcmis fcienrix advfum dcducendx rationem conferat logicx v (ibus hic facili alfcnttetur eam ad dccentiflimam demon Arandi methodum proportionem habeic. quemadmo- dum enim exredta demonflrationum potciifione om- nes veritates effluunt , ac reCtc admodum copulantur, ita hzc confilij ineundi rario. & talis morjlts fcientiz vfu$,bonaoinnuctfuudic ac deccutiliiuic colligit. VniuCrf Inft.ad hom. perf. C « . V I VII. De rtU* fed imperfUa co f! torum exercendorum r.%- tjone. De ,i .im conctliatioriiltw , aJfcclwinufHe ex- eitAtiontb t> ftureprefiiombn4><)tutdu»i in fcnet.it e imperfecta altu co;if*luttr>probauomb*s ,uii angen- da ftnt. O D a m modo refla fed imperfeflaconfi- liorum cxcrcendotum ratio, redtuique frd impeifcdlus moralis fcientiz vfus > fi adlo- giczvius referatur , diateflicas argumenta- tiones imitabitur, verfarur enim circa bona difiunflim accepta, nec lingula anneflerc poteft .optimo ac fummo bono.quodprobabili fyllogifmo rcfpfdtu veritatis c6- uenic , qui vetitatem fimiliter intuetur difiundtim , neque ab iis veritatibus exorditur qux abfolucz funt primz. Itaque exerceri folct ab illis qui redi quidem ccnfcri poliunt, fed feu lapientia ac prudentia prxftan- tiori vere det1iruuntur,fcu inter cos vcrfantur,qui prz ftamio; is prudentiz vfui oblidunt- Sed, quo tal *s confulendi ratio efl difficilior, eo dili- gentioren infl tuuonein cxpolcit. Huius tainen ratio- nes non difficile colligi polTu.it cx dodrina tam mora- li.im virtutum quini humanarum focicratum , przo pue veto cx doligcniion aniinaductfione eorum quz1 352 circa perfediffimam focietatis humanz formam enar- rata funt. Communis fiquidem difpofitio agendorum necnon certa viuendi feu moderandi norma co peyfe- dior trit , quo pro rerum captu magis accedet ad illam quz perfediOimam focietatem parit , Se eiufdem focic- tatis domos ac ciues dirigit. Ex his vero facile demon- ftrabitur,q\iibufnam morum virtutibus ac facultatibus prxcipuc in! udandum fit, quzque diligentius cxcrcen- dx. nouimus enim (Iugula hominum munia certx ali- cui animz virtuti proportione rclpon Jcrc,tuncque tan- tummodo refle fuftincri pofle, cum adfuntAf exercen- tur morum virtutes ac facultates , quz ad ciuidcin vir- tutis perfedionem defideramur. Cum autem confilinrum vis Se ad propria & ad alie- na extendi foleac , ille qui (ibi ied£ confulit aliis etiam confilium redte <jarc poterit, in co tamen exhibendo extra perfedtiTimam focietatem probationibus, quz ra- tionibus docere pblfiintquid agendum fit feu non a- gendum , ca annedenda erunt qu$ reddunt auditorem faciliorem ad aflentiendum illi qui confulit , Se propf- fiorem ad id quod proponitur amplexandum. Primum tunc prgftatur , cum audiens prouocatur ad beneuo|rn- tiam erga illum qui loquitur , atque ad decet ncitdum cum vere clfc virum bonum , prudentem , ac fibi ami- cum Secunduhij dum idem auditor impclluut ad cos atTcrtu* qui propofitx fenccntjx fauent , & ab illis auq- catur qui eidem aduerfari potient. V t ruro que in oro fcnnonis cuifu(nam abfque (ermone aliis confilium da- ri non potefi,)prxAandumcrit : primum tamen przci- pue in exotdio , fecundum in peroratione: probationes vero & ea quz ad probationem conducunt mediam partem obtinebunt. Quantiis autem nullum horum adimpleri poffit abf- que vi ryllogitiica,vnuniqnodque enim nouuni aliquod ex aliquorum pizcognitionc intendit , nihilominus nullam argumentationem peificit. probatio enim En- thymematibus inniti folet, illifque przcipuc quz ma- iorem propolitioncm pronuntiant , minotique luppofi- ta coucluiioncm obiiciunt. Dum afttflus excitantur feu comprimuntur , minor tantam propofitio oblici fo- lct omina propofirione vniucrfali feu magis indetermi- nata,ac concIu(iope.vniuerfalianamqucacque indeter- minata animum interne col!igunr,conclu(ionis vero il- latio eundem interne exercet , quorum vnumquodque aducr lator xricctuum motionibus quibus animus ad ex- terna profunditur. Dum auditoris animus conciliatur, atque ad affen- ciendum propenlus redduur , decent illime tota argu- menratio ac fingulz illius partes omittuntur , fed ille qui fcrmonttn habet, circa ca detinetur quz auditorem excitare potiunt ad totum Enthymema per fc conlicic- dum,(cque ipfum interne colloqucndum,vt puta fi quis dicat «termonis mei exordium ab oratione fumendutxt c(l , Dcfilque Opr.Max. precandus, vt ea quzdi&urus lum ad vetitum commodum), ac ad totius Kcipubl. pa- cem,qux mihi (vt decet illius ciucm)etifumi»£ cor- di: talia enim audiens internis oculis loquentis pieta- tem intuetur , Se fummum in Rcmp. amorem, iamque ad illi atientiendum paratior redditur. Hzc loquendi forma ideo his animi conciliationibus aptatur, quonta illum qui de fi. ipfoloquitur ab omni jitogautix culpa, tut it fimum reddit, & auditori fumniam fidem fjcit-Nam homini proprium eft his quamauxime afientiri qu* cx proprio ingenio colligit. A(fediusvci6,qui feu excitandi, feu comprimendi funt.cx totius confilij conclufibne definiendi erunt. Itaque fcxdccitn ordinum ccuicri poterunt, cuiufcunqi enim confilij finis eft aliqua aflio,vel aliqua omitfio, quatum votcuiquc ,vt exercetur adiungi folent rcfpc» Duillius cui confilium datur, feu incommoda animi follicirudines , labores, ac dolores, feu commoda ani- mi relaxationes, quies, ac vo!uptax:p.iriuntque refpcdta aliorum, feu voluptatem ac commodum.feu doiotem Se incommodum, continentquc feu amicitiffcu inimici- tizfigna: vt confummatur , aferr aliquod bonam, feu malum aliquod amouu. Itaque, quatenus adtio (uade-  cur, ili*  morum virtutes laodandferunt, que animu ad agendum propenfum reddunt, veputa Magnanimitas yc iufta indignatio , 8e [»] ea vitia reprehendenda qux retrahunt ab adione, vtputa Acedia,pufilUnimitas,Irx vacuitas, 8»* animi infirmitas. Quatenus demonftrat ab adione abltf nendum clTe, [0 inliftct in laudibus virtu- tum, quxhotnines in agendo taidiores reddunt, vtputa Difctetionit, morleibx, moderationis, &  deteftabi- tur vitia, qur impellunt ad agendum , vt pura Indifcre- tioncm,Iinmodclliam,Ambitionem,& Iracundiam. Dii parti qua fuadecur anneduntur incomoda , animi folli- citodines , labores, dolorcs,[{] celebranda erit fortitu- do,[<]8c reprendenda mollities. Econtrafi illam af- focient commoda , animi relaxatio , quies, 8r voluptas, laudanduserttdccctfi iuiraet amor ac cuftodia , & [l]reprehendenda vna prxcipitatk» , & nimius fuimet defpeitus.Dum id, quod fuadetur, aliquibus moleftia, ac 'damnum affert, & inimicitix vfum comploditur,  immorandum erit in laudibus illarum virtutum , qox ptreipiunt in faciem hominum rcfpicicndum noncf fe,dum aguntur ea qux reda expofeit ratio , & prxftan tioribus bonis legitime incumbitur : 8e  reprehen- denda vitia, qux, dum videntur ad plura circumfpicere, i propriis muneribus homines retrahunt.Econtra.dum ea, qux intenduntur , pluribus aliis commoda allatura funt , & plures nouis amicitix vinculis deuincire pol- iunt ji] infiftendum erit in cncomiis virtutum , qux impellunt ad hominis cuiulcunque commoda 8 e cUiul- cunque amicitiam fotteudam docent , vtputa caritatis, bcncficentif, amicitix, libcralitat is, ac magnificentix.Sc in illa [tx]vitia vehementius inuchcndum ,qux cx a- liorum boniscontriftantur 8 c ex alienis malis dcledan- tur, vtputa in inuidiam, in maleficentiam, & in alias qux homines fic affrdos reddunt. Quatenus bona confecutura funt , 8t mala receflura , prout vniufcu- iufque fententix conuenit, talium bonorum vel[i$] cupiditas, vcl[i4]dcfpcdVus , & talium malorum , vel [it] paruipenfio, velfitf] dcteteftatio excitanda erit, prxfcrtim dato tali rerum ftatu cquamuis enim hxcad perpenfionem, ad dijudicationem, &r ad eledionem pertineant , nihilominus cx proponendi modo.aflf.duu excitationem fcu repteffionem inducere potiunt. idem quippe, dum argumentationem ingreditur , probandi vim continet , 8 e dum fcu folitari£ profertur, fcu cum Quadam indireda dedudione , fi res prolata ad id va- leat , aticdus attingit , prxfcrtim fi ptopofitio fit parti- cularis ac vndequaque determinata. Contemplatio. De locorum DidfeSltcorum/nfjiaentia ad ra omnuftp- pedft.viiinrfHi M confiUomm vfn deftderA >tur : c? de tftubufdam an t ad ffnorwidam probationem pro - pnon rariore de J erui nat. siVacvkclve in confiliis rede exercen- I dis defiderantur, quatenus ignorantur , loco- N tum Dialedicorum adiumentis facilius per- ■■ il quiri poterunt, horum enim vnumquodque ^liquain veritatem vel continet vel obiicit , neque ve- ritas vILa inuenin poteft, qux termini alicuius ratio- nalis relationis vim non contineat , licet quxtiio fit rhe- torica, pertincitque feu ad clariorem perceptionem eo- rum qux fub confilium cadunt , fcu ad eorundem con- filiorum expanfionem contradioncmve , eaque atten- denda fint qux fcu tetminoron. ,fcu pixmiflarum , fcu probationum vim continent 8t deferuiunt, feu pro- bationibus , feu afleduum impulfibus ac moderationi- bus.lv. .1 animorum difpofiriombus. Silentio tamen demandandum eft, fubordinaras ac concomitantes adionum partes earondemque relatio- nes, fi ted* perpendantur, fummam vim continere ad eledionem, exqua internum confilijopusconfumraa- tur»tutc exercendam : expetibilitas fiquidem , qux pri- ma dcdionls fundamenta conftituit, demonftranda cft 354 cx relatione illius frudusfcti boni quod ex aftione de- ducendum eft, ad illum cuius bonum iutenditur, quate- nus fcu huiufmodi bono caret & oppofitis malis pre- mitur , vel co prxditus eft,8; ab oppofitis liber;dum e- nim his bonis caret &c malis premuur , ea adio illi ex- petibilis erit qux talia mala expellit 81' bona oppofita parir. Dum vero Ms bonis eft prxditus 8t ab oppofito malo liber, talis adio feu adionis frudus illi expetibilis noneft.Itaque fani, quoniam iam adeft fanirasSc abeft xgrhudo , medicina non vtuntut, qux tamen illis cft expetibilis ,.qui carent fanitate 8c certo inorbo affi- ciuntur . Ex eildcm relationibus maior feu minor expetibili- tas dcmonftrati poterit, nam quanto firmius leu infir- mius bona vd mala adlunt feu abfunt ; & quo bon* funt ptxftantioris vel minus prxftantis ordinis , & mali magis feu minus deteftanda, ac inhxrendi modus cft magis fcu minus firmus ,tant6 expetibilitas maior fcu minor erit. Poffibilitas, qux fecundo loco eft atrentenda ad ele* dionis confirmationem ,conumcitur ex relatione vi- rium , inftrumcntorum.Sc adiumcnrorum , qux exqui- runtur in adionis propofitx confummationc ad ipfum agens , quatenus hxc obtinet , vel facile obtinere po- tcft, feueifdem caret, nec facile parare valet, fimilique ratione , ex maiori minorrve horum copia leu carentia, maioriqueadipifccndi facilitate ac difficultate , maior feu minor poffibilitas confirmabitur. Kem vero expetibilem, fimulque poffibilem rationa- bilem , fcu non rationabilem clfe demonftrari folct e* euentibus qui adionem concomit.intur.fxpiffime enim ca qux vere expetibilia funr ac poffibili a , fortatie etiam facilia ?rcdc omittuntur, quoniam ea profequentes. leucx Naturxvi, fcu ex hominum voluntate, maljs long^ detcftabilioribus fubiicimur. Operationis ve- ro conuenientia cx partium quidem onuiium ad agen- tem caufam collationibus ,lcd cx ipfo agendi modo prxeipue demonftratur. plutima enim , qux fi exteri relpiciamur parum deccue , cx agendi modo decentif- fnna fiunt, plurima etiam, qux ex exterarum partium collationibus conuenientia dcmonftianrur , cx agendi modo ad indecentiam dclabuntur. Ipfx vero concomi- tantix partes , fi illarum feries rede attendatur , etiam fe inuicem dcmonftrarc poftunt , quod non parum mo- menti aifcrt tum ad nouorum confiliorum excitatio- nem, tum ad incarpticonfilij confummationem. Itaque, cdm vnufquifquc tam Naturx quim rationis legibus impellatur ad aliquid agendum, ac agentis par- tes fibi fuftinendas non ambigat, fi ca diligenter atten- derit , que fibi fcu eiTentialitcr fcu accidenraliter aptaf»- tur, non difficile decernet quibufnam impulfibus aiTcn- tin fcu aduerfari debeat, 8e ad quorum nam commodum proprias actiones dirigere. His vero pofitis quamtutif- firaedeuetiict primi* 1» a«J certi alicuius finis conftitutio- nem rcalcm , mox hoc perpenio media feliget. Hxc au- tem quoiuam ceTta aliqua miniftena continent, res feti perfonas circa quas hxc miniftena exercenda funt fa- cile dcmonftraount. quorum reda perceptio vires, quf in opere perficiendo requiruntur, conuinccr. Ex his mftiumcntorum8ir auxiliorum neccffitasoftendcrur,ex quorum omnium perpenfionefrudus collcdio ccitius concipietur , fimulque v arij exequendi modi, ex quibus vartj cucntusinnotcfcent.Hinc vero tutiffimedeuenie- tut tum ad certum niodum prxfigendum , tum adele- dionemloci, temporis, occafionis, certique rerum fta- tus, quorundamquc ptffentiafeu abfentia rede optabi- tur.Talia cnim(vtdidum eft )ffpe in agentis potcftate lunt conftituta , 8v quammaximr conducunt ad malos euentus declinandos bonotque inducendos. Quoniam auiem cx multitudine eorum, ad quorum commodum adiones dingendf funt, oritur conlequen- tcr multitudo tam finium quam cftcroium, qup finis vntufcuiufquc adeptioni deferuiunt ; in harum partium profecutionc ac vtju curandum erit vt fingul^ fibi inui^- cem confentiant ac opitulentur, neque enim inconuc- nit vt idem bonum rcfpcdu diuctforum , 8c finis fic  & medi» & i:\ftrument i munia recipiat. Itaque hxc re die concepta in caufa erunt , vt tam eorum quibus eft infetuienduni, quini eorum per quot c(t inferuicndum, numerus fummo cum vniufcuiufquc commodo quam- maxime adaugeatur ,& amicitiarum leges non parum roboris aflequatur. hxc tamen attendenda erunt in his tantummodo, qux ex caritatis feu amicitis legibus a* genda lunt. Nam dum iuftitix debitum vrget , leu diui- uus cultus > nulla exterorum ratio habenda erit. Vniuerf. Inft. ad hom. perf. De hu qut ad meram habitus inducendos vim habent. D pleniorem dodltinam eorum qux conti- nent Inftitutiones humanorum confiliorum ac humanorum aduum qui redirudine qui- dem prxditiiunt , leda fuinma pcrfcdione deficiunt, explicandum eft quanam induftrta moralium virtutum adeptio ac indudio (quas fummam dilficulta- tem continere diximus ) re de inchoari protendique poffinr, ac Deo adiuuante qu amtutiftimc confummari. Sciendum igitur, vires omnes, qux animam aliquo pa-j do immutare poliunt, necefLno attingere vel primo fuperiores illius partes, poftmodum vero inferiores, vel •contra primo inferiores, poilinodum autem fuperio- rcs,vcl vtrafque fimul. Qux attingunt Drimb fuperiora.refpeda noflrifunt meditationes, refpcdu aliorum fetmones ac admotu tiones horum enim vnumquodque cogitandi vim pri mb excitat atque exercet. Qux priitiam vim iniiciunt in inferiora , funt paffio- rjes animi, quatenus feu voluptatem feu dolorem conti nent.talia liquidem refpedu partium inferiorum vehe- mentiores impulfus pariunc. Qux vtrafque partes fimul exercere videntur, funt externi adus, quibus annectuntur collocutiones accb- fuctudines. nam in his copulari iolcnt cogitationis ac fenfuum vires, ac vtplurimtim voluptatis feu trillitisr vim complcduntur. Quonam pado hxc ..ffcdus in- ternos immutare, prouocate , feu comprimere poilinr, cxfupcrioribus conftuutionibus fatis apertum elt. Illo- rum autem vires fi rede'cxerccantur,ita ad motum vir- tutes inducendas viciaque oppolita expellenda condu- cunt,vt vnumquodque certam quandam communis, ac exterarum moralium virtutum portem propriori quada ratione videatur inducere; admonitiones fiquidem ac meditationes rationi confonx. aptiflimx funt ad eam moralium virtutum partem excitandam qurcft magis intellcdualisAr Prudcntix nomine proferri folct. Exte/nx operationes, fcrmofiinationcs, &r confactu- dines , lulfitix reda que intenfioni induccnd* ac con- firmandx prxeipue deleruiuiu. Partiones contriftantcs feu obledantes , fi redi adhibeamur ac ad vfum dedu- cantur, fortitudinem ac temperantiam parere & fir- mircfoleer. concriftaiiriaenim , qux oriuntur fiue ex malorum obicdione fiue ex bonorum amotione , dum abfquc vllo moderamine redas adiones prxcedunt vel concomic antur, fortitudinem clarius tefhram reddunt, dum arte aliqua certis quibufdam commodis ac volu- ptatibus teniper antur.iufirnios in officio retinent, duin a dhxrent prauorum aduum cotifammationiiparniten- ciam pariunc. Non diffimili ratione obIedantia,cuiufcunque ordi- nis firit,fiiic id fiat ex Naturx difpofitionc diuitiaqi pto- iiidentu,fiuc ex hominum jndullria, dum adduntur re- donim iduum contummacioni , rr‘ios habitus firmat, dum ab illa amoucntur , exercent puriorem virtutis di- ledioncm. hxc tamen, quatenus morum alienorum mutationem fantdin intendunt, prxeipue circa pueros, & circa cos qui ob rationis infirmitatem pueriles fe- quuntur moies,ad vfutn dcduccda funt. Nam ipfa etiam fortitudo ac temperanfu, quibus obledancium contri- ftannumque 0bscCt104.es fjucnt , delideratitur , prxfcr- cjui refpcdu cotum qux aeque cllentialuer, neque ab- solute lunt leu tuaiaicubuiu,& qux auingum imperfe- 35« | diores a ffcdus, qui in pueth ac iunioribus quammixi- •me vigenr. Itaque red illime fancitum est, pueros per laetitiam Se dolorem erudiendos cfTc.Eadem tamen con- 1 triftaotiaac exhilarantia vim habent circa maiores, du ■ exercentur seu ad praemium, seu ad poenam. Quapro- pter fuit antiquorum sententia, Poenam ic Pixmium Magnos Deos appellandos effe. De moralium meditano 'tum materia  (Jr materiei dtspofirtone. O a a i i s philosophia on nia quidem ob- iicerc debet qux ad mores componendos confctre pofTuntJed meditationum rationes prxeipue profequi. homini enim propriifli-. mx funt, ex Naturx ordine inferioribus prxfant.actan- quam Titioni fumme adhxrcntcs illius moderamina v- beriusac facilius colligunt, cafdcm ad inferiores potentias effundere poffunc itaque circa ipsas meditationes adhuc immorandum est, accuratiiifquc dcmonstrandum circa quae detinendx sint, et quo ordine, tam ref- pedu materi crumquim refpcdu propriarum partium protrahendx ac confumrnandx. his namque rede perceptis, propius illatum vires ad animi aflfcdus excitandos ac infiedcndos & dilucidius perspicientur et ad v- fum facilius deducentur. Quod ad primum artiner fancicndum est, Meditationes detinendas esse circa morum virtutes vit iqueop. posita, circa horum habituum partes fubicda obicda, ac circa horum relationes omnes: cdm enim morum, virtutes nihil aliud fintquim decentes humanorum a t- feduum habitus, ntceflarium est cas alfcduum naturi retinere. Itaque, sicuti affedus excitantur seu remittuntur ex perceptione eorum quf ab ipfis profequenda declinandaue sunt, ita ex reda intuitione eorundem modorum, quibus horum vnumquodque red£ prxft ari po- tcft.ad decentes motus ac habitus diriguntur, fimulquf horum vitiis purgantur virruilbufquc decolantur. Harum autem meditationum ordo tumendus erit ex iamconftitutadodrinamoulium virtutum ac vitioru, femp^rque oppofitorum medicationes erunt copulan- dx : nam bonorum amor cx dcteftandorum odio adau- gcturA dcteftandorum odium cx bonorum diledione firmaturae roboratur.Primo igitur ca meditari oportet qux ad decentem fuimet diledionem , quatenus com- muniorem viitutcm parit, impellere folent , fimqjque ab indecentibus profecutionibus repellere. Secundo, meditatio conuertenda erit ad partes eiufdem virtutis conimuniom.Iuftitiam videlicet, Prudentiam, Fortitu- dinem ac Temperantiam, necnon ad vitia communiora communioiumquc vitiorum partes , fimulquc curandu vrredorum habituum amor ac oppofitorum deteftatio vehementiores ac robuftiores efficiantur. Terti6,accc- dendum eiit ad meditationes virtutum confummatarii exordio fumpto ab ipfa Pietate oppofitique impietate,* cui Dcuotio, philofophia ac humana caritas annedun- tur ad virtptis optimx confummation* & robur. Quar- tb.deucnicndum erit ad ca qux atferre poflunt dilcdio- nem Magnanimitatis, jfcquanimitatis, Fidei, vtriufque Iuftitix,Difcrctioms , ac Modcftix , 8r oppofitorum vi- tiorum det eft .itionem Quinto, cnitcndumet it , vt ciuf- dem meditationis vi acutius infpicianrur pulchritudo cf tcrarum viuutum,dcformiiafquc ac peruerfitas fcptf vitiorum capitalium, necnon reliquorum omnium qux ab lUiscffiount.Scxto, admirabilis eximiaqi chorea virtutum omnium fe inuiccm amplexantium attendenda erit, fimulquc oppofitorum vitiorum lumine dctcftaoda aflociatio. E^hii vero Deo adiuuante virturfi amor vn- dequaque igncfcct , & r vitiorum deteftatio foni- ac vi- uida apparere poterii. Hic tamen Natur f ordo decentius commutari pote- rit»ctlin anima vitiorum malitia premitur, feu etiam ex- trema viciffim attendenda erunt illorum more,qui cum aliquod valde graue impellunt, nunc impcd.dtia remo- uentdc viarum inxqualia plana facuyit.nunc viribus* •. "''t.  omnibus inniturur vt mobile proccdat.na vires canto fa •liui exercetur, quiitb nugis impedientia abfunt.Sc itn- y dictia tatb minus obliflut, quito vires validius exer- cetur. Itaq; du alicui virtuti fingulariter incubendu ell, Se oppofitum vitium comprimendum «aliquando inti- miora , ca fcilicct quz primo rcfpiciuntur, aliquando remotiora qux confequenter attendi folenc , vehemen- tius meditari oportebit: priora fiquiiiem magis vrgent, poltcnora vero animum minus obfiftcntctD reddunt Jeniufquc alliciunt. Contemplatio V. Pars III. Ve AieduaiionumpJ nbi$e%CO ifumturione , C 7 fruttu. lEointioxv m veto moralium con- f) fuinmatio I umenda cft non ex materia, fcu ijcx certo aliquo modo, fed ex finetantum- 5 modo atque crtcdu.Natn ea quz meditamur, cx relaturorum vi extendi poliunt non tarum ad vniucr- falioraomnia.fcd etiam ad particuljria.ltaqucmedita- tioni hac ex parte certos limites ac modos prxfigere impollibile cft Id vero ad meditationum fi udus faci- lius vberiufque excipiendos non parbm conduc it.qui- co criim meditationum campus cft fpatiolior vfulque liberior , tanto illarum vis redditur fonior acdccuifus iocundior.nam eadem pcrluth andi ratio fiftid lum non affert, fed econtra ooua rerum facies nouuique afpedus & facilius allicit Sc indefinenccr oblettat ,cbm prxfer- tim quorundam onitilio , dum alia idem prrftam, medi- cationum decorem ac frudus longe puriores rediat ae- que tutiores. Quemadmodum enim ciuitas , complcdens ordines omnes Magiftratuum ac mini Arantium libi inuicem de centiffimc cohzrcntcs.ex aliorum additione non petii cirur fed perturbatur : ita etiam meditatio noftra , dum ex fingubs meditandorum ordinibus ac modis certa a liqua feligit, fuigulaquc ita difponit.vt Sc propriam co fequatur formam Sc ad propria adimplenda fufiiciat.ex noua meditabilium adicdione modorumque alfum- ptione(nili id vald£ modefte fiar)vc pluiiiniim deturpa- tur Se cneruatur. Ea autem , quibus harum meditatio- num fi udus colligi poliunt ac lines attingi , vt videtur, funtduo,Sufficientia fcilicct, fle Efficacia. Ad Sufficien- tiam duo itidem deliderantur. Primum eft,nullum eorum prxterire qur ab illo affedu, cuius inflexionem incendimus, primo rcfpiciuntur, expetuntur, ac fugiuntur, fed horum vnumauodque at- tendere vna cum his , qux *le illisfcientincc demon- ftrari poliunt , ac ipGim profequentem cx Natur* ordi- ne ad profeoi' ionem recte exercendam impellunt , fiue fintabfolura.fiucicUtiua. Secundum , fcicntificz perceptionis robur primo confumare , oppofitas fententias penitus explodere, fi- mulque eiulJcm veritatem , quatenus verfatur circa communia, experimentis ac rerum lucccffibus confir- mare: quatenus vero refpicir lingularia , conteduris ac eifdcm rerum fucceffibus. Et hxc quidem eorum, qu* fcientific£ patuere , inhumanationem parient : in- nituntur enim experimentis coniedurifque hominum Naturz propriiffimis.# Tertium , ad illa accedere quxab ipfo profequente expetuntur firmanturque ex commemoratione legum, admonitionum.eot um qu* naturaliter impellunt, eorG qu* pertinent ad commune hominum bonum , eorum quz amicis ac inimicis gaudium fcu mxrorem afferre pofTunt , atfimiliumadionun» quz tanquam exempla attendenda funr. Horum verb vnumquodque rede a- gendi d-bita fortius probat, ac inhumanationi fummam confirmationem adiungit. Quartum, caanimaduertcrc ex quibus czterarum virtutum confenfus feu repugnat» eft inf picienda.quf - que lummz confirmationi /umin* confonantiz intui tumfuperaddunt- Quintum, eandem condufionem tam rede catcgori , & per primzfigurz modos, quam oblique conditionalitcr, diu ifiu£,ac per czteroj argumentandi mo- dos confirmare ac repetere, vt fumme confonantiz cla- rior intuitus accedat , vcritafqucconcepra animum vn- dequaque repleat , iliique omnino familiaris efficiatur. Hzc omnia moralium meditationum Sufficientiam pa- nunr. Efficatia vero, quam przrerea adearundem confurn. mationem requiri fancitum eft, tunc inducitur, cum rerum vericas ad animi familiaritatem iamdeduda primo efficitur viuida cx adicdione ccrtz alicuius fimiiittl dinis,quz]emper fumeda erit ab iis quz magis fune no- ta fenfibuique proximiora, naro tales fimilitudines ap- tantur pifcipuc phancafix.!taque,dum ab ea plene am- plexantur, veritatis vis in eifdcm vigens illam ira replet ac vberem reddir,vt feofus ac affedus infer iorcs,quibus ex Naturx difpofitione prxricirur.nccdfarib attingat Sc prouocet.cblque Ii forte morofiores inucnerit ccrtif. fimis veritatibus innixa vehementius impellat fcu com- primar. Tunc verb ipfa vernas appellari potem non tant um viuida , fed etiam vrgens ac vehemens. Anima verb his impulfibus , prout decet , obtemperante , ea- dem veritas appellanda erit, non cantbm familiaris , vi- uida,ac impellens, fed etiam regens & moderans, nam fle cltcrnos adus ad libitum pariet , Se tam 1 i epcllcn- tibus quam i diuertentibus tutos reddet , cx quibus o- ritur interna animz quies. Ve dc jr.in.tr a confulendt ruttone. • Ekcvksi* his quz redx fed non perfe- dz confulendi ac exequendi rationi vtcuque prodeffc poliunt, nonnulla dicenda funt circa deprauatam eorundem rauoneui quz x.nula- rur deprauatum logicz vfum. nam deceptionem fimili- rer intendit, ea amplexatur quz vc viranda demonftraca fuere , ac Sophiftas parit , illis tamen longe deteriores, qui profiientcs veritatem falficatcm docent, hienim (quod abhorreri magis debet) lc probitatis ftudiofos afferunt. Se rcipfa ptauitatem amplexantur , cxerccht, ac paffirn effundunt. Quanuts aurem fingubs logice dodrinz abufibus certi aliqui moratis feientizabufus obiicere poffint: ( nam proportio quam totum ad to- tum habet ad vrriulque totius parte» ex neceffitateex- tenditur)nihiIominus admonuilfcfufficiet , omnes mo- ralis fcicntiz abufus deprauarafque confiliorum aca- dionum exercendarum rationes colligi polfecx fi»nu- lattonc. hxc nempe proportionem retinet ad xqumo- cationis fallaciam, in qua exrcra omnia, logici dccipient, virtute contineri nouimu*. Sicuti autem xquiuocationes conceptum quidem excitare videntor, fed vere nullum conceptum pariunt, & voces zquiuocz aliquid videntur obiicere, led nul- lum certum fignificant , erdemque dum in argumenta- tionibus medi; termini fuftinent patrer 8c prxmiffarum vnamquamque ingrediuntur in maiori propofitioncv- num fignificant, Sc aliud inminori : ira fimulationes a- liquod certum videntur aiferre , fed nihil aifcrunr. nam qui (exempli gratia ) Sapientiam fimulanc , plurima percurrere ac tangere folent, fed rcipfa nihil dicunt ,& fle dum negotia tradant, fa da fle drda manifefte dif- crcpnnt. laudant fiquidem virtutes, Se in vitiis detinen- tur: celebrant pietatem ac catitatcm,fcd iinpi£ viuunt, Se fingulaad proprium commodum dirigunt : repre- hendunt ambitionem & auatitiam, & nihil magis o prant quam honorari Sc in pecuniarum coaceruationi- bustoto corde incumbunt: Ingenuitatem ac animi pu- ritatem quamrnaximi profitentur, cilin nihil finccrc di- cam feu faciant : quos odio profequuntur , fumnu amo- jrisfignis decipiunt, paiuis fiquidem benefietis eos af- ficiuntrVta ptxftautiorjbus facilius retrahere poffint, fle aliquando penitus obruere : quos diligunt odifTe affe • runt , cadcmque cft exterorum omnium ratio. Hxc vt- I cunque percipere non parum prodcft,vc caucantur. Suendum tameu cft dillimulationcs, quas parentas’ v, UA  Vniucrf Tnft. ad hom. pcrf. 360 ad filiorum Se Imperatorem jd totius exercitus commn dum quandoque exercere Tolene, reprehendendas non etfe,fcd laudandas potius, przteitim fi mendacia cauci tur.ldcm afferendum efl circa fimulationcs quibus iidc Imperatores hoftes deludere conantur', bello fiquidem indi Ao.nili nouz intercedant fponfiones, partium vna- quzque profitetur aperte fc aliam oppugnaturam fcu arte, (eu violentia, feu vtrtfqoe.ltaque deceptio decepto potius quim decipienti vitio aieribenda cfl.Et hxc qui- dem rct pondent Sophiflis deceptionibus.quz rede ex- erceri videatur , cdm feu iuniorum ingenia acuere , feu aliquorum pcruicaciam refrangere intendunt. In reli- quis fimulatio omnis , pnefertim cum ad malum tendit: tanquam hununx locicratis peftis fumme dcrcftanda e fl Sententia ver6,qua alTcrirur, Artem arte fallendam efTc , tunc tantummodo rede retinetur, cAmpeffima fimulationis ars optima Prudentip arte deluditur. Si- quia autem vitium etiam vitio oppugnandum dicat, hic vitiorum potius fautor, quim oppugnator cenfendos erictuncenim res ad id dcduccnnir,vt plutes, dum de ceptionesvitanr,deceptionibus incumbant, breuiqu* labe hac peffima omnes inficiantur. De conterr.pUtto/ Mrrt ptreurfitrum vmtm , hotntntnn perjeii tonem tndufirt.i pancmUm. j V * ab humanorum aduuin dircArice ph ntofophia videbantur expetenda, iam cnar- 1 rata funt.Rcliquum cfl, vt demonftrcntur vi S res virtumquc concuifus tam prxfcntis quam przcedefltium contemplationum , quas certa ferie per- currimus , ad hominum perfedionem propria qua- dam ratione inducendam . ad hanc enim omnia dire Aa funt. I d vt re Ac fiat, fingere liceat has humanat perfc Aio- nis partes arborem aliquam magnam ac proceram for. mare, illarumquevnamquamqucinca munus aliquod {uftincrc . hac fiquidem fic concepta , facile patere po- terit , ea quz innoft rarum contemplationum exordio confiderata fiierc , talis arboris femen decentiflime appellari pofTc . colligunt enim omnium veritatum vim , animumque fapicntiz amore vehementius vr- gent , vcrlque ob id feminalem naturam referunt. Qux in logicis dcmonflratafunt , ciufdem arboris radices pariunr ac cffundunt.nam rationem ad proprias operationes certa lege exercendas reddunt paratiorem ac firmiorcm,fimulquc iplutnfcirc ad quandam diilm- Aionem ccrrioi^mquedifpnficionern perducunt, quod vere nihil aliud cfl quam induftriz pcrfeAionis radices extendere ac firmius defigere. Ea ad quz mens noftra exprimx fcientix curfu per- dudaefi.ob lentendarum fublimitatem ac certitudi- nem, ex quibus exterat fcientix oriuntur ac fuftinen- tur, trunci firmions,ad quem omnis radicum vis con- currit , munia obibunt. Ipfa veri naturalis philofophia his innixa, ac eadem ad propria contrahens, prxeipui cuiufdam rami ac ma- ximi naturam maiufcfle recinet. Demum, hzc moralis fcientia aper* imitatur rami huius prxeipui prxcipuos furculos ac iam gemmatov nam ea ratione a naturalium contemplarionibus oritur» vt fcire noflrum , quod ex pixccdentium decurfu pro- priam refolutionem eonfequitur , ad confummatam plenitudinem deducat, iam enim percurfis omnibus y- niucrfalibus nontanttlm deuentumeft ad certam Dei legem 1 quz vnica cxiflens fingulis hominibus certa ac determinata ratione prxcfl , fcd etiam ea omnia in me- dium allata fuere qup ab vnoquoque homine attenden- da funt , quxqae licet refpcdu proferentis vmuerfa- lium vim retineant , rcfpcAu tamen audientium parti- cularia videntur reddi. » ^um prxfentis contemplationis decentes v- I us ad decentia confilia, ad decentes fer mones opera- tiondfquc,ac ad decentia opera rcipla impellcnr, .i.niil- que fcientix, ad Sapientif effufiones fumme expetendas parient, hi gemmati furculi propria folia.florcs, ac fru- dlus ferent , huiutque pixAjnt ilfimx arboris omnes ef- fundentur vires : rcAa fiquidem confilia , dum fingulis prxfunt Sr fingula regunt ' fi in iam conflituta fimilitu- dmcDetfiflatur)fohorum munia affument: operationes quz decentem rerum, ac perfonarum difpofitionc m in- ducunt,feu ad moralium virtutum,reAarumquc facul- tarum adeptionem dirigunt, vna cum moratis collocu- tionibus, flores,hique fuauitcr olentes cenfcri poterut: operationes, quz virtutum optimarumque facultatum re&um vfum continent, Ut fermonet catundcm optr,- tionum vim compltacnm vni cum illarum operibus, fru Auum naturam objicient. Enixius orandum efl,vt fumtnusIuftitieSol ac totius Sapientix auAor , noflram hanc arborem hominumque mentes diuinis irradiationibus calefaciat, aura fpirita- li recreet , rore diuino reficiat/ontibus pluuiaque pre- flantiori alfiduc irriget atque afpergat , ne rede coo- cepta putrefeant , fafeinentur , fcu comburantur, fcd admirabili ipfius prouidentia, vndequaque tura ac fura- me Ixta , fimulque ad pleniorem maturationem perdu- cta , homines his foliis tegant ac munianr , his floribus ornent exhilartaque, & his frudibus faluberrimc nu- trunt atque impinguent. Nome compiuto: Filipppo Mocenigo. Refs.: Luigi Speranza, pel Gruppo di Gioco di H. P. Grice, “Grice e Mocenigo,” The Swimming-Pool Library, Villa Speranza, Liguria, Italia.

 

Luigi Speranza – GRICE ITALO!; ossia, Grice e Moderato: la ragione conversazionale -- da Crotone a Roma – filosofia italiana – Luigi Speranza.  (Roma). Filosofo italiano. Scuole Pitagoriche. Attivo in epoca neroniana.  Scrisse Lezioni pitagoriche, un'opera articolata in dieci libri, in cui l'autore, rappresentante di quella scuola di pensiero che assommava nel sincretismo ellenistico temi platonici, pitagorici, greci e orientali, pone in antitesi la «Triade» spirituale, rappresentata dall'Uno, l'Intelletto, l'Anima, alla «Diade» rappresentata dalla materia. Di tale opera ci restano solo alcuni frammenti tramandatici da Stobeo. Sembra che le sue Lezioni ebbero una certa influenza sul Neoplatonismo. Calle, Un pitágorico en Gades (Philostr., VA). Uso, abuso y comentario de una tradición, Gallaecia. Collegamenti esterni Moderato di Gades, su Treccani.it – Enciclopedie Istituto dell'Enciclopedia Calogero, M, Enciclopedia; M. Dizionario di filosofia, Istituto dell'Enciclopedia M., su Enciclopedia Britannica, Encyclopædia Britannica, Inc. Categorie: Filosofi romani Persone legate a Cadice Neopitagorici. Moderato.

 

Commenti

Post popolari in questo blog

LUIGI SPERANZA -- "GRICE ITALO: UN DIZIONARIO D'IMPLICATURE" -- A-Z S SC

Grice e Cocconato

Paniag